પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.19

ભીષ્મ ઉવાચ।
પુષ્કરસ્ય ચ નંદાયાઃ શ્રુતં માહાત્મ્યમુત્તમં।
ઋષિકોટિર્યદાયાતા પુષ્કરે મુખદર્શનાત્

સર્વૈઃ સુરૂપતા લબ્ધા સર્વમેતન્મયા શ્રુતં।
યજ્ઞોપવીતૈર્ભક્તાનિ યાનિ તાનિ વદસ્વ મે

કથં તીર્થવિભાગસ્તુ કૃતસ્તૈસ્સુ મહાત્મભિઃ।
આશ્રમે યાનિ તીર્થાનિ કૃતાન્યપિ મહર્ષિભિઃ

પદન્યાસઃ કૃતઃ પૂર્વં વિષ્ણુના યજ્ઞપર્વતે।
નાગૈસ્તત્ર પંચતીર્થં કૃતં તૈસ્તુ મહાવિષૈઃ

પિંડપ્રદાનવાપી ચ કેન પૂર્વં વિનિર્મિતા।
ઉદઙ્મુખી ભૂમિગતા કથં ગંગાસરસ્વતી

બ્રાહ્મણૈર્વેદવિદ્વદ્ભિઃ કથં યાત્રા ત્રિપુષ્કરે।
કર્તવ્યા યત્ફલં તસ્યા જાયતે તદ્વદસ્વ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
પ્રશ્નભારો મહાનેષ ભવતા પરિકલ્પિતઃ।
તદેકાગ્રમના ભૂત્વા શૃણુ તીર્થ મહાફલં

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતં।
વિદ્યાતપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સંતુષ્ટો યેનકેન ચિત્।
અહંકારનિવૃત્તશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

અક્રોધનશ્ચ રાજેંદ્ર સત્યશીલો દૃઢવ્રતઃ।
આત્મોપમશ્ચ ભૂતેષુ સ તીર્થફલમશ્નુતે

ઋષીણાં પરમં ગુહ્યમિદં ભરતસત્તમ।
પૂર્વં યત્ર મહારાજ સત્રે પૈતામહે તથા

યતીનામુગ્રતપસાં યેષાં કોટિઃ સમાગતા।
મુખદર્શનમાશ્રિત્ય સ્થિતાસ્તે જ્યેષ્ઠપુષ્કરે

સુરૂપતાં પરાં લબ્ધ્વા પ્રીતાસ્તે મુનિસત્તમાઃ।
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટા બ્રહ્મદર્શનકાંક્ષિણઃ

યજ્ઞોપવીતૈસ્તે ભૂમિં માપ્ય સર્વે ચતુર્દ્દિશં।
કૃત્વા તીર્થં વિભાગં ચ સ્થિતા ભક્તિપરાયણાઃ

આસન્નશ્ચ તતસ્તેષાં તદા તુષ્ટઃ પિતામહઃ।
કોટિં કૃત્વા તદા તેષાં માનં દૃષ્ટ્વા મનીષિણાં

અદ્યપ્રભૃતિ યુષ્માકં ધર્મવૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ।
ઇહાગત્ય નરો યો વૈ યદંગં પ્રથમં જલે

પ્લાવવિષ્યતિ રૂપાર્થં રૂપિતા તીર્થકારિતા।
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો યોજનાયતમંડલે

અર્ધયોજનવિસ્તારં દીર્ઘં સાર્ધં હિ યોજનમ્।
એતત્પ્રમાણં તીર્થસ્ય ઋષિકોટિપ્રવર્ત્તિતમ્

ગમનાદેવ રાજેંદ્ર પુષ્કરસ્ય ત્વરિંદમ।
રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

સરસ્વતી મહાપુણ્યા પ્રવિષ્ટા જ્યેષ્ઠપુષ્કરે।
તત્રબ્રહ્માદયો દેવા ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ

અભિગચ્છંતિ રાજેંદ્ર ચૈત્રશુક્લ ચતુર્દશીં।
તત્રાભિષેકં કુર્વીત પિતૃદેવાર્ચને રતઃ

ગોમેધં ચ તદાપ્નોતિ કુલં ચૈવ સમુદ્ધરેત્।
એવં તીર્થવિભાગસ્તુ કૃતસ્તૈસ્તુ મહર્ષિભિઃ

પિતૄન્દેવાંશ્ચ સન્તર્પ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે।
તત્ર સ્નાત્વા ભવેન્મર્ત્યો વિમલશ્ચન્દ્રમા યથા

બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ ગતિં ચ પરમાં વ્રજેત્।
નૃલોકે દેવદેવસ્ય તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

પુષ્કરં નામ વિખ્યાતં મહાપાતકનાશનમ્।
દશકોટિસહસ્રાણિ તીર્થાનાં વૈ મહીપતે

સાન્નિધ્યં પુષ્કરે યેષાં ત્રિસન્ધ્યં કુલનન્દન।
આદિત્યા વસવો રુદ્રાસ્સાધ્યાશ્ચ સ મરુદ્ગણાઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નિત્યં સન્નિહિતા વિભોઃ।
યત્ર દેવાસ્તપસ્તપ્ત્વા દૈત્યા બ્રહ્મર્ષયસ્તથા

દિવ્ય યોગા મહારાજ પુણ્યેન મહતાન્વિતાઃ।
મનસાપ્યભિકામસ્ય પુષ્કરાણિ મનસ્વિનઃ

પૂયન્તે સર્વપાપાનિ નાકપૃષ્ઠે સ મોદતે।
તસ્મિંસ્તીર્થે મહારાજ નિત્યમેવ પિતામહઃ

ઉવાસ પરમપ્રીતો દેવદાનવસમ્મતઃ।
પુષ્કરેષુ મહારાજ દેવાસ્સર્ષિપુરોગમાઃ

સિદ્ધિં ચ સમનુપ્રાપ્તાઃ પુણ્યેન મહતાન્વિતાઃ।
તત્રાભિષેકં યઃ કુર્યાત્પિતૃદેવાર્ચને રતઃ

અશ્વમેધાદ્દશગુણં પ્રવદંતિ મનીષિણઃ।
અપ્યેકં ભોજયેદ્વિપ્રં પુષ્કરારણ્યમાશ્રિતઃ

અન્નેન તેન સંપ્રીતા કોટિર્ભવતિ પૂજિતા।
તેનાસૌ કર્મણા ભીષ્મ પ્રેત્ય ચેહ ચ મોદતે

શાકૈર્મૂલૈઃ ફલૈર્વાપિ યેન વા વર્ત્તયેત્સ્વયમ્।
તદ્વૈ દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાય શ્રદ્ધાવાનનસૂયકઃ

તેનૈવ પ્રાપ્નુયાત્પ્રાજ્ઞો હયમેધફલં નરઃ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા રાજસત્તમ

પૈતામહં સરઃ પુણ્યં પુષ્કરં નામ નામતઃ।
વૈખાનસાનાં સિદ્ધાનાં મુનીનાં પુણ્યદં હિ યત્

સરસ્વતી પુણ્યતમા યસ્માદ્યાતા મહાર્ણવમ્।
આદિદેવો મહાયોગી યત્રાસ્તે મધુસૂદનઃ

ખ્યાત આદિવરાહેતિ નામ્ના ત્રિદશપૂજિતઃ।
હીનવર્ણાશ્ચ યે વર્ણાસ્તીર્થે પૈતામહે ગતાઃ

ન વિયોનિં વ્રજંત્યેતે સ્નાત્વા તીર્થે મહાત્મનઃ।
કાર્તિક્યાં ચ વિશેષેણ યોભિગચ્છેત્તુ પુષ્કરં

ફલં તત્રાક્ષયં તસ્ય ભવતીત્યનુશુશ્રુમ।
સાયંપ્રાતઃ સ્મરેદ્યસ્તુ પુષ્કરાણિ કૃતાંજલિ

ઉપસ્પૃષ્ટં ભવેત્તેન સર્વતીર્થે તુ કૌરવ।
જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય વા

પુષ્કરે સ્નાનમાત્રેણ સર્વમેતત્પ્રણશ્યતિ।
યથાસુરાણાં પ્રવરઃ સર્વેષાં તુ પિતામહઃ

તથૈવ પુષ્કરં તીર્થં તીર્થાનામાદિરુચ્યતે।
ત દ્દૃષ્ટ્વા દશવર્ષાણિ પુષ્કરે નિયતઃ શુચિઃ

ક્રતૂન્સર્વાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ।
યસ્તુ વર્ષશતં પૂર્ણમગ્નિહોત્રમુપાસતે

કાર્તિકીં વા વસેદેકાં પુષ્કરે સમમેવ તુ।
પુષ્કરે દુષ્કરો હોમઃ પુષ્કરે દુષ્કરં તપઃ

પુષ્કરે દુષ્કરં દાનં વાસશ્ચૈવ સુદુષ્કરઃ।
બ્રાહ્મણો વેદવિદ્વાંસ્તુ ગત્વા વૈ જ્યેષ્ઠપુષ્કરં

સ્નાનાદ્ભવેન્મોક્ષભાગી શ્રાદ્ધેન પિતૃતારકઃ।
નામમાત્રોપિ યો વિપ્રો ગત્વા સંધ્યામુપાસતે

વર્ષાણિ દ્વાદશૈવેહ તેન સંધ્યા હ્યુપાસિતા।
ભવેત્તુ નાત્ર સંદેહઃ પુરા પ્રોક્તં સ્વયંભુવા

સાવિત્રી કથિતો દોષઃ કુલે તસ્ય ન જાયતે।
યા પત્ની દદતે ભર્તુઃ સંધ્યોપાસ્તિં કરિષ્યતઃ

કરકેણ તુ તામ્રેણ તોયં મુક્તા દિવં વ્રજેત્।
બ્રહ્મલોકમનુપ્રાપ્ય તિષ્ઠતિ બ્રહ્મણો દિનં૫૦

એકાકિના ગતેનાપિ સંધ્યા વંદ્યા યથાક્રમં।
પૌષ્કરેણાથ તોયેન ભૃંગારે નિહિતેન તુ

તેનાપિ દ્વાદશાબ્દાનિ સંધ્યોપાસ્તા ન સંશયઃ।
ભવેત્સમીપગા પત્ની કુર્વતઃ પિતૃતર્પણં

દક્ષિણાં દિશમાસ્થાય ગાયત્ર્યા રાજસત્તમ।
પિતૄણાં પરમા તૃપ્તિઃ ક્રિયતે દ્વાદશાબ્દિકી

યુગસહસ્રં પિણ્ડેન શ્રાદ્ધેનાનન્ત્યમશ્નુતે।
એતદર્થં હિ વિદ્વાંસઃ કુર્વંતે દારસંગ્રહં

તીર્થે ગત્ત્વા પ્રદાસ્યામઃ પિંડાન્વૈ શ્રાદ્ધપૂર્વકં।
તેષાં પુત્રા ધનં ધાન્યમવિચ્છિન્ના ચ સંતતિઃ

ભવેદ્વૈ નાત્ર સંદેહ એતદાહ પિતામહઃ।
તર્પયિત્વા પિતૄન્દેવાનગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

આશ્રમાનપિ તે વચ્મિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ।
અગસ્ત્યેન કૃતશ્ચાત્ર આશ્રમો દેવસંમિતઃ

સપ્તર્ષીણાં પુરા ચાત્ર આશ્રમો દેવસમ્મતઃ।
બ્રહ્મર્ષીણાં તથા ચાત્ર મનૂનાં પરમસ્તથા

નાગાનાં ચ પુરી રમ્યા યજ્ઞપર્વતરોધસિ।
અગસ્ત્યસ્ય મહારાજ પ્રભાવમમિતાત્મનઃ

કથયામિ સમાસેન શૃણુ ત્વં સુસમાહિતઃ।
પૂર્વં કૃતયુગે ભીષ્મ દાનવા યુદ્ધદુર્મદાઃ

કાલેયા ઇતિ વિખ્યાતા ગણાઃ પરમદારુણાઃ।
તે તુ વૃત્રં સમાશ્રિત્ય દેવાન્હંતું સમુદ્યતાઃ

તતો દેવાઃ સમુદ્વિગ્ના બ્રહ્માણમુપતસ્થિરે।
કૃતાંજલીંસ્તુ તાન્સર્વાન્પરમેષ્ઠીત્યુવાચ હ

વિદિતં મે સુરાઃ સર્વં યદ્વઃ કાર્યં ચિકીર્ષિતં।
તમુપાયં પ્રવક્ષ્યામિ યથા વૃત્રં વધિષ્યથ

દધીચિરિતિ વિખ્યાતો મહાનૃષિરુદારધીઃ।
તં ગત્વા સહિતાસ્સર્વે વરં ચ પ્રતિયાચત

સ વો દાસ્યતિ ધર્માત્મા સુપ્રીતેનાંતરાત્મના।
સ વાચ્યઃ સહિતૈઃ સર્વૈર્ભવદ્ભિર્જયકાંક્ષિભિઃ

સ્વાન્યસ્થીનિ પ્રયચ્છસ્વ ત્રૈલોક્યહિતકાંક્ષયા।
સ શરીરં સમુત્સૃજ્ય સ્વાન્યસ્થીનિ પ્રદાસ્યતિ

તસ્યાસ્થિભિર્મહાઘોરં વજ્રં સંક્રિયતાં દૃઢં।
મહચ્છત્રુહનં દિવ્યં તદસ્ત્રમશનિઃ સ્મૃતં

તેન વજ્રેણ વૈ વૃત્રં વધિષ્યતિ શતક્રતુઃ।
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં તસ્માત્સર્વં વિધીયતાં

એવમુક્તાસ્તતો દેવા અનુજ્ઞાપ્ય પિતામહં।
શતક્રતું પુરસ્કૃત્ય દધીચેરાશ્રમં યયુઃ

સરસ્વત્યાઃ પરે પારે નાનાદ્રુમલતાવૃતં।
ષટ્પદોદ્ગીતનિનદૈરુદ્ઘુષ્ટં સામગૈરિવ

પુંસ્કોકિલરવોન્મિશ્રં જીવં જીવકનાદિતમ્।
મહિષૈશ્ચ વરાહૈશ્ચ સૃમરૈશ્ચમરૈરપિ

તત્રતત્રાનુચરિતૈઃ શાર્દૂલભયવર્જિતૈઃ।
કરેણુભિર્વારણૈશ્ચ પ્રભિન્નકરટામુખૈઃ

સ્વરોદ્ગારૈશ્ચ ક્રીડદ્ભિઃ સમંતાદનુનાદિતં।
સિંહવ્યાઘ્રૈર્મહાનાદં નદદ્ભિરનુનાદિતં

મયૂરૈશ્ચાપિ સંલીનૈર્ગુહાકંદરવાસિભિઃ।
તેષુ તેષુ ચ કુંજેષુ નાદિતં સુમનોરમં

ત્રિવિષ્ટપસમપ્રખ્યં દધીચ્યાશ્રમમાગમન્।
તત્રાપશ્યન્દધીચિં તં દિવાકરસમપ્રભમ્

જાજ્વલ્યમાનં વપુષા યથા લક્ષ્મ્યા ચતુર્ભુજમ્।
તસ્ય પાદૌ સુરા રાજન્નભિવંદ્ય પ્રણમ્ય ચ।
અયાચંત વરં સર્વે યથોક્તં પરમેષ્ઠિના

તતો દધીચિઃ પરમપ્રતીતઃ સુરોત્તમાંસ્તાનિદમિત્યુવાચ।
કરોમિ યદ્વો હિતમદ્ય દેવાઃ સ્વં વાપિ દેહં ત્વહમુત્સૃજામિ

તાનેવમુક્ત્વા દ્વિપદાં વરિષ્ઠઃ પ્રાણાંસ્તતોઽસૌ સહસોત્સસર્જ।
સુરાસ્તદસ્થીનિ સવાસવાસ્તે યથોપયોગં જગૃહુઃ સ્મ તસ્ય

પ્રહૃષ્ટરૂપાશ્ચ જયાય દેવાસ્ત્વષ્ટારમાસાદ્ય તમર્થમૂચુઃ।
ત્વષ્ટા તુ તેષાં વચનં નિશમ્ય પ્રહૃષ્ટરૂપઃ પ્રયતઃ પ્રયત્નાત્

ચકાર વજ્રં ભૃશમુગ્રવીર્યં કૃત્વા ચ શસ્ત્રં તમુવાચ હૃષ્ટઃ।
અનેન શસ્ત્રપ્રવરેણ દેવ ભસ્મીકુરુષ્વાદ્ય સુરારિમુગ્રં

તતો હતારિઃ સગણઃ સુખં ત્વં પ્રશાધિ કૃત્સ્નં ત્રિદિવં દિવિષ્ઠઃ।
ત્વષ્ટ્રા તથોક્તસ્તુ પુરંદરશ્ચ વજ્રં પ્રહૃષ્ટઃ પ્રયતો હ્યગૃહ્ણાત્

તતઃ સ વજ્રેણયુતો દૈવતૈરભિપૂજિતઃ।
આસસાદ તતો વૃત્રં સ્થિતમાવૃત્ય રોદસી

કાલકેયૈર્મહાકાયૈસ્સમંતાદભિરક્ષિતં।
સમુદ્યત પ્રહરણૈઃ સશૃંગૈરિવ પર્વતૈઃ

તતો યુદ્ધં સમભવદ્દેવાનાં સહ દાનવૈઃ।
મુહૂર્તં ભરતશ્રેષ્ઠ લોકત્રાસકરં મહત્

ઉદ્યતૈઃ પ્રતિસૃષ્ટાનાં ખડ્ગાનાં વીરબાહુભિઃ।
આસીત્સુતુમુલઃ શબ્દઃ શરીરૈરભિપાટિતૈઃ

શિરોભિઃ પ્રપતદ્ભિશ્ચાપ્યંતરિક્ષાન્મહીતલં।
તાલૈરિવ મહીપાલ વૃતં તૈરેવ દૃશ્યતે

તે હેમકવચા ભૂત્વા કાલેયાઃ પરિઘાયુધાઃ।
ત્રિદશાનભ્યવર્તન્ત દાવદગ્ધા ઇવ દ્રુમાઃ

તેષાં વેગવતાં વેગં સહિતાનાં પ્રધાવતામ્।
ન શેકુઃ સહિતાઃ સોઢું ભગ્નાસ્તે પ્રાદ્રવન્ભયાત્

તાન્દૃષ્ટ્વા દ્રવતો ભીતાન્સહસ્રાક્ષઃ પુરંદરઃ।
વૃત્રં ચ વર્દ્ધમાનં તુ કશ્મલં મહદાવિશત્

તં શક્રં કશ્મલાવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ।
સ્વતેજો વ્યદધાચ્છક્રે બલમસ્ય વિવર્ધયન્

વિષ્ણુનાપ્યાયિતં શક્રં દૃષ્ટ્વાદે વગણાસ્તદા।
સર્વે તેજસ્સમાદધ્યુસ્તથા બ્રહ્મર્ષયોઽમલાઃ

સ સમાપ્યાયિતઃ શક્રો વિષ્ણુના દૈવતૈઃ સહ।
ઋષિભિશ્ચ મહાભાગૈર્બલવાન્સમપદ્યત

જ્ઞાત્વા બલસ્થં ત્રિદશાધિપં તં નનાદ વૃત્રસ્સુમહાનિ નાદમ્।
તસ્ય પ્રણાદેન ધરા દિશશ્ચ ખં દ્યૌર્નગાશ્ચેતિ ચચાલ સર્વં

તતો મહેંદ્રઃ પરમાભિતપ્તઃ શ્રુત્વા રવં ઘોરતરં મહાંતમ્।
ભયેન મગ્નસ્ત્વરિતં મુમોચ વજ્રં મહાન્તં ખલુ તસ્ય શીર્ષે

સ શક્રવજ્રાભિહતઃ પપાત મહાસ્વનઃ કાંચનમાલ્યધારી।
યથા મહાશૈલવરઃ પુરસ્તાત્સ મંદરો વિષ્ણુકરાત્પ્રમુક્તઃ

તસ્મિન્હતે દૈત્યવરે ભયાર્તઃ શક્રઃ પ્રદુદ્રાવ સરઃ પ્રવેષ્ટું।
વજ્રં ચ મેને સ્વકરાત્પ્રમુક્તં વૃત્રં ભયાચ્ચૈવ હતં ન પશ્યતિ

સર્વે ચ દેવા મુદિતાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ સહર્ષયશ્ચૈનમથો સ્તુવંતિ।
શેષાંશ્ચ દૈત્યાંસ્ત્વરિતં સમેત્ય જઘ્નુઃ સુરા વૃત્રવધાભિતપ્તાન્

તે વધ્યમાનાસ્ત્રિદશૈસ્તદાનીં મહાસુરા વાયુસમાનવેગાઃ।
સમુદ્રમેવાવિવિશુર્ભયાર્તાઃ પ્રવિશ્ય ચૈવોદધિમપ્રમેયમ્

ઝષાકુલં રત્નસમાકુલં ચ તદા સ્મ મંત્રં સહિતાઃ પ્રચક્રુઃ।
તત્ર સ્મ કેચિન્મતિનિશ્ચયજ્ઞાસ્તાંસ્તાનુપાયાન્પરિચિંતયંતઃ

ભયાર્દિતા દેવનિકાયતપ્તાસ્ત્રૈલોક્યનાશાય મતિં પ્રચક્રુઃ।
તેષાં તુ તત્ર ક્ષયકાલયોગાદ્ઘોરામતિશ્ચિંતયતાં બભૂવ૧૦૦

યે સંતિ વિદ્યાતપસોપપન્નાસ્તેષાં વિનાશઃ પ્રથમં ચ કાર્યઃ।
લોકાશ્ચ સર્વે તપસા ધ્રિયંતે તસ્માત્ત્વરધ્વં તપસઃ ક્ષયાય

યે સંતિ કેચિદ્ધિ વસુંધરાયાં તપસ્વિનો ધર્મવિદશ્ચ તજ્જ્ઞાઃ।
તેષાં વધશ્ચક્રિયતાં હિ ક્ષિપ્રં તેષુ પ્રણષ્ટેષુ જગદ્વિનષ્ટમ્

એવં હિ સર્વે ગતબુદ્ધિભાવા જગદ્વિનાશે પરમપ્રહૃષ્ટાઃ।
દુર્ગંસમાશ્રિત્ય મહોર્મિમંતં રત્નાકરં વારુણમાલયં સ્મ

સમુદ્રં તે સમાસાદ્ય વારુણં ત્વંભસાં નિધિં।
કાલેયાસ્સમપદ્યંત ત્રૈલોક્યસ્ય વિનાશને

તે રાત્રૌ સમભિક્રુદ્ધા બભક્ષુસ્તાંસ્તદા મુનીન્।
આશ્રમેષુ ચ યે સંતિ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ

વસિષ્ઠસ્યાશ્રમે વિપ્રા ભક્ષિતાસ્તૈર્દુરાત્મભિઃ।
અશીતિઃ શતમષ્ટૌ ચ વને ચાન્યે તપસ્વિનઃ

ચ્યવનસ્યાશ્રમં ગત્વા પુણ્યં દ્વિજનિષેવિતમ્।
ફલમૂલાશનાનાં હિ મુનીનાં ભક્ષિતં શતં

એવં રાત્રૌ સ્મ કુર્વંતો વિવિશુશ્ચાર્ણવં દિવા।
ભરદ્વાજાશ્રમં ગત્વા નિયતા બ્રહ્મચારિણઃ

વાતાહારાંબુભક્ષાશ્ચ વિંશતિશ્ચ નિષૂદિતાઃ।
એવં ક્રમેણ ભક્ષાર્થં મુનીનાં દાનવાસ્તદા

નિશાયાં પર્યધાવંત શક્તા ભુજબલાશ્રયાત્।
કાલેન મહતા તે વૈ જઘ્નુર્મુનિગણાન્બહૂન્

ન ચૈતાનવબુધ્યંત મનુજા મનુજાધિપ।
નિસ્વાધ્યાયવષટ્કારં નષ્ટયજ્ઞોત્સવક્રિયમ્

જગદાસીન્નિરુત્સાહં કાલેયભયપીડિતં।
એવં પ્રક્ષીયમાણાસ્તે માનવા મનુજેશ્વર

આત્મત્રાણપરા ભીતાઃ પ્રાદ્રવંસ્તુ દિશો દશ।
કેચિદ્ગુહાં પ્રવિવિશુર્વિકીર્ણાશ્ચાપરે દ્વિજાઃ

અપરે ચ ભયોદ્વિગ્ના ભયાત્પ્રાણાન્સમત્યજન્।
કેચિત્તત્ર મહેષ્વાસાઃ શૂરાઃ પરમદર્પિતાઃ

માર્ગમાણાઃ પરં યત્નંદાનવાનાંપ્રચક્રિરે।
નચૈતાનનુજગ્મુસ્તે સમુદ્રં સમુપાશ્રિતાન્

શમં ન જગ્મુઃ પરમમાજગ્મુઃ ક્ષયમેવ ચ।
જગત્પ્રશમને જાતે નષ્ટયજ્ઞોત્સવક્રિયે

આજગ્મુઃ પરમોદ્વિગ્નાસ્ત્રિદશા મનુજેશ્વર।
સમેત્ય સમહેંદ્રાસ્તુ ભયાન્મંત્રં પ્રચક્રિરે

નારાયણં પુરસ્કૃત્ય વૈકુંઠમપરાજિતમ્।
તતો દેવાસ્સમેતાસ્તે તદોચુર્મધુસૂદનમ્

ત્વં નઃ સ્રષ્ટા ચ ગોપ્તા ચ ભર્તા ચ જગતઃ પ્રભો।
ત્વયા સૃષ્ટં જગત્સર્વં યચ્ચેંગં યચ્ચ નેઙ્ગતિ

ત્વયા ભૂમિઃ પુરા નષ્ટા સમુદ્રાત્પુષ્કરેક્ષણ।
વારાહં રૂપમાસ્થાય જગદર્થે સમુદ્ધૃતા

આદિદૈત્યો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા।
નારસિંહં વપુઃ કૃત્વા સૂદિતઃ પુરુષોત્તમ

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં બલિશ્ચાપિ મહાસુરઃ।
વામનં વપુરાસ્થાય ત્રૈલોક્યાદ્ભ્રંશિતસ્ત્વયા

અસુરઃ સુમહેષ્વાસો જંભ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ।
યજ્ઞક્ષોભકરઃ ક્રૂરસ્ત્વમરૈર્વિનિપાતિતઃ

એવમાદીનિ કર્માણિ યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે।
અસ્માકં ભયભીતાનાં ત્વં ગતિર્મધુસૂદન

તસ્માત્ત્વાં દેવદેવેશ લોકાર્થં જ્ઞાપયામહે।
રક્ષ લોકાંશ્ચ દેવાંશ્ચ શક્રં ચ મહતો ભયાત્

ભવત્પ્રસાદાદ્વર્તંતે પ્રજાસ્સર્વાશ્ચતુર્વિધાઃ।
સ્વસ્થા ભવંતિ મનુજા હવ્યકવ્યૈર્દિવૌકસઃ

લોકા હ્યેવં પ્રવર્તંતે અન્યોન્યં ચ સમાશ્રિતાઃ।
ત્વત્પ્રભાવાન્નિરુદ્વિગ્નાસ્ત્વયૈવ પરિરક્ષિતાઃ

ઇદં ચ સમનુપ્રાપ્તં લોકાનાં ભયમુત્તમ્।
જાનીમો ન ચ કેનૈતે વધ્યંતે બ્રાહ્મણા નિશિ

બ્રાહ્મણેષુ ચ ક્ષીણેષુ પૃથિવી ક્ષયમેષ્યતિ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાબાહો લોકાસ્સર્વે જગત્પતે

વિનાશં નાધિગચ્છેયુસ્ત્વયા વૈ પરિરક્ષિતાઃ।
વિષ્ણુ ઉવાચ।
વિદિતં મે સુરાસ્સર્વં પ્રજાયાઃ ક્ષયકારણમ્

ભવતાં ચાપિ વક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં વિગતજ્વરાઃ।
કાલકેયા ઇતિ ખ્યાતા ગણાઃ પરમદારુણાઃ

તે વૃત્રં નિહતં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષેણ ધીમતા।
જીવિતં પરિરક્ષન્તઃ પ્રવિષ્ટા વરુણાલયમ્

તે પ્રવિશ્યોદધિં ઘોરં નાનાગ્રાહસમાકુલમ્।
ઉત્સાદનાર્થં લોકસ્ય રાત્રૌ ઘ્નંતિ મુનીનિહ

ન તુ શક્યાઃ ક્ષયં નેતું સમુદ્રાંતર્હિતા હિ તે।
સમુદ્રસ્ય ક્ષયે બુદ્ધિર્ભવદ્ભિઃ પરિચિંત્યતામ્

એતચ્છ્રુત્વા વચો દેવા વિષ્ણુના સમુદાહૃતમ્।
પરમેષ્ઠિનમાસાદ્ય અગસ્ત્યસ્યાશ્રમં યયુઃ

તત્રાપશ્યન્મહાત્માનં વારુણં દીપ્તતેજસમ્।
ઉપાસ્યમાનમૃષિભિર્દ્દેવૈરિવ પિતામહમ્

તેભિગમ્ય મહાત્માનં મૈત્રાવરુણિમુત્તમમ્।
અપ્રમત્તં તપોરાશિં કર્મભિઃ સ્વૈરનુષ્ઠિતૈઃ

દેવા ઊચુઃ।
નહુષેણાભિતપ્તાનાં લોકાનાં ત્વં ગતિઃ પુરા।
ભ્રંશિતશ્ચ સુરૈશ્વર્યાલ્લોકાર્થં લોકકંટકઃ

ક્રોધાત્પ્રવૃદ્ધઃ સ મહાન્ભાસ્કરસ્ય નગોત્તમઃ।
વચસ્તવાનતિક્રામન્વિન્ધ્યઃ શૈલો ન વર્ધતે

તમસાચ્છાદિતે લોકે મૃત્યુનાભ્યર્દિતાઃ પ્રજાઃ।
ત્વામેવ નાથમાગમ્ય નિર્વૃતિં પરમાં ગતાઃ

અસ્માકં ભયભીતાનાં નિત્યમેવ ભવાન્ગતિઃ।
તતસ્ત્વદ્ય પ્રયાચામસ્ત્વાં વરં વરદો હ્યસિ

ભીષ્મ ઉવાચ।
કિમર્થં સહસા વિંધ્યઃ પ્રવૃદ્ધઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ મહામુને

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
અદ્રિરાજં મહાશૈલં મેરું કનકપર્વતમ્।
ઉદયેઽસ્તમયે ભાનુઃ પ્રદક્ષિણમવર્તત

તં દૃષ્ટ્વા તુ તદા વિંધ્યઃ શૈલઃ સૂર્યમથાબ્રવીત્।
યથા હિ મેરુર્ભવતા નિત્યશઃ પરિગમ્યતે

પ્રદક્ષિણં ચ ક્રિયતે મામેવં કુરુ ભાસ્કર।
એવમુક્તસ્તતઃ સૂર્યઃ શૈલેંદ્રં પ્રત્યભાષત

નાહમાત્મેચ્છયા શૈલં કરોમ્યેનં પ્રદક્ષિણમ્।
એષ માર્ગઃ પ્રદિષ્ટો મે યેનેદં નિર્મિતં જગત્

એવમુક્તસ્તદા ક્રોધાત્પ્રવૃદ્ધઃ સહસાચલઃ।
સૂર્યાચંદ્રમસોર્માર્ગં રોદ્ધુમિચ્છન્પરંતપ

તતો હિ દેવાઃ સહિતાસ્તુ સર્વે સેંદ્રાઃ સમાગમ્ય મહાદ્રિરાજમ્।
નિવારયામાસુરથોત્પતંતં ન વૈ સ તેષાં વચનં ચકાર

તતો હિ જગ્મુર્મુનિમાશ્રમસ્થં તપસ્વિનાં ધર્મવતાં વરિષ્ઠમ્।
અગસ્ત્યમત્યદ્ભુતદીપ્તવીર્યં તં ચાર્યમૂચુઃ સહિતાઃ સુરાસ્તે

દેવા ઊચુઃ।
સૂર્યાચંદ્રમસોર્માર્ગં નક્ષત્રાણાં ગતિં તથા।
શૈલરાડાવૃણોત્યેષ વિંધ્યઃ ક્રોધવશાનુગઃ૧૫૦

તં નિવારયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચિન્મુનીશ્વર।
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિપ્રઃ સુરાણાં શૈલમભ્યગાત્

સોભિગમ્યાબ્રવીદ્વિંધ્યં સાદરં સમુપસ્થિતમ્।
માર્ગમિચ્છામ્યહં દત્તં ભવતા પર્વતોત્તમ

દક્ષિણામભિગંતાસ્મિ દિશં કાર્યેણ કેનચિત્।
યાવદાગમનં મે સ્યાત્તાવત્ત્વં પ્રતિપાલય

નિવૃત્તે મયિ શૈલેંદ્ર તતો વર્ધસ્વ કામતઃ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
અદ્યાપિ દક્ષિણાદ્દેશાદ્વારુણિર્ન નિવર્તતે

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા વિન્ધ્યો ન વર્ધતે।
અગસ્ત્યસ્ય પ્રભાવેણ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

કાલેયાસ્તુ યથા રાજન્સુરૈઃ સર્વૈર્નિષૂદિતાઃ।
અગસ્ત્યદ્વારમાસાદ્ય તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

ત્રિદશાનાં વચઃ શ્રુત્વા મૈત્રાવરુણિરબ્રવીત્।
કિમર્થં સમુપાયાતા વરં મત્તઃ કિમિચ્છથ

એવમુક્તાસ્તદા તેન દેવાસ્તં મુનિમબ્રુવન્।
ઇચ્છામ એકં વરમદ્ભુતં વયં પિબાર્ણવં દેવમુને મહાત્મન્

એવં ત્વયેચ્છેમ કૃતે મહર્ષે મહાર્ણવં પીયમાનં સમગ્રમ્।
તતો વિહન્યામ ચ સાનુબંધં કાલેયસંજ્ઞં સુરવિદ્વિષાં બલમ્

ત્રિદશાનાં વચઃ શ્રુત્વા તથેતિ મુનિરબ્રવીત્।
કરિષ્યે ભવતાં કામં લોકાનાં સુખકારકમ્

એવમુક્ત્વા તતોઽગચ્છત્સમુદ્રં નિધિમંભસામ્।
તપઃસિદ્ધૈશ્ચ મુનિભિઃ સાર્ધં દેવૈશ્ચ સુવ્રત

મનુષ્યોરગગંધર્વા યક્ષાઃ કિંપુરુષાસ્તથા।
અનુજગ્મુર્મહાત્માનં દ્રષ્ટુકામાસ્તદદ્ભુતમ્

તતોઽભ્યપશ્યત્સહિતઃ સમુદ્રં ભીમનિઃસ્વનમ્।
નૃત્યંતમિવ ચોર્મીભિર્વલ્ગંતમિવ વાયુના

હસંતમિવ ફેનૌઘૈઃ સ્ખલંતં કંદરેષુ ચ।
નાનાગ્રાહસમાકીર્ણં નાનાદ્વિજગણૈર્યુતમ્

અગસ્ત્યસહિતા દેવાઃ સગંધર્વમહોરગાઃ।
ઋષયશ્ચ મહાભાગાઃ સમાસેદુર્મહોદધિમ્

સમુદ્રં સ સમાસાદ્ય વારુણિર્ભગવાનૃષિઃ।
ઉવાચ સહિતાન્દેવાનૃષીંસ્તાંસ્તુ સમાગતાન્

પાતુકામઃ સમુદ્રં ચ અગસ્ત્ય ઋષિસત્તમઃ।
એષ લોકહિતાર્થાય પિબામિ વરુણાલયમ્

ભવતાં યદનુષ્ઠેયં તચ્છીઘ્રં સંવિધીયતામ્।
એતાવદુક્ત્વા વચનં મૈત્રાવરુણિરગ્રતઃ

સમુદ્રમપિબત્ક્રુદ્ધસ્સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ।
પીયમાનં સમુદ્રં તુ દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સવાસવાઃ

વિસ્મયં પરમં જગ્મુસ્સ્તુતિભિશ્ચાપ્યપૂજયન્।
ત્વં નસ્ત્રાતા વિધાતા ચ લોકાનાં લોકભાવનઃ।
ત્વત્પ્રસાદાત્સમુત્સેધમુપગચ્છેત્સમં જગત્

સંપૂજ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાત્મા ગંધર્વમુખ્યેષુ નદત્સુ ચૈવ।
દિવ્યૈશ્ચ પુષ્પૈરવકીર્યમાણો મહાર્ણવં નિઃસલિલં ચકાર

દૃષ્ટ્વા કૃતં નિઃસલિલં મહાર્ણવં સુરાઃ સમસ્તાઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ।
પ્રગૃહ્ય દિવ્યાનિ વરાયુધાનિ તાન્દાનવાન્જઘ્નુરદીનસત્ત્વાઃ

તે વધ્યમાનાસ્ત્રિદશૈર્મહાત્મભિર્મહાબલૈર્વેગયુતૈર્નદદ્ભિઃ।
ન સેહિરે વેગવતાં મહાત્મનાં વેગં તદા ધારયિતું દિવૌકસામ્

તે વધ્યમાનાસ્ત્રિદશૈર્દાનવા ભીમનિઃસ્વનાઃ।
ચક્રુઃ સુતુમુલં યુદ્ધં મુહૂર્ત્તમિવ ભારત

તે પૂર્વં તપસા દગ્ધા મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ।
યતમાનાઃ પરં શક્ત્યા ત્રિદશૈર્વિનિષૂદિતાઃ

તે હેમનિષ્કાભરણાઃ કુંડલાંગદધારિણઃ।
નિહતા બહ્વશોભંત પુષ્પિતા ઇવ કિંશુકાઃ

હતશિષ્ટાસ્તતઃ કેચિત્કાલેયદનુજોત્તમાઃ।
વિદાર્ય વસુધાં દેવીં પાતાલતલમાશ્રિતાઃ

નિહતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા ત્રિદશા મુનિપુંગવમ્।
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈર્વાક્યૈરિદં ચૈવાબ્રુવન્વચઃ

ત્વત્પ્રસાદાન્મહાભાગ લોકૈઃ પ્રાપ્તં મહત્સુખમ્।
ત્વત્તેજસા ચ નિહતાઃ કાલેયા ભીમવિક્રમાઃ

પૂરયસ્વ મહાવિપ્ર સમુદ્રં લોકભાવનમ્।
યત્ત્વયા સલિલં પીતં તદસ્મિન્પુનરુત્સૃજ

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ભગવાન્મુનિપુંગવઃ।
જીર્ણં તદ્ધિ મયા તોયમુપાયોન્યઃ પ્રચિંત્યતામ્

પૂરણાર્થં સમુદ્રસ્ય ભવદ્ભિર્યત્નમાસ્થિતૈઃ।
એવં શ્રુત્વા તુ વચનં મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ

વિસ્મિતાશ્ચ વિષણ્ણાશ્ચ બભૂવુઃ સહિતાસ્સુરાઃ।
પરસ્પરમનુજ્ઞાપ્ય પ્રણમ્ય મુનિપુંગવમ્

પ્રજાઃ સર્વા મહારાજ વિપ્રા જગ્મુર્યથાગતમ્।
ત્રિદશા વિષ્ણુના સાર્દ્ધમનુજગ્મુઃ પિતામહમ્

પૂરણાર્થં સમુદ્રસ્ય મંત્રયંતઃ પરસ્પરમ્।
ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે સાગરસ્ય હિ પૂરણમ્

તાનુવાચ સમેતાંસ્તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
ગચ્છધ્વં વિબુધાસ્સર્વે યથાકામં યથેપ્સિતમ્

મહતા કાલયોગેન પ્રકૃતિં યાસ્યતેઽર્ણવઃ।
જ્ઞાતીંસ્તુ કારણં કૃત્વા મહારાજો ભગીરથઃ

ગંગૌઘેન સમુદ્રં ચ પુનઃ સંપૂરયિષ્યતિ।
એવં તે બ્રહ્મણા દેવાઃ પ્રેષિતા ઋષિસત્તમાઃ

ઉવાચ ભગવાંસ્તુષ્ટસ્ત્વગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્।
દેવકાર્યં તુ ભવતા દાનવાનાં વિનાશનમ્

યતસ્સંતારિતા દેવાસ્તેન તુષ્ટોસ્મિ વૈ મુને।
અભિપ્રેતો વરો યસ્તે યાચયસ્વ દદામિ તમ્

એવમુક્તસ્તદાગસ્ત્યઃ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્।
ઇહસ્થેન મયા દેવ દેવકાર્યમિદં કૃતમ્

સર્વાશ્રમાણાં પ્રવરો ભવત્વેષ મમાશ્રમઃ।
ત્વયા ચોક્તસ્તુ ભગવન્ભવિતા નાત્ર સંશયઃ

બ્રહ્મોવાચ।
યાત્રાં તુ પુષ્કરે કૃત્વા ઇહાગત્ય નરાસ્તુ યે।
ઇહ કુંડેષુ યે સ્નાનં તર્પણં પિતૃદેવયોઃ

અર્ચનં ચૈવ દેવેષુ સર્વમક્ષયકારકમ્।
અર્ઘ્યં ચોચ્ચાવચં ગૃહ્ય શષ્કુલાપૂપકાંસ્તતઃ

દાસ્યંતિ દ્વિજમુખ્યેભ્યસ્તેષાં વાસસ્ત્રિવિષ્ટપે।
શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તૃપ્તા યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

કંદમૂલફલૈર્વાપિ તર્પયિષ્યતિ યો મુનિમ્।
સપ્તર્ષિસ્થાનમાસાદ્ય મોદતે શાસ્વતીઃ સમાઃ

યજ્ઞપર્વતમારૂઢો દૃષ્ટ્વા ગંગાવિનિર્ગમમ્।
ઉદઙ્મુખી દેવનદી નિર્ગતા પુષ્કરં પ્રતિ

અત્રાભિષેકં યઃ કુર્યાત્પિતૃદેવાર્ચને રતઃ।
અશ્વમેધફલં તસ્ય ભવત્યેવ ન સંશયઃ

યસ્ત્વેકં ભોજયેદ્વિપ્રં કોટિર્ભવતિ ભોજિતા।
અક્ષયં ત્વન્નપાનં ચ અત્ર દત્તં મુનીશ્વર

યો યમિચ્છતિ કામં તુ સર્વં તસ્ય ભવિષ્યતિ।
ન વિયોનિં વ્રજત્યત્ર સ્નાતમાત્રો નરો ભુવિ૨૦૦

સ્થાનાનાં પરમં સ્થાનં તીર્થાનાં તીર્થમુત્તમમ્।
મયા દત્તં મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા।
અત્રૈવ સ્નાતમાત્રસ્ય સર્વમેતત્પ્રણશ્યતિ

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
જગામામંત્ર્ય સ મુનિમગસ્ત્યં મુનિસત્તમમ્

અગસ્ત્યોપિ સ્થિતસ્તત્ર આશ્રમે સ્વે પરંતપ।
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમોત્પત્તિરેષા તે પરિકીર્તિતા

સપ્તર્ષીણામાશ્રમાંશ્ચ કીર્ત્તયિષ્યે કુરૂદ્વહ।
અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠોથ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

અંગિરા ગૌતમશ્ચૈવ સુમતિઃ સુમુખસ્તથા।
વિશ્વામિત્રઃ સ્થૂલશિરાઃ સંવર્તશ્ચ પ્રતર્દનઃ

રૈભ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ ચ્યવનઃ કશ્યપો ભૃગુઃ।
દુર્વાસા જમદગ્નિશ્ચ માર્કણ્ડેયોથ ગાલવઃ

ઉશનાથ ભરદ્વાજો યવક્રીતસ્તથા મુનિઃ।
સ્થૂલાક્ષઃ સકલાક્ષશ્ચ કણ્વો મેધાતિથિઃ કૃતઃ

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ સ્વગંધી ચ્યવનો દ્વિજઃ।
તૃણામ્બુ શબલો ધૌમ્યઃ શતાનંદો કૃતવ્રણઃ

જમદગ્નિસ્તથા રામો હ્યષ્ટકશ્ચૈવમાદયઃ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનશ્ચૈવ પુત્રશિષ્યૈઃ સમન્વિતઃ

એતે તુ પુષ્કરં પ્રાપ્ય સપ્તર્ષીણામથાશ્રમે।
વેષ્ટિતા નિયમૈશ્ચાપિ દયાયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ

આનૃશંસ્યં જયો ધૈર્યં તપઃ સત્યં ક્ષમાર્જવમ્।
દયા દાનં જપશ્ચૈવ સર્વેષાં તત્પ્રતિષ્ઠિતં

ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ તત્પરત્રોપભુજ્યતે।
જ્ઞાત્વા તદિત્ત્થં મુનયઃ પરમાર્થપરાયણાઃ

ન તત્ર નાસ્તિકા યાંતિ ન સ્તેના નાજિતેંદ્રિયાઃ।
ન નૃશંસા ન પિશુના ન કૃતઘ્ના ન માનિનઃ

સત્ય તેજસ્વિનઃ શૂરા દયાવંતઃ ક્ષમાપરાઃ।
યજ્વાનો યજ્ઞશીલાશ્ચ નિરીહા નિરુપદ્રવાઃ

નિર્મમા નિરહંકારાસ્તત્ર ગચ્છંતિ પુષ્કરે।
ન રોગો ન જરામૃત્યુર્ભવિતાત્ર મહાત્મનાં

ન તત્ર મૂઢા વિશંતિ પુરુષા વિષયાત્મકાઃ।
કામલોભમદદ્રોહ ક્રોધમોહૈરુપદ્રુતાઃ

તુલ્ય માનાપમાનાશ્ચ નિર્દ્વંદ્વાસ્સંયતેંદ્રિયાઃ।
ધ્યાનયોગપરાશ્ચૈવ તે તુ ગચ્છંતિ પુષ્કરં

આશ્રમેષુ યથોક્તેષુ યથોક્તં વૈ દ્વિજાતયઃ।
યે વર્તંતે યમં ત્રાતું તેષાં લોકા મહોદયાઃ

યે ન હિંસંતિ ભૂતાનિ કર્મણા મનસા ગિરા।
અનૃશંસતરાઃ સંતઃ સર્વદા ચ પ્રિયંવદાઃ

અગ્નિહોત્રરતા નિત્યં નિત્યં ચાતિથિપૂજકાઃ।
નિત્યં સ્વાધ્યાયવંતશ્ચ નિત્યં સ્નાનપરાયણાઃ

માતૃવત્સ્વસૃવચ્ચૈવ તથા દુહિતૃવચ્ચ હ।
પરદારાન્પ્રપશ્યંતિ સતતં વિગતસ્પૃહાઃ

યેધિક્ષિપ્તા ન કુપ્યંતિ ન હિંસંતિ ચ હિંસિતાઃ।
સમદુઃખસુખાઃ સંતો મહાત્માનો જિતેંદ્રિયાઃ

તે હિ સર્વે પ્રપશ્યંતિ પુરા ચેરુર્મહીમિમાં।
સમાધિના ચિંતયંતો બ્રહ્મલોકં સનાતનં

અથાભવદનાવૃષ્ટિઃ કદાચિન્મહતી તદા।
કૃચ્છ્રપ્રાયો હ્યભૂત્તત્ર સર્વલોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ

તતો નિરન્ને લોકેસ્મિંશ્ચાત્માનં તે પરીપ્સવઃ।
મૃતં કુમારમાદાય કૃચ્છ્રપ્રાયાસ્તદાપચન્

અથ પર્યચરત્તત્ર ક્લિશ્યમાનાન્હિ તાનૃષીન્।
દૃષ્ટ્વા રાજા વિષાદાર્ત્તઃ પ્રોવાચેદં વચસ્તદા

રાજોવાચ।
પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં દૃષ્ટા વૃત્તિરનિંદિતા।
તસ્માત્પ્રતિગ્રહાન્મત્તો ગૃહ્ણીધ્વં મુનિસત્તમાઃ

વરાન્ગ્રામાન્વ્રીહિયવાન્રસાન્રત્નાનિ કાંચનં।
ગાશ્ચ ધેનૂશ્ચ તત્સર્વં મા માંસં પચત દ્વિજાઃ

ઋષય ઊચુઃ।
રાજન્પ્રતિગ્રહો ઘોરો મધ્વાસ્વાદો વિષોપમઃ।
તજ્જાનતાં નઃ કસ્માત્ત્વં કુરુષે સમ્પ્રલોભનં

દશસૂના સમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજી।
દશધ્વજિસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ

દશસૂના સહસ્રાણિ યો વાહયતિ શૌંડિકઃ।
તેન તુલ્યસ્તતો રાજા ઘોરસ્તસ્ય પ્રતિગ્રહઃ

યો રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણો લોભમોહિતઃ।
તામિસ્રાદિષુ ઘોરેષુ નરકેષુ સ પચ્યતે

તદ્ગચ્છ કુશલં તેસ્તુ સહ દાનેન પાર્થિવ।
અન્યેષાં દીયતામેતદિત્યુક્ત્વા તે વનં યયુઃ

અથ રાજ્ઞઃસમાદેશાત્તત્ર ગત્વાથ મંત્રિણઃ।
ઉદુંબરાણિ વ્યકિરન્હેમગર્ભાણિ ભૂતલે

તતો હ્યન્નં વિચિન્વંતો ગૃહ્ણંશ્ચોદુંબરાણ્યપિ।
ગુરૂણિ હિ વિદિત્વા તુ ન ગ્રાહ્યાણ્યત્રિરબ્રવીત્

અત્રિરુવાચ।
નાસ્મહે મૂઢવિજ્ઞાના નાસ્મહે મંદબુદ્ધયઃ।
હૈમાનીમાનિ જાનીમઃ પ્રતિબુદ્ધાઃ સ્મ જ્ઞાનિનઃ

ઇહૈવેદં વસુપ્રીત્યૈ પ્રેત્ય વૈકુંઠિતોદયં।
તસ્માન્ન ગ્રાહ્યમેવૈતત્સુખમાનંત્યમિચ્છતા

શતેનગુણિતં નિષ્કં સહસ્રેણ સમન્વિતમ્।
યશ્ચાન્યતઃ પ્રતીચ્છેત્સ પાપિષ્ટાં લભતે ગતિમ્

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ।
નૂનં નૈકસ્ય પર્યાપ્તમિતિ મત્વા શમં વ્રજેત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
તપસાં સંચયો યસ્ય દ્રવ્યાણાં યસ્ય સંચયઃ।
તપઃસંચય એવેહ વિશિષ્ટો ધનસંચયાત્

ત્યજતઃ સંચયાન્સર્વાન્યાંતિ નાશમુપદ્રવાઃ।
નહિ સંચયવાન્કશ્ચિદ્દૃશ્યતે નિરુપદ્રવઃ

યથાયથા ન ગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણોઽસત્પ્રતિગ્રહમ્।
તથા તસ્ય હિ સંતોષાદ્બ્રાહ્મં તેજો વિવર્દ્ધતે

અકિંચનત્વં રાજ્યં ચ તુલયા સમતોલયત્।
અકિંચનત્વમધિકં રાજ્યાદપિ હિતાત્મનઃ

કશ્યપ ઉવાચ।
અનર્થો બ્રાહ્મણસ્યૈષ યસ્ત્વર્થનિચયો મહાન્

અર્થૈશ્વર્યવિમૂઢો હિ શ્રેયસો ભ્રશ્યતે દ્વિજઃ।
અર્થસંપદ્વિમોહાય વિમોહો નરકાય ચ

તસ્માદર્થમનર્થાખ્યં શ્રેયોર્થી દૂરતસ્ત્યજેત્।
યસ્ય ધર્માર્થમર્થેહા તસ્યાનીહા ગરીયસી

પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પંકસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરં।
યોર્થેન સાધ્યતે ધર્મઃ ક્ષયિષ્ણુઃ સ પ્રકીર્તિતઃ

યઃ પરાર્થે પરિત્યાગઃ સોક્ષયો મુક્તિલક્ષણઃ।
ભરદ્વાજ ઉવાચ।
જીર્યંતિ જીર્યતઃ કેશા દંતા જીર્યંતિ જીર્યતઃ

ધનાશા જીવિતાશા ચ જીર્યતોઽપિ ન જીર્યતિ।
ચક્ષુઃ શ્રોત્રે ચ જીર્યેતે તૃષ્ણૈકા નિરુપદ્રવા૨૫૦

સૂચ્યા સૂત્રં યથા વસ્ત્રે સમાનયતિ સૂચકઃ।
તદ્વત્સંસારસૂત્રં હિ તૃષ્ણાસૂચ્યોપનીયતે

યથા શૃંગં રુરોઃ કાયે વર્દ્ધમાને ચ વર્દ્ધતે।
અનંતપારા દુષ્પૂરા તૃષ્ણા દુઃખશતાવહા

અધર્મબહુલા ચૈવ તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્।
ગૌતમ ઉવાચ।
સંતુષ્ટઃ કો ન શક્નોતિ ફલૈશ્ચાપ્યતિવર્તિતુમ્

લુબ્ધૈંદ્રિયલૌલ્યેન સંકટાન્યવગાહતે।
સર્વત્ર સંપદસ્તસ્ય સંતુષ્ટં યસ્ય માનસં

ઉપાનદ્ગૂઢપાદસ્ય તસ્ય ચર્માવૃતેવ ભૂઃ।
સંતોષામૃતતૃપ્તાનાં યત્સુખં શાંતચેતસાં

કુતસ્તદ્ધનલુબ્ધાનામિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતામ્।
અસંતોષઃ પરં દુઃખં સંતોષઃ પરમં સુખમ્

સુખાર્થી પુરુષસ્તસ્માત્સંતુષ્ટઃ સંતતં ભવેત્।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ।
કામં કામયમાનસ્ય યદિ કામઃ સમૃદ્ધ્યતિ

અથૈનમપરઃ કામો ભૂયો વિધ્યતિ બાણવત્।
ન જાતુકામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ

હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે।
કામાનભિલષન્મોહાન્ન નરઃ સુખમેધતે

શ્યેનાલયતરુચ્છાયાં વ્રજન્નિવ કપિંજલઃ।
ચતુસ્સાગરપર્યન્તાં યો ભુંક્તે પૃથિવીમિમામ્

તુલ્યાશ્મકાઞ્ચનોયશ્ચ સકૃતાર્થો ન પાર્થિવઃ।
જમદગ્નિરુવાચ।
પ્રતિગ્રહસમર્થોપિ નાદત્તે યઃ પ્રતિગ્રહમ્

યે લોકા દાનશીલાનાં સ તાનાપ્નોતિ શાશ્વતાન્।
યોર્થાનિચ્છેન્નૃપાદ્વિપ્રઃ શોચિતવ્યો મહર્ષિભિઃ

ન સ પશ્યતિ મૂઢાત્મા નરકે યાતનાભયમ્।
પ્રતિગ્રહસમર્થોપિ ન પ્રસજ્યેત્પ્રતિગ્રહે

પ્રતિગ્રહેણ વિપ્રાણાં બ્રાહ્મં તેજઃ પ્રશામ્યતિ।
પ્રતિગ્રહસમર્થાનાં નિવૃત્તાનાં પ્રતિગ્રહાત્

ય એવ દદતાં લોકાસ્ત એવાપ્રતિગૃહ્ણતામ્।
અરુન્ધત્યુવાચ।
બિસતંતુર્યથાનિત્યમંભસ્થસ્સતતં વિશેત્

તૃષ્ણા ચૈવમનાદ્યંતા તથા દેહગતા સદા।
યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ

યોસૌ પ્રાણાંતિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખં।
ચાંડાલ ઉવાચ।
ઉગ્રાદિતો ભયાદ્યસ્માદ્બિભ્યતી મે મહેશ્વરાઃ

બલીયસો દુર્બલવત્તસ્માચ્ચૈવ બિભેમ્યહમ્।
પશુસખ ઉવાચ।
યદાચરંતિ વિદ્વાંસઃ સદા ધર્મપરાયણાઃ

તદેવ વિદુષા કાર્યમાત્મનો હિતમિચ્છતા।
ઇત્યુક્ત્વા હેમગર્ભાણિ ત્યક્ત્વા તાનિ ફલાનિ વૈ

ઋષયો જગ્મુરન્યત્ર સર્વ એવ દૃઢવ્રતાઃ।
તતસ્તે વિચરંતો વૈ મધ્યમં પુષ્કરં ગતાઃ

દદૃશુઃ સહસા પ્રાપ્તં પરિવ્રાજં શુનઃસખં।
તેનેહ સહિતાસ્તત્ર ગત્વા કિંચિદ્વનાંતરં

સરઃ પરમપશ્યંત વૃતં પદ્મૈર્જલાશયમ્।
નિવિષ્ટાઃ સરસસ્તીરે ચિંતયંતો ગતિં શુભામ્

શુનઃસખો મુનીન્સર્વાનુવાચ ક્ષુધિતાંસ્તદા।
સર્વે વદંતુ સહિતાઃ કીદૃશી ક્ષુત્પ્રવેદના

તમૂચુઃ સહિતાસ્તે તુ પરિવ્રાજં શુનઃસખં।
ઋષય ઊચુઃ।
શક્તિખડ્ગગદાભિશ્ચ ચક્રતોમરસાયકૈઃ

બાધિતે વેદના યા તુ ક્ષુધયા સાપિ નિર્જિતા।
શ્વાસકુષ્ઠક્ષયાષ્ઠીલી જ્વરાપસ્માર શૂલકૈઃ

વ્યાધિભિર્જનિતા સાપિ ક્ષુધાયા નાધિકા ભવેત્।
હિરણ્યાંગદકેયૂરમકુટોજ્જ્વલકુંડલાઃ

ક્ષુધાયાં ન વિરાજંતે તત્ર યે સંસ્થિતા નરાઃ।
યથા ભૂમિગતં તોયં રવિરશ્મિર્વિકર્ષતિ

તદ્વચ્છરીરજા નાડ્યઃ શોષ્યંતે જઠરાગ્નિના।
ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ચક્ષુષા નૈવ પશ્યતિ

દહ્યતે ક્ષીયતે મૂઢઃ શુષ્યતે ક્ષુધયાર્દિતઃ।
ન પૂર્વાં દક્ષિણાં ચાપિ પશ્ચિમાં નોત્તરામપિ

ન ચાધો નૈવ ચોર્દ્ધ્વં ચ ક્ષુધાવિષ્ટો હિ વિંદતિ।
મૂકત્વં બધિરત્વં ચ જડત્વમથ પંગુતા

ભૈરવત્વમમર્યાદં ક્ષુધાયાં સંપ્રવર્દ્ધતે।
જનકં જનનીં પુત્રાન્ભાર્યાં દુહિતરં તથા

ભ્રાતરં સ્વજનં વાપિ ત્યજતિ ક્ષુધયાર્દિતઃ।
ન પિતૄન્પૂજયેત્સમ્યક્દેવં ચાપિ ગુરું તથા

ઋષીનુપગતાંશ્ચાપિ ક્ષુધાવિષ્ટો ન વિંદતિ।
એવમન્નવિહીનસ્ય ભવંત્યેતાનિ દેહિનાં

તદેવં સંપ્રયચ્છેત અન્નં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ।
બ્રહ્મભૂતસ્તતઃ સોથ બ્રહ્મણા સહ મોદતે

સુસંસ્કૃતં ચ યોપ્યન્નં દદ્યાદહરહર્દ્વિજે।
યઃ પઠેદન્નદાનં તુ શ્રાદ્ધે ચૈવ વિશેષતઃ

એકાગ્રમાનસો ભૂત્વા અમાવસ્યેંદુસંક્ષયે।
ભૂતોપઘાતસંપૂર્ણે શ્રાદ્ધે શ્રાવયતે સદા

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ યાવજ્જીવં ન સંશયઃ।
દેવદ્વિજસમીપસ્થોન્નસ્યદાતા વિમુચ્યતે

પ્રબુદ્ધો વા પ્રમત્તો વા પ્રસંગાદાગતોપિ વા।
ભક્ત્યા વિરહિતો વાપિ શૃણ્વન્પાપાદ્વિમુચ્યતે

દાનેન સંયુતા વિપ્રાઃ સુખિનો ધર્મભાગિનઃ।
યમો દમો વૈ નિયમઃ પ્રોક્તસ્તત્વાર્થદર્શિભિઃ

બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ દમો ધર્મઃ સનાતનઃ।
દમસ્તેજો વર્દ્ધયતિ પવિત્રો દમ ઉત્તમઃ

વિપાપ્મા ચૈવ તેજસ્વી પુરુષો દમતો ભવેત્।
યે કેચિન્નિયમા લોકે યે ચ ધર્માશ્શુભાન્વયાઃ

સર્વયજ્ઞફલં ચાપિ દમસ્તેભ્યો વિશિષ્યતે।
તપો યજ્ઞસ્તથા દાનં દમાદેવ પ્રવર્તતે

કિમરણ્યેત્વદાંતસ્ય દાંતસ્યાપિ કિમાશ્રમે।
યત્રયત્ર વસેદ્દાંતસ્તદરણ્યં મહાશ્રમઃ

શીલવૃત્તસમેતસ્ય નિગૃહીતેંદ્રિયસ્ય ચ।
આર્જવે વર્તમાનસ્ય આશ્રમૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

વનેપિ દોષાઃ પ્રભવંતિ રાગિણાં ગૃહેપિ પંચેંદ્રિયનિગ્રહસ્તપઃ।
અકુત્સિતે કર્મણિ યઃ પ્રવર્તતે નિવૃત્તરાગસ્ય ગૃહં તપોવનમ્

સુકર્મધર્માર્જિતજીવિતાનાં સદા ચ સંતુષ્ય ગૃહે રતાનામ્।
જિતેંદ્રિયાણામતિથિપ્રિયાણાં ગૃહેપિ ધર્મો નિયમસ્થિતાનામ્

ન શબ્દશાસ્ત્રે નિરતસ્ય મોક્ષો ન વર્ણસંગે નિરતસ્ય ચૈવ।
ન ભોજનાચ્છાદન તત્પરસ્ય ન લોકવૃત્તગ્રહણેરતસ્ય

એકાંતશીલસ્ય દૃઢવ્રતસ્ય સર્વેન્દ્રિયપ્રીતિનિવર્તકસ્ય।
અધ્યાત્મયોગે ગતમાનસસ્ય મોક્ષો ધ્રુવં નિત્યમહિંસકસ્ય

સુખં ચ દાંતઃ સ્વપિતિ સુખેન પ્રતિબુધ્યતે।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મનો યસ્ય પ્રબુધ્યતે

ન રથેન સુખં યાતિ ન હયેન ન દંતિના।
યથાત્મના વિનીતેન સુખં યાતિ મહાપથે ૩૦૦

ન તુ કુર્યાદ્ધરિઃ સ્પૃષ્ટઃ સર્પો વાપ્યતિરોષિતઃ।
અરિર્વા નિત્યસંક્રુદ્ધો યથાત્મા દમવર્જિતઃ

ન યમં યમમિત્યાહુરાત્મા વૈ યમ ઉચ્યતે।
આત્મા વૈ યમિતો યેન સ યમસ્તુ વિશિષ્યતે

યમો યમ ઇતિ પ્રોક્તો વૃથા તૂદ્વિજતે જનઃ।
આત્મા વૈ યમિતો યેન યમસ્તસ્ય કરોતિ કિમ્

ક્રવ્યાદેભ્યશ્ચ ભૂતેભ્યોઽદાન્તેભ્યશ્ચ સદા ભયમ્।
તેષાં વિપ્રતિષેધાર્થં દંડઃ સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા

દંડો રક્ષતિ ભૂતાનિ દંડઃ પાલયતે પ્રજાઃ।
નિવારયતિ પાપિષ્ઠાન્દંડો દુર્જય એવ વા

શ્યામો યુવા લોહિતાક્ષઃ સર્વભૂતભયાવહઃ।
દંડઃ શાસ્તા મનુષ્યાણાં યસ્મિન્ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

અથાશ્રમેષુ સર્વેષુ દમ એવોત્તમં વ્રતમ્।
તાનિ લિંગાનિ વક્ષ્યામિ યૈર્દાંત ઇતિ કીર્ત્યતે

અકાર્પણ્યમપારુષ્યં સંતોષઃ સુવિધાનતા।
અનસૂયા ગુરોઃ પૂજા દયા ભૂતેષ્વપૈશુનમ્

ષડ્ભિરેષ દમઃ પ્રોક્ત ઋષિભિઃ શાંતબુદ્ધિભિઃ।
દયાધીનૌ ધર્મમોક્ષૌ તથા સ્વર્ગશ્ચ પાર્થિવ

અપમાને ન કુપ્યેત સંમાને ન પ્રહૃષ્યતિ।
સમદુઃખસુખો ધીરઃ સ શાંત ઇતિ કીર્ત્યતે

શેતે સુખં હિ શાંતસ્તુ સુખં હિ પ્રતિબુધ્યતે।
શ્રેયસ્તરમતસ્તિષ્ઠેદવમન્તા વિનશ્યતિ

અપમાનિતસ્તુ ન ધ્યાયેત્તસ્ય પાપં કદાચન।
સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય પરધર્મં ન દૂષયેત્

આત્માનમપિ જાનીયાત્પરં દોષૈસ્તુ નાક્ષિપેત્।
મંત્રૈર્હીનં ક્રિયાભિર્વા જન્મનાપ્યથવા પુનઃ

દમશ્છાદયતે સર્વં હીનમંગં પટો યથા।
અધીયતે નિરર્થન્તે નાભિજાનંતિ યે દમમ્

શ્રુતસ્ય હિ દમો મૂલં દમો ધર્મઃ સનાતનઃ।
યો હ્યાત્મનસ્તુલયતે સુવર્ણં તુલયા દમમ્

સ તેન ધૃતિમાન્ખ્યાતો ન તુ દ્રવ્યેણ મોહિતઃ।
વ્રતાનામપિ સર્વેષાં દમ એવ પરાયણમ્

યદ્યધીતે ષડંગાનિ વેદતત્ત્વાર્થવિદ્દ્વિજઃ।
દમેન તુ વિહીનશ્ચ પૂજ્યત્વં નેહ ગચ્છતિ

દમેનહીનં ન પુનંતિ વેદા યદ્યપ્યધીતાઃ સહ ષડ્ભિરંગૈઃ।
સાંખ્યં ચ યોગશ્ચ કુલં ચ જન્મ તીર્થાભિષેકશ્ચ નિરર્થકાનિ

અમૃતસ્યેવ તૃપ્યેત અપમાનસ્ય યોગવિત્।
વિષવચ્ચ જુગુપ્સેત સંમાનસ્ય સદા દ્વિજઃ

અપમાનાત્તપોવૃદ્ધિઃ સંમાનાચ્ચ તપઃક્ષયઃ।
અર્ચિતઃ પૂજિતો વિપ્રો દુગ્ધા ગૌરિવ ગચ્છતિ

પુનરાપ્યાયતે ધેનુઃ સતૃણૈઃ સલિલૈર્યથા।
એવં જપૈશ્ચ હોમૈશ્ચ પુનરાપ્યાયતે દ્વિજઃ

આક્રોશકસમો લોકે સુહૃદન્યો ન વિદ્યતે।
યસ્તુ દુષ્કૃતમાદાય સુકૃતં સ્વં પ્રયચ્છતિ

આક્રોશમાનાન્નાક્રોશેન્મન્યું સ્વં વિનિવર્તયેત્।
સન્નિયમ્ય તદાત્માનમમૃતેનાભિષિંચતિ

કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચેલમસહાયતા।
અનપેક્ષા બ્રહ્મચર્યં નયન્તિ પરમાં ગતિમ્

કામક્રોધૌ વિનિર્જિત્ય કિમરણ્યે કરિષ્યતિ।
અભ્યાસેન તુ વૈ શાસ્ત્રં કુલં શીલેન ધાર્યતે

ગુણૈર્મન્ત્રા વિધાર્યન્તે ક્રોધસ્સત્ત્વેન ધાર્યતે।
યસ્તુ ક્રોધં સમુત્પન્નં સંધારયતિ ચાત્મનઃ

અક્રોધેન જયેદ્વીરઃ કસ્તેન સદૃશો ભુવિ।
યસ્તુ ક્રોધં સમુત્પન્નં સંતં સંયમ્ય તિષ્ઠતિ

તં સત્સારતમમ્મન્યે નાસ્મિન્સીદતિ યઃ પુમાન્।
એષ પૈતામહો ગુહ્યો બ્રહ્મરાશિસ્સનાતનઃ

ધર્મસ્ય નિયમો યો હિ મયા તે કથિતો ભૃશમ્।
અન્યે ચ યજ્વનાં લોકા અન્યે ચાપિ તપસ્વિનાં

અન્યે દમવતાં લોકાસ્તે વૈ પરમપૂજિતાઃ।
એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે

યદિદં ક્ષમયા યુક્તમશક્તમ્મન્યતે જનઃ।
ન ચૈષ દોષો મંતવ્યઃ ક્ષમા પ્રજ્ઞાવતાં બલમ્

પ્રશમં યોભિજાનાતિ ઇષ્ટાપૂર્તં મહીયતે।
યત્ક્રોધયુક્તો જપતિ જુહોતિ ચ યદર્ચતિ

સર્વં ક્ષરતિ તત્તસ્ય ભિન્નકુંભાદિવોદકમ્।
દમાધ્યાયમિમં પુણ્યં પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્

સ ધર્મનાવમારુહ્ય દુર્ગાણ્યતિ તરિષ્યતિ।
દમાધ્યાયમિમં પુણ્યં સતતં શ્રાવયેદિદ્વજઃ

સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ તસ્માન્ન ચ્યવતે પુનઃ।
શ્રૂયતાં ધર્મસર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈતત્પ્રધાર્યતામ્

આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેત્।
માતૃવત્પરદારાંશ્ચ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ।
પચનં વૈશ્વદેવાર્થે પરાર્થે યચ્ચ જીવિતમ્

એતદ્ભવેચ્ચ સર્વસ્વં ધાતૂનામિવ કાંચનમ્।
સર્વભૂતહિતં રાજન્નધીત્યામૃતમશ્નુતે

એવં વૈ ધર્મસર્વસ્વમુક્ત્વા તે તુ શુનઃસખમ્।
તેનૈવ સહિતાઃ સર્વે નિવિષ્ટાસ્સરસસ્તટે

સરોપશ્યન્સુવિસ્તીર્ણં પદ્મોત્પલજલાવૃતમ્।
તત્રાવતારં કૃત્વા તે બિસાનિ ચ કલાપશઃ

તીરે નિક્ષિપ્ય સરસશ્ચક્રુઃ પુણ્યાં જલક્રિયામ્।
અથોત્તીર્ય જલાત્તસ્માત્તે સમેત્ય પરસ્પરમ્

બિસાન્યેતાન્યપશ્યંત ઇદં વચનમબ્રુવન્।
ઋષય ઊચુઃ।
કેન ક્ષુધાભિતપ્તાનામસ્માકં પાપકર્મણામ્

નૃશંસેનાપનીતાનિ બિસાન્યાહારકાંક્ષિણા।
તે શંકમાનાસ્ત્વન્યોન્યં પર્યપૃચ્છન્દ્વિજોત્તમાઃ

ચક્રુશ્ચ નિશ્ચયં સર્વે શપથં પ્રતિ પાર્થિવ।
કશ્યપ ઉવાચ।
સર્વત્ર સર્વં હરતુ ન્યાસલોપં કરોતુ ચ

કૂટસાક્ષિત્વમભ્યેતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
દંભેન ધર્મં ચરતુ રાજાનં ચોપસેવતામ્

મધુમાંસં સમશ્નાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
અનૃતં ભાષતુ સદા વિષયાંશ્ચોપસેવતુ

દદાતુ કન્યાં શુલ્કેન બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ।
અનૃતૌ મૈથુનં યાતુ દિવાસ્વપ્નં નિષેવતુ

અન્યોન્યાતિથિતામેતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
એકકૂપે વસેદ્ગ્રામે બ્રાહ્મણો વૃષલીપતિઃ

તસ્ય સાલોક્યતાં યાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
ભરદ્વાજ ઉવાચ।
નૃશંસસ્સોઽસ્તુ સર્વેષુ સમૃધ્યા ચાપ્યહંકૃતઃ

મત્સરી પિશુનશ્ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
પ્રત્યાક્રોશત્વવાક્રુષ્ટસ્તાડયત્વન્યતાડિતઃ૩૫૦

વિક્રીણાતુ રસાંશ્ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
ગૌતમ ઉવાચ।
અતિથિં ત્વાગતં પ્રાપ્ય પાકભેદં કરોતુ સઃ

શૂદ્રાન્નં ચ સદાશ્નાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
દત્વા દાનં કીર્તયતુ પરભાર્યાસુ તુષ્યતુ

એકાકીમિષ્ટમશ્નીયાદ્બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ।
નિત્યકામપરઃ સોસ્તુ દિવસે ચૈવ મૈથુની

નિત્યં તુ પાતકી ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
પરાપવાદં વદતુ પરદારાંશ્ચ સેવતુ

પરનિંદારતશ્ચાસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
માતરં પિતરં ચૈવ સોવમન્યતુ દુર્મતિઃ

સમાતર્યન્યબુદ્ધિસ્યાદ્ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
પરપાકં સદાશ્નાતુ પરનારીં ચ સેવતુ

વેદવિક્રયકૃચ્ચાસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
જમદગ્નિરુવાચ।
પરસ્ય યાતુ પ્રેષ્યત્વં સ તુ જન્મનિ જન્મનિ

સર્વધર્મક્રિયાહીનો બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
શુનઃસખ ઉવાચ।
ન્યાયેન વેદાનધ્યેતુ ગૃહસ્થોસ્તુ પ્રિયાતિથિઃ

સત્યં વદતુ વાજસ્રં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
અગ્નિં જુહોતુ વિધિવદ્યજ્ઞં યજતુ નિત્યશઃ

બ્રહ્મણસ્સદનં યાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ।
ઋષય ઊચુઃ।
ઇષ્ટમેવ દ્વિજાતીનાં યદિદં શપથીકૃતં

ત્વયા કૃતં બિસસ્તૈન્યં સર્વેષાં નઃ શુનઃસખ।
શુનઃસખ ઉવાચ।
મયા હ્યંતર્હિતાન્યાસન્બિસાનીમાનિ વો દ્વિજાઃ

ધર્મં ચ શ્રોતુકામેન જાનીધ્વં માં ચ વાસવમ્।
અલોભાદક્ષયાલોકા જિતા વો મુનિસત્તમાઃ

વિમાનમધિતિષ્ઠધ્વં ગચ્છામસ્ત્રિદશાલયમ્।
તતો મહર્ષયસ્તે તુ વિજ્ઞાયાથ પુરંદરમ્

ઊચુઃ પુરંદરં ચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદાઃ।
ઇહાગત્ય નરો યસ્તુ મધ્યમં પુષ્કરં વિશેત્

ત્રિરાત્રોપોષિતો ભૂત્વા લભેદાવશ્યકં ફલમ્।
દ્વાદશવાર્ષિકીદીક્ષા સ્મૃતા યાતુ વનૌકસાં

તસ્યાઃ ફલં સમગ્રં ચ લભેદિહ ન સંશયઃ।
નાસૌ દુર્ગતિમાપ્નોતિ સ્વગણૈઃ સહ મોદતે

વિરિઞ્ચિસ્થાનમાસાદ્ય તિષ્ઠેદ્વૈ બ્રહ્મણો દિનમ્।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
ઇંદ્રેણ સહ સંપ્રીતાસ્તદા જગ્મુસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

એવં વિલોભ્યમાનાસ્તે લોભૈર્બહુવિધૈરિહ।
નૈવ લોભં તથા ચક્રુસ્તેન જગ્મુસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

ઇદં યઃ શૃણુયાન્નિત્યમૃષીણાં ચરિતં શુભમ્।
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે સપ્તર્ષિસંવાદોનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