Language

ENहिગુ
Scripture Library

Padma Purana · Chapter 2.66

2.66.1

yayātiruvāca-
pāpātpatati kāyoyaṃ dharmācca śṛṇu mātale /
viśeṣaṃ na ca paśyāmi puṇyasyāpi mahītale

2.66.2

punaḥ prajāyate kāyo yathā hi patanaṃ purā /
kathamutpadyate dehastanme vistarato vada

2.66.3

mātaliruvāca-
atha nārakiṇāṃ puṃsāmadharmādeva kevalāt /
kṣaṇamātreṇa bhūtebhyaḥ śarīramupajāyate

2.66.4

tadvaddharmeṇa caikena devānāmaupapādikam /
sadyaḥ prajāyate divyaṃ śarīraṃ bhūtasārataḥ

2.66.5

karmaṇā vyatimiśreṇa yaccharīraṃ mahātmanām /
tadrūpapariṇāmena vijñeyaṃ hi caturvidham

2.66.6

udbhijjāḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādi rūpiṇaḥ /
kṛmikīṭapataṃgādyāḥ svedajānāmadehinaḥ

2.66.7

aṃḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve sarpā nakrāśca bhūpate /
jarāyujāśca vijñeyā mānuṣāśca catuṣpadāḥ

2.66.8

tatra siktā jalairbhūmirrakte uṣmavipācitā /
vāyunā dhamyamānā ca kṣetre bījaṃ prapadyate

2.66.9

yathā uptāni bījāni saṃsiktānyaṃbhasā punaḥ /
upagamya mṛdutvaṃ ca mūlabhāvaṃ vrajaṃti ca

2.66.10

tanmūlādaṃkurotpattiraṃkurātparṇasaṃbhavaḥ /
parṇānnālaṃ tataḥ kāṃḍaṃ kāṃḍācca prabhavaḥ punaḥ

2.66.11

prabhavācca bhavetkṣīraṃ kṣīrāttaṃdulasaṃbhavaḥ /
taṃdulācca tataḥ pakvā bhavaṃtyoṣadhayastathā

2.66.12

yavādyāḥ śāliparyaṃtāḥ śreṣṭhāḥ saptadaśa smṛtāḥ /
oṣadhyaḥ phalasārāḍhyāḥ śeṣā kṣudrā praḥkīrtitāḥ

2.66.13

etā lūnā marditāśca munibhiḥ pūrvasaṃskṛtāḥ /
śūrpolūkhalapātrādyaiḥ sthālikodakavahnibhiḥ

2.66.14

ṣaḍvidhā hi svabhedena pariṇāmaṃ vrajaṃti tāḥ /
anyonyarasasaṃyogādanekasvādatāṃ gatāḥ

2.66.15

bhakṣyaṃ bhojyaṃ peyalehyaṃ coṣyaṃ khādyaṃ ca bhūpate /
tāsāṃ bhedāḥ ṣaḍaṃgāśca madhurādyāśca ṣaḍguṇāḥ

2.66.16

tadannaṃ piṃḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ /
annamūlāśaye sarvaprāṇānsthāpayati kramāt

2.66.17

apakvaṃ bhuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā /
saṃpraviśyānnamadhye ca pakvaṃ kṛtvā pṛthagguṇam

2.66.18

agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ ca jalopari /
jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ

2.66.19

vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam /
tadannamuṣṇayogena samaṃtātpacyate punaḥ

2.66.20

dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasaḥ /
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehādbahirvrajet

2.66.21

karṇākṣi nāsikā jihvā daṃtoṣṭha prajanaṃ gudā /
malānsravedatha svedo viṇmūtraṃ dvādaśa smṛtāḥ

2.66.22

hṛtpadme pratibaddhāśca sarvanāḍyaḥ samaṃtataḥ /
tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ prāṇaḥ sthāpayate rasam

2.66.23

rasena tena tā nāḍīḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ /
saṃtarpayaṃti tā nāḍyaḥ pūrṇā dehaṃ samaṃtataḥ

2.66.24

tataḥ sa nāḍīmadhyasthaḥ śārīreṇoṣmaṇā rasaḥ /
pacyate pacyamānaśca bhavetpākadvayaṃ punaḥ

2.66.25

tvaṅmāṃsāsthi majjā medo rudhiraṃ ca prajāyate /
raktāllomāni māṃsaṃ ca keśāḥ snāyuśca māṃsataḥ

2.66.26

snāyormajjā tathāsthīni vasā majjāsthisaṃbhavā /
majjākāreṇa vaikalyaṃ śukraṃ ca prasavātmakam

2.66.27

iti dvādaśa śāntasya pariṇāmāḥ prakīrtitāḥ /
śukraṃ tasya parīṇāmaḥ śukrāddehasya saṃbhavaḥ

2.66.28

ṛtukāle yadā śukraṃ nirdoṣaṃ yonisaṃsthitam /
tadā tadvāyusaṃsṛṣṭaṃ strīraktenaikatāṃ vrajet

2.66.29

visargakāle śukrasya jīvaḥ kāraṇasaṃyutaḥ /
nityaṃ praviśate yoniṃ karmabhiḥ svairniyaṃtritaḥ

2.66.30

śukrasya saha raktasya ekāhātkalalaṃ bhavet /
paṃcarātreṇa kalale budbudatvaṃ tato bhavet

2.66.31

māṃsatvaṃ māsamātreṇa paṃcadhā jāyate punaḥ /
grīvā śiraśca skaṃdhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram

2.66.32

pāṇīpādau tathā pārśvau kaṭirgātraṃ tathaiva ca /
māsadvayena parvāṇi kramaśaḥ saṃbhavaṃti ca

2.66.33

tribhirmāsaiḥ prajāyaṃte śataśoṃkurasaṃdhayaḥ /
māsaiścaturbhirjāyaṃte aṃgulyādi yathākramam

2.66.34

mukhaṃ nāsā ca karṇau ca māsairjāyaṃti paṃcabhiḥ /
daṃtapaṃktistathā jihvā jāyate tu nakhāḥ punaḥ

2.66.35

karṇayośca bhavecchidraṃ ṣaṇmāsābhyaṃtare punaḥ /
pāyurmeḍhramupasthaṃ ca śiśnaścāpyupajāyate

2.66.36

saṃdhayo ye ca gātreṣu māsairjāyaṃti saptabhiḥ /
aṃgapratyaṃgasaṃpūrṇaṃ śiraḥ keśasamanvitam

2.66.37

vibhaktāvayavaspaṣṭaṃ punarmāsāṣṭame bhavet /
paṃcātmaka samāyuktaḥ paripakvaḥ sa tiṣṭhati

2.66.38

māturāhāravīryeṇa ṣaḍvidhena rasena ca /
nābhisūtranibaddhena varddhate sa dinedine

2.66.39

tataḥ smṛtiṃ labhejjīvaḥ saṃpūrṇosmiñcharīrake /
sukhaṃ duḥkhaṃ vijānāti nidrāṃ svapnaṃ purākṛtam

2.66.40

mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ /
nānāyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānyanekadhā

2.66.41

adhunā jātamātrohaṃ prāptasaṃskāra eva ca /
tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbhe na saṃbhavaḥ

2.66.42

garbhasthaściṃtayatyevamahaṃ garbhādviniḥsṛtaḥ /
adhyeṣyāmi paraṃ jñānaṃ saṃsāravinivartakam

2.66.43

avaśyaṃ garbhaduḥkhena mahatā paripīḍitaḥ /
jīvaḥ karmavaśādāste mokṣopāyaṃ viciṃtayet

2.66.44

yathā girivarākrāṃtaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati /
tathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati duḥkhitaḥ

2.66.45

patitaḥ sāgare yadvadduḥkhamāste samākulaḥ /
garbhodakena siktāṃgastathāste vyākulātmakaḥ

2.66.46

lohakuṃbhe yathā nyastaḥ pacyate kaścidagninā /
garbhakuṃbhe tathākṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā

2.66.47

sūcībhiragnivarṇābhirbhinnagātro niraṃtaram /
yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbheṣṭaguṇaṃ bhavet

2.66.48

garbhavāsātparaṃ vāsaṃ kaṣṭaṃ naivāsti kutracit /
dehināṃ duḥkhamatulaṃ sughoramapi saṃkaṭam

2.66.49

ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam /
carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhānurūpataḥ

2.66.50

garbhātkoṭiguṇāpīḍā yoniyaṃtranipīḍanāt /
saṃmūrcchitasya jāyeta jāyamānasya dehinaḥ

2.66.51

ikṣuvatpīḍyamānasya pāpamudgarapeṣaṇāt /
garbhānniṣkramamāṇasya prabalaiḥ sūtivāyubhiḥ

2.66.52

jāyate sumahadduḥkhaṃ paritrāṇaṃ na viṃdati /
yaṃtreṇa pīḍyamānāḥ syurniḥsārāśca yathekṣavaḥ

2.66.53

tathā śarīraṃ yonisthaṃ pātyate yaṃtrapīḍanāt /
asthimadvartulākāraṃ snāyubaṃdhanaveṣṭitam

