Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyabinduprakaraṇakārikā · Part 16

Dharmakīrti: Nyāyabindu Prakaraṇakārikā
Sūtrapāṭhaḥ
1 prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ
1/1 samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiriti tadvayutpādayate /
1/2 dvividhaṃ samyagjñānam /
1/3 pratyakṣam, anumānaṃ ceti /
1/4 tatra pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāntam /
1/5 abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsapratītiḥ kalpanā
1/6 tayā rahitaṃ timirāśubhramaṇanauyānasambhramādyanāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam /
1/7 taccaturvidham /
1/8 indriyajñānam / (1)
1/9 svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena samanantarapratyayena janitaṃ tanmanovijñānam / (2)
1/10 sarvacittacaittānāmātmasaṃvedanam / (3)
1/11 bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānaṃ ceti / (4)
1/12 tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam /
1/13 yasyārthasya sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedastatsvalakṣaṇam /
1/14 tadeva paramārthasat /
1/15 arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ /
1/16 anyat sāmānyalakṣaṇam
1/17 so 'numānasya viṣayaḥ /
1/18 atdeva ca pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalam /
1/19 arthapratītirūpatvāt /
1/20 arthasārūpyamasya pramāṇam /
1/21 tadvaśādarthapratītisiddhareti /
iti prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ //
dvitīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ
2/1 anumānaṃ dvidhā /
2/2 svārtha parārtha ca /
2/3 tatra svārtha trirūpālliṅgād yadanumeye jñānaṃ tadanumānam /
2/4 pramāṇalakṣaṇavyavasthātrāpi pūrvavat /
2/5 trairūpyaṃ punarliṅgasyānumeye sattvameva, sapakṣa eva sattvam, asapakṣe cāsattvameva niścitam /
2/6 anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī /
2/7 sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣa /
2/8 na sapakṣo 'sapakṣaḥ /
2/9 tato 'nyastadviruddhastadabhāvaśceti
2/10 trirūpāṇi ca trīṇyeva liṅgāni /
2/11 anupalabdhiḥ svabhāvaḥ kārya ceti /
2/12 tatrānupalabdhiryathā- na pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭaḥ, upalabdhikṣaṇaprāptasyānupalabdheriti /
2/13 upalabdhilakṣaṇaprāptirūpalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaśca /
2/14 yaḥ svabhāvaḥ satsvanyeṣūṣalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati, sa svabhāvaviśeṣaḥ /

2/15 svabhāvaḥ svasattāmātraprabhāvini sādhyadharme hetuḥ /
2/16 yathā- vṛkṣo 'yaṃ śiśapātvāditi /
2/17 kārya yathā- bahniratra dhūmāditi /
2/18 atra dvau vastusādhanau / ekaḥ pratiṣedhahetuḥ /
2/19 svabhāvapratibandhe hi satyartho 'rtha gamayet /
2/20 tadapratibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt /
2/21 sa ca pratibandhaḥ sādhye 'rthe liṅgasya /
2/22 vastutastādātmyāt tadutpatteśca /
2/23 atatsvabhāvasyātadutpatteśca tatrāpratibaddhasvabhāvatvāt /
2/24 te ca tādātmyatadutpattī svabhāvakāryayoreveti tābhyāmeva vastusiddhiḥ /
2/25 pratiṣedhasiddhirapi yathoktāyā evānupalabdheḥ /
2/26 sati vastuni tasyā asambhavāt /
2/27 anyathā cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣvartheṣvātmapratyakṣanivṛtterabhavaniścayābhāvāt /
