પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.66

યયાતિરુવાચ-
પાપાત્પતતિ કાયોયં ધર્માચ્ચ શૃણુ માતલે ।
વિશેષં ન ચ પશ્યામિ પુણ્યસ્યાપિ મહીતલે

પુનઃ પ્રજાયતે કાયો યથા હિ પતનં પુરા ।
કથમુત્પદ્યતે દેહસ્તન્મે વિસ્તરતો વદ

માતલિરુવાચ-
અથ નારકિણાં પુંસામધર્માદેવ કેવલાત્ ।
ક્ષણમાત્રેણ ભૂતેભ્યઃ શરીરમુપજાયતે

તદ્વદ્ધર્મેણ ચૈકેન દેવાનામૌપપાદિકમ્ ।
સદ્યઃ પ્રજાયતે દિવ્યં શરીરં ભૂતસારતઃ

કર્મણા વ્યતિમિશ્રેણ યચ્છરીરં મહાત્મનામ્ ।
તદ્રૂપપરિણામેન વિજ્ઞેયં હિ ચતુર્વિધમ્

ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્થાવરા જ્ઞેયાસ્તૃણગુલ્માદિ રૂપિણઃ ।
કૃમિકીટપતંગાદ્યાઃ સ્વેદજાનામદેહિનઃ

અંડજાઃ પક્ષિણઃ સર્વે સર્પા નક્રાશ્ચ ભૂપતે ।
જરાયુજાશ્ચ વિજ્ઞેયા માનુષાશ્ચ ચતુષ્પદાઃ

તત્ર સિક્તા જલૈર્ભૂમિર્રક્તે ઉષ્મવિપાચિતા ।
વાયુના ધમ્યમાના ચ ક્ષેત્રે બીજં પ્રપદ્યતે

યથા ઉપ્તાનિ બીજાનિ સંસિક્તાન્યંભસા પુનઃ ।
ઉપગમ્ય મૃદુત્વં ચ મૂલભાવં વ્રજંતિ ચ

તન્મૂલાદંકુરોત્પત્તિરંકુરાત્પર્ણસંભવઃ ।
પર્ણાન્નાલં તતઃ કાંડં કાંડાચ્ચ પ્રભવઃ પુનઃ

પ્રભવાચ્ચ ભવેત્ક્ષીરં ક્ષીરાત્તંદુલસંભવઃ ।
તંદુલાચ્ચ તતઃ પક્વા ભવંત્યોષધયસ્તથા

યવાદ્યાઃ શાલિપર્યંતાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ ।
ઓષધ્યઃ ફલસારાઢ્યાઃ શેષા ક્ષુદ્રા પ્રઃકીર્તિતાઃ

એતા લૂના મર્દિતાશ્ચ મુનિભિઃ પૂર્વસંસ્કૃતાઃ ।
શૂર્પોલૂખલપાત્રાદ્યૈઃ સ્થાલિકોદકવહ્નિભિઃ

ષડ્વિધા હિ સ્વભેદેન પરિણામં વ્રજંતિ તાઃ ।
અન્યોન્યરસસંયોગાદનેકસ્વાદતાં ગતાઃ

ભક્ષ્યં ભોજ્યં પેયલેહ્યં ચોષ્યં ખાદ્યં ચ ભૂપતે ।
તાસાં ભેદાઃ ષડંગાશ્ચ મધુરાદ્યાશ્ચ ષડ્ગુણાઃ

તદન્નં પિંડકવલૈર્ગ્રાસૈર્ભુક્તં ચ દેહિભિઃ ।
અન્નમૂલાશયે સર્વપ્રાણાન્સ્થાપયતિ ક્રમાત્

અપક્વં ભુક્તમાહારં સ વાયુઃ કુરુતે દ્વિધા ।
સંપ્રવિશ્યાન્નમધ્યે ચ પક્વં કૃત્વા પૃથગ્ગુણમ્

અગ્નેરૂર્ધ્વં જલં સ્થાપ્ય તદન્નં ચ જલોપરિ ।
જલસ્યાધઃ સ્વયં પ્રાણઃ સ્થિત્વાગ્નિં ધમતે શનૈઃ

વાયુના ધમ્યમાનોગ્નિરત્યુષ્ણં કુરુતે જલમ્ ।
તદન્નમુષ્ણયોગેન સમંતાત્પચ્યતે પુનઃ

દ્વિધા ભવતિ તત્પક્વં પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસઃ ।
મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નં દેહાદ્બહિર્વ્રજેત્

કર્ણાક્ષિ નાસિકા જિહ્વા દંતોષ્ઠ પ્રજનં ગુદા ।
મલાન્સ્રવેદથ સ્વેદો વિણ્મૂત્રં દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

હૃત્પદ્મે પ્રતિબદ્ધાશ્ચ સર્વનાડ્યઃ સમંતતઃ ।
તાસાં મુખેષુ તં સૂક્ષ્મં પ્રાણઃ સ્થાપયતે રસમ્

રસેન તેન તા નાડીઃ પ્રાણઃ પૂરયતે પુનઃ ।
સંતર્પયંતિ તા નાડ્યઃ પૂર્ણા દેહં સમંતતઃ

તતઃ સ નાડીમધ્યસ્થઃ શારીરેણોષ્મણા રસઃ ।
પચ્યતે પચ્યમાનશ્ચ ભવેત્પાકદ્વયં પુનઃ

ત્વઙ્માંસાસ્થિ મજ્જા મેદો રુધિરં ચ પ્રજાયતે ।
રક્તાલ્લોમાનિ માંસં ચ કેશાઃ સ્નાયુશ્ચ માંસતઃ

સ્નાયોર્મજ્જા તથાસ્થીનિ વસા મજ્જાસ્થિસંભવા ।
મજ્જાકારેણ વૈકલ્યં શુક્રં ચ પ્રસવાત્મકમ્

ઇતિ દ્વાદશ શાન્તસ્ય પરિણામાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
શુક્રં તસ્ય પરીણામઃ શુક્રાદ્દેહસ્ય સંભવઃ

ઋતુકાલે યદા શુક્રં નિર્દોષં યોનિસંસ્થિતમ્ ।
તદા તદ્વાયુસંસૃષ્ટં સ્ત્રીરક્તેનૈકતાં વ્રજેત્

વિસર્ગકાલે શુક્રસ્ય જીવઃ કારણસંયુતઃ ।
નિત્યં પ્રવિશતે યોનિં કર્મભિઃ સ્વૈર્નિયંત્રિતઃ

શુક્રસ્ય સહ રક્તસ્ય એકાહાત્કલલં ભવેત્ ।
પંચરાત્રેણ કલલે બુદ્બુદત્વં તતો ભવેત્

માંસત્વં માસમાત્રેણ પંચધા જાયતે પુનઃ ।
ગ્રીવા શિરશ્ચ સ્કંધશ્ચ પૃષ્ઠવંશસ્તથોદરમ્

પાણીપાદૌ તથા પાર્શ્વૌ કટિર્ગાત્રં તથૈવ ચ ।
માસદ્વયેન પર્વાણિ ક્રમશઃ સંભવંતિ ચ

ત્રિભિર્માસૈઃ પ્રજાયંતે શતશોંકુરસંધયઃ ।
માસૈશ્ચતુર્ભિર્જાયંતે અંગુલ્યાદિ યથાક્રમમ્

મુખં નાસા ચ કર્ણૌ ચ માસૈર્જાયંતિ પંચભિઃ ।
દંતપંક્તિસ્તથા જિહ્વા જાયતે તુ નખાઃ પુનઃ

કર્ણયોશ્ચ ભવેચ્છિદ્રં ષણ્માસાભ્યંતરે પુનઃ ।
પાયુર્મેઢ્રમુપસ્થં ચ શિશ્નશ્ચાપ્યુપજાયતે

સંધયો યે ચ ગાત્રેષુ માસૈર્જાયંતિ સપ્તભિઃ ।
અંગપ્રત્યંગસંપૂર્ણં શિરઃ કેશસમન્વિતમ્

વિભક્તાવયવસ્પષ્ટં પુનર્માસાષ્ટમે ભવેત્ ।
પંચાત્મક સમાયુક્તઃ પરિપક્વઃ સ તિષ્ઠતિ

માતુરાહારવીર્યેણ ષડ્વિધેન રસેન ચ ।
નાભિસૂત્રનિબદ્ધેન વર્દ્ધતે સ દિનેદિને

તતઃ સ્મૃતિં લભેજ્જીવઃ સંપૂર્ણોસ્મિઞ્છરીરકે ।
સુખં દુઃખં વિજાનાતિ નિદ્રાં સ્વપ્નં પુરાકૃતમ્

મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ ।
નાનાયોનિસહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાન્યનેકધા

અધુના જાતમાત્રોહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ ।
તતઃ શ્રેયઃ કરિષ્યામિ યેન ગર્ભે ન સંભવઃ

ગર્ભસ્થશ્ચિંતયત્યેવમહં ગર્ભાદ્વિનિઃસૃતઃ ।
અધ્યેષ્યામિ પરં જ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તકમ્

અવશ્યં ગર્ભદુઃખેન મહતા પરિપીડિતઃ ।
જીવઃ કર્મવશાદાસ્તે મોક્ષોપાયં વિચિંતયેત્

યથા ગિરિવરાક્રાંતઃ કશ્ચિદ્દુઃખેન તિષ્ઠતિ ।
તથા જરાયુણા દેહી દુઃખં તિષ્ઠતિ દુઃખિતઃ

પતિતઃ સાગરે યદ્વદ્દુઃખમાસ્તે સમાકુલઃ ।
ગર્ભોદકેન સિક્તાંગસ્તથાસ્તે વ્યાકુલાત્મકઃ

લોહકુંભે યથા ન્યસ્તઃ પચ્યતે કશ્ચિદગ્નિના ।
ગર્ભકુંભે તથાક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જઠરાગ્નિના

સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિર્ભિન્નગાત્રો નિરંતરમ્ ।
યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તદ્ગર્ભેષ્ટગુણં ભવેત્

ગર્ભવાસાત્પરં વાસં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
દેહિનાં દુઃખમતુલં સુઘોરમપિ સંકટમ્

ઇત્યેતદ્ગર્ભદુઃખં હિ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્ ।
ચરસ્થિરાણાં સર્વેષામાત્મગર્ભાનુરૂપતઃ

ગર્ભાત્કોટિગુણાપીડા યોનિયંત્રનિપીડનાત્ ।
સંમૂર્ચ્છિતસ્ય જાયેત જાયમાનસ્ય દેહિનઃ

ઇક્ષુવત્પીડ્યમાનસ્ય પાપમુદ્ગરપેષણાત્ ।
ગર્ભાન્નિષ્ક્રમમાણસ્ય પ્રબલૈઃ સૂતિવાયુભિઃ

જાયતે સુમહદ્દુઃખં પરિત્રાણં ન વિંદતિ ।
યંત્રેણ પીડ્યમાનાઃ સ્યુર્નિઃસારાશ્ચ યથેક્ષવઃ

તથા શરીરં યોનિસ્થં પાત્યતે યંત્રપીડનાત્ ।
અસ્થિમદ્વર્તુલાકારં સ્નાયુબંધનવેષ્ટિતમ્

રક્તમાંસવસાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્ ।
કેશલોમનખચ્છન્નં રોગાયતનમુત્તમમ્

વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટકભૂષિતમ્ ।
ઓષ્ઠદ્વયકપાટં તુ દંતજિહ્વાગલાન્વિતમ્

નાડીસ્વેદપ્રવાહં ચ કફપિત્તપરિપ્લુતમ્ ।
જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલેસ્થિતમ્

કામક્રોધસમાક્રાંતં શ્વસનૈશ્ચોપમર્દિતમ્ ।
ભોગતૃષ્ણાતુરં ગૂઢં રાગદ્વેષ વશાનુગમ્

સવર્ણિતાંગપ્રત્યંગં જરાયુ પરિવેષ્ટિતમ્ ।
સંકટેનાવિવિક્તેન યોનિમાર્ગેણ નિર્ગતમ્

વિણ્મૂત્રરક્તસિક્તાંગં ષટ્કૌશિકસમુદ્ભવમ્ ।
અસ્થિપંજરસંઘાતં જ્ઞેયમસ્મિન્કલેવરે

શતત્રયં શતાધિકં પંચપેશી શતાનિ ચ ।
સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ

શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માભિર્દૃશ્યાદૃશ્યાભિરંતતઃ ।
એતાભિર્માંસનાડીભિઃ કોટિભિસ્તત્સમન્વિતમ્

પ્રસ્વેદમશુચિં તાભિરંતરસ્થં ચ તેન હિ ।
દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તા વિંશતિશ્ચ નખાઃ સ્મૃતાઃ

પિત્તસ્ય કુડવં જ્ઞેયં કફસ્યાર્ધાઢકં તથા ।
વસાયાશ્ચ પલાઃ પંચ તદર્ધં ફલકસ્ય ચ

પંચાર્બુદ પલા જ્ઞેયાઃ પલાનિ દશ મેદસઃ ।
પલત્રયં મહારક્તં મજ્જા રક્તાચ્ચતુર્ગુણા

શુક્રાર્ધકુડવં જ્ઞેયં તદર્ધં દેહિનાં બલમ્ ।
માંસસ્ય ચૈકં પિંડેન પલસાહસ્રમુચ્યતે

રક્તં પલશતં જ્ઞેયં વિણ્મૂત્રં ચાપ્રમાણતઃ ।
ઇતિ દેહગૃહે રાજન્વાસઃ સ્યાન્નિત્યમાત્મનઃ

અશુદ્ધં ચ વિશુદ્ધસ્ય કર્મબંધવિનિર્મિતમ્ ।
શુક્રશોણિતસંયોગાદ્દેહઃ સંજાયતે ક્વચિત્

નિત્યં વિણ્મૂત્રસંયુક્તસ્તેનાયમશુચિઃ સ્મૃતઃ ।
યથા વૈ વિષ્ઠયા પૂર્ણઃ શુચિઃ સાંતર્બહિર્ઘટઃ

શૌચેન શોધ્યમાનોપિ દેહોયમશુચિર્ભવેત્ ।
યં પ્રાપ્યાતિપવિત્રાણિ પંચગવ્ય હવીંષિ ચ

અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ દેહોયમશુચિસ્તતઃ ।
હૃદ્યાન્યપ્યન્નપાનાનિ યં પ્રાપ્ય સુરભીણિ ચ

અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ કોઽન્ય સ્યાદશુચિસ્તતઃ ।
હે જનાઃ કિં ન પશ્યધ્વં યન્નિર્યાતિ દિનેદિને

દેહાનુગો મલઃ પૂતિસ્તદાધારઃ કથં શુચિઃ ।
દેહઃ સંશોધ્યમાનોપિ પંચગવ્યકુશાંબુભિઃ

ઘૃષ્યમાણ ઇવાંગારો નિર્મલત્વં ન ગચ્છતિ ।
સ્રોતાંસિ યસ્ય સતતં પ્રવહંતિ ગિરેરિવ

કફમૂત્રાદ્યમશુચિઃ સ દેહઃ શુધ્યતે કથમ્ ।
સર્વાશુચિનિધાનસ્ય શરીરસ્ય ન વિદ્યતે

શુચિરેકપ્રદેશોપિ શુચિર્ન સ્યાદૃતેઽપિ વા ।
દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ મૃત્તોયૈઃ શોધ્યતે કરઃ

તથાપિ શુચિભાઙ્નસ્યાન્ન વિરજ્યંતિ તે નરાઃ ।
કાયોયમગ્ર્યધૂપાદ્યૈર્યત્નેનાપિ સુસંસ્કૃતઃ

ન જહાતિ સ્વભાવં હિ શ્વપુચ્છમિવ નામિતમ્ ।
તથા જાત્યૈવ કૃષ્ણોર્ણા ન શુક્લા જાતુ જાયતે

સંશોધ્યમાનાપિ તથા ભવેન્મૂર્તિર્ન નિર્મલા ।
જિઘ્રન્નપિ સ્વદુર્ગંધં પશ્યન્નપિ મલં સ્વકમ્

ન વિરજ્યતિ લોકોઽયં પીડયન્નપિ નાસિકામ્ ।
અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યેન વ્યામોહિતં જગત્

જિઘ્રન્પશ્યન્સ્વકાન્દોષાન્કાયસ્ય ન વિરજ્યતે ।
સ્વદેહસ્ય વિગંધેન વિરજ્યેત ન યો નરઃ

વિરાગકારણં તસ્ય કિમન્યદુપદિશ્યતે ।
સર્વમેવ જગત્પૂતં દેહમેવાશુચિઃ પરમ્

યન્મલાવયવસ્પર્શાચ્છુચિરપ્યશુચિર્ભવેત્ ।
ગંધલેપાપનોદાય શૌચં દેહસ્ય કીર્તિતમ્

દ્વયસ્યાપગમાત્પશ્ચાદ્ભાવશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધ્યતિ ।
ગંગાતોયેન સર્વેણ મૃદ્ભારૈર્ગાત્રલેપનૈઃ

મર્ત્યો દુર્ગંધદેહોસૌ ભાવદુષ્ટો ન શુધ્યતિ ।
તીર્થસ્નાનૈસ્તપોભિશ્ચ દુષ્ટાત્મા ન ચ શુધ્યતિ

સ્વમૂર્તિઃ ક્ષાલિતા તીર્થે ન શુદ્ધિમધિગચ્છતિ ।
અંતર્ભાવપ્રદુષ્ટસ્ય વિશતોપિ હુતાશનમ્

ન સ્વર્ગો નાપવર્ગશ્ચ દેહનિર્દહનં પરમ્ ।
ભાવશુદ્ધિઃ પરં શૌચં પ્રમાણં સર્વકર્મસુ

અન્યથા લિંગ્યતે કાંતા ભાવેન દુહિતાન્યથા ।
મનસા ભિદ્યતે વૃત્તિરભિન્નેષ્વપિ વસ્તુષુ

અન્યથૈવ સતી પુત્રં ચિંતયેદન્યથા પતિમ્ ।
યથાયથા સ્વભાવસ્ય મહાભાગ ઉદાહૃતમ્

પરિષ્વક્તોપિ યદ્ભાર્યાં ભાવહીનાં ન કારયેત્ ।
નાદ્યાદ્વિવિધમન્નાદ્યં રસ્યાનિ સુરભીણિ ચ

અભાવેન નરસ્તસ્માદ્ભાવઃ સર્વત્ર કારણમ્ ।
ચિત્તં શોધય યત્નેન કિમન્યૈર્બાહ્યશોધનૈઃ

ભાવતઃ શુચિશુદ્ધાત્મા સ્વર્ગં મોક્ષં ચ વિંદતિ ।
જ્ઞાનામલાંભસા પુંસઃ સવૈરાગ્યમૃદાપુનઃ

અવિદ્યા રાગવિણ્મૂત્ર લેપો નશ્યેદ્વિશોધનૈઃ ।
એવમેતચ્છરીરં હિ નિસર્ગાદશુચિં વિદુઃ

વિદ્યાદસાર નિઃસારં કદલીસારસન્નિભમ્ ।
જ્ઞાત્વૈવં દોષવદ્દેહં યઃ પ્રાજ્ઞઃ શિથિલી ભવેત્

સોતિક્રામતિ સંસારં દૃઢગ્રાહોવતિષ્ઠતિ ।
એવમેતન્મહાકષ્ટં જન્મદુઃખં પ્રકીર્તિતમ્

પુંસામજ્ઞાનદોષેણ નાનાકર્મવશેન ચ ।
ગર્ભસ્થસ્ય મતિર્યાસીત્સા જાતસ્ય પ્રણશ્યતિ

સુમૂર્ચ્છિતસ્ય દુઃખેન યોનિયંત્રનિપીડનાત્ ।
બાહ્યેન વાયુના ચાસ્ય મોહસંગેન દેહિનામ્

સ્પૃષ્ટમાત્રસ્ય ઘોરેણ જ્વરઃ સમુપજાયતે ।
તેન જ્વરેણ મહતા મહામોહઃ પ્રજાયતે

સંમૂઢસ્ય સ્મૃતિભ્રંશઃ શીઘ્રં સંજાયતે પુનઃ ।
સ્મૃતિભ્રંશાત્તતસ્તસ્ય પૂર્વકર્મવશેન ચ

રતિઃ સંજાયતે તસ્ય જંતોસ્તત્રૈવ જન્મનિ ।
રક્તો મૂઢશ્ચ લોકોયમકાર્યે સંપ્રવર્ત્તતે

ન ચાત્માનં વિજાનાતિ ન પરં ન ચ દૈવતમ્ ।
ન શૃણોતિ પરં શ્રેયઃ સચક્ષુરપિ નેક્ષતે

સમે પથિ શનૈર્ગચ્છન્સ્ખલતીવ પદેપદે ।
સત્યાં બુદ્ધૌ ન જાનાતિ બોધ્યમાનો બુધૈરપિ

સંસારે ક્લિશ્યતે તેન નરો લોભવશાનુગઃ ।
ગર્ભસ્મૃતેરભાવે ચ શાસ્ત્રમુક્તં શિવેન ચ

તદ્દુઃખકથનાર્થાય સ્વર્ગમોક્ષપ્રસાધકમ્ ।
યેન તસ્મિઞ્છિવે જ્ઞાતે ધર્મકામાર્થસાધને

ન કુર્વંત્યાત્મનઃ શ્રેયસ્તદત્ર મહદદ્ભુતમ્ ।
અવ્યક્તેંદ્રિયબુદ્ધિત્વાદ્બાલ્યેદુઃખં મહત્પુનઃ

ઇચ્છન્નપિ ન શક્નોતિ વક્તું કર્તું ન સત્કૃતી ।
દંતજન્મમહદ્દુઃખં લૌલ્યેન વાયુના તથા

બાલરોગૈશ્ચ વિવિધૈઃ પીડાબાલગ્રહૈરપિ ।
તૃડ્બુભુક્ષા પરીતાંગઃ ક્વચિત્તિષ્ઠતિ ગચ્છતિ

વિણ્મૂત્રભક્ષણાદ્યં ચ મોહાદ્બાલઃ સમાચરેત્ ।
કૌમારઃ કર્ણવેધેન માતાપિત્રોશ્ચ તાડનૈઃ

અક્ષરાધ્યયનાદ્યૈશ્ચ દુઃખં ગુર્વાદિશાસનાત્ ।
પ્રમત્તેંદ્રિયવૃત્તેશ્ચ કામરાગપ્રપીડિનઃ

રોગાર્દિતસ્ય સતતં કુતઃ સૌખ્યં હિ યૌવને ।
ઈર્ષ્યાસુ મહદ્દુઃખં મોહાદ્દુઃખં પ્રજાયતે

તત્રસ્યાત્કુપિતસ્યૈવ રાગો દુઃખાય કેવલમ્ ।
રાત્રૌ ન વિંદતે નિદ્રા કામાગ્નિ પરિખેદિતઃ

દિવા વાપિ કુતઃ સૌખ્યમર્થોપાર્જનચિંતયા ।
સ્ત્રીષ્વાયાસિતદેહસ્ય યે પુંસઃ શુક્રબિંદવઃ

ન તે સુખાય મંતવ્યાઃ સ્વેદજા ઇવ બિંદવઃ ।
કૃમિભિસ્તાડ્યમાનસ્ય કુષ્ઠિનઃ પામરસ્ય ચ

કંડૂયનાગ્નિતાપેન યત્સુખં સ્ત્રીષુ તદ્વિદુઃ ।
યાદૃશં મન્યતે સૌખ્યમર્થોપાર્જનચિંતયા

તાદૃશં સ્ત્રીષુ મંતવ્યમધિકં નૈવ વિદ્યતે ।
મર્ત્યસ્ય વેદના સૈવ યાં વિના ચિત્તનિર્વૃતિઃ

તતોન્યોન્યં પુરા પ્રાપ્તમંતે સૈવાન્યથા ભવેત્ ।
તદેવં જરયા ગ્રસ્તમામયા વ્યપિનપ્રિયમ્

અપૂર્વવત્સમાત્માનં જરયા પરિપીડિતમ્ ।
યઃ પશ્યન્ન વિરજ્યેત કોન્યસ્તસ્માદચેતનઃ

જરાભિભૂતોપિ જંતુઃ પત્નીપુત્રાદિબાંધવૈઃ ।
અશક્તત્વાદ્દુરાચારૈર્ભૃત્યૈશ્ચ પરિભૂયતે

ન ધર્મમર્થં કામં ચ મોક્ષં ચ જરયાયુતઃ ।
શક્તઃ સાધયિતું તસ્માદ્યુવા ધર્મં સમાચરેત્

વાતપિત્તકફાદીનાં વૈષમ્યં વ્યાધિરુચ્યતે ।
વાતાદીનાં સમૂહેન દેહોયં પરિકીર્તિતઃ

તસ્માદ્વ્યાધિમયં જ્ઞેયં શરીરમિદમાત્મનઃ ।
વાતાદ્યવ્યતિરિક્તત્વાદ્વ્યાધીનાં પંજરસ્ય ચ

રોગૈર્નાનાવિધૈર્યાતિ દેહી દુઃખાન્યનેકધા ।
તાનિ ચ સ્વાત્મવેદ્યાનિ કિમન્યત્કથયામ્યહમ્

એકોત્તરં મૃત્યુશતમસ્મિન્દેહે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષાશ્ચાગંતવઃ સ્મૃતાઃ

યે ત્વિહાગંતવઃ પ્રોક્તાસ્તે પ્રશામ્યંતિ ભેષજૈઃ ।
જપહોમપ્રદાનૈશ્ચ કાલમૃત્યુર્ન શામ્યતિ

યદિ વાપમૃત્યુર્ન સ્યાદ્વિષાસ્વાદાદશંકિતઃ ।
ન ચાત્તિ પુરુષસ્તસ્માદપમૃત્યોર્બિભેતિ સઃ

વિવિધા વ્યાધયસ્તત્ર સર્પાદ્યાઃ પ્રાણિનસ્તથા ।
વિષાણિ ચાભિચારાશ્ચ મૃત્યોર્દ્વારાણિ દેહિનામ્

પીડિતં સર્વરોગાદ્યૈરપિ ધન્વંતરિઃ સ્વયમ્ ।
સ્વસ્થીકર્તું ન શક્નોતિ કાલપ્રાપ્તં ન ચાન્યથા

નૌષધં ન તપો દાનં ન માતા ન ચ બાંધવાઃ ।
શક્નુવંતિ પરિત્રાતું નરં કાલેન પીડિતમ્

રસાયન તપો જાપ્યયોગસિદ્ધૈર્મહાત્મભિઃ ।
અવાંતરિતશાંતિઃ સ્યાત્કાલમૃત્યુમવાપ્નુયાત્

જાયતે યોનિકીટેષુ મૃતઃ કર્મવશાત્પુનઃ ।
દેહભેદેન યઃ પશ્યેદ્વિયોગં કર્મસંક્ષયાત્

મરણં તદ્વિનિર્દિષ્ટં ન નાશઃ પરમાર્થતઃ ।
મહાતમઃ પ્રવિષ્ટસ્ય છિદ્યમાનેષુ મર્મસુ

યદ્દુઃખં મરણે જંતોર્ન તસ્યેહોપમા ક્વચિત્ ।
હા તાત માતઃ કાંતેતિ ક્રંદત્યેવં સુદુઃખિતઃ

મંડૂક ઇવ સર્પેણ ગ્રસ્યતે મૃત્યુના જગત્ ।
બાંધવૈઃ સ પરિત્યક્તઃ પ્રિયૈશ્ચ પરિવારિતઃ

નિઃશ્વસન્દીર્ઘમુષ્ણં ચ મુખેન પરિશુષ્યતા ।
ખટ્વાયાં પરિવૃત્તો હિ મુહ્યતે ચ મુહુર્મુહુઃ

સંમૂઢઃ ક્ષિપતેત્યર્થં હસ્તપાદાવિતસ્તતઃ ।
ખટ્વાતો વાંછતે ભૂમિં ભૂમેઃ ખટ્વાં પુનર્મહીમ્

વિવશસ્ત્યક્તલજ્જશ્ચ મૂત્રવિષ્ઠાનુલેપિતઃ ।
યાચમાનશ્ચ સલિલં શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકઃ

ચિંતયાનઃ સ્વવિત્તાનિ કસ્યૈતાનિ મૃતે મયિ ।
યમદૂતૈર્નીયમાનઃ કાલપાશેન કર્ષિતઃ

મ્રિયતે પશ્યતામેવં ગલો ઘુરુઘુરાયતે ।
જીવસ્તૃણજલૌકેવ દેહાદ્દેહં વિશેત્ક્રમાત્

પ્રાપ્નોત્યુત્તરમંગં ચ દેહં ત્યજતિ પૂર્વકમ્ ।
મરણાત્પ્રાર્થનાદ્દુઃખમધિકં હિ વિવેકિનામ્

ક્ષણિકં મરણે દુઃખમનંતં પ્રાર્થનાકૃતમ્ ।
જગતાં પતિરર્થિત્વાદ્વિષ્ણુર્વામનતાં ગતઃ

અધિકઃ કોપરસ્તસ્માદ્યો ન યાસ્યતિ લાઘવમ્ ।
જ્ઞાતં મયેદમધુના મૃત્યોર્ભવતિ યદ્ગુરુઃ

ન પરં પ્રાર્થયેદ્ભૂયસ્તૃષ્ણાલાઘવકારણમ્ ।
આદૌ દુઃખં તથા મધ્યે દુઃખમંતે ચ દારુણમ્

નિસર્ગાત્સર્વભૂતાનામિતિ દુઃખ પરંપરા ।
વર્તમાનાન્યતીતાનિ દુઃખાન્યેતાનિ યાનિ તુ

ન નરઃ શોચયેજ્જન્મ ન વિરજ્યતિ તેન વૈ ।
અત્યાહારાન્મહદ્દુઃખમલ્પાહારાત્તદંતરમ્

ત્રુટતે ભોજને કંઠો ભોજને ચ કુતઃ સુખમ્ ।
ક્ષુધા હિ સર્વરોગાણાં વ્યાધિઃ શ્રેષ્ઠતમઃ સ્મૃતઃ

સચ્છાંતૌષધલેપેન ક્ષણમાત્રં પ્રશામ્યતિ ।
ક્ષુદ્વ્યાધિ વેદના તીવ્રા નિઃશેષબલકૃંતની

તયાભિભૂતો મ્રિયતે યથાન્યૈર્વ્યાધિભિર્નરઃ ।
તદ્રસેપિ હિ કિં સૌખ્યં જિહ્વાગ્રપરિવર્તિનિ

તત્ક્ષણાદર્ધકાલેન કંઠં પ્રાપ્ય નિવર્તતે ।
ઇતિ ક્ષુદ્વ્યાધિતપ્તાનામન્નમોષધવત્સ્મૃતમ્

ન તત્સુખાય મંતવ્યં પરમાર્થેન પંડિતૈઃ ।
મૃતોપમશ્ચ યઃ શેતે સર્વકાર્યવિવર્જિતઃ

તત્રાપિ ચ કુતઃ સૌખ્યં તમસા ચોદિતાત્મનઃ ।
પ્રબોધેપિ કુતઃ સૌખ્યં કાર્યેષૂપહતાત્મનઃ

કૃષિવાણિજ્યસેવાદ્ય ગોરક્ષાદિ પરશ્રમૈઃ ।
પ્રાતર્મૂત્રપુરીષાભ્યાં મધ્યાહ્ને ક્ષુત્પિપાસયા

તૃપ્તાઃ કામ્યેન બાધ્યંતે નિદ્રયા નિશિ જંતવઃ ।
અર્થસ્યોપાર્જને દુઃખં દુઃખમર્જિતરક્ષણે

નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખમર્થસ્યૈવ કુતઃ સુખમ્ ।
ચૌરેભ્યઃ સલિલેભ્યોગ્નેઃ સ્વજનાત્પાર્થિવાદપિ

ભયમર્થવતાં નિત્યં મૃત્યોર્દેહભૃતામિવ ।
ખે યથા પક્ષિભિર્માંસં ભક્ષ્યતે શ્વાપદૈર્ભુવિ

જલે ચ ભક્ષ્યતે મત્સ્યૈસ્તથા સર્વત્ર વિત્તવાન્ ।
વિમોહયંતિ સંપત્સુ વારયંતિ વિપત્સુ ચ

ખેદયંત્યર્જને કાલે કદાર્થાઃ સ્યુઃ સુખાવહાઃ ।
પ્રાગર્થપતિરુદ્વિગ્નઃ પશ્ચાત્સર્વાર્થનિઃસ્પૃહઃ

તયોરર્થપતિર્દુઃખી સુખી મન્યેર્વિરક્તધીઃ ।
વસંતગ્રીષ્મતાપેન દારુણં વર્ષપર્વસુ

વાતાતપેન વૃષ્ટ્યા ચ કાલેપ્યેવં કુતઃ સુખમ્ ।
વિવાહવિસ્તરે દુઃખં તદ્ગર્ભોદ્વહને પુનઃ

સૂતિવૈષમ્યદુઃખૈશ્ચ દુખં વિષ્ઠાદિકર્મભિઃ ।
દન્તાક્ષિરોગે પુત્રસ્ય હા કષ્ટં કિં કરોમ્યહમ્

ગાવો નષ્ટાઃ કૃષિર્ભગ્ના ભાર્યા ચ પ્રપલાયિતા ।
અમી પ્રાઘૂર્ણિકાઃ પ્રાપ્તા ભયં મે શંસિનો ગૃહાન્

બાલાપત્યા ચ મે ભાર્યા કઃ કરિષ્યતિ રંધનમ્ ।
વિવાહકાલે કન્યાયાઃ કીદૃશશ્ચ વરો ભવેત્

એતચ્ચિંતાભિભૂતાનાં કુતઃ સૌખ્યં કુટુંબિનામ્

કુટુંબચિંતાકુલિતસ્ય પુંસઃ શ્રુતં ચ શીલં ચ ગુણાશ્ચ સર્વે ।
અપક્વકુંભે નિહિતા ઇવાપઃ પ્રયાંતિ દેહેન સમં વિનાશનમ્

રાજ્યેપિ હિ કુતઃ સૌખ્યં સંધિવિગ્રહચિંતયા ।
પુત્રાદપિ ભયં યત્ર તત્ર સૌખ્યં હિ કીદૃશમ્

સ્વજાતીયાદ્ભયં પ્રાયઃ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ।
એકદ્રવ્યાભિલાષિત્વાચ્છુનામિવ પરસ્પરમ્

ન પ્રવિશ્ય વનં કશ્ચિન્નૃપઃ ખ્યાતોસ્તિ ભૂતલે ।
નિખિલં યસ્તિરસ્કૃત્ય સુખં તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ

યુદ્ધે બાહુસહસ્રં હિ પાતયામાસ ભૂતલે ।
શ્રીમતઃ કાર્તવીર્યસ્ય ઋષિપુત્રઃ પ્રતાપવાન્

ઋષિપુત્રસ્ય રામસ્ય રામો દશરથાત્મજઃ ।
જઘાન વીર્યમતુલમૂર્ધ્વગં સુમહાત્મનઃ

જરાસંધેન રામસ્ય તેજસા નાશિતં યશઃ ।
જરાસંધસ્ય ભીમેન તસ્યાપિ પવનાત્મજઃ

હનુમાનપિ સૂર્યેણ વિક્ષિપ્તઃ પતિતઃ ક્ષિતૌ ।
નિવાતકવચાન્સર્વદાનવાન્બલદર્પિતાન્

હતવાનર્જુનઃ શ્રીમાન્ગોપાલૈઃ સ વિનિર્જિતઃ ।
સૂર્યઃ પ્રતાપયુક્તોઽપિ મેઘૈઃ સંછાદ્યતે ક્વચિત્

ક્ષિપ્યતે વાયુના મેઘો વાયોર્વીર્યં નગૈર્જિતમ્ ।
દહ્યંતે વહ્નિના શૈલાઃ સ વહ્નિઃ શામ્યતે જલૈઃ

તજ્જલં શોષ્યતે સૂર્યૈસ્તે સૂર્યાઃ સહ વારિણા ।
ત્રૈલોક્યેન સમસ્તાશ્ચ નશ્યંતિ બ્રહ્મણો દિને

બ્રહ્માપિ ત્રિદશૈઃ સાર્ધમુપસંહ્રિયતે પુનઃ ।
પરાર્ધદ્વયકાલાંતે શિવેન પરમાત્મના

એવં નૈવાસ્તિ સંસારે યચ્ચ સર્વોત્તમં બલમ્ ।
વિહાયૈકં જગન્નાથં પરમાત્માનમવ્યયમ્

જ્ઞાત્વા સાતિશયં સર્વમતિમાનં વિવર્જયેત્ ।
એવંભૂતે જગત્યસ્મિન્કઃ સુરઃ પંડિતોપિ વા

ન હ્યસ્તિ સર્વવિત્કશ્ચિન્ન વા મૂર્ખોપિ સર્વતઃ ।
યાવદ્યસ્તુ વિજાનાતિ તાવત્તત્ર સ પંડિતઃ

સમાધાને તુ સર્વત્ર પ્રભાવઃ સદૃશઃ સ્મૃતઃ ।
વિત્તસ્યાતિશયત્વેન પ્રભાવઃ કસ્યચિત્ક્વચિત્

દાનવૈર્નિર્જિતા દેવાસ્તે દૈવૈર્નિજિતાઃ પુનઃ ।
ઇત્યન્યોન્યં શ્રિતો લોકો ભાગ્યૈર્જયપરાજયૈઃ

એવં વસ્ત્રયુગં રાજ્ઞાં પ્રસ્થમાત્રાંબુભોજનમ્ ।
યાનં શય્યાસનં ચૈવ શેષં દુઃખાય કેવલમ્

સપ્તમે ચાપિ ભવને ખટ્વામાત્ર પરિગ્રહઃ ।
ઉદકુંભસહસ્રેભ્યઃ ક્લેશાયાસ પ્રવિસ્તરઃ

પ્રત્યૂષે તૂર્યનિર્ઘોષઃ સમં પુરનિવાસિભિઃ ।
રાજ્યેભિમાનમાત્રં હિ મમેદં વાદ્યતે ગૃહે

સર્વમાભરણં ભારઃ સર્વમાલેપનં મલમ્ ।
સર્વં પ્રલપિતં ગીતં નૃત્યમુન્મત્તચેષ્ટિતમ્

ઇત્યેવં રાજ્યસંભોગૈઃ કુતઃ સૌખ્યં વિચારતઃ ।
નૃપાણાં વિગ્રહે ચિંતા વાન્યોન્યવિજિગીષયા

પ્રાયેણ શ્રીમદાલેપાન્નહુષાદ્યા મહાનૃપાઃ ।
સ્વર્ગં પ્રાપ્તા નિપતિતાઃ કઃ શ્રિયા વિંદતે સુખમ્

સ્વર્ગેપિ ચ કુતઃ સૌખ્યં દૃષ્ટ્વા દીપ્તાં પરશ્રિયમ્ ।
ઉપર્યુપરિ દેવાનામન્યોન્યાતિશયસ્થિતામ્

નરૈઃ પુણ્યફલં સ્વર્ગે મૂલચ્છેદેન ભુજ્યતે ।
ન ચાન્યત્ક્રિયતે કર્મ સોઽત્ર દોષઃ સુદારુણઃ

છિન્નમૂલતરુર્યદ્વદ્દિવસૈઃ પતતિ ક્ષિતૌ ।
પુણ્યસ્ય સંક્ષયાત્તદ્વન્નિપતંતિ દિવૌકસઃ

સુખાભિલાષનિષ્ઠાનાં સુખભોગાદિ સંપ્લવૈઃ ।
અકસ્માત્પતિતં દુઃખં કષ્ટં સ્વર્ગેદિવૌકસામ્

ઇતિ સ્વર્ગેઽપિ દેવાનાં નાસ્તિ સૌખ્યં વિચારતઃ ।
ક્ષયશ્ચ વિષયાસિદ્ધૌ સ્વર્ગે ભોગાય કર્મણામ્

તત્ર દુઃખં મહત્કષ્ટં નરકાગ્નિષુ દેહિનામ્ ।
ઘોરૈશ્ચ વિવિધૈર્ભાવૈર્વાઙ્મનઃ કાય સંભવૈઃ

કુઠારચ્છેદનં તીવ્રં વલ્કલાનાં ચ તક્ષણમ્ ।
પર્ણશાખાફલાનાં ચ પાતશ્ચંડેન વાયુના

ઉન્મૂલનાન્નદીભિશ્ચ ગજૈરન્યૈશ્ચ દેહિભિઃ ।
દાવાગ્નિહિમશોષૈશ્ચ દુઃખં સ્થાવરજાતિષુ

તદ્વદ્ભુજંગસર્પાણાં ક્રોધે દુઃખં ચ દારુણમ્ ।
દુષ્ટાનાં ઘાતનં લોકે પાશેન ચ નિબંધનમ્

અકસ્માજ્જન્મમરણં કીટાનાં ચ મુહુર્મુહુઃ ।
સરીસૃપનિકાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકધા

પશૂનામાત્મશમનં દંડતાડનમેવ ચ ।
નાસાવેધેન સંત્રાસઃ પ્રતોદેન સુતાડનમ્

વેત્રકાષ્ઠાદિનિગડૈરંકુશેનાંગબંધનમ્ ।
ભાવેન મનસા ક્લેશૈર્ભિક્ષા યુવાદિપીડનમ્

આત્મયૂથવિયોગૈશ્ચ બલાન્નયનબંધને ।
પશૂનાં સંતિ કાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકશઃ

વર્ષાશીતાતપાદ્દુઃખં સુકષ્ટં ગ્રહપક્ષિણામ્ ।
ક્લેશમાનાતિ કાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકધા

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં જન્મદુઃખં તથા નૃણામ્ ।
સુબાલ્યદુઃખં ચાજ્ઞાનં કૌમારે ગુરુશાસનમ્

યૌવને કામરાગાભ્યાં દુઃખં ચૈવેર્ષ્યયા પુનઃ ।
કૃષિવાણિજ્યસેવાદ્યૈર્ગોરક્ષાદિક કર્મભિઃ

વૃદ્ધભાવે ચ જરયા વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડનાત્ ।
મરણે ચ મહદ્દુઃખં પ્રાર્થનાયાં તતોધિકમ્

રાજાગ્નિજલદાઘાતચૌરશત્રુ ભયં મહત્ ।
અર્થસ્યાર્જનરક્ષાયાં ભયં નાશે વ્યયે પુનઃ

કાર્પણ્યં મત્સરો દમ્ભો ધનાધિક્યે ભયં મહત્ ।
અકાર્યે સંપ્રવૃત્તિશ્ચ દુઃખાનિ ધનિનાં સદા

ભૃત્યવૃત્તિઃ કુસીદં ચ દાસત્વં પરતંત્રતા ।
ઇષ્ટાનિષ્ટાભિયોગશ્ચ સંયોગાશ્ચ સહસ્રશઃ

દુર્ભિક્ષં દુર્ભગત્વં ચ મૂર્ખત્વં ચ દરિદ્રતા ।
અધરોત્તરભાગશ્ચ નારકં રાજવિક્રમમ્

અન્યોન્યાભિભવં દુઃખમન્યાંન્યતો ભયં મહત્ ।
અન્યોન્યાચ્ચ પ્રકોપશ્ચ રાજ્ઞો દુઃખં મહીભૃતામ્

અનિત્યતાત્ર ભાવાનાં કૃતકામ્યસ્ય દેહિનઃ ।
અન્યોન્ય મર્મભેદાચ્ચ અન્યોન્ય કરપીડનાત્

લુબ્ધાશ્ચ પાપભેદેન અન્યોન્યસ્ય ચ ભક્ષણમ્ ।
ઇત્યેવમાદિભિર્દુઃખૈર્યસ્માદ્ભીતં ચરાચરમ્

નિરયાદિ મનુષ્યાંતં તસ્માત્સર્વં ત્યજેદ્બુધઃ ।
સ્કંધાત્સ્કંધેન યન્ભારં વિશ્રામં મન્યતે યથા

તદ્વત્સર્વમિદં લોકે દુઃખં દુઃખેન શામ્યતિ ।
અન્યોન્યાતિશયોપેતાઃ સર્વદા ભોગસંપ્લવાઃ

ધર્મક્ષયાચ્ચ દેવાનાં દિવિ દુઃખમવસ્થિતમ્ ।
નાનાયોનિસહસ્રેષુ સંભવઃ પુણ્યસંક્ષયાત્

રોગાશ્ચ વિવિધાકારા દેવલોકેઽપિ સંસ્મૃતાઃ ।
યજ્ઞસ્ય હિ શિરશ્છિન્નમશ્વિભ્યાં સંધિતં પુનઃ

તેન દોષેણ યજ્ઞસ્ય શિરોરોગઃ સદૈવ હિ ।
માર્તંડભાનોઃ કુષ્ઠં ચ વરુણસ્ય જલોદરમ્

પૂષ્ણોદશનવૈકલ્યં ભુજસ્તંભઃ શચીપતેઃ ।
સુમહાન્ક્ષયરોગશ્ચ સોમસ્ય પરિકીર્તિતઃ

જ્વરશ્ચ સુમહાનાસીદ્દક્ષસ્યાપિ પ્રજાપતેઃ ।
કલ્પેકલ્પે ચ દેવાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ

પરાર્ધદ્વયકાલાંતે બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા ।
દક્ષસ્ય દુહિતાં પૌત્રીં બ્રહ્મા કામિતવાન્પુનઃ

ક્રોધેન ચ જયાં દેવીં યોગજ્ઞાં શપ્તવાન્પ્રભુઃ ।
કામક્રોધૌ સ્થિતૌ યત્ર તત્ર દોષાસ્તદાત્મકાઃ

દુઃખાનિ ચ સમસ્તાનિ સંસ્થિતાનિ ન સંશયઃ ।
વિશીર્ણજન્મમરણં સર્વાશિત્વં હવિર્ભુજઃ

સ્ત્રીવધઃ કામસક્તિશ્ચ સારથ્યં પાંડવે બલે ।
રુદ્રેણ ત્રિપુરં દગ્ધં દક્ષયજ્ઞો વિનાશિતઃ

સ્કંદસ્ય જન્મ વૈ શુક્રાત્ક્રીડાદીનાં સહસ્રશઃ ।
એવં ત્રયોપિ રાગાદ્યૈર્દોષૈર્દેવાઃ સમન્વિતાઃ

એભ્યઃ પરઃ પ્રભુઃ શાંતઃ પરિપૂર્ણઃ સ મુક્તિદઃ ।
એવમેતજ્જગત્સર્વમન્યોન્યાતિશયે સ્થિતમ્

દુઃખૈરાકુલિતં જ્ઞાત્વા નિર્વેદં પરમં વ્રજેત્ ।
નિર્વેદાચ્ચ વિરાગઃ સ્યાદ્વિરાગાજ્જ્ઞાનસંભવઃ

જ્ઞાનેન તત્પરં જ્ઞાનં શિવં મુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।
સમસ્તદુઃખનિર્મુક્ત સ્વસ્થાત્મા સ સુખી તદા

સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ મુક્ત ઇત્યભિધીયતે ।
માતલિરુવાચ-
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્

ધર્માધર્મવિવેકો હિ સર્વજ્ઞાનસમુદ્ભવઃ ।
ઇંદ્રલોકે પ્રગંતવ્યં દેવરાજસ્ય શાસનાત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને પિતૃમાતૃતીર્થમાહાત્મ્યે ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