Padma Purana · Chapter 2.66
yayātiruvāca-
pāpātpatati kāyoyaṃ dharmācca śṛṇu mātale /
viśeṣaṃ na ca paśyāmi puṇyasyāpi mahītale
punaḥ prajāyate kāyo yathā hi patanaṃ purā /
kathamutpadyate dehastanme vistarato vada
mātaliruvāca-
atha nārakiṇāṃ puṃsāmadharmādeva kevalāt /
kṣaṇamātreṇa bhūtebhyaḥ śarīramupajāyate
tadvaddharmeṇa caikena devānāmaupapādikam /
sadyaḥ prajāyate divyaṃ śarīraṃ bhūtasārataḥ
karmaṇā vyatimiśreṇa yaccharīraṃ mahātmanām /
tadrūpapariṇāmena vijñeyaṃ hi caturvidham
udbhijjāḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādi rūpiṇaḥ /
kṛmikīṭapataṃgādyāḥ svedajānāmadehinaḥ
aṃḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve sarpā nakrāśca bhūpate /
jarāyujāśca vijñeyā mānuṣāśca catuṣpadāḥ
tatra siktā jalairbhūmirrakte uṣmavipācitā /
vāyunā dhamyamānā ca kṣetre bījaṃ prapadyate
yathā uptāni bījāni saṃsiktānyaṃbhasā punaḥ /
upagamya mṛdutvaṃ ca mūlabhāvaṃ vrajaṃti ca
tanmūlādaṃkurotpattiraṃkurātparṇasaṃbhavaḥ /
parṇānnālaṃ tataḥ kāṃḍaṃ kāṃḍācca prabhavaḥ punaḥ
prabhavācca bhavetkṣīraṃ kṣīrāttaṃdulasaṃbhavaḥ /
taṃdulācca tataḥ pakvā bhavaṃtyoṣadhayastathā
yavādyāḥ śāliparyaṃtāḥ śreṣṭhāḥ saptadaśa smṛtāḥ /
oṣadhyaḥ phalasārāḍhyāḥ śeṣā kṣudrā praḥkīrtitāḥ
etā lūnā marditāśca munibhiḥ pūrvasaṃskṛtāḥ /
śūrpolūkhalapātrādyaiḥ sthālikodakavahnibhiḥ
ṣaḍvidhā hi svabhedena pariṇāmaṃ vrajaṃti tāḥ /
anyonyarasasaṃyogādanekasvādatāṃ gatāḥ
bhakṣyaṃ bhojyaṃ peyalehyaṃ coṣyaṃ khādyaṃ ca bhūpate /
tāsāṃ bhedāḥ ṣaḍaṃgāśca madhurādyāśca ṣaḍguṇāḥ
tadannaṃ piṃḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ /
annamūlāśaye sarvaprāṇānsthāpayati kramāt
apakvaṃ bhuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā /
saṃpraviśyānnamadhye ca pakvaṃ kṛtvā pṛthagguṇam
agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ ca jalopari /
jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ
vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam /
tadannamuṣṇayogena samaṃtātpacyate punaḥ
dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasaḥ /
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehādbahirvrajet
karṇākṣi nāsikā jihvā daṃtoṣṭha prajanaṃ gudā /
malānsravedatha svedo viṇmūtraṃ dvādaśa smṛtāḥ
hṛtpadme pratibaddhāśca sarvanāḍyaḥ samaṃtataḥ /
tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ prāṇaḥ sthāpayate rasam
rasena tena tā nāḍīḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ /
saṃtarpayaṃti tā nāḍyaḥ pūrṇā dehaṃ samaṃtataḥ
tataḥ sa nāḍīmadhyasthaḥ śārīreṇoṣmaṇā rasaḥ /
pacyate pacyamānaśca bhavetpākadvayaṃ punaḥ
tvaṅmāṃsāsthi majjā medo rudhiraṃ ca prajāyate /
raktāllomāni māṃsaṃ ca keśāḥ snāyuśca māṃsataḥ
snāyormajjā tathāsthīni vasā majjāsthisaṃbhavā /
majjākāreṇa vaikalyaṃ śukraṃ ca prasavātmakam
iti dvādaśa śāntasya pariṇāmāḥ prakīrtitāḥ /
śukraṃ tasya parīṇāmaḥ śukrāddehasya saṃbhavaḥ
ṛtukāle yadā śukraṃ nirdoṣaṃ yonisaṃsthitam /
tadā tadvāyusaṃsṛṣṭaṃ strīraktenaikatāṃ vrajet
visargakāle śukrasya jīvaḥ kāraṇasaṃyutaḥ /
nityaṃ praviśate yoniṃ karmabhiḥ svairniyaṃtritaḥ
śukrasya saha raktasya ekāhātkalalaṃ bhavet /
paṃcarātreṇa kalale budbudatvaṃ tato bhavet
māṃsatvaṃ māsamātreṇa paṃcadhā jāyate punaḥ /
grīvā śiraśca skaṃdhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram
pāṇīpādau tathā pārśvau kaṭirgātraṃ tathaiva ca /
māsadvayena parvāṇi kramaśaḥ saṃbhavaṃti ca
tribhirmāsaiḥ prajāyaṃte śataśoṃkurasaṃdhayaḥ /
māsaiścaturbhirjāyaṃte aṃgulyādi yathākramam
mukhaṃ nāsā ca karṇau ca māsairjāyaṃti paṃcabhiḥ /
daṃtapaṃktistathā jihvā jāyate tu nakhāḥ punaḥ
karṇayośca bhavecchidraṃ ṣaṇmāsābhyaṃtare punaḥ /
pāyurmeḍhramupasthaṃ ca śiśnaścāpyupajāyate
saṃdhayo ye ca gātreṣu māsairjāyaṃti saptabhiḥ /
aṃgapratyaṃgasaṃpūrṇaṃ śiraḥ keśasamanvitam
vibhaktāvayavaspaṣṭaṃ punarmāsāṣṭame bhavet /
paṃcātmaka samāyuktaḥ paripakvaḥ sa tiṣṭhati
māturāhāravīryeṇa ṣaḍvidhena rasena ca /
nābhisūtranibaddhena varddhate sa dinedine
tataḥ smṛtiṃ labhejjīvaḥ saṃpūrṇosmiñcharīrake /
sukhaṃ duḥkhaṃ vijānāti nidrāṃ svapnaṃ purākṛtam
mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ /
nānāyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānyanekadhā
adhunā jātamātrohaṃ prāptasaṃskāra eva ca /
tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbhe na saṃbhavaḥ
garbhasthaściṃtayatyevamahaṃ garbhādviniḥsṛtaḥ /
adhyeṣyāmi paraṃ jñānaṃ saṃsāravinivartakam
avaśyaṃ garbhaduḥkhena mahatā paripīḍitaḥ /
jīvaḥ karmavaśādāste mokṣopāyaṃ viciṃtayet
yathā girivarākrāṃtaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati /
tathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati duḥkhitaḥ
patitaḥ sāgare yadvadduḥkhamāste samākulaḥ /
garbhodakena siktāṃgastathāste vyākulātmakaḥ
lohakuṃbhe yathā nyastaḥ pacyate kaścidagninā /
garbhakuṃbhe tathākṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā
sūcībhiragnivarṇābhirbhinnagātro niraṃtaram /
yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbheṣṭaguṇaṃ bhavet
garbhavāsātparaṃ vāsaṃ kaṣṭaṃ naivāsti kutracit /
dehināṃ duḥkhamatulaṃ sughoramapi saṃkaṭam
ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam /
carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhānurūpataḥ
garbhātkoṭiguṇāpīḍā yoniyaṃtranipīḍanāt /
saṃmūrcchitasya jāyeta jāyamānasya dehinaḥ
ikṣuvatpīḍyamānasya pāpamudgarapeṣaṇāt /
garbhānniṣkramamāṇasya prabalaiḥ sūtivāyubhiḥ
jāyate sumahadduḥkhaṃ paritrāṇaṃ na viṃdati /
yaṃtreṇa pīḍyamānāḥ syurniḥsārāśca yathekṣavaḥ
tathā śarīraṃ yonisthaṃ pātyate yaṃtrapīḍanāt /
asthimadvartulākāraṃ snāyubaṃdhanaveṣṭitam
raktamāṃsavasāliptaṃ viṇmūtradravyabhājanam /
keśalomanakhacchannaṃ rogāyatanamuttamam
vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭakabhūṣitam /
oṣṭhadvayakapāṭaṃ tu daṃtajihvāgalānvitam
nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam /
jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānalesthitam
kāmakrodhasamākrāṃtaṃ śvasanaiścopamarditam /
bhogatṛṣṇāturaṃ gūḍhaṃ rāgadveṣa vaśānugam
savarṇitāṃgapratyaṃgaṃ jarāyu pariveṣṭitam /
saṃkaṭenāviviktena yonimārgeṇa nirgatam
viṇmūtraraktasiktāṃgaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam /
asthipaṃjarasaṃghātaṃ jñeyamasminkalevare
śatatrayaṃ śatādhikaṃ paṃcapeśī śatāni ca /
sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ
śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyābhiraṃtataḥ /
etābhirmāṃsanāḍībhiḥ koṭibhistatsamanvitam
prasvedamaśuciṃ tābhiraṃtarasthaṃ ca tena hi /
dvātriṃśaddaśanāḥ proktā viṃśatiśca nakhāḥ smṛtāḥ
pittasya kuḍavaṃ jñeyaṃ kaphasyārdhāḍhakaṃ tathā /
vasāyāśca palāḥ paṃca tadardhaṃ phalakasya ca
paṃcārbuda palā jñeyāḥ palāni daśa medasaḥ /
palatrayaṃ mahāraktaṃ majjā raktāccaturguṇā
śukrārdhakuḍavaṃ jñeyaṃ tadardhaṃ dehināṃ balam /
māṃsasya caikaṃ piṃḍena palasāhasramucyate
raktaṃ palaśataṃ jñeyaṃ viṇmūtraṃ cāpramāṇataḥ /
iti dehagṛhe rājanvāsaḥ syānnityamātmanaḥ
aśuddhaṃ ca viśuddhasya karmabaṃdhavinirmitam /
śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ saṃjāyate kvacit
nityaṃ viṇmūtrasaṃyuktastenāyamaśuciḥ smṛtaḥ /
yathā vai viṣṭhayā pūrṇaḥ śuciḥ sāṃtarbahirghaṭaḥ
śaucena śodhyamānopi dehoyamaśucirbhavet /
yaṃ prāpyātipavitrāṇi paṃcagavya havīṃṣi ca
aśucitvaṃ prayāṃtyāśu dehoyamaśucistataḥ /
hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca
aśucitvaṃ prayāṃtyāśu ko'nya syādaśucistataḥ /
he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ yanniryāti dinedine
dehānugo malaḥ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ /
dehaḥ saṃśodhyamānopi paṃcagavyakuśāṃbubhiḥ
ghṛṣyamāṇa ivāṃgāro nirmalatvaṃ na gacchati /
srotāṃsi yasya satataṃ pravahaṃti gireriva
kaphamūtrādyamaśuciḥ sa dehaḥ śudhyate katham /
sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate
śucirekapradeśopi śucirna syādṛte'pi vā /
divā vā yadi vā rātrau mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ
tathāpi śucibhāṅnasyānna virajyaṃti te narāḥ /
kāyoyamagryadhūpādyairyatnenāpi susaṃskṛtaḥ
na jahāti svabhāvaṃ hi śvapucchamiva nāmitam /
tathā jātyaiva kṛṣṇorṇā na śuklā jātu jāyate
saṃśodhyamānāpi tathā bhavenmūrtirna nirmalā /
jighrannapi svadurgaṃdhaṃ paśyannapi malaṃ svakam
na virajyati loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām /
aho mohasya māhātmyaṃ yena vyāmohitaṃ jagat
jighranpaśyansvakāndoṣānkāyasya na virajyate /
svadehasya vigaṃdhena virajyeta na yo naraḥ
virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate /
sarvameva jagatpūtaṃ dehamevāśuciḥ param
yanmalāvayavasparśācchucirapyaśucirbhavet /
gaṃdhalepāpanodāya śaucaṃ dehasya kīrtitam
dvayasyāpagamātpaścādbhāvaśuddhyā viśuddhyati /
gaṃgātoyena sarveṇa mṛdbhārairgātralepanaiḥ
martyo durgaṃdhadehosau bhāvaduṣṭo na śudhyati /
tīrthasnānaistapobhiśca duṣṭātmā na ca śudhyati
svamūrtiḥ kṣālitā tīrthe na śuddhimadhigacchati /
aṃtarbhāvapraduṣṭasya viśatopi hutāśanam