2/28 amūḍhasmṛtisaṃskārasyātītasya vartamānasya ca pratipattṛpratyakṣasya nivṛttirabhāvavyavahāraprasādhanī /
2/29 tasyā evābhāvaniścayāt /
2/30 sā ca prayogabhedādekādaśaprakārā /
2/31 svabhāvānupalabdhiryathā- nātra dhūma upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheriti / (1)
2/32 kāryānupalabdhiryathā- nātrāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhāvāditi / (2)
2/33 vyāpakānupalabdhiryathā- nātra śiśapā, vṛkṣābhāvāditi / (3)
2/34 svabhāvaviruddhopalabdhiryathā- nātra śītasparśo vahneriti / (4)
2/35 viruddhakāryopalabdhiryathā- nātra śītasparśo dhūmāditi / (5)
2/36 viruddhavyāptopalabdhiryathā- na dhruvabhāvī bhūtasyāpi bhāvasya vināśaḥ, hetvantarāpekṣaṇāditi / (6)
2/37 kāryaviruddhopalabdhiryathā- nehāpratilbaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santi, vahneriti / (7)
2/38 vyāpakaviruddhopalabdhiryathā- nātra tuṣāraspaśo vahneriti / (8)
2/39 kāraṇānupalabdhiryathā- nātra dhūmo vahnyabhāvāditi / (9)
2/40 kāraṇaviruddhopalabdhiryathā- nāsya romaharṣādiviśeṣāḥ, sannihitadahanaviśeṣatvāditi / (10)
2/41 kāraṇaviruddhakāyapilabdhiryathā- na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣāvānayaṃ pradeśaḥ, dhūmāditi / (11)
2/42 ime sarve kāryānupalabdhyādayo daśānupalabdhiprayogāḥ svabhāvānupalabdhau saṃgrahamupayānti /
2/43 pāramparyeṇārthāntaravidhipratiṣedhābhyāṃ prayogabhede 'pi /
2/44 prayogadarśanābhyāsāt svayamapyevaṃ vyavacchedapratītirbhavati svārthe 'pyanumāne 'syāḥ prayoganirdeśaḥ /
2/45 sarvatra cāsyāmabhāvavyavahārasādhanyāmanupalabdhau yeṣāṃ svabhāvaviruddhadīnāmupalabdhyā kāraṇādīnāmanupalabdhyā ca pratiṣedha uktasteṣāmupalabdhilakṣaṇaprāptānāmevipalabdhiśca veditavyā /
2/46 anyeṣāṃ virodhakāryakāraṇabhāvāsiddheḥ /
2/47 viprakṛṣṭaviṣayā punaranupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā saṃśayahetuḥ /
2/48 pramāṇanivṛttāvapyarthābhāvāsiddheriti /
iti dvitīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ //
tṛtīyaḥ parārthānumānaparicchedaḥ
3/1 trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthamanumānam /
3/2 kāraṇe kāryopacārāt /
3/3 tad dvividham /
3/4 prayogabhedāt /

3/5 sādhamyavadvaidhamyavacca /
3/6 nānāyorarthataḥ kaścid bhedaḥ /
3/7 anyatra prayogabhedāt /
3/8 tatra sādharmyavatprayogaḥ- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate so 'sad vyavahāraviṣayaḥ siddhaḥ / yathā- anyo dṛṣṭaḥ kaścid śaśaviṣāṇādiḥ / nopalabhyate ca kvacit pradeśaviśeṣe upalabdhilakṣaṇaprāpo ghaṭa ityanupalabdhiprayogaḥ /
3/9 tathā svabhāvahetoḥ prayogaḥ- yat sat tat sarvamanityam, yathā ghaṭādiriti śuddhasya svabhāvahetoḥ prayogaḥ /
3/10 yadutpattimat tadanityamiti svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayogaḥ /
3/11 yat kṛtakaṃ tadanityamityupādhibhedena /
3/12 apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka iti /
3/13 evaṃ prayatnāntarīyaka- pratyayabhedabheditvādayo 'pi draṣṭavyāḥ /
3/14 sannutpattimān kṛtako vā śabda iti pakṣadharmopadarśanam /
3/15 sarva ete sādhanadharmā yathāsvaṃ pramāṇaiḥ siddhasādhanadharmamātrānubandhe eva sādhyadharme 'vagantavyāḥ /
3/16 tasyaiva tatsvabhāvatvāt /
3/17 svabhāvasya ca hetutvāt /
3/18 vastutastayostādātmyam /
3/19 tanniṣpattāvaniṣpannasya tatsvabhāvatvābhāvāt /
3/20 vyabhicārasambhavācca /
3/21 kāryahetoḥ prayogaḥ - yatra dhūmastatrāgniḥ / yathā mahānasādau / asti ceha dhūma iti /
3/22 ihāpi siddhe eva kāryakāraṇabhāve kāraṇe sādhye kāryaheturvaktavyaḥ /
3/23 vaidharmyavataḥ prayogaḥ- yat sadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tadupalabhyata eva / yathā nīlādiviśeṣaḥ / na caivamihopalabdhilakṣaṇaprāptasya sata upalabdhirghaṭasyetyanupalabdhiprayogaḥ /
3/24 asatyanityatve, nāsti sattvamutpattimattvaṃ kṛtakatvaṃ vā / saṃśca śabda utpattimān kṛtako veti svabhāvahetoḥ prayogaḥ /
3/25 asatyagnau na bhavatyeva dhūmaḥ / atra cāsti dhūma iti kāryahetoḥ prayogaḥ /
3/26 sādharmyeṇāpi hi prayoge 'rthād vaidharmyagatiriti /
3/27 asati tasmin sādhyena hetoranvayābhāvāt /
3/28 tathā vaidharmyeṇāpyanvayagatiḥ /
3/29 asati tasmin sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddheḥ /
3/30 nahi svabhāvapratibandhe 'satyekasya nivṛttāvaparasya niyamena nivṛttiḥ /
3/31 sa ca dviprakāraḥ- sarvasya tādātmyalakṣaṇastadutpatilakṣaṇaścetyuktam /
3/32 tena hi nivṛtti kathayatā pratibandho darśanīyaḥ / tasmāt nivṛttivacanamākṣiptapratibandhopadarśanameva bhavati / yacca pratibandhopadarśanaṃ tadevānvayavacanamityekenāpi vākyenānvayamukhena vyatirekamukhena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayorliṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ kṛtaṃ bhavatīti nāvaśayaṃ vākyadvayaprayogaḥ /
3/33 anupalabdhāvapi - yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃtadupalabhyata evetyukte, anupalabhyamānaṃ tādṛśamasaditi pratīreranvayasiddhiḥ /
3/34 dvayorapyanayoḥ prayogayornāvaśyaṃ pakṣanirdeśaḥ /
3/35 yasmāt sādharmyavatprayoge 'pi yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate, so 'sadvayavahāraviṣayaḥ / nopalabhyate cātropalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa ityukte sāmarthyādeva neha ghaṭa iti bhavati /
3/36 tathā vaidharmyavatprayoge 'pi- yaḥ sad vyavahāraviṣaya upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ sa upalabhyata eva / na tathātra tādṛśo ghaṭa upalabhyate- ityukte sāmarthyādeva neha sadvayavahāraviṣaya iti bhavati /
3/37 kīdṛśaḥ punaḥ pakṣa iti nirdeśyaḥ?
3/38 svarūpeṇaiva svayamiṣṭo 'nirākṛtaḥ pakṣa iti /
3/39 svarūpeṇeti sādhyatveneṣṭaḥ /
3/40 svarūpeṇaiveti sādhyatvenaiveṣṭo na sādhanatvenāpi /
3/41 yathā śabdasyānityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ, śabde 'siddhatvāt sādhyaṃ bhavatīti na punastadiha sādhyatvenaiveṣṭam, sādhanatvenāpyabhidhānāt /
3/42 svayamiti vādinā /
3/43 yastadā sādhanamāha /
3/44 etena yadyapi kvacicchāstre sthitaḥ sādhanamāha, tacchāstrakāreṇa tasmin dharmiṇyanekadharmābhyupagame 'pi yastadā tena vādinā dharmaḥ svayaṃ sādhayitu miṣṭaḥ sa eva sādhyo netara ityuktaṃ bhavati /

3/45 iṣṭa iti yatrārthe vivādena sādhanamupanyastaṃ tasya siddhimicchatā so 'nukto 'pi vacanena sādhyo bhavati /
3/46 tadadhikaraṇatvād vivādasya /
3/47 yathā parārthāścakṣurādayaḥ saṅghātatvācchayanāsanādyaṅgavaditi / atrātmārthā ityanuktāvapyātmārthataiva sādhyā / tena noktamātrameva sādhyam- ityuktaṃ bhavati /
3/48 anirākṛta iti- etallakṣaṇayoge 'pi yaḥ sādhayitumiṣṭo 'pyarthaḥ pratyakṣānumānapratītisvavacanairnirākriyate, na sa pakṣa iti pradarśanārtham /
3/49 tatra pratyakṣanirākṛto yathā- aśrāvaṇaḥ śabda iti / (1)
3/50 anumānanirākṛto yathā- nityaḥ śabda iti / (2)
3/51 pratītinirākṛto yathā- acandraḥ śaśīti / (3)
3/52 svavacananirākṛto yathā- nānumānaṃ pramāṇamiti / (4)
3/53 iti catvāraḥ pakṣābhāsa nirākṛtā bhavanti /
3/54 evaṃ siddhasya asiddhasyāpi sādhanatvenābhimatasya, svayaṃ vādinā tadā sādhayitumaniṣṭasya, uktamātrasya, nirākṛtasya ca viparyeṇa sādhya iti / tenaiva svarūpeṇābhimato vādina iṣṭo 'nirākṛtaḥ pakṣa iti pakṣalakṣaṇamanavadyaṃ darśitaṃ bhavati /
3/55 trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthānumānamityuktam / tatra trayāṇāṃ rūpāṇāmekasyāpi rūpasyānukto sādhanābhāsaḥ /
3/56 uktāvapyasiddhau sandehe vā pratipādyapratipādakayo /
3/57 ekasya rūpasya dharmisambandhasyāsiddho sandehe vāsiddho hetvābhāsaḥ /
3/58 yathā - 'anityaḥ śabdaḥ' iti sādhye cākṣuṣatvamubhayāsiddham /
3/59 'cetanāstaravaḥ' iti sādhye sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ prativādyasiddham, vijñānendriyāyurnirodhalakṣaṇasya maraṇasyānenābhyupagamāt, tasya ca taruṣvasambhavāt /
3/60 'acetanāḥ sukhādaya' iti sādhye utpattimattvam, anityatvaṃ va sāṃkhyasya svayaṃ vādino 'siddham /
3/61 tathā svayaṃ tadāśrayaṇasya vā sandehe 'siddhiḥ /
3/62 yathā vāṣpādibhāvena sandihyamāno bhūtasaṅghāto 'gnisiddhāvupadiśyamānaḥ sandigdhāsiddhaḥ /
3/63 yatheha nikuñje mayūraḥ kekāyitāditi /
3/64 tadāpātadeśabhrame /
3/65 dharmyasiddhāvapyasiddhaḥ- yathā sarvagata ātmeti sādhye sarvatropalabhyamānaguṇatvam /
3/66 tathaikasya rūpasyāsapakṣe 'sattvasyasiddhāvanaikāntiko hetvābhāsaḥ /
3/67 yathā śabdasyānityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmaḥ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatraikadeśe vā vartamānaḥ /
3/68 tathā- asyaiva rūpasya sandehe 'pyanaikāntika eva /
3/69 yathāsarvajñaḥ kaścidvivakṣitaḥ puruṣo rājādimān veti sādhye vaktṛtvādiko dharmaḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ /
3/70 'sarvajño vaktā nopalabhyate' ityevamprakārasyānupalambhasyādṛśyātmaviṣayatvena sandehahetutvāt / tato 'sarvajñaviparyād vaktṛtvādervyāvṛttiḥ sandigdhā /
3/71 vaktṛtvasarvajñatvayorvirodhābhāvācca yaḥ sarvajñaḥ sa vaktā na bhavatītyadarśane 'pi vyatireko na sidhyanti, sandehāt /
3/72 dvividho hi padārthānāṃ virodha /
3/73 avikalakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhāvād virodhagatiḥ
3/74 śītoṣṇasparśavat /
3/75 parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā vā bhāvābhāvavat /
3/76 sa ca dvividho 'pi virodho vaktṛtvasarvajñatvayorna sambhavati /
3/77 na cāviruddhavidheranupalabdhāvapyabhāvagatiḥ /
3/78 rāgādīnāṃ vacanādeśca kāryakāraṇabhāvāsiddheḥ /
3/79 arthāntarasya cākāraṇasya nivṛttau na vacanādernivṛttiḥ /
3/80 iti sandigdhavyatireko 'naikāntiko vacanādiḥ /
3/81 dvayo rūpayorviparyayasiddhau viruddhaḥ /
3/82 kayordvayoḥ?
3/83 sapakṣe sattvasya, asapakṣe cāsattvasya / yathā kṛtatvaṃ prayatnānantarīya katvaṃ ca nityatve sādhye viruddho hetvābhāsaḥ /
3/84 anayoḥ sapakṣe 'sattvam, asapakṣe ca sattvamiti viparyayasiddhiḥ /

3/85 etau ca sādhyaviparyayasādhanād viruddhau /
3/86 nanu ca tṛtīyo 'pīṣṭavighātakṛd viruddhaḥ /
3/87 yathā parārthāścakṣurādayaḥ saṅghātatvāccayanāsanādyaṅgavaditi /
3/88 tadiṣṭāsaṃhatapārārthyaviparyayasādhanād viruddhaḥ /
3/89 sa iha kasmānnoktaḥ?
3/90 anayorevāntarbhāvāt /
3/91 nahyayamābhyāṃ sādhyāviparyayasādhanatvena bhidyate /
3/92 nahīṣṭoktayoḥ sādhyatvena kaścidviśeṣa iti /
3/93 dvayo rūpayorekasyāsiddhāvaparasya ca sandehe 'naikāntika /
3/94 yathā vītarāgaḥ kaścit sarvajño vā, vaktṛtvāditi / vyatireko 'trāsiddhaḥ / sandigdho 'nvayaḥ /
3/95 sarvajñavītarāgayorviprakarṣād vacanādestatra sattvamasattvaṃ vā sandigdham
3/96 anayoreva dvayo rūpayoḥ sandehe 'naikāntikaḥ /
3/97 yathā sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvāditi /
3/98 na hi sātmakanirātmakābhyāmanyo rāśirasti yatrāyaṃ prāṇādirvarteta /
3/99 ātmano vṛttivyavacchedābhyāṃ sarvasaṃgrahāt /
3/100 nāpyanayorekatra vṛttiniścayaḥ /
3/101 sātmakatvenānātmakatvena vā prasiddhe prāṇāderasiddheḥ /
3/102 tasmājjīvaccharīrasambandhī prāṇādiḥ sātmakādanātmakācca sarvasmād vyāvṛttatvenāsiddhestābhyāṃ na vyatiricyate /
3/103 na tatrānveti /
3/104 ekātmanyapyasiddheḥ /
3/105 nāpi sātmakādanātmakācca tasyānvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ /
3/106 ekābhāvaniścayasyāparabhāvaniścayanāntarīyakatvāt /
3/107 anvayavyatirekayoranyonyavyavachedarūpatvāt, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehādanaikāntikaḥ /
3/108 sādhyetarayorato niścayābhāvāt /
3/109 evameṣāṃ trayāṇāṃ rūpāṇāmekaikasya dvayordvayorvā rūpayorasiddhau sandehe vā yathāyogamasiddhaviruddhānaikāntikāstrayo hetvābhāsāḥ /
3/110 viruddhāvyabhicāryapi saṃśayaheturuktaḥ / sa iha kasmānnoktaḥ?
3/111 anumānaviṣaye 'sambhavāt /
3/112 na hi sambhavo 'sti kāryasvasvabhāvayoruktalakṣaṇayoranupalambhasya ca viruddhatāyāḥ /
3/113 na cānyo 'vyabhicārī /
3/114 tasmādavastudarśanabalapravṛttamāgamaśrayamanumānamāśritva tadarthavicāreṣu viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa uktaḥ /
3/115 śāstrakārāṇāmartheṣu bhrāntyā viparītasvabhāvopasaṃhārasambhavāt /
3/116 na hyasya sambhavo yathāvasthitavastusthitiṣvātmakāryānupalambheṣu /
3/117 tatrodāharaṇam- yat sarvadeśasthitaiḥ svasambandhibhiryugapadabhisambadhyate tat sarvagatam / yathākāśam / abhisambadhyate ca sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhiryugapat sāmānyamiti /
3/118 tatsambandhisvabhāvamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvatā /
3/119 na hi yo yatra nāsti sa taddeśamātmanā vyāpnotīti svabhāvahetuprayogaḥ /
3/120 dvitīyo 'pi prayogaḥ- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate na tat tatrāsti / tadyathā- kvacidavidyamānā ghaṭaḥ / nopalabhyate copalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sāmānyaṃ vyaktyantarāleṣviti / ayamanupalambhaḥ svabhāvaśca parasparaviruddhārthasādhanādekatra saṃśayaṃ janayataḥ /
3/121 trirūpo heturuktaḥ / tāvatā nārthapratītiriti napṛthagdṛṣṭānto nāma sādhanāvayava kaścit / tena nāsya lakṣaṇaṃ pṛthagucyateḥ gatārthatvāt /
3/122 hetoḥ sapakṣaḥ eva sattvamasapakṣācca sarvato vyāvṛtto rūpamuktamabhadena / punarviśeṣeṇa kāryasvabhāvayoruktalakṣaṇayorjanmatanmātranubandho daśanīyāvuktau / tacca darśayatā- yatra dhūmastatrāgniḥ, asatyagnau na kvacid dhūmā yathā mahānasetarayoḥ / yatra kṛtakatvaṃ tatrānityatvam, anityatvābhāve kṛtakatvāsambhavo yathā ghaṭākāśayoriti darśanīyam / na hyanyathā sapakṣavipakṣayāḥ sadasattve yathoktaprakāre śakye daśayitum / tatkāryatāniyamaḥ kāryaliṅgasya, svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena vyāptiḥ / asmiścārthe darśite darśita eva dṛṣṭāntā bhavatiḥ, etāvanmātrarūpatvān tasyeti /
3/123 etenaiva dṛṣṭāntadoṣā api nirastā bhavanti /
3/124 yathā nityaḥ śabdo 'mūrtatvāt, karmavat paramāṇuvad ghaṭavaditi / ete dṛṣṭāntābhāsāḥ sādhyasādhanadharmobhayāvikalāḥ /

3/125 tathā sandigdhasādhyadharmādayaśca / yathā- rāgādimānayaṃ vacanād rathyāpuruṣavat / maraṇadharmāyaṃ puruṣo rāgādimattvād rathyāpuruṣavat / asarvajño 'yaṃ(puruṣo) rāgādimattvād rathyāpuruṣavaditi /
3/126 tathānanvayo 'pradarśitānvayaśca / yathā- yo vaktā sa rāgādimān, iṣṭapuruṣavat / anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi /
3/127 tathā viparītānvayaḥ- yadanityaṃ tat kṛtakamiti /
3/128 sādharmyeṇa dṛṣṭāntadoṣāḥ /
3/129 vaidharmyeṇāpi- paramāṇuvat karmavad ākāśavaditi sādhyādyavyatirekiṇaḥ /
3/130 tathā sandigdhasādhyavyatirekādayaḥ / yathā- asarvajñāḥ kapilādayo 'nāptā vā avidyamānasarvajñatāptatāliṅgabhutapramāṇātiśayaśāsanatvāditi / atra vaidharmyodāharaṇam- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikamu padiṣṭavān / yathā- ṛṣabhavardhamānādiriti / tatrāsarvajñatānāptatayoḥ sādhyadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ /
3/131 sandigdhasādhanavatireko yathā- na trayividā brāhmaṇe grāhyavacana kaścid vivikṣitaḥ puruṣo rāgādimattvāditi / atra vedharmyodāharaṇam- ye grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ, tadyathā gautamādayo dharmaśāstrāṇāṃ praṇetāra iti / gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanadharmasya vyāvṛttiḥ sandigdhā /
3/132 sandigdhobhayavyatireko yathā- avitarāgāḥ kapilādayaḥ, parigrahāgrahayogāditi / atra vaidharmyaṇodāharanam- yo vītarāgo na tasya parigrahāgraha, yatharṣabhāderiti / ṛṣabhāderavītarāgatvaparigrahāgrahayogayoḥ sādhyasādhanadharmayoḥ sandigdho vyatiraikaḥ /
3/133 avyatireko yathā- avītarāgo 'yaṃ vaktṛtvāt / vaidharmyeṇodāharaṇam - yatrāvītarāgatvaṃ nāsti, na sa vaktā / yathā - upalakhaṇḍa iti / yadyapyupalakhaṇḍādubhayaṃ vyāvṛtta tathāpi sarvo vītarāgo na vakteti vyāptyā vyatiraikāsiddheravyatirakaḥ /
3/134 apradarśitavyatireko yathā- anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādākāśavaditi vaidharmyeṇa /
3/135 viparītavyatireko yathā- yadakṛtaka tannityaṃ bhavatīti
3/136 na hyebhirdṛṣṭāntābhāsairhetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣo ca sarvatrāsattvameva niścayena śakyaṃ darśayituṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā / tadarthāpattyaiṣāṃ nirāso draṣṭavyaḥ /
3/137 dūṣaṇā nyūnatādyuktiḥ /
3/138 ye pūrvaṃ nyūnatādayaḥ sādhanadoṣā uktāsteṣāmudbhāvanaṃ dūṣaṇam / tena pareṣṭārthasiddhipratibandhāt /
3/139 dūṣaṇābhāsāstu jātayaḥ /
3/140 abhūtadoṣodbhāvanāni jātyuttaraṇīti /
iti tṛtīyaḥ parārthānumānaparicchedaḥ //
nyāyabinduprakaraṇaṃ samāptam

Original text: Nyāyabinduprakaraṇakārikā · Edition: Svami Dwarikadas Shastri, Nyayabindu Prakaranam-karika. Bauddha bharati, 1994, pp. 42-50. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc