ન્યાયબિન્દુપ્રકરણકારિકા · ભાગ 16

ધર્મકીર્તિ: ન્યાયબિન્દુ પ્રકરણકારિકા
સૂત્રપાઠઃ
1 પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
1।1 સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ તદ્વયુત્પાદયતે ।
1।2 દ્વિવિધં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ।
1।3 પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચેતિ ।
1।4 તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમ્ ।
1।5 અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસપ્રતીતિઃ કલ્પના
1।6 તયા રહિતં તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસમ્ભ્રમાદ્યનાહિતવિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
1।7 તચ્ચતુર્વિધમ્ ।
1।8 ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । (1)
1।9 સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં તન્મનોવિજ્ઞાનમ્ । (2)
1।10 સર્વચિત્તચૈત્તાનામાત્મસંવેદનમ્ । (3)
1।11 ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ । (4)
1।12 તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ।
1।13 યસ્યાર્થસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્તત્સ્વલક્ષણમ્ ।
1।14 તદેવ પરમાર્થસત્ ।
1।15 અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ ।
1।16 અન્યત્ સામાન્યલક્ષણમ્
1।17 સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ ।
1।18 અત્દેવ ચ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ ।
1।19 અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ ।
1।20 અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્ ।
1।21 તદ્વશાદર્થપ્રતીતિસિદ્ધરેતિ ।
ઇતિ પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ ॥
દ્વિતીયઃ સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ
2।1 અનુમાનં દ્વિધા ।
2।2 સ્વાર્થ પરાર્થ ચ ।
2।3 તત્ર સ્વાર્થ ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાદ્ યદનુમેયે જ્ઞાનં તદનુમાનમ્ ।
2।4 પ્રમાણલક્ષણવ્યવસ્થાત્રાપિ પૂર્વવત્ ।
2।5 ત્રૈરૂપ્યં પુનર્લિઙ્ગસ્યાનુમેયે સત્ત્વમેવ, સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચાસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ ।
2।6 અનુમેયો ઽત્ર જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી ।
2।7 સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષ ।
2।8 ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ ।
2।9 તતો ઽન્યસ્તદ્વિરુદ્ધસ્તદભાવશ્ચેતિ
2।10 ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્યેવ લિઙ્ગાનિ ।
2।11 અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્ય ચેતિ ।
2।12 તત્રાનુપલબ્ધિર્યથા- ન પ્રદેશવિશેષે ક્વચિદ્ ઘટઃ, ઉપલબ્ધિક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરિતિ ।
2।13 ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરૂપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ચ ।
2।14 યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વન્યેષૂષલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ, સ સ્વભાવવિશેષઃ ।

2।15 સ્વભાવઃ સ્વસત્તામાત્રપ્રભાવિનિ સાધ્યધર્મે હેતુઃ ।
2।16 યથા- વૃક્ષો ઽયં શિશપાત્વાદિતિ ।
2।17 કાર્ય યથા- બહ્નિરત્ર ધૂમાદિતિ ।
2।18 અત્ર દ્વૌ વસ્તુસાધનૌ । એકઃ પ્રતિષેધહેતુઃ ।
2।19 સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્યર્થો ઽર્થ ગમયેત્ ।
2।20 તદપ્રતિબદ્ધસ્ય તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ ।
2।21 સ ચ પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યે ઽર્થે લિઙ્ગસ્ય ।
2।22 વસ્તુતસ્તાદાત્મ્યાત્ તદુત્પત્તેશ્ચ ।
2।23 અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ચ તત્રાપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ ।
2।24 તે ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્વભાવકાર્યયોરેવેતિ તાભ્યામેવ વસ્તુસિદ્ધિઃ ।
2।25 પ્રતિષેધસિદ્ધિરપિ યથોક્તાયા એવાનુપલબ્ધેઃ ।
2।26 સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવાત્ ।
2।27 અન્યથા ચાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષ્વર્થેષ્વાત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેરભવનિશ્ચયાભાવાત્ ।
2।28 અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારસ્યાતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિરભાવવ્યવહારપ્રસાધની ।
2।29 તસ્યા એવાભાવનિશ્ચયાત્ ।
2।30 સા ચ પ્રયોગભેદાદેકાદશપ્રકારા ।
2।31 સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર ધૂમ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરિતિ । (1)
2।32 કાર્યાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્રાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ, ધૂમાભાવાદિતિ । (2)
2।33 વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શિશપા, વૃક્ષાભાવાદિતિ । (3)
2।34 સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શીતસ્પર્શો વહ્નેરિતિ । (4)
2।35 વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાદિતિ । (5)
2।36 વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા- ન ધ્રુવભાવી ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્ય વિનાશઃ, હેત્વન્તરાપેક્ષણાદિતિ । (6)
2।37 કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નેહાપ્રતિલ્બદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ, વહ્નેરિતિ । (7)
2।38 વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર તુષારસ્પશો વહ્નેરિતિ । (8)
2।39 કારણાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર ધૂમો વહ્ન્યભાવાદિતિ । (9)
2।40 કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ, સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાદિતિ । (10)
2।41 કારણવિરુદ્ધકાયપિલબ્ધિર્યથા- ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષાવાનયં પ્રદેશઃ, ધૂમાદિતિ । (11)
2।42 ઇમે સર્વે કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયો દશાનુપલબ્ધિપ્રયોગાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સંગ્રહમુપયાન્તિ ।
2।43 પારમ્પર્યેણાર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યાં પ્રયોગભેદે ઽપિ ।
2।44 પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ સ્વયમપ્યેવં વ્યવચ્છેદપ્રતીતિર્ભવતિ સ્વાર્થે ઽપ્યનુમાને ઽસ્યાઃ પ્રયોગનિર્દેશઃ ।
2।45 સર્વત્ર ચાસ્યામભાવવ્યવહારસાધન્યામનુપલબ્ધૌ યેષાં સ્વભાવવિરુદ્ધદીનામુપલબ્ધ્યા કારણાદીનામનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રતિષેધ ઉક્તસ્તેષામુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામેવિપલબ્ધિશ્ચ વેદિતવ્યા ।
2।46 અન્યેષાં વિરોધકાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ ।
2।47 વિપ્રકૃષ્ટવિષયા પુનરનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિલક્ષણા સંશયહેતુઃ ।
2।48 પ્રમાણનિવૃત્તાવપ્યર્થાભાવાસિદ્ધેરિતિ ।
ઇતિ દ્વિતીયઃ સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ ॥
તૃતીયઃ પરાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ
3।1 ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમનુમાનમ્ ।
3।2 કારણે કાર્યોપચારાત્ ।
3।3 તદ્ દ્વિવિધમ્ ।
3।4 પ્રયોગભેદાત્ ।

3।5 સાધમ્યવદ્વૈધમ્યવચ્ચ ।
3।6 નાનાયોરર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ ।
3।7 અન્યત્ર પ્રયોગભેદાત્ ।
3।8 તત્ર સાધર્મ્યવત્પ્રયોગઃ- યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે સો ઽસદ્ વ્યવહારવિષયઃ સિદ્ધઃ । યથા- અન્યો દૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્ શશવિષાણાદિઃ । નોપલભ્યતે ચ ક્વચિત્ પ્રદેશવિશેષે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપો ઘટ ઇત્યનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ।
3।9 તથા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ- યત્ સત્ તત્ સર્વમનિત્યમ્, યથા ઘટાદિરિતિ શુદ્ધસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ।
3।10 યદુત્પત્તિમત્ તદનિત્યમિતિ સ્વભાવભૂતધર્મભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ ।
3।11 યત્ કૃતકં તદનિત્યમિત્યુપાધિભેદેન ।
3।12 અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ કૃતક ઇતિ ।
3।13 એવં પ્રયત્નાન્તરીયક- પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
3।14 સન્નુત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મોપદર્શનમ્ ।
3।15 સર્વ એતે સાધનધર્મા યથાસ્વં પ્રમાણૈઃ સિદ્ધસાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધે એવ સાધ્યધર્મે ઽવગન્તવ્યાઃ ।
3।16 તસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વાત્ ।
3।17 સ્વભાવસ્ય ચ હેતુત્વાત્ ।
3।18 વસ્તુતસ્તયોસ્તાદાત્મ્યમ્ ।
3।19 તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નસ્ય તત્સ્વભાવત્વાભાવાત્ ।
3।20 વ્યભિચારસમ્ભવાચ્ચ ।
3।21 કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ - યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ । યથા મહાનસાદૌ । અસ્તિ ચેહ ધૂમ ઇતિ ।
3।22 ઇહાપિ સિદ્ધે એવ કાર્યકારણભાવે કારણે સાધ્યે કાર્યહેતુર્વક્તવ્યઃ ।
3।23 વૈધર્મ્યવતઃ પ્રયોગઃ- યત્ સદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદુપલભ્યત એવ । યથા નીલાદિવિશેષઃ । ન ચૈવમિહોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત ઉપલબ્ધિર્ઘટસ્યેત્યનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ।
3।24 અસત્યનિત્યત્વે, નાસ્તિ સત્ત્વમુત્પત્તિમત્ત્વં કૃતકત્વં વા । સંશ્ચ શબ્દ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વેતિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ।
3।25 અસત્યગ્નૌ ન ભવત્યેવ ધૂમઃ । અત્ર ચાસ્તિ ધૂમ ઇતિ કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ ।
3।26 સાધર્મ્યેણાપિ હિ પ્રયોગે ઽર્થાદ્ વૈધર્મ્યગતિરિતિ ।
3।27 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યેન હેતોરન્વયાભાવાત્ ।
3।28 તથા વૈધર્મ્યેણાપ્યન્વયગતિઃ ।
3।29 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધેઃ ।
3।30 નહિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે ઽસત્યેકસ્ય નિવૃત્તાવપરસ્ય નિયમેન નિવૃત્તિઃ ।
3।31 સ ચ દ્વિપ્રકારઃ- સર્વસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણસ્તદુત્પતિલક્ષણશ્ચેત્યુક્તમ્ ।
3।32 તેન હિ નિવૃત્તિ કથયતા પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ । તસ્માત્ નિવૃત્તિવચનમાક્ષિપ્તપ્રતિબન્ધોપદર્શનમેવ ભવતિ । યચ્ચ પ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદેવાન્વયવચનમિત્યેકેનાપિ વાક્યેનાન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષાસપક્ષયોર્લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વખ્યાપનં કૃતં ભવતીતિ નાવશયં વાક્યદ્વયપ્રયોગઃ ।
3।33 અનુપલબ્ધાવપિ - યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તંતદુપલભ્યત એવેત્યુક્તે, અનુપલભ્યમાનં તાદૃશમસદિતિ પ્રતીરેરન્વયસિદ્ધિઃ ।
3।34 દ્વયોરપ્યનયોઃ પ્રયોગયોર્નાવશ્યં પક્ષનિર્દેશઃ ।
3।35 યસ્માત્ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે, સો ઽસદ્વયવહારવિષયઃ । નોપલભ્યતે ચાત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટ ઇત્યુક્તે સામર્થ્યાદેવ નેહ ઘટ ઇતિ ભવતિ ।
3।36 તથા વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ- યઃ સદ્ વ્યવહારવિષય ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ સ ઉપલભ્યત એવ । ન તથાત્ર તાદૃશો ઘટ ઉપલભ્યતે- ઇત્યુક્તે સામર્થ્યાદેવ નેહ સદ્વયવહારવિષય ઇતિ ભવતિ ।
3।37 કીદૃશઃ પુનઃ પક્ષ ઇતિ નિર્દેશ્યઃ?
3।38 સ્વરૂપેણૈવ સ્વયમિષ્ટો ઽનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ ।
3।39 સ્વરૂપેણેતિ સાધ્યત્વેનેષ્ટઃ ।
3।40 સ્વરૂપેણૈવેતિ સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટો ન સાધનત્વેનાપિ ।
3।41 યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ, શબ્દે ઽસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યં ભવતીતિ ન પુનસ્તદિહ સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટમ્, સાધનત્વેનાપ્યભિધાનાત્ ।
3।42 સ્વયમિતિ વાદિના ।
3।43 યસ્તદા સાધનમાહ ।
3।44 એતેન યદ્યપિ ક્વચિચ્છાસ્ત્રે સ્થિતઃ સાધનમાહ, તચ્છાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ ધર્મિણ્યનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપિ યસ્તદા તેન વાદિના ધર્મઃ સ્વયં સાધયિતુ મિષ્ટઃ સ એવ સાધ્યો નેતર ઇત્યુક્તં ભવતિ ।

3।45 ઇષ્ટ ઇતિ યત્રાર્થે વિવાદેન સાધનમુપન્યસ્તં તસ્ય સિદ્ધિમિચ્છતા સો ઽનુક્તો ઽપિ વચનેન સાધ્યો ભવતિ ।
3।46 તદધિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્ય ।
3।47 યથા પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સઙ્ઘાતત્વાચ્છયનાસનાદ્યઙ્ગવદિતિ । અત્રાત્માર્થા ઇત્યનુક્તાવપ્યાત્માર્થતૈવ સાધ્યા । તેન નોક્તમાત્રમેવ સાધ્યમ્- ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
3।48 અનિરાકૃત ઇતિ- એતલ્લક્ષણયોગે ઽપિ યઃ સાધયિતુમિષ્ટો ઽપ્યર્થઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રતીતિસ્વવચનૈર્નિરાક્રિયતે, ન સ પક્ષ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
3।49 તત્ર પ્રત્યક્ષનિરાકૃતો યથા- અશ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ । (1)
3।50 અનુમાનનિરાકૃતો યથા- નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । (2)
3।51 પ્રતીતિનિરાકૃતો યથા- અચન્દ્રઃ શશીતિ । (3)
3।52 સ્વવચનનિરાકૃતો યથા- નાનુમાનં પ્રમાણમિતિ । (4)
3।53 ઇતિ ચત્વારઃ પક્ષાભાસ નિરાકૃતા ભવન્તિ ।
3।54 એવં સિદ્ધસ્ય અસિદ્ધસ્યાપિ સાધનત્વેનાભિમતસ્ય, સ્વયં વાદિના તદા સાધયિતુમનિષ્ટસ્ય, ઉક્તમાત્રસ્ય, નિરાકૃતસ્ય ચ વિપર્યેણ સાધ્ય ઇતિ । તેનૈવ સ્વરૂપેણાભિમતો વાદિન ઇષ્ટો ઽનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ પક્ષલક્ષણમનવદ્યં દર્શિતં ભવતિ ।
3।55 ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થાનુમાનમિત્યુક્તમ્ । તત્ર ત્રયાણાં રૂપાણામેકસ્યાપિ રૂપસ્યાનુક્તો સાધનાભાસઃ ।
3।56 ઉક્તાવપ્યસિદ્ધૌ સન્દેહે વા પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયો ।
3।57 એકસ્ય રૂપસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધો સન્દેહે વાસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ ।
3।58 યથા - ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ સાધ્યે ચાક્ષુષત્વમુભયાસિદ્ધમ્ ।
3।59 ઽચેતનાસ્તરવઃઽ ઇતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણં પ્રતિવાદ્યસિદ્ધમ્, વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુર્નિરોધલક્ષણસ્ય મરણસ્યાનેનાભ્યુપગમાત્, તસ્ય ચ તરુષ્વસમ્ભવાત્ ।
3।60 ઽઅચેતનાઃ સુખાદયઽ ઇતિ સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્, અનિત્યત્વં વ સાંખ્યસ્ય સ્વયં વાદિનો ઽસિદ્ધમ્ ।
3।61 તથા સ્વયં તદાશ્રયણસ્ય વા સન્દેહે ઽસિદ્ધિઃ ।
3।62 યથા વાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યમાનો ભૂતસઙ્ઘાતો ઽગ્નિસિદ્ધાવુપદિશ્યમાનઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ ।
3।63 યથેહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ કેકાયિતાદિતિ ।
3।64 તદાપાતદેશભ્રમે ।
3।65 ધર્મ્યસિદ્ધાવપ્યસિદ્ધઃ- યથા સર્વગત આત્મેતિ સાધ્યે સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વમ્ ।
3।66 તથૈકસ્ય રૂપસ્યાસપક્ષે ઽસત્ત્વસ્યસિદ્ધાવનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ ।
3।67 યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વાદિકો ધર્મઃ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્રૈકદેશે વા વર્તમાનઃ ।
3।68 તથા- અસ્યૈવ રૂપસ્ય સન્દેહે ઽપ્યનૈકાન્તિક એવ ।
3।69 યથાસર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાજાદિમાન્ વેતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદિકો ધર્મઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ ।
3।70 ઽસર્વજ્ઞો વક્તા નોપલભ્યતેઽ ઇત્યેવમ્પ્રકારસ્યાનુપલમ્ભસ્યાદૃશ્યાત્મવિષયત્વેન સન્દેહહેતુત્વાત્ । તતો ઽસર્વજ્ઞવિપર્યાદ્ વક્તૃત્વાદેર્વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા ।
3।71 વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્વિરોધાભાવાચ્ચ યઃ સર્વજ્ઞઃ સ વક્તા ન ભવતીત્યદર્શને ઽપિ વ્યતિરેકો ન સિધ્યન્તિ, સન્દેહાત્ ।
3।72 દ્વિવિધો હિ પદાર્થાનાં વિરોધ ।
3।73 અવિકલકારણસ્ય ભવતો ઽન્યભાવે ઽભાવાદ્ વિરોધગતિઃ
3।74 શીતોષ્ણસ્પર્શવત્ ।
3।75 પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા વા ભાવાભાવવત્ ।
3।76 સ ચ દ્વિવિધો ઽપિ વિરોધો વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ન સમ્ભવતિ ।
3।77 ન ચાવિરુદ્ધવિધેરનુપલબ્ધાવપ્યભાવગતિઃ ।
3।78 રાગાદીનાં વચનાદેશ્ચ કાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ ।
3।79 અર્થાન્તરસ્ય ચાકારણસ્ય નિવૃત્તૌ ન વચનાદેર્નિવૃત્તિઃ ।
3।80 ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽનૈકાન્તિકો વચનાદિઃ ।
3।81 દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ ।
3।82 કયોર્દ્વયોઃ?
3।83 સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે ચાસત્ત્વસ્ય । યથા કૃતત્વં પ્રયત્નાનન્તરીય કત્વં ચ નિત્યત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ ।
3।84 અનયોઃ સપક્ષે ઽસત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ સત્ત્વમિતિ વિપર્યયસિદ્ધિઃ ।

3।85 એતૌ ચ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ ।
3।86 નનુ ચ તૃતીયો ઽપીષ્ટવિઘાતકૃદ્ વિરુદ્ધઃ ।
3।87 યથા પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સઙ્ઘાતત્વાચ્ચયનાસનાદ્યઙ્ગવદિતિ ।
3।88 તદિષ્ટાસંહતપારાર્થ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધઃ ।
3।89 સ ઇહ કસ્માન્નોક્તઃ?
3।90 અનયોરેવાન્તર્ભાવાત્ ।
3।91 નહ્યયમાભ્યાં સાધ્યાવિપર્યયસાધનત્વેન ભિદ્યતે ।
3।92 નહીષ્ટોક્તયોઃ સાધ્યત્વેન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ ।
3।93 દ્વયો રૂપયોરેકસ્યાસિદ્ધાવપરસ્ય ચ સન્દેહે ઽનૈકાન્તિક ।
3।94 યથા વીતરાગઃ કશ્ચિત્ સર્વજ્ઞો વા, વક્તૃત્વાદિતિ । વ્યતિરેકો ઽત્રાસિદ્ધઃ । સન્દિગ્ધો ઽન્વયઃ ।
3।95 સર્વજ્ઞવીતરાગયોર્વિપ્રકર્ષાદ્ વચનાદેસ્તત્ર સત્ત્વમસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્
3।96 અનયોરેવ દ્વયો રૂપયોઃ સન્દેહે ઽનૈકાન્તિકઃ ।
3।97 યથા સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાદિતિ ।
3।98 ન હિ સાત્મકનિરાત્મકાભ્યામન્યો રાશિરસ્તિ યત્રાયં પ્રાણાદિર્વર્તેત ।
3।99 આત્મનો વૃત્તિવ્યવચ્છેદાભ્યાં સર્વસંગ્રહાત્ ।
3।100 નાપ્યનયોરેકત્ર વૃત્તિનિશ્ચયઃ ।
3।101 સાત્મકત્વેનાનાત્મકત્વેન વા પ્રસિદ્ધે પ્રાણાદેરસિદ્ધેઃ ।
3।102 તસ્માજ્જીવચ્છરીરસમ્બન્ધી પ્રાણાદિઃ સાત્મકાદનાત્મકાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તત્વેનાસિદ્ધેસ્તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે ।
3।103 ન તત્રાન્વેતિ ।
3।104 એકાત્મન્યપ્યસિદ્ધેઃ ।
3।105 નાપિ સાત્મકાદનાત્મકાચ્ચ તસ્યાન્વયવ્યતિરેકયોરભાવનિશ્ચયઃ ।
3।106 એકાભાવનિશ્ચયસ્યાપરભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકત્વાત્ ।
3।107 અન્વયવ્યતિરેકયોરન્યોન્યવ્યવછેદરૂપત્વાત્, તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહાદનૈકાન્તિકઃ ।
3।108 સાધ્યેતરયોરતો નિશ્ચયાભાવાત્ ।
3।109 એવમેષાં ત્રયાણાં રૂપાણામેકૈકસ્ય દ્વયોર્દ્વયોર્વા રૂપયોરસિદ્ધૌ સન્દેહે વા યથાયોગમસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાસ્ત્રયો હેત્વાભાસાઃ ।
3।110 વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યપિ સંશયહેતુરુક્તઃ । સ ઇહ કસ્માન્નોક્તઃ?
3।111 અનુમાનવિષયે ઽસમ્ભવાત્ ।
3।112 ન હિ સમ્ભવો ઽસ્તિ કાર્યસ્વસ્વભાવયોરુક્તલક્ષણયોરનુપલમ્ભસ્ય ચ વિરુદ્ધતાયાઃ ।
3।113 ન ચાન્યો ઽવ્યભિચારી ।
3।114 તસ્માદવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમાગમશ્રયમનુમાનમાશ્રિત્વ તદર્થવિચારેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સાધનદોષ ઉક્તઃ ।
3।115 શાસ્ત્રકારાણામર્થેષુ ભ્રાન્ત્યા વિપરીતસ્વભાવોપસંહારસમ્ભવાત્ ।
3।116 ન હ્યસ્ય સમ્ભવો યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થિતિષ્વાત્મકાર્યાનુપલમ્ભેષુ ।
3।117 તત્રોદાહરણમ્- યત્ સર્વદેશસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુગપદભિસમ્બધ્યતે તત્ સર્વગતમ્ । યથાકાશમ્ । અભિસમ્બધ્યતે ચ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુગપત્ સામાન્યમિતિ ।
3।118 તત્સમ્બન્ધિસ્વભાવમાત્રાનુબન્ધિની તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતા ।
3।119 ન હિ યો યત્ર નાસ્તિ સ તદ્દેશમાત્મના વ્યાપ્નોતીતિ સ્વભાવહેતુપ્રયોગઃ ।
3।120 દ્વિતીયો ઽપિ પ્રયોગઃ- યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે ન તત્ તત્રાસ્તિ । તદ્યથા- ક્વચિદવિદ્યમાના ઘટઃ । નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્યન્તરાલેષ્વિતિ । અયમનુપલમ્ભઃ સ્વભાવશ્ચ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થસાધનાદેકત્ર સંશયં જનયતઃ ।
3।121 ત્રિરૂપો હેતુરુક્તઃ । તાવતા નાર્થપ્રતીતિરિતિ નપૃથગ્દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવ કશ્ચિત્ । તેન નાસ્ય લક્ષણં પૃથગુચ્યતેઃ ગતાર્થત્વાત્ ।
3।122 હેતોઃ સપક્ષઃ એવ સત્ત્વમસપક્ષાચ્ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તો રૂપમુક્તમભદેન । પુનર્વિશેષેણ કાર્યસ્વભાવયોરુક્તલક્ષણયોર્જન્મતન્માત્રનુબન્ધો દશનીયાવુક્તૌ । તચ્ચ દર્શયતા- યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ, અસત્યગ્નૌ ન ક્વચિદ્ ધૂમા યથા મહાનસેતરયોઃ । યત્ર કૃતકત્વં તત્રાનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાસમ્ભવો યથા ઘટાકાશયોરિતિ દર્શનીયમ્ । ન હ્યન્યથા સપક્ષવિપક્ષયાઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે શક્યે દશયિતુમ્ । તત્કાર્યતાનિયમઃ કાર્યલિઙ્ગસ્ય, સ્વભાવલિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવેન વ્યાપ્તિઃ । અસ્મિશ્ચાર્થે દર્શિતે દર્શિત એવ દૃષ્ટાન્તા ભવતિઃ, એતાવન્માત્રરૂપત્વાન્ તસ્યેતિ ।
3।123 એતેનૈવ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ નિરસ્તા ભવન્તિ ।
3।124 યથા નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્, કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદિતિ । એતે દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ સાધ્યસાધનધર્મોભયાવિકલાઃ ।

3।125 તથા સન્દિગ્ધસાધ્યધર્માદયશ્ચ । યથા- રાગાદિમાનયં વચનાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । મરણધર્માયં પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । અસર્વજ્ઞો ઽયં(પુરુષો) રાગાદિમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવદિતિ ।
3।126 તથાનન્વયો ઽપ્રદર્શિતાન્વયશ્ચ । યથા- યો વક્તા સ રાગાદિમાન્, ઇષ્ટપુરુષવત્ । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિતિ ।
3।127 તથા વિપરીતાન્વયઃ- યદનિત્યં તત્ કૃતકમિતિ ।
3।128 સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ ।
3।129 વૈધર્મ્યેણાપિ- પરમાણુવત્ કર્મવદ્ આકાશવદિતિ સાધ્યાદ્યવ્યતિરેકિણઃ ।
3।130 તથા સન્દિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકાદયઃ । યથા- અસર્વજ્ઞાઃ કપિલાદયો ઽનાપ્તા વા અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતાપ્તતાલિઙ્ગભુતપ્રમાણાતિશયશાસનત્વાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમ્- યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમુ પદિષ્ટવાન્ । યથા- ઋષભવર્ધમાનાદિરિતિ । તત્રાસર્વજ્ઞતાનાપ્તતયોઃ સાધ્યધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ ।
3।131 સન્દિગ્ધસાધનવતિરેકો યથા- ન ત્રયિવિદા બ્રાહ્મણે ગ્રાહ્યવચન કશ્ચિદ્ વિવિક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદિતિ । અત્ર વેધર્મ્યોદાહરણમ્- યે ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તઃ, તદ્યથા ગૌતમાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણાં પ્રણેતાર ઇતિ । ગૌતમાદિભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા ।
3।132 સન્દિગ્ધોભયવ્યતિરેકો યથા- અવિતરાગાઃ કપિલાદયઃ, પરિગ્રહાગ્રહયોગાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યણોદાહરનમ્- યો વીતરાગો ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહ, યથર્ષભાદેરિતિ । ઋષભાદેરવીતરાગત્વપરિગ્રહાગ્રહયોગયોઃ સાધ્યસાધનધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરૈકઃ ।
3।133 અવ્યતિરેકો યથા- અવીતરાગો ઽયં વક્તૃત્વાત્ । વૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્ - યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તિ, ન સ વક્તા । યથા - ઉપલખણ્ડ ઇતિ । યદ્યપ્યુપલખણ્ડાદુભયં વ્યાવૃત્ત તથાપિ સર્વો વીતરાગો ન વક્તેતિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરૈકાસિદ્ધેરવ્યતિરકઃ ।
3।134 અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો યથા- અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદાકાશવદિતિ વૈધર્મ્યેણ ।
3।135 વિપરીતવ્યતિરેકો યથા- યદકૃતક તન્નિત્યં ભવતીતિ
3।136 ન હ્યેભિર્દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષો ચ સર્વત્રાસત્ત્વમેવ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતું વિશેષલક્ષણં વા । તદર્થાપત્ત્યૈષાં નિરાસો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
3।137 દૂષણા ન્યૂનતાદ્યુક્તિઃ ।
3।138 યે પૂર્વં ન્યૂનતાદયઃ સાધનદોષા ઉક્તાસ્તેષામુદ્ભાવનં દૂષણમ્ । તેન પરેષ્ટાર્થસિદ્ધિપ્રતિબન્ધાત્ ।
3।139 દૂષણાભાસાસ્તુ જાતયઃ ।
3।140 અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ જાત્યુત્તરણીતિ ।
ઇતિ તૃતીયઃ પરાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ ॥
ન્યાયબિન્દુપ્રકરણં સમાપ્તમ્