na svargo nāpavargaśca dehanirdahanaṃ param /
bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu
anyathā liṃgyate kāṃtā bhāvena duhitānyathā /
manasā bhidyate vṛttirabhinneṣvapi vastuṣu
anyathaiva satī putraṃ ciṃtayedanyathā patim /
yathāyathā svabhāvasya mahābhāga udāhṛtam
pariṣvaktopi yadbhāryāṃ bhāvahīnāṃ na kārayet /
nādyādvividhamannādyaṃ rasyāni surabhīṇi ca
abhāvena narastasmādbhāvaḥ sarvatra kāraṇam /
cittaṃ śodhaya yatnena kimanyairbāhyaśodhanaiḥ
bhāvataḥ śuciśuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca viṃdati /
jñānāmalāṃbhasā puṃsaḥ savairāgyamṛdāpunaḥ
avidyā rāgaviṇmūtra lepo naśyedviśodhanaiḥ /
evametaccharīraṃ hi nisargādaśuciṃ viduḥ
vidyādasāra niḥsāraṃ kadalīsārasannibham /
jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaḥ śithilī bhavet
sotikrāmati saṃsāraṃ dṛḍhagrāhovatiṣṭhati /
evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam
puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca /
garbhasthasya matiryāsītsā jātasya praṇaśyati
sumūrcchitasya duḥkhena yoniyaṃtranipīḍanāt /
bāhyena vāyunā cāsya mohasaṃgena dehinām
spṛṣṭamātrasya ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate /
tena jvareṇa mahatā mahāmohaḥ prajāyate
saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ /
smṛtibhraṃśāttatastasya pūrvakarmavaśena ca
ratiḥ saṃjāyate tasya jaṃtostatraiva janmani /
rakto mūḍhaśca lokoyamakārye saṃpravarttate
na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam /
na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sacakṣurapi nekṣate
same pathi śanairgacchanskhalatīva padepade /
satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi
saṃsāre kliśyate tena naro lobhavaśānugaḥ /
garbhasmṛterabhāve ca śāstramuktaṃ śivena ca
tadduḥkhakathanārthāya svargamokṣaprasādhakam /
yena tasmiñchive jñāte dharmakāmārthasādhane
na kurvaṃtyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam /
avyakteṃdriyabuddhitvādbālyeduḥkhaṃ mahatpunaḥ
icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ na satkṛtī /
daṃtajanmamahadduḥkhaṃ laulyena vāyunā tathā
bālarogaiśca vividhaiḥ pīḍābālagrahairapi /
tṛḍbubhukṣā parītāṃgaḥ kvacittiṣṭhati gacchati
viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohādbālaḥ samācaret /
kaumāraḥ karṇavedhena mātāpitrośca tāḍanaiḥ
akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ gurvādiśāsanāt /
pramatteṃdriyavṛtteśca kāmarāgaprapīḍinaḥ
rogārditasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ hi yauvane /
īrṣyāsu mahadduḥkhaṃ mohādduḥkhaṃ prajāyate
tatrasyātkupitasyaiva rāgo duḥkhāya kevalam /
rātrau na viṃdate nidrā kāmāgni parikheditaḥ
divā vāpi kutaḥ saukhyamarthopārjanaciṃtayā /
strīṣvāyāsitadehasya ye puṃsaḥ śukrabiṃdavaḥ
na te sukhāya maṃtavyāḥ svedajā iva biṃdavaḥ /
kṛmibhistāḍyamānasya kuṣṭhinaḥ pāmarasya ca
kaṃḍūyanāgnitāpena yatsukhaṃ strīṣu tadviduḥ /
yādṛśaṃ manyate saukhyamarthopārjanaciṃtayā
tādṛśaṃ strīṣu maṃtavyamadhikaṃ naiva vidyate /
martyasya vedanā saiva yāṃ vinā cittanirvṛtiḥ
tatonyonyaṃ purā prāptamaṃte saivānyathā bhavet /
tadevaṃ jarayā grastamāmayā vyapinapriyam
apūrvavatsamātmānaṃ jarayā paripīḍitam /
yaḥ paśyanna virajyeta konyastasmādacetanaḥ
jarābhibhūtopi jaṃtuḥ patnīputrādibāṃdhavaiḥ /
aśaktatvāddurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate
na dharmamarthaṃ kāmaṃ ca mokṣaṃ ca jarayāyutaḥ /
śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret
vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate /
vātādīnāṃ samūhena dehoyaṃ parikīrtitaḥ
tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ /
vātādyavyatiriktatvādvyādhīnāṃ paṃjarasya ca
rogairnānāvidhairyāti dehī duḥkhānyanekadhā /
tāni ca svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham
ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam /
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāścāgaṃtavaḥ smṛtāḥ
ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyaṃti bheṣajaiḥ /
japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati
yadi vāpamṛtyurna syādviṣāsvādādaśaṃkitaḥ /
na cātti puruṣastasmādapamṛtyorbibheti saḥ
vividhā vyādhayastatra sarpādyāḥ prāṇinastathā /
viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām
pīḍitaṃ sarvarogādyairapi dhanvaṃtariḥ svayam /
svasthīkartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ na cānyathā
nauṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mātā na ca bāṃdhavāḥ /
śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam
rasāyana tapo jāpyayogasiddhairmahātmabhiḥ /
avāṃtaritaśāṃtiḥ syātkālamṛtyumavāpnuyāt
jāyate yonikīṭeṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ /
dehabhedena yaḥ paśyedviyogaṃ karmasaṃkṣayāt
maraṇaṃ tadvinirdiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ /
mahātamaḥ praviṣṭasya chidyamāneṣu marmasu
yadduḥkhaṃ maraṇe jaṃtorna tasyehopamā kvacit /
hā tāta mātaḥ kāṃteti kraṃdatyevaṃ suduḥkhitaḥ
maṃḍūka iva sarpeṇa grasyate mṛtyunā jagat /
bāṃdhavaiḥ sa parityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ
niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukhena pariśuṣyatā /
khaṭvāyāṃ parivṛtto hi muhyate ca muhurmuhuḥ
saṃmūḍhaḥ kṣipatetyarthaṃ hastapādāvitastataḥ /
khaṭvāto vāṃchate bhūmiṃ bhūmeḥ khaṭvāṃ punarmahīm
vivaśastyaktalajjaśca mūtraviṣṭhānulepitaḥ /
yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ
ciṃtayānaḥ svavittāni kasyaitāni mṛte mayi /
yamadūtairnīyamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ
mriyate paśyatāmevaṃ galo ghurughurāyate /
jīvastṛṇajalaukeva dehāddehaṃ viśetkramāt
prāpnotyuttaramaṃgaṃ ca dehaṃ tyajati pūrvakam /
maraṇātprārthanādduḥkhamadhikaṃ hi vivekinām
kṣaṇikaṃ maraṇe duḥkhamanaṃtaṃ prārthanākṛtam /
jagatāṃ patirarthitvādviṣṇurvāmanatāṃ gataḥ
adhikaḥ koparastasmādyo na yāsyati lāghavam /
jñātaṃ mayedamadhunā mṛtyorbhavati yadguruḥ
na paraṃ prārthayedbhūyastṛṣṇālāghavakāraṇam /
ādau duḥkhaṃ tathā madhye duḥkhamaṃte ca dāruṇam
nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkha paraṃparā /
vartamānānyatītāni duḥkhānyetāni yāni tu
na naraḥ śocayejjanma na virajyati tena vai /
atyāhārānmahadduḥkhamalpāhārāttadaṃtaram
truṭate bhojane kaṃṭho bhojane ca kutaḥ sukham /
kṣudhā hi sarvarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ
sacchāṃtauṣadhalepena kṣaṇamātraṃ praśāmyati /
kṣudvyādhi vedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛṃtanī
tayābhibhūto mriyate yathānyairvyādhibhirnaraḥ /
tadrasepi hi kiṃ saukhyaṃ jihvāgraparivartini
tatkṣaṇādardhakālena kaṃṭhaṃ prāpya nivartate /
iti kṣudvyādhitaptānāmannamoṣadhavatsmṛtam
na tatsukhāya maṃtavyaṃ paramārthena paṃḍitaiḥ /
mṛtopamaśca yaḥ śete sarvakāryavivarjitaḥ
tatrāpi ca kutaḥ saukhyaṃ tamasā coditātmanaḥ /
prabodhepi kutaḥ saukhyaṃ kāryeṣūpahatātmanaḥ
kṛṣivāṇijyasevādya gorakṣādi paraśramaiḥ /
prātarmūtrapurīṣābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā
tṛptāḥ kāmyena bādhyaṃte nidrayā niśi jaṃtavaḥ /
arthasyopārjane duḥkhaṃ duḥkhamarjitarakṣaṇe
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhamarthasyaiva kutaḥ sukham /
caurebhyaḥ salilebhyogneḥ svajanātpārthivādapi
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyordehabhṛtāmiva /
khe yathā pakṣibhirmāṃsaṃ bhakṣyate śvāpadairbhuvi
jale ca bhakṣyate matsyaistathā sarvatra vittavān /
vimohayaṃti saṃpatsu vārayaṃti vipatsu ca
khedayaṃtyarjane kāle kadārthāḥ syuḥ sukhāvahāḥ /
prāgarthapatirudvignaḥ paścātsarvārthaniḥspṛhaḥ
tayorarthapatirduḥkhī sukhī manyerviraktadhīḥ /
vasaṃtagrīṣmatāpena dāruṇaṃ varṣaparvasu
vātātapena vṛṣṭyā ca kālepyevaṃ kutaḥ sukham /
vivāhavistare duḥkhaṃ tadgarbhodvahane punaḥ
sūtivaiṣamyaduḥkhaiśca dukhaṃ viṣṭhādikarmabhiḥ /
dantākṣiroge putrasya hā kaṣṭaṃ kiṃ karomyaham
gāvo naṣṭāḥ kṛṣirbhagnā bhāryā ca prapalāyitā /
amī prāghūrṇikāḥ prāptā bhayaṃ me śaṃsino gṛhān
bālāpatyā ca me bhāryā kaḥ kariṣyati raṃdhanam /
vivāhakāle kanyāyāḥ kīdṛśaśca varo bhavet
etacciṃtābhibhūtānāṃ kutaḥ saukhyaṃ kuṭuṃbinām
kuṭuṃbaciṃtākulitasya puṃsaḥ śrutaṃ ca śīlaṃ ca guṇāśca sarve /
apakvakuṃbhe nihitā ivāpaḥ prayāṃti dehena samaṃ vināśanam
rājyepi hi kutaḥ saukhyaṃ saṃdhivigrahaciṃtayā /
putrādapi bhayaṃ yatra tatra saukhyaṃ hi kīdṛśam
svajātīyādbhayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva dehinām /
ekadravyābhilāṣitvācchunāmiva parasparam
na praviśya vanaṃ kaścinnṛpaḥ khyātosti bhūtale /
nikhilaṃ yastiraskṛtya sukhaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ
yuddhe bāhusahasraṃ hi pātayāmāsa bhūtale /
śrīmataḥ kārtavīryasya ṛṣiputraḥ pratāpavān
ṛṣiputrasya rāmasya rāmo daśarathātmajaḥ /
jaghāna vīryamatulamūrdhvagaṃ sumahātmanaḥ
jarāsaṃdhena rāmasya tejasā nāśitaṃ yaśaḥ /
jarāsaṃdhasya bhīmena tasyāpi pavanātmajaḥ
hanumānapi sūryeṇa vikṣiptaḥ patitaḥ kṣitau /
nivātakavacānsarvadānavānbaladarpitān
hatavānarjunaḥ śrīmāngopālaiḥ sa vinirjitaḥ /
sūryaḥ pratāpayukto'pi meghaiḥ saṃchādyate kvacit
kṣipyate vāyunā megho vāyorvīryaṃ nagairjitam /
dahyaṃte vahninā śailāḥ sa vahniḥ śāmyate jalaiḥ
tajjalaṃ śoṣyate sūryaiste sūryāḥ saha vāriṇā /
trailokyena samastāśca naśyaṃti brahmaṇo dine
brahmāpi tridaśaiḥ sārdhamupasaṃhriyate punaḥ /
parārdhadvayakālāṃte śivena paramātmanā
evaṃ naivāsti saṃsāre yacca sarvottamaṃ balam /
vihāyaikaṃ jagannāthaṃ paramātmānamavyayam
jñātvā sātiśayaṃ sarvamatimānaṃ vivarjayet /
evaṃbhūte jagatyasminkaḥ suraḥ paṃḍitopi vā
na hyasti sarvavitkaścinna vā mūrkhopi sarvataḥ /
yāvadyastu vijānāti tāvattatra sa paṃḍitaḥ
samādhāne tu sarvatra prabhāvaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ /
vittasyātiśayatvena prabhāvaḥ kasyacitkvacit
dānavairnirjitā devāste daivairnijitāḥ punaḥ /
ityanyonyaṃ śrito loko bhāgyairjayaparājayaiḥ
evaṃ vastrayugaṃ rājñāṃ prasthamātrāṃbubhojanam /
yānaṃ śayyāsanaṃ caiva śeṣaṃ duḥkhāya kevalam
saptame cāpi bhavane khaṭvāmātra parigrahaḥ /
udakuṃbhasahasrebhyaḥ kleśāyāsa pravistaraḥ
pratyūṣe tūryanirghoṣaḥ samaṃ puranivāsibhiḥ /
rājyebhimānamātraṃ hi mamedaṃ vādyate gṛhe
sarvamābharaṇaṃ bhāraḥ sarvamālepanaṃ malam /
sarvaṃ pralapitaṃ gītaṃ nṛtyamunmattaceṣṭitam
ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ /
nṛpāṇāṃ vigrahe ciṃtā vānyonyavijigīṣayā
prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ /
svargaṃ prāptā nipatitāḥ kaḥ śriyā viṃdate sukham
svargepi ca kutaḥ saukhyaṃ dṛṣṭvā dīptāṃ paraśriyam /
uparyupari devānāmanyonyātiśayasthitām
naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate /
na cānyatkriyate karma so'tra doṣaḥ sudāruṇaḥ
chinnamūlataruryadvaddivasaiḥ patati kṣitau /
puṇyasya saṃkṣayāttadvannipataṃti divaukasaḥ
sukhābhilāṣaniṣṭhānāṃ sukhabhogādi saṃplavaiḥ /
akasmātpatitaṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svargedivaukasām
iti svarge'pi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ /
kṣayaśca viṣayāsiddhau svarge bhogāya karmaṇām
tatra duḥkhaṃ mahatkaṣṭaṃ narakāgniṣu dehinām /
ghoraiśca vividhairbhāvairvāṅmanaḥ kāya saṃbhavaiḥ
kuṭhāracchedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam /
parṇaśākhāphalānāṃ ca pātaścaṃḍena vāyunā
unmūlanānnadībhiśca gajairanyaiśca dehibhiḥ /
dāvāgnihimaśoṣaiśca duḥkhaṃ sthāvarajātiṣu
tadvadbhujaṃgasarpāṇāṃ krodhe duḥkhaṃ ca dāruṇam /
duṣṭānāṃ ghātanaṃ loke pāśena ca nibaṃdhanam
akasmājjanmamaraṇaṃ kīṭānāṃ ca muhurmuhuḥ /
sarīsṛpanikāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā
paśūnāmātmaśamanaṃ daṃḍatāḍanameva ca /
nāsāvedhena saṃtrāsaḥ pratodena sutāḍanam
vetrakāṣṭhādinigaḍairaṃkuśenāṃgabaṃdhanam /
bhāvena manasā kleśairbhikṣā yuvādipīḍanam
ātmayūthaviyogaiśca balānnayanabaṃdhane /
paśūnāṃ saṃti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekaśaḥ
varṣāśītātapādduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ grahapakṣiṇām /
kleśamānāti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā
garbhavāse mahadduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ tathā nṛṇām /
subālyaduḥkhaṃ cājñānaṃ kaumāre guruśāsanam
yauvane kāmarāgābhyāṃ duḥkhaṃ caiverṣyayā punaḥ /
kṛṣivāṇijyasevādyairgorakṣādika karmabhiḥ
vṛddhabhāve ca jarayā vyādhibhiśca prapīḍanāt /
maraṇe ca mahadduḥkhaṃ prārthanāyāṃ tatodhikam
rājāgnijaladāghātacauraśatru bhayaṃ mahat /
arthasyārjanarakṣāyāṃ bhayaṃ nāśe vyaye punaḥ
kārpaṇyaṃ matsaro dambho dhanādhikye bhayaṃ mahat /
akārye saṃpravṛttiśca duḥkhāni dhanināṃ sadā
bhṛtyavṛttiḥ kusīdaṃ ca dāsatvaṃ parataṃtratā /
iṣṭāniṣṭābhiyogaśca saṃyogāśca sahasraśaḥ
durbhikṣaṃ durbhagatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā /
adharottarabhāgaśca nārakaṃ rājavikramam
anyonyābhibhavaṃ duḥkhamanyāṃnyato bhayaṃ mahat /
anyonyācca prakopaśca rājño duḥkhaṃ mahībhṛtām
anityatātra bhāvānāṃ kṛtakāmyasya dehinaḥ /
anyonya marmabhedācca anyonya karapīḍanāt
lubdhāśca pāpabhedena anyonyasya ca bhakṣaṇam /
ityevamādibhirduḥkhairyasmādbhītaṃ carācaram
nirayādi manuṣyāṃtaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ /
skaṃdhātskaṃdhena yanbhāraṃ viśrāmaṃ manyate yathā
tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati /
anyonyātiśayopetāḥ sarvadā bhogasaṃplavāḥ
dharmakṣayācca devānāṃ divi duḥkhamavasthitam /
nānāyonisahasreṣu saṃbhavaḥ puṇyasaṃkṣayāt
rogāśca vividhākārā devaloke'pi saṃsmṛtāḥ /
yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃdhitaṃ punaḥ
tena doṣeṇa yajñasya śirorogaḥ sadaiva hi /
mārtaṃḍabhānoḥ kuṣṭhaṃ ca varuṇasya jalodaram
pūṣṇodaśanavaikalyaṃ bhujastaṃbhaḥ śacīpateḥ /
sumahānkṣayarogaśca somasya parikīrtitaḥ
jvaraśca sumahānāsīddakṣasyāpi prajāpateḥ /
kalpekalpe ca devānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ
parārdhadvayakālāṃte brahmaṇaścāpyanityatā /
dakṣasya duhitāṃ pautrīṃ brahmā kāmitavānpunaḥ
krodhena ca jayāṃ devīṃ yogajñāṃ śaptavānprabhuḥ /
kāmakrodhau sthitau yatra tatra doṣāstadātmakāḥ
duḥkhāni ca samastāni saṃsthitāni na saṃśayaḥ /
viśīrṇajanmamaraṇaṃ sarvāśitvaṃ havirbhujaḥ
strīvadhaḥ kāmasaktiśca sārathyaṃ pāṃḍave bale /
rudreṇa tripuraṃ dagdhaṃ dakṣayajño vināśitaḥ
skaṃdasya janma vai śukrātkrīḍādīnāṃ sahasraśaḥ /
evaṃ trayopi rāgādyairdoṣairdevāḥ samanvitāḥ
ebhyaḥ paraḥ prabhuḥ śāṃtaḥ paripūrṇaḥ sa muktidaḥ /
evametajjagatsarvamanyonyātiśaye sthitam
duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramaṃ vrajet /
nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ
jñānena tatparaṃ jñānaṃ śivaṃ muktimavāpnuyāt /
samastaduḥkhanirmukta svasthātmā sa sukhī tadā
sarvajñaḥ paripūrṇaśca mukta ityabhidhīyate /
mātaliruvāca-
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam
dharmādharmaviveko hi sarvajñānasamudbhavaḥ /
iṃdraloke pragaṃtavyaṃ devarājasya śāsanāt
iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne pitṛmātṛtīrthamāhātmye ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0