2.66.54

raktamāṃsavasāliptaṃ viṇmūtradravyabhājanam /
keśalomanakhacchannaṃ rogāyatanamuttamam

2.66.55

vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭakabhūṣitam /
oṣṭhadvayakapāṭaṃ tu daṃtajihvāgalānvitam

2.66.56

nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam /
jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānalesthitam

2.66.57

kāmakrodhasamākrāṃtaṃ śvasanaiścopamarditam /
bhogatṛṣṇāturaṃ gūḍhaṃ rāgadveṣa vaśānugam

2.66.58

savarṇitāṃgapratyaṃgaṃ jarāyu pariveṣṭitam /
saṃkaṭenāviviktena yonimārgeṇa nirgatam

2.66.59

viṇmūtraraktasiktāṃgaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam /
asthipaṃjarasaṃghātaṃ jñeyamasminkalevare

2.66.60

śatatrayaṃ śatādhikaṃ paṃcapeśī śatāni ca /
sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ

2.66.61

śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyābhiraṃtataḥ /
etābhirmāṃsanāḍībhiḥ koṭibhistatsamanvitam

2.66.62

prasvedamaśuciṃ tābhiraṃtarasthaṃ ca tena hi /
dvātriṃśaddaśanāḥ proktā viṃśatiśca nakhāḥ smṛtāḥ

2.66.63

pittasya kuḍavaṃ jñeyaṃ kaphasyārdhāḍhakaṃ tathā /
vasāyāśca palāḥ paṃca tadardhaṃ phalakasya ca

2.66.64

paṃcārbuda palā jñeyāḥ palāni daśa medasaḥ /
palatrayaṃ mahāraktaṃ majjā raktāccaturguṇā

2.66.65

śukrārdhakuḍavaṃ jñeyaṃ tadardhaṃ dehināṃ balam /
māṃsasya caikaṃ piṃḍena palasāhasramucyate

2.66.66

raktaṃ palaśataṃ jñeyaṃ viṇmūtraṃ cāpramāṇataḥ /
iti dehagṛhe rājanvāsaḥ syānnityamātmanaḥ

2.66.67

aśuddhaṃ ca viśuddhasya karmabaṃdhavinirmitam /
śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ saṃjāyate kvacit

2.66.68

nityaṃ viṇmūtrasaṃyuktastenāyamaśuciḥ smṛtaḥ /
yathā vai viṣṭhayā pūrṇaḥ śuciḥ sāṃtarbahirghaṭaḥ

2.66.69

śaucena śodhyamānopi dehoyamaśucirbhavet /
yaṃ prāpyātipavitrāṇi paṃcagavya havīṃṣi ca

2.66.70

aśucitvaṃ prayāṃtyāśu dehoyamaśucistataḥ /
hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca

2.66.71

aśucitvaṃ prayāṃtyāśu ko'nya syādaśucistataḥ /
he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ yanniryāti dinedine

2.66.72

dehānugo malaḥ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ /
dehaḥ saṃśodhyamānopi paṃcagavyakuśāṃbubhiḥ

2.66.73

ghṛṣyamāṇa ivāṃgāro nirmalatvaṃ na gacchati /
srotāṃsi yasya satataṃ pravahaṃti gireriva

2.66.74

kaphamūtrādyamaśuciḥ sa dehaḥ śudhyate katham /
sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate

2.66.75

śucirekapradeśopi śucirna syādṛte'pi vā /
divā vā yadi vā rātrau mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ

2.66.76

tathāpi śucibhāṅnasyānna virajyaṃti te narāḥ /
kāyoyamagryadhūpādyairyatnenāpi susaṃskṛtaḥ

2.66.77

na jahāti svabhāvaṃ hi śvapucchamiva nāmitam /
tathā jātyaiva kṛṣṇorṇā na śuklā jātu jāyate

2.66.78

saṃśodhyamānāpi tathā bhavenmūrtirna nirmalā /
jighrannapi svadurgaṃdhaṃ paśyannapi malaṃ svakam

2.66.79

na virajyati loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām /
aho mohasya māhātmyaṃ yena vyāmohitaṃ jagat

2.66.80

jighranpaśyansvakāndoṣānkāyasya na virajyate /
svadehasya vigaṃdhena virajyeta na yo naraḥ

2.66.81

virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate /
sarvameva jagatpūtaṃ dehamevāśuciḥ param

2.66.82

yanmalāvayavasparśācchucirapyaśucirbhavet /
gaṃdhalepāpanodāya śaucaṃ dehasya kīrtitam

2.66.83

dvayasyāpagamātpaścādbhāvaśuddhyā viśuddhyati /
gaṃgātoyena sarveṇa mṛdbhārairgātralepanaiḥ

2.66.84

martyo durgaṃdhadehosau bhāvaduṣṭo na śudhyati /
tīrthasnānaistapobhiśca duṣṭātmā na ca śudhyati

2.66.85

svamūrtiḥ kṣālitā tīrthe na śuddhimadhigacchati /
aṃtarbhāvapraduṣṭasya viśatopi hutāśanam

2.66.86

na svargo nāpavargaśca dehanirdahanaṃ param /
bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu

2.66.87

anyathā liṃgyate kāṃtā bhāvena duhitānyathā /
manasā bhidyate vṛttirabhinneṣvapi vastuṣu

2.66.88

anyathaiva satī putraṃ ciṃtayedanyathā patim /
yathāyathā svabhāvasya mahābhāga udāhṛtam

2.66.89

pariṣvaktopi yadbhāryāṃ bhāvahīnāṃ na kārayet /
nādyādvividhamannādyaṃ rasyāni surabhīṇi ca

2.66.90

abhāvena narastasmādbhāvaḥ sarvatra kāraṇam /
cittaṃ śodhaya yatnena kimanyairbāhyaśodhanaiḥ

2.66.91

bhāvataḥ śuciśuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca viṃdati /
jñānāmalāṃbhasā puṃsaḥ savairāgyamṛdāpunaḥ

2.66.92

avidyā rāgaviṇmūtra lepo naśyedviśodhanaiḥ /
evametaccharīraṃ hi nisargādaśuciṃ viduḥ

2.66.93

vidyādasāra niḥsāraṃ kadalīsārasannibham /
jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaḥ śithilī bhavet

2.66.94

sotikrāmati saṃsāraṃ dṛḍhagrāhovatiṣṭhati /
evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam

2.66.95

puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca /
garbhasthasya matiryāsītsā jātasya praṇaśyati

2.66.96

sumūrcchitasya duḥkhena yoniyaṃtranipīḍanāt /
bāhyena vāyunā cāsya mohasaṃgena dehinām

2.66.97

spṛṣṭamātrasya ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate /
tena jvareṇa mahatā mahāmohaḥ prajāyate

2.66.98

saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ /
smṛtibhraṃśāttatastasya pūrvakarmavaśena ca

2.66.99

ratiḥ saṃjāyate tasya jaṃtostatraiva janmani /
rakto mūḍhaśca lokoyamakārye saṃpravarttate

2.66.100

na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam /
na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sacakṣurapi nekṣate

2.66.101

same pathi śanairgacchanskhalatīva padepade /
satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi

2.66.102

saṃsāre kliśyate tena naro lobhavaśānugaḥ /
garbhasmṛterabhāve ca śāstramuktaṃ śivena ca

2.66.103

tadduḥkhakathanārthāya svargamokṣaprasādhakam /
yena tasmiñchive jñāte dharmakāmārthasādhane

2.66.104

na kurvaṃtyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam /
avyakteṃdriyabuddhitvādbālyeduḥkhaṃ mahatpunaḥ

2.66.105

icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ na satkṛtī /
daṃtajanmamahadduḥkhaṃ laulyena vāyunā tathā

2.66.106

bālarogaiśca vividhaiḥ pīḍābālagrahairapi /
tṛḍbubhukṣā parītāṃgaḥ kvacittiṣṭhati gacchati

2.66.107

viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohādbālaḥ samācaret /
kaumāraḥ karṇavedhena mātāpitrośca tāḍanaiḥ

2.66.108

akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ gurvādiśāsanāt /
pramatteṃdriyavṛtteśca kāmarāgaprapīḍinaḥ

2.66.109

rogārditasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ hi yauvane /
īrṣyāsu mahadduḥkhaṃ mohādduḥkhaṃ prajāyate

2.66.110

tatrasyātkupitasyaiva rāgo duḥkhāya kevalam /
rātrau na viṃdate nidrā kāmāgni parikheditaḥ

2.66.111

divā vāpi kutaḥ saukhyamarthopārjanaciṃtayā /
strīṣvāyāsitadehasya ye puṃsaḥ śukrabiṃdavaḥ

2.66.112

na te sukhāya maṃtavyāḥ svedajā iva biṃdavaḥ /
kṛmibhistāḍyamānasya kuṣṭhinaḥ pāmarasya ca

2.66.113

kaṃḍūyanāgnitāpena yatsukhaṃ strīṣu tadviduḥ /
yādṛśaṃ manyate saukhyamarthopārjanaciṃtayā

2.66.114

tādṛśaṃ strīṣu maṃtavyamadhikaṃ naiva vidyate /
martyasya vedanā saiva yāṃ vinā cittanirvṛtiḥ

2.66.115

tatonyonyaṃ purā prāptamaṃte saivānyathā bhavet /
tadevaṃ jarayā grastamāmayā vyapinapriyam

2.66.116

apūrvavatsamātmānaṃ jarayā paripīḍitam /
yaḥ paśyanna virajyeta konyastasmādacetanaḥ

2.66.117

jarābhibhūtopi jaṃtuḥ patnīputrādibāṃdhavaiḥ /
aśaktatvāddurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate

2.66.118

na dharmamarthaṃ kāmaṃ ca mokṣaṃ ca jarayāyutaḥ /
śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret

2.66.119

vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate /
vātādīnāṃ samūhena dehoyaṃ parikīrtitaḥ

2.66.120

tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ /
vātādyavyatiriktatvādvyādhīnāṃ paṃjarasya ca

2.66.121

rogairnānāvidhairyāti dehī duḥkhānyanekadhā /
tāni ca svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham

2.66.122

ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam /
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāścāgaṃtavaḥ smṛtāḥ

2.66.123

ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyaṃti bheṣajaiḥ /
japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati

2.66.124

yadi vāpamṛtyurna syādviṣāsvādādaśaṃkitaḥ /
na cātti puruṣastasmādapamṛtyorbibheti saḥ

2.66.125

vividhā vyādhayastatra sarpādyāḥ prāṇinastathā /
viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām

2.66.126

pīḍitaṃ sarvarogādyairapi dhanvaṃtariḥ svayam /
svasthīkartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ na cānyathā

2.66.127

nauṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mātā na ca bāṃdhavāḥ /
śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam

2.66.128

rasāyana tapo jāpyayogasiddhairmahātmabhiḥ /
avāṃtaritaśāṃtiḥ syātkālamṛtyumavāpnuyāt

2.66.129

jāyate yonikīṭeṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ /
dehabhedena yaḥ paśyedviyogaṃ karmasaṃkṣayāt

2.66.130

maraṇaṃ tadvinirdiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ /
mahātamaḥ praviṣṭasya chidyamāneṣu marmasu

2.66.131

yadduḥkhaṃ maraṇe jaṃtorna tasyehopamā kvacit /
hā tāta mātaḥ kāṃteti kraṃdatyevaṃ suduḥkhitaḥ

2.66.132

maṃḍūka iva sarpeṇa grasyate mṛtyunā jagat /
bāṃdhavaiḥ sa parityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ

2.66.133

niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukhena pariśuṣyatā /
khaṭvāyāṃ parivṛtto hi muhyate ca muhurmuhuḥ

2.66.134

saṃmūḍhaḥ kṣipatetyarthaṃ hastapādāvitastataḥ /
khaṭvāto vāṃchate bhūmiṃ bhūmeḥ khaṭvāṃ punarmahīm

2.66.135

vivaśastyaktalajjaśca mūtraviṣṭhānulepitaḥ /
yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ

2.66.136

ciṃtayānaḥ svavittāni kasyaitāni mṛte mayi /
yamadūtairnīyamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ

2.66.137

mriyate paśyatāmevaṃ galo ghurughurāyate /
jīvastṛṇajalaukeva dehāddehaṃ viśetkramāt

2.66.138

prāpnotyuttaramaṃgaṃ ca dehaṃ tyajati pūrvakam /
maraṇātprārthanādduḥkhamadhikaṃ hi vivekinām

2.66.139

kṣaṇikaṃ maraṇe duḥkhamanaṃtaṃ prārthanākṛtam /
jagatāṃ patirarthitvādviṣṇurvāmanatāṃ gataḥ

2.66.140

adhikaḥ koparastasmādyo na yāsyati lāghavam /
jñātaṃ mayedamadhunā mṛtyorbhavati yadguruḥ

2.66.141

na paraṃ prārthayedbhūyastṛṣṇālāghavakāraṇam /
ādau duḥkhaṃ tathā madhye duḥkhamaṃte ca dāruṇam

2.66.142

nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkha paraṃparā /
vartamānānyatītāni duḥkhānyetāni yāni tu

2.66.143

na naraḥ śocayejjanma na virajyati tena vai /
atyāhārānmahadduḥkhamalpāhārāttadaṃtaram

2.66.144

truṭate bhojane kaṃṭho bhojane ca kutaḥ sukham /
kṣudhā hi sarvarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ

2.66.145

sacchāṃtauṣadhalepena kṣaṇamātraṃ praśāmyati /
kṣudvyādhi vedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛṃtanī

2.66.146

tayābhibhūto mriyate yathānyairvyādhibhirnaraḥ /
tadrasepi hi kiṃ saukhyaṃ jihvāgraparivartini

2.66.147

tatkṣaṇādardhakālena kaṃṭhaṃ prāpya nivartate /
iti kṣudvyādhitaptānāmannamoṣadhavatsmṛtam

2.66.148

na tatsukhāya maṃtavyaṃ paramārthena paṃḍitaiḥ /
mṛtopamaśca yaḥ śete sarvakāryavivarjitaḥ

2.66.149

tatrāpi ca kutaḥ saukhyaṃ tamasā coditātmanaḥ /
prabodhepi kutaḥ saukhyaṃ kāryeṣūpahatātmanaḥ

2.66.150

kṛṣivāṇijyasevādya gorakṣādi paraśramaiḥ /
prātarmūtrapurīṣābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā

2.66.151

tṛptāḥ kāmyena bādhyaṃte nidrayā niśi jaṃtavaḥ /
arthasyopārjane duḥkhaṃ duḥkhamarjitarakṣaṇe

2.66.152

nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhamarthasyaiva kutaḥ sukham /
caurebhyaḥ salilebhyogneḥ svajanātpārthivādapi

2.66.153

bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyordehabhṛtāmiva /
khe yathā pakṣibhirmāṃsaṃ bhakṣyate śvāpadairbhuvi

2.66.154

jale ca bhakṣyate matsyaistathā sarvatra vittavān /
vimohayaṃti saṃpatsu vārayaṃti vipatsu ca

2.66.155

khedayaṃtyarjane kāle kadārthāḥ syuḥ sukhāvahāḥ /
prāgarthapatirudvignaḥ paścātsarvārthaniḥspṛhaḥ

2.66.156

tayorarthapatirduḥkhī sukhī manyerviraktadhīḥ /
vasaṃtagrīṣmatāpena dāruṇaṃ varṣaparvasu

2.66.157

vātātapena vṛṣṭyā ca kālepyevaṃ kutaḥ sukham /
vivāhavistare duḥkhaṃ tadgarbhodvahane punaḥ

2.66.158

sūtivaiṣamyaduḥkhaiśca dukhaṃ viṣṭhādikarmabhiḥ /
dantākṣiroge putrasya hā kaṣṭaṃ kiṃ karomyaham

2.66.159

gāvo naṣṭāḥ kṛṣirbhagnā bhāryā ca prapalāyitā /
amī prāghūrṇikāḥ prāptā bhayaṃ me śaṃsino gṛhān

2.66.160

bālāpatyā ca me bhāryā kaḥ kariṣyati raṃdhanam /
vivāhakāle kanyāyāḥ kīdṛśaśca varo bhavet

2.66.161

etacciṃtābhibhūtānāṃ kutaḥ saukhyaṃ kuṭuṃbinām

2.66.162

kuṭuṃbaciṃtākulitasya puṃsaḥ śrutaṃ ca śīlaṃ ca guṇāśca sarve /
apakvakuṃbhe nihitā ivāpaḥ prayāṃti dehena samaṃ vināśanam

2.66.163

rājyepi hi kutaḥ saukhyaṃ saṃdhivigrahaciṃtayā /
putrādapi bhayaṃ yatra tatra saukhyaṃ hi kīdṛśam

2.66.164

svajātīyādbhayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva dehinām /
ekadravyābhilāṣitvācchunāmiva parasparam

2.66.165

na praviśya vanaṃ kaścinnṛpaḥ khyātosti bhūtale /
nikhilaṃ yastiraskṛtya sukhaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ

2.66.166

yuddhe bāhusahasraṃ hi pātayāmāsa bhūtale /
śrīmataḥ kārtavīryasya ṛṣiputraḥ pratāpavān

2.66.167

ṛṣiputrasya rāmasya rāmo daśarathātmajaḥ /
jaghāna vīryamatulamūrdhvagaṃ sumahātmanaḥ

2.66.168

jarāsaṃdhena rāmasya tejasā nāśitaṃ yaśaḥ /
jarāsaṃdhasya bhīmena tasyāpi pavanātmajaḥ

2.66.169

hanumānapi sūryeṇa vikṣiptaḥ patitaḥ kṣitau /
nivātakavacānsarvadānavānbaladarpitān

2.66.170

hatavānarjunaḥ śrīmāngopālaiḥ sa vinirjitaḥ /
sūryaḥ pratāpayukto'pi meghaiḥ saṃchādyate kvacit

2.66.171

kṣipyate vāyunā megho vāyorvīryaṃ nagairjitam /
dahyaṃte vahninā śailāḥ sa vahniḥ śāmyate jalaiḥ

2.66.172

tajjalaṃ śoṣyate sūryaiste sūryāḥ saha vāriṇā /
trailokyena samastāśca naśyaṃti brahmaṇo dine

2.66.173

brahmāpi tridaśaiḥ sārdhamupasaṃhriyate punaḥ /
parārdhadvayakālāṃte śivena paramātmanā

2.66.174

evaṃ naivāsti saṃsāre yacca sarvottamaṃ balam /
vihāyaikaṃ jagannāthaṃ paramātmānamavyayam

2.66.175

jñātvā sātiśayaṃ sarvamatimānaṃ vivarjayet /
evaṃbhūte jagatyasminkaḥ suraḥ paṃḍitopi vā

2.66.176

na hyasti sarvavitkaścinna vā mūrkhopi sarvataḥ /
yāvadyastu vijānāti tāvattatra sa paṃḍitaḥ

2.66.177

samādhāne tu sarvatra prabhāvaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ /
vittasyātiśayatvena prabhāvaḥ kasyacitkvacit

2.66.178

dānavairnirjitā devāste daivairnijitāḥ punaḥ /
ityanyonyaṃ śrito loko bhāgyairjayaparājayaiḥ

2.66.179

evaṃ vastrayugaṃ rājñāṃ prasthamātrāṃbubhojanam /
yānaṃ śayyāsanaṃ caiva śeṣaṃ duḥkhāya kevalam

2.66.180

saptame cāpi bhavane khaṭvāmātra parigrahaḥ /
udakuṃbhasahasrebhyaḥ kleśāyāsa pravistaraḥ

2.66.181

pratyūṣe tūryanirghoṣaḥ samaṃ puranivāsibhiḥ /
rājyebhimānamātraṃ hi mamedaṃ vādyate gṛhe

2.66.182

sarvamābharaṇaṃ bhāraḥ sarvamālepanaṃ malam /
sarvaṃ pralapitaṃ gītaṃ nṛtyamunmattaceṣṭitam

2.66.183

ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ /
nṛpāṇāṃ vigrahe ciṃtā vānyonyavijigīṣayā

2.66.184

prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ /
svargaṃ prāptā nipatitāḥ kaḥ śriyā viṃdate sukham

2.66.185

svargepi ca kutaḥ saukhyaṃ dṛṣṭvā dīptāṃ paraśriyam /
uparyupari devānāmanyonyātiśayasthitām

2.66.186

naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate /
na cānyatkriyate karma so'tra doṣaḥ sudāruṇaḥ

2.66.187

chinnamūlataruryadvaddivasaiḥ patati kṣitau /
puṇyasya saṃkṣayāttadvannipataṃti divaukasaḥ

2.66.188

sukhābhilāṣaniṣṭhānāṃ sukhabhogādi saṃplavaiḥ /
akasmātpatitaṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svargedivaukasām

2.66.189

iti svarge'pi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ /
kṣayaśca viṣayāsiddhau svarge bhogāya karmaṇām

2.66.190

tatra duḥkhaṃ mahatkaṣṭaṃ narakāgniṣu dehinām /
ghoraiśca vividhairbhāvairvāṅmanaḥ kāya saṃbhavaiḥ

2.66.191

kuṭhāracchedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam /
parṇaśākhāphalānāṃ ca pātaścaṃḍena vāyunā

2.66.192

unmūlanānnadībhiśca gajairanyaiśca dehibhiḥ /
dāvāgnihimaśoṣaiśca duḥkhaṃ sthāvarajātiṣu

2.66.193

tadvadbhujaṃgasarpāṇāṃ krodhe duḥkhaṃ ca dāruṇam /
duṣṭānāṃ ghātanaṃ loke pāśena ca nibaṃdhanam

2.66.194

akasmājjanmamaraṇaṃ kīṭānāṃ ca muhurmuhuḥ /
sarīsṛpanikāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā

2.66.195

paśūnāmātmaśamanaṃ daṃḍatāḍanameva ca /
nāsāvedhena saṃtrāsaḥ pratodena sutāḍanam

2.66.196

vetrakāṣṭhādinigaḍairaṃkuśenāṃgabaṃdhanam /
bhāvena manasā kleśairbhikṣā yuvādipīḍanam

2.66.197

ātmayūthaviyogaiśca balānnayanabaṃdhane /
paśūnāṃ saṃti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekaśaḥ

2.66.198

varṣāśītātapādduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ grahapakṣiṇām /
kleśamānāti kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekadhā

2.66.199

garbhavāse mahadduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ tathā nṛṇām /
subālyaduḥkhaṃ cājñānaṃ kaumāre guruśāsanam

2.66.200

yauvane kāmarāgābhyāṃ duḥkhaṃ caiverṣyayā punaḥ /
kṛṣivāṇijyasevādyairgorakṣādika karmabhiḥ

2.66.201

vṛddhabhāve ca jarayā vyādhibhiśca prapīḍanāt /
maraṇe ca mahadduḥkhaṃ prārthanāyāṃ tatodhikam

2.66.202

rājāgnijaladāghātacauraśatru bhayaṃ mahat /
arthasyārjanarakṣāyāṃ bhayaṃ nāśe vyaye punaḥ

2.66.203

kārpaṇyaṃ matsaro dambho dhanādhikye bhayaṃ mahat /
akārye saṃpravṛttiśca duḥkhāni dhanināṃ sadā

2.66.204

bhṛtyavṛttiḥ kusīdaṃ ca dāsatvaṃ parataṃtratā /
iṣṭāniṣṭābhiyogaśca saṃyogāśca sahasraśaḥ

2.66.205

durbhikṣaṃ durbhagatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā /
adharottarabhāgaśca nārakaṃ rājavikramam

2.66.206

anyonyābhibhavaṃ duḥkhamanyāṃnyato bhayaṃ mahat /
anyonyācca prakopaśca rājño duḥkhaṃ mahībhṛtām

2.66.207

anityatātra bhāvānāṃ kṛtakāmyasya dehinaḥ /
anyonya marmabhedācca anyonya karapīḍanāt

2.66.208

lubdhāśca pāpabhedena anyonyasya ca bhakṣaṇam /
ityevamādibhirduḥkhairyasmādbhītaṃ carācaram

2.66.209

nirayādi manuṣyāṃtaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ /
skaṃdhātskaṃdhena yanbhāraṃ viśrāmaṃ manyate yathā

2.66.210

tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati /
anyonyātiśayopetāḥ sarvadā bhogasaṃplavāḥ

2.66.211

dharmakṣayācca devānāṃ divi duḥkhamavasthitam /
nānāyonisahasreṣu saṃbhavaḥ puṇyasaṃkṣayāt

2.66.212

rogāśca vividhākārā devaloke'pi saṃsmṛtāḥ /
yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃdhitaṃ punaḥ

2.66.213

tena doṣeṇa yajñasya śirorogaḥ sadaiva hi /
mārtaṃḍabhānoḥ kuṣṭhaṃ ca varuṇasya jalodaram

2.66.214

pūṣṇodaśanavaikalyaṃ bhujastaṃbhaḥ śacīpateḥ /
sumahānkṣayarogaśca somasya parikīrtitaḥ

2.66.215

jvaraśca sumahānāsīddakṣasyāpi prajāpateḥ /
kalpekalpe ca devānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ

2.66.216

parārdhadvayakālāṃte brahmaṇaścāpyanityatā /
dakṣasya duhitāṃ pautrīṃ brahmā kāmitavānpunaḥ

2.66.217

krodhena ca jayāṃ devīṃ yogajñāṃ śaptavānprabhuḥ /
kāmakrodhau sthitau yatra tatra doṣāstadātmakāḥ

2.66.218

duḥkhāni ca samastāni saṃsthitāni na saṃśayaḥ /
viśīrṇajanmamaraṇaṃ sarvāśitvaṃ havirbhujaḥ

2.66.219

strīvadhaḥ kāmasaktiśca sārathyaṃ pāṃḍave bale /
rudreṇa tripuraṃ dagdhaṃ dakṣayajño vināśitaḥ

2.66.220

skaṃdasya janma vai śukrātkrīḍādīnāṃ sahasraśaḥ /
evaṃ trayopi rāgādyairdoṣairdevāḥ samanvitāḥ

2.66.221

ebhyaḥ paraḥ prabhuḥ śāṃtaḥ paripūrṇaḥ sa muktidaḥ /
evametajjagatsarvamanyonyātiśaye sthitam

2.66.222

duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramaṃ vrajet /
nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ

2.66.223

jñānena tatparaṃ jñānaṃ śivaṃ muktimavāpnuyāt /
samastaduḥkhanirmukta svasthātmā sa sukhī tadā

2.66.224

sarvajñaḥ paripūrṇaśca mukta ityabhidhīyate /
mātaliruvāca-
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam

2.66.225

dharmādharmaviveko hi sarvajñānasamudbhavaḥ /
iṃdraloke pragaṃtavyaṃ devarājasya śāsanāt

2.66.66

iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne pitṛmātṛtīrthamāhātmye ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc