Nibandhāvalī · Part 2136
tadayamakṣaṇike dharmiṇi kramākramābhāvalakṣaṇo heturnāsiddho vaktavyaḥ / kramākramayogitvākṣaṇikatvayorvirodhādeva /
(#Nibandh 84#)
nāpi viruddhaḥ, sapakṣe bhāvāt /
na cānaikāntikaḥ, kramākramābhāvasyārthakriyāsāmarthyābhāvena vyāptatvāt /
yenaiva hi pratyakṣātmanā pramāṇenāparaprakārābhāvādvidhibhūtābhyāṃ kramākramābhyāṃ vidhibhūtasyārthakriyāsāmarthyasya vyāptiḥ prasādhitā, tenaivārthakriyāsāmarthyābhāvena kramākramābhāvasya vyāptiḥ prasādhiteti svīkarttavyam / na hi dahanādinā dhūmādervyāptisādhakapramāṇādaparaṃ dhūmādyabhāvena dahanādyabhāvasya vyāptisādhakaṃ kiñcit pramāṇaṃ śaraṇabhūtamasti / tasmādvidhyoreva vyāptisādhakaṃ pramāṇamabhāvayorapi vyāptisādhakamiti nyāyasya duratikramatvāt sattvābhāvena kramākramābhāvo vyāpta eveti nānaikāntika ityanavadyo vyāpakānupalambhaḥ / tadayamakṣaṇikād vinivartamānaḥ svavyāpyaṃ sattvaṃ nivartyaṃ kṣaṇike viśrāmayatīti sattvahetoḥ kṣaṇabhaṅgasiddhirapyanavadyā /
(#Nibandh 85#)
nanu vyāpakānupalambhataḥ sattvasya kathaṃ svasādhyapratibandhasiddhiḥ, asyāpyanekadoṣaduṣṭatvāt / tathā hi na tāvadayaṃ prasaṅgo hetuḥ, sādhyadharmiṇi pramāṇasiddhatvāt, parābhyupagamasiddhatvābhāvāt, viparyayaparyavasānābhāvācca / atha svatantraḥ, tadāśrayāsiddhaḥ / akṣaṇikasyāśrayasyāsaṃbhavāt / apratītatvādvā / pratītarhi pratyakṣeṇānumānena vikalpamātreṇa vā syāt /
prathamapakṣadvaye sākṣāt pāramparyeṇa vā svapratītilakṣaṇārthakāritve maulasādhāraṇo hetuḥ vyāpakānulambhaśca svarūpāsiddhaḥ syāt / arthakriyākāritve kramākramayoranyatarasyā vaśyaṃbhāvāt / antimapakṣe tu na kaściddheturanāśrayaḥ syāt / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvāt /
api ca, tat kalpanājñānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvi vā syāt, liṅgajanma vā, saṃskārajaṃ vā, sandigdhavastukaṃ vā, avastukaṃ vā /
tatrādyapakṣadvaye 'kṣaṇikasya sattaivāvyāhatā / kathaṃ bādhakāvatāraḥ / tṛtīye tu na sarvadākṣaṇikasattāniṣedhaḥ, tadarpitasaṃskārābhāve tatsmaraṇāyogāt / caturthe tu sandigdhāśrayatvaṃ hetudoṣaḥ / pañcame ca tadviṣayasyābhāvo na tāvat pratyakṣataḥ sidhyati, akṣaṇikātmanaḥ sarvadaiva tvanmate 'pratyakṣatvāt / na cānumānatastadabhāvastatpratibaddhaliṅgānupalambhādityāśrayāsiddhistāvaduddhatā / evaṃ dṛṣṭānto 'pi pratihantavyaḥ /
svarūpāsiddho 'pyayaṃ hetuḥ, sthirasyāpi kramākramisahakāryapekṣayā kramākramābhyāmarthakriyopapatteḥ / nāpi kramayaugapadyapakṣoktadoṣaprasaṅgaḥ / tathā hi kramisahakāryapekṣayā kramikāryakāritvaṃ tāvadaviruddham /
tathā ca śaṅkarasya saṃkṣipto 'yamabhiprāyaḥ / sahakārisākalyaṃ hi sāmarthyam / tadvaikalyaṃ cāsāmarthyam / na ca tayorāvirbhāvatirobhāvābhyāṃ tadvataḥ kācit kṣatiḥ, tasya tābhyāmanyatvāt / tatkathaṃ sahakāriṇo 'napekṣya kāryakaraṇaprasaṅga iti /
trilocanasyāpyayaṃ saṃkṣiptārthaḥ / kāryameva hi sahakāriṇamapekṣate / na kāryotpattihetuḥ / yasmāt dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijamāgantukaṃ ca sahakāryantaram, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavatsahakārinānātvādapi kramavatkāryanānātvopapatteraśakyaṃ bhāvānāṃ pratikṣaṇamanyānyatvamupapādayitumiti /
nyāyabhūṣaṇo 'pi lapati / prathamakāryotpādanakāle hi uttarakāryotpādanasvabhāvaḥ / ataḥ prathamakāla evāśeṣāṇi kāryāṇi kuryāditi cet / tadidaṃ mātā me bandhyetyādivat svavacanavirodhādayuktam / yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa (#Nibandh 86#) kathamādau tat kāryaṃ kuryāt / (atha kuryāt) na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāva / nahi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikamapi karotīti /
vācaspatirapi paṭhati / nanvayamakṣaṇikaḥ svarūpeṇa kāryaṃ janayati / taccāsya svarūpaṃ tṛtīyādiṣviva kṣaṇeṣu dvitīye 'pi kṣaṇe saditi tadāpi janayet / akurvan vā tṛtīyādiṣvapi na kurvīta, tasya tādavasthyāt / atādavasthye vā tadevāsya kṣaṇikatvam //
atrocyate / satyaṃ svarūpeṇa kāryaṃ janayati na tu tenaiva / sahakārisahitādeva tataḥ kāryotpattidarśanāt / tasmād vyāptivatkāryakāraṇabhāvo 'pyekatrānyayogavyavacchedena / anyatrāyogavyavacchedenāvavoddhavyaḥ / tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ saṃpratipatteriti na kramikāryakāritvapakṣoktadoṣāvasaraḥ //
nāpyakṣaṇike yaugapadyapakṣoktadoṣāvakāśaḥ / ye hi kāryamutpāditavanto dravyaviśeṣāsteṣāṃ vyāpārasya niyatakāryotpādanasamarthasya niṣpādite kārye 'nuvartamāneṣvapi teṣu dravyeṣu nivṛttārthādūnā sāmagrī jāyate / tatkathaṃ niṣpāditaṃ niṣpādayiṣyati / na hi daṇḍādayaḥ svabhāvenaiva kartāro yenāmī niṣpatterārabhya kāryaṃ vidadhyuḥ / kiṃ tarhi vyāpārāveśinaḥ / na ceyatā svarūpeṇa na kartāraḥ, svarūpakārakatvanirvāhaparatayā vyāpārasamāveśāditi //
kiṃ ca kramākramābhāvaśca bhaviṣyati na ca sattvābhāva iti sandigdhavyatireko 'pyayaṃ vyāpakānupalambhaḥ / na hi kramākramābhyāmanyasya prakārasyābhāvaḥ siddhaḥ, viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt /
kiṃ ca prakārāntarasya dṛśyatve nātyantaniṣedhaḥ / adṛśyatve tu nāsattāniścayo viprakarṣiṇāmiti na kramākramābhyāmarthakriyāsāmarthyasya vyāptisiddhiḥ / ataḥ sandigdhavyatireko 'pi vyāpakānupalambhaḥ /
kiṃ ca dṛśyādṛśyasahakāripratyayasākalyavataḥ kramayaugapadyasyātyantaparokṣatvāt tena vyāptaṃ sattvamapi parokṣameveti na tāvatpratibandhaḥ pratyakṣataḥ sidhyati / nāpyanumānataḥ, tatpratibaddhaliṅgābhāvāditi /
api ca kramākramābhyāmarthakriyākāritvaṃ vyāptamityatisubhāṣitam / yadi krameṇa vyāptaṃ kathamakrameṇa / athākrameṇa na tarhi krameṇa / kramākramābhyāṃ vyāptamiti tu bruvatā vyāpterevābhāvaḥ pradarśito bhavati / na hi bhavati dhūmo vahnibhāvābhāvābhyāṃ vyāpta iti / ato vyāpteranaikāntikatvam /
api ca kimidaṃ bādhakamakṣaṇikānāmasattāṃ sādhayati, utasvidakṣaṇikāt sattvasya vyatirekam, atha sattvakṣaṇikatvayoḥ pratibandham / na pūrvo vikalpaḥ, (#Nibandh 87#) uktakrameṇa hetorāśrayāsiddhatvāt / na ca dvitīyaḥ / yato vyāpakanivṛttisahitā vyāpyanivṛttirvyatirekaśabdasyārthaḥ / sā ca yadi pratyakṣeṇa pratīyate tadā taddhetuḥ syāditi sattvamanaikāntikam / vyāpakānupalambhaḥ svarūpāsiddhaḥ / atha sā vikalpyate tadā pūrvoktakrameṇa pañcadhā vikalpya vikalpo dūṣaṇīyaḥ / ata eva na tṛtīyo 'pi vikalpaḥ, vyatirekāsiddhau sambandhāsiddheḥ /
kiṃ ca na bhūtalavadatrākṣaṇiko dharmī dṛśyate / na ca svabhāvānupalambhe vyāpakānupalambhaḥ kasyacit dṛśyasya pratipattimantareṇāntarbhāvayituṃ śakyata iti /
kiṃ cāsyābhāvadharmatve āśrayāsiddhatvamitaretarāśrayatvaṃ ca / bhāvadharmatve viruddhatvaṃ ca / ubhayadharmatve cānaikāntikatvamiti na trayīṃ doṣajātimatipatati /
yat punaruktamakṣaṇikatve kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāditi / tatra virodhasiddhimanusaratā virodhyapi pratipattavyaḥ / tatpratītināntarīyakatvād virodhasiddheḥ / yathā tuhinadahanayoḥ sāpekṣadhrūvabhāvayośca / pratiyogī cākṣaṇikaḥ pratīyamānaḥ pratītikāritvāt sanneva syāt, ajanakasyāprameyatvāt /
saṃvṛtisiddhenākṣaṇikatvena virodhasiddhiriti cet / saṃvṛtisiddhamapi vāstavaṃ kālpanikaṃ vā syāt /
yadi vāstavaṃ kathaṃ tasyāsattvam / kathaṃ cārthakriyākāritvavirodhaḥ / arthakriyāṃ kurvaddhi vāstavamucyate /
atha kālpanikam / tatra kiṃ virodho vāstavaḥ, kālpaniko vā / na tāvad vāstavaḥ, kalpitavirodhivirodhatvāt, bandhyāputravirodhavat / atha virodho 'pi kālpanikaḥ na tarhi sattvasya vyatirekaḥ pāramārthika iti kṣaṇabhaṅgo dattajalāñjaliriti /
ayameva codyaprabandho 'smadgurubhiḥ saṃgṛhītaḥ
nityaṃ nāsti na vā pratītiviṣayastenāśrayāsiddhatā
hetoḥ svānubhavasya ca kṣatirataḥ kṣiptaḥ sapakṣo 'pi ca /
śūnyaśca dvitayena sidhyati na cāsattāpi sattā yathā
no nityena virodhasiddhirasatā śakyā kramāderapi // iti //
atrocyate / iha vastunyapi dharmidharmavyavahāro dṛṣṭo yathā gavi gotvam, paṭe śuklatvam, turage gamanamityādi / avastunyapi dharmidharmavyavahāro dṛṣṭo yathā śaśaviṣāṇe tīkṣṇatvābhāvo bandhyāputre vaktṛtvābhāvo gaganāravinde gandhābhāva (#Nibandh 88#) ityādi / tatrāvastuni dharmitvaṃ nāstīti kiṃ vastudharmeṇa dharmitvaṃ nāsti, āhosvidavastudharmeṇāpi /
prathamapakṣe siddhasādhanam / dvitīyapakṣe tu svavacanavirodhaḥ / yadāhurguravaḥ
dharmasya kasyacidavastuni mānasiddhā bādhāvidhivyavahṛtiḥ kimihāsti no vā /
kvāpyasti cet kathamiyanti na dūṣaṇāni nāstyeva cet svavacanapratirodhasiddhiḥ //
avastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvasya vyāpakasyābhāvādā śrayāsiddhidūṣaṇasyānupanyāsaprasaṅga ityarthaḥ / yenaiva hi vacanenāvastuno dharmitvaṃ pratiṣidhyate, tenaivāvastuno dharmitvābhāvena dharmeṇa dharmitvamabhyupagatam / parantu pratiṣidhyata iti vyaktamidamīśvaraceṣṭitam / tathā hyavastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanena dharmitvābhāvaḥ kimavastuni vidhīyate, anyatra vā, na vā kvacidapīti trayaḥ pakṣāḥ /
prathamapakṣe 'vastuno na dharmitvaniṣedhaḥ, dharmitvābhāvasya dharmasya tatraiva vidhānāt / dvitīye 'vastuni kimāyātam anyatra dharmitvābhāvavidhānāt / tṛtīyastu pakṣo vyartha eva nirāśrayatvāditi kathamavastuno dharmitvaniṣedhaḥ / tasmādyathā pramāṇopanyāsaḥ prameyasvīkārapūrvakatvena vyāptaḥ, vācakaśabdopanyāso vā vācyasvīkārapūrvakatvena vyāptastathāvastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanopanyāso 'vastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvena vyāptaḥ / anyathā tadvacanopanyāsasya vyarthatvāt / tad yadi vacanopanyāso vyāpyadharmastadāvastuno dharmitvasvīkāro 'pi vyāpakadharmo durvāraḥ / atha na vyāpakadharmaḥ tadā vyāpyasyāpi vacanopanyāsasyāsaṃbhava iti mūkataivātra balādāyāteti kathaṃ na svavacanapratirodhasiddhiḥ /
yadāhācāryaḥ - na hyabruvan paraṃ bodhayitumīśaḥ / bruvan vā doṣamimaṃ parihartumiti mahati saṃkaṭe praveśaḥ /
avastuprastāve sahṛdayānāṃ mūkataiva yujyata iti cet / aho mahadvaidagdhyam / avastuprastāve svayameva yathāśakti valgitvā bhagno mūkataiva nyāyaprāpteti paribhāṣayā niḥsartumicchati / na cāvastuprastāvo rājadaṇḍena vinā caraṇamardanādināniṣṭimātreṇa vā pratiṣeddhaṃ śakyate / tataśvātrāpi kramākramabhāvasya sādhanatve sattvābhāvasya ca sādhyatve sandigdhavastubhāvasyāvastvātmano vā kṣaṇikasya dharmitvaṃ kena pratiṣidhyate /
(#Nibandh 89#)
trividho hi dharmo dṛṣṭaḥ / kaścit vastuniyato nīlādiḥ / kaścidavastuniyato yathā sarvopākhyāvirahaḥ / kaścidubhayasādhāraṇo yathānupalabdhimātram / tatra vastudharmeṇāvastuno dharmitvaniṣedha iti yuktam / na tvavastudharmeṇa, vastvavastudharmeṇa vā, svavacanasyānupanyāsaprasaṅgādityakṣaṇikasyābhāve sandehe 'pi vā vastudharmeṇa dharmitvamavyāhatamiti nāyamāśrayāsiddho vyāpakānupalambhaḥ /
akṣaṇikāpratītā vāśrayāsiddho heturiti yuktamuktam, tadapratītau tadvyavahārāyogāt / kevalamasau vyavahārāṅgabhūtā pratītirvastvavastunorekarūpā na bhavati / sākṣātpāramparyeṇa vastusāmarthyabhāvino hi vastupratītiḥ / yathā pratyakṣamanumānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvī ca vikalpaḥ / avastunastu sāmarthyābhāvādvikalpamātrameva pratītiḥ / vastuno hi vastubalabhāvinī pratītiryathā sākṣātpratyakṣam, paramparayā tatpṛṣṭhabhāvī vikalpo 'numānaṃ ca / avastunastu na vastubalabhāvinī pratītistatkārakatvenāvastutvahāniprasaṅgāt / tasmādvikalpamātramevāvastunaḥ pratītiḥ / na hyabhāvaḥ kaścidvigrahavān yaḥ sākṣātkartavyo 'pi tu vyavahartavyaḥ / sa ca vyavahāro vikalpādapi sidhyatyeva / anyathā sarvajanaprasiddho 'vastuvyavahāro na syāt / iṣyate ca taddharmitvapratiṣedhānubandhādityakāmakenāpi vikalpamātrasiddho 'kṣaṇika svīkartavya iti nāyamapratītatvādapyāśrayāsiddho heturvaktavyaḥ /
tataścākṣaṇikasya vikalpamātrasiddhatve yaduktam, na kaściddheturanāśrayaḥ vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvāditi tadasaṅgatam / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra saṃbhave 'pi vastudharmeṇa dharmitvāyogāt / vastudharmahetutvāpekṣayā āśrayāsiddhasyāpi hetoḥ saṃbhavāt / yathātmano vibhutvasādhanārthamupanyastaṃ sarvatropalabhyamānaguṇatvāditi sādhanam / vikalpaścāyaṃ hetūpanyāsāt pūrvaṃ sandigdhavastukaḥ / samarthite tu hetāvavastuka iti brūmaḥ /
na cātra sandigdhāśrayatvaṃ nāma hetudoṣaḥ / āstāṃ tāvat / sandigdhasyāvastuno 'pi vikalpamātrasiddhasyāvastudharmāpekṣayā dharmitvaprasādhanāt / vastudharmahetvapekṣayaiva sandigdhāśrayasya hetvābhāsasya vyavasthāpanāt / yatheha nikuñje mayūraḥ kekāyitāditi / avastukavikalpaviṣayasyāsattvaṃ tu vyāpakānupalambhādeva prasādhitam / evaṃ dṛṣṭāntasyāpi vyomotpalāderdharmitva vikalpamātreṇa pratītiścāvagantavyā / tadeva mavastudharmāpekṣayāvastuno dharmitvasya vikalpamātreṇa pratīteścāpahnotumaśakyatvānnāyamāśrayāsiddho hetuḥ / na ca dṛṣṭāntakṣatiḥ /
na caiṣa svarūpāsiddhaḥ, akṣaṇike dharmiṇi kramākramayorvyāpakayorayogāt / tathā hi yadi tasya prathame kṣaṇe dvitīyādikṣaṇabhāvikāryakaraṇasāmarthyamasti tadā (#Nibandh 90#) prathamakṣaṇabhāvikāryavat dvitīyādikṣaṇabhāvyapi kāryaṃ kuryāt, samarthasya kṣepāyogāt / atha tadā sahakārisākalyalakṣaṇasāmarththaṃ nāsti, tadvaikalyalakṣaṇasyāsāmarthyasya saṃbhavāt / na hi bhāvaḥ svarūpeṇa karotīti svarūpeṇaiva karoti, sahakārisahitādeva tataḥ kāryotpattidarśanāditi cet / yadā tāvadamī militāḥ santaḥ kāryaṃ kurvate tadaikārthakaraṇalakṣaṇaṃ sahakāritvameṣāmastu, ko niṣeddhāḥ / militaireva tu tatkāryaṃ karttavyamiti kuto labhyate / pūrvāparakālayorekasvabhāvatvād bhāvasya sarvadā jananājananayoranyataraniyamaprasaṅgasya durvāratvāt / tasmāt sāmagrī janikā, naikaṃ janakamiti sthiravādināṃ manorājyasyāpyaviṣayaḥ /
kiṃ kurmo dṛśyate tāvadevamiti cet / dṛśyatām, kiṃ tu pūrvasthitādeva paścāt sāmagrīmadhyapraviṣṭād bhāvāt kāryotpattiranyasmādeva viśiṣṭasāmagrīsamutpannāt kṣaṇāditi vivādapadametat / tatra prāgapi saṃbhave sarvadaiva kāryotpattirna vā kadācidapīti virodhamasamādhāya tata eva kāryotpattiriti sādhyānuvādamātrapravṛttaḥ kṛpāmarhati /
na ca pratyabhijñānādevaikatvasiddhiḥ, tatpauruṣasya lūnapunarjātakeśakuśakadalīstambādau nirdalanāt / vistareṇa ca pratyabhijñādūṣaṇamasmābhiḥ sthirasiddhidūṣaṇe pratipāditamiti tata evāvadhāryam /
nanu kāryameva sahakāriṇamapekṣate / na tu kāryotpattihetuḥ / yasmād dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijamāgantukaṃ ca sahakāryantarama, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavatsahakārinānātvādapi kramavatkāryanānātvamiti cet / bhavatu tāvat nijāgantukabhedena dvividhaṃ sāmarthyam / tathāpi tat prātisvikaṃ vastusvalakṣaṇaṃ sadyaḥ kriyādharmakamavaśyābhyupagantavyam / tadyadi prāgapi, prāgapi kāryaprasaṅgaḥ / atha paścādeva, na tadā sthiro bhāvaḥ /
na ca kāryaṃ sahakāriṇo 'pekṣata iti yuktam, tasyāsattvāt / hetuśca sannapi yadi svakāryaṃ na karoti, tadā tatkāryameva tanna syāt, svātantryāt /
yaccoktam - yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa kathamādau kāryaṃ kuryāt, (atha kuryāt) na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāvaḥ, na hi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikamapi karotīti tadasaṅgatam / sthirasvabhāvatve bhāvasyottarakālamevedaṃ na pūrvakālamiti kuta etat / tadabhāvācca kāraṇamapyuttarakāryasvabhāvamityapi kutaḥ /
kiṃ kurmaḥ, uttarakālameva tasya janmeti cet / sthiratve tadanupapadyamānamasthiratāmādiśatu / sthiratve 'pyeṣa eva svabhāvastasya yaduttarakṣaṇa eva kāryaṃ karotīti (#Nibandh 91#) cet / na / pramāṇabādhite svabhāvābhyupagamāyogāditi na tāvadakṣaṇikasya kramikāryakāritvamasti / nāpyakramikāryakāritvasaṃbhavaḥ, dvitīye 'pi kṣaṇe kārakasvarūpasadbhāve punarapi kāryakaraṇaprasaṅgāt /
kāryeniṣpanne tadviṣayavyāpārābhāvādūnā sāmagrī na niṣpāditaṃ niṣpādayediti cet / na / sāmagrīsaṃbhavāsaṃbhavayorapi sadyaḥ kriyākārakasvarūpasaṃbhave janakatvamavāryamiti prāgeva pratipādanāt / kāryasya hi niṣpāditatvāt punaḥ kartumaśakyatvameva kāraṇamasamarthamāvedayati / tadayamakṣaṇike kramākramikāryakāritvābhāvo na siddhaḥ / na ca kramākramābhyāmaparaprakārasaṃbhavo yena tābhyāmavyāptau sandigdhavyatireko hetuḥ syāt / prakārāntaraśaṅkāyāṃ tasyāpi dṛśyatvādṝśyatva prakāradvayadūṣaṇe 'pi svapakṣe 'pyanāśvāsaprasaṅgāt / tasmādanyonyavyavacchedasthitayornāparaḥ prakāraḥ saṃbhavati / svarūpāpraviṣṭasya vastuno 'vastuno vātatsvabhāvatvāt / prakārāntarasyāpi kramasvarūpāpraviṣṭatvāt / tathātīndriyasya sahakāriṇo 'dṛśyatve 'pyayogavyavacchedena dṛśyasahakārisahitasya dṛśyasyaiva sattvasya dṛśyakramākramābhyāṃ vyāptiḥ pratyakṣādeva sidhyati / evaṃ kramākramābhyāmarthakriyākāritvaṃ vyāptamiti kramākramayoranyonyavyavacchedena sthitatvādetatprakāradvayaparihāreṇārthakriyākāritvamanyatra na gatamityarthaḥ / ata evaitayorvinivṛttau nivartate //
trilocanasyāpi vikalpatraye prathamadūṣaṇamāśrayāsiddhidoṣaparihārato nirastam / dvitīyaṃ cāsaṅgatam, vikalpajñānena vyatirekasya pratītatvāt / na hyabhāvaḥ kaścidvigrahavān yaḥ sākṣātkartavyaḥ, api tu vikalpādeva vyavahartavyaḥ / na hyabhāvasya vikalpādanyā pratipattirapratipattirvā sarvathā / ubhayathāpi tadvyavahārahāniprasaṅgāt / evaṃ vaidharmyadṛṣṭāntasya hetuvyatirekasya ca vikalpādeva pratipattiḥ / tṛtīyamapi dūṣaṇamasaṅgatam / vyāpakānupalambhena nirdoṣeṇa sattvasya kṣaṇikatvena vyāpteravyāhatatvāt / tadayaṃ vyāpakānupalambho 'kṣaṇikasyāsattvam sattvasya tato vyatirekaṃ kṣaṇikatvena vyāptiṃ va sādhayatyekavyāpārātmakatvāditi sthitam //
nanu vyāpakānupalabdhiriti yadyanupalabdhimātraṃ tadā na tasya sādhyabuddhijanakatvamavastutvāt / na cānyopalabdhirvyāpakānupalabdhirabhidhātuṃ śakyā bhūtalādivadanyasya kasyacidanupalabdheriti cet / tadasaṅgatam / dharmyupalabdherevānyatrānupalabdhitayā vyavasthāpanāt / yathā hi neha śiṃśapā vṛkṣābhāvādityatra vṛkṣāpekṣayākevalapradeśasya dharmiṇa upalabdhirvṛkṣānupalabdhiḥ / śiṃśapāpekṣayā ca kevalapradeśasya dharmiṇa upalabdhireva rśiśapāyā abhāvopalabdhiriti svabhāvahetuparyavasāyivyāpāro (#Nibandh 92#) vyāpakānupalambhaḥ / tathā nityasya dharmiṇo vikalpabuddhyavasitasya kramikāritvākramikāritvāpekṣayā kevalagrahaṇādeva kramikāritvākramikāritvānupalambhaḥ / artha kriyāpekṣayā ca kevalapratītirevārthakriyāyogapratītiriti vyāpakānupalambhāntarādasya na kaścidviśeṣaḥ //
adhyavasāyāpekṣayā va bāhye 'kṣaṇike vastuni vyāpakābhāvād vyāpyābhāvasiddhivyavahāraḥ / adhyavasāyaśca samanantarapratyayabalāyātākāraviśeṣayogādagṛhīte 'pi pravartanaśaktirboddhavyaḥ / īdṛśaścādhyavasāyo 'smaccitrādvaitasiddhau nirvāhitaḥ / sa cāvisaṃvādī vyavahāraḥ parihartumaśakyaḥ / yad vyāpakaśūnyaṃ tadvayāpyaśūnyamiti / etasyaivārthasyānenāpi krameṇa pratipādanāt / ayaṃ ca nyāyo yathā vastubhūte dharmiṇi tathāvastubhūte 'pīti ko viśeṣaḥ / tathā hyekajñānasaṃsargyatra vikalpya eva / yathā ca hariṇaśirasi tenaikajñānasaṃsargi śṛṅgamupalabdhaṃ śaśaśirasyapi tena sahaikajñānasaṃsargitvasaṃbhāvanayaiva śṛṅgaṃ niṣidhyate, tathā nīlādāvapariniṣṭhitanityānityabhāve kramākramau svadharmiṇā sārdhamekajñānasaṃsargiṇau dṛṣṭau, yadi nitye bhavataḥ, nityagrāhijñāne svadharmiṇā nityena sahaiva gṛhyeyātāmiti saṃbhāvanayā ekajñānasaṃsargadvārakameva pratiṣidhyate / kathaṃ punaretasminnityajñāne kramākramayorasphuraṇamiti yāvatā kramākramakroḍīkṛtameva nityaṃ vikalpayāma iti cet / ata eva bādhakāvatāro viparītāropa mantareṇa tasya vaiyarthyāt / kālāntare 'pyekarūpatayā nityatvam / kramākramau ca kṣaṇadvaye bhinnarūpatayā / tato nityatvasya kramākramikāryaśakteśca parasparaparihārasthiti lakṣaṇatayā durvāro virodha iti kathaṃ nitye kramākramayorantarbhāvaḥ anantarbhāvācca śuddhanityavikalpena dūrīkṛtakramākramasamāropeṇa kathamullekhaḥ / tataśca pratiyogini nitye 'pi vikalpyamāne ekajñāna saṃsargilakṣaṇaprāpte nityopalabdhireva nityaviruddhasyānupalabhyamānasya kramākramasyānupalabdhiḥ / tata eva cārthakriyāśakteranupalabdhiḥ / tasmād vyāpakavivekidharmyupalabdhitayā na vyāpakānupalambhāntarādasya viśeṣaḥ //
na tvetadavastu dharmitvopayogivastva dhiṣṭhānatvāt pramāṇavyavasthāyā iti cet / kimidaṃ vastvadhiṣṭhānatvaṃ nāma / kiṃ paramparayāpi vastunaḥ sakāśādāgatatvam, atha vastuni kenacidākāreṇa vyavahārakāraṇatvam, vastubhūtadharmipratibaddhatvaṃ vā /
(#Nibandh 93#)
yadyādyaḥ pakṣastadā kramākramasyārthakriyāyāśca vyāptigrahaṇagocaravastupratibaddhatvamasyāpi na kṣīṇam / na dvitīye 'pi pakṣe doṣaḥ saṃbhavati, kṣaṇabhaṅgivastusādhanopāyatvādasya / na cāntimo 'pi vikalpaḥ kalpyate, tasyaiva nityavikalpasya vastuno dharmibhūtasya kramākramavadbāhyanityopādānaśūnyatvenārthakriyāvad bāhyanityopādānaśūnyatve prasādhanāt / paryudāsavṛttyā buddhisvabhāvabhūtākṣaṇikākāre vastubhūte dharmiṇi pratibaddhatvasaṃbhavāt //
ayameva nyāyo na vaktā bandhyāsutaścaitanyābhāvādityādau yojyaḥ / etena yathā vṛkṣābhāvādirantarbhāvayituṃ śakyate na tathāyamiti trilocano 'pi nirastaḥ //
na ca kramādyabhāvastrayīṃ doṣajātiṃ nātikrāmati, abhāvadharmatve 'pi āśrayāsiddhidoṣaparihārāt / yattvanena pramāṇāntarānnityānāmasattvasiddhau kramādivirahasyābhāvadharmatā sidhyatītyuktam, tadvālasyāpi durabhidhānam / nityo hi dharmī / asattvaṃ sādhyam / kramikāryakāritvākramikāryakāritvaviraho hetuḥ / asya cābhāvadharmatvaṃ nāma asattvalakṣaṇasvasādhyāvinābhāvitvamucyate / tacca kramākrameṇa sattvasya vyāptisiddhau sattvasya vyāpyasyābhāvena kramākramasya vyāpakasya viraho vyāptaḥ sidhyatītyabhāvadharmatvaṃ prāgeva vidhyorvyāptisādhanāt pratyakṣādanumānādekasmādvā pramāṇāntarāt siddhamiti netaretarāśrayadoṣaḥ /
na ca sattāyāmivāsattāyāmapi tulyaḥ prasaṅgo bhinnanyāyatvāt / vastubhūtaṃ hi tatra sādhyaṃ sādhanaṃ ca / tayordharmyapi vastveva yujyate / vastunastu pratyakṣānumānābhyāmeva siddhiḥ / tayorabhāve niyamenāśrayāsiddhiriti yuktam / asattāsādhane tvavastudharmo heturavastu vikalpamātrasiddhe dharmiṇi nāśrayāsiddhidoṣeṇa dūṣayituṃ śakyaḥ / tathā akṣaṇikasya kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhaḥ sidhyatyeva / tathā vikalpādevākṣaṇiko virodhī siddhaḥ / vikalpollikhita ścāsya svabhāvo nāpara ityapi vyavahartavyam / anyathā tadanuvādena kramākramādirahitatvādiniṣedhādikamayuktam, tatsvarūpasyānullekhādanyasyollekhā dityakṣaṇikaśaśaviṣāṇādiśabdānuccāraṇaprasaṅgaḥ / asti ca / ato yathā pramāṇābhāve 'pi vikalpasiddhasya (#Nibandh 94#) bandhyāsutādeḥ saundaryādiniṣedho 'nurūpastathā vikalpopanītasyaivākṣaṇikarūpasya tata eva pratyanīkākāreṇa saha virodhavyavasthāyāṃ kīdṛśo doṣaḥ syāt / yadi cākṣaṇikānubhavābhāvād virodhapratiṣedhastarhi bandhyāputrādyanubhavābhāvādeva saundaryādiniṣedho 'pi mā bhūt //
nanvevaṃ virodhasyāpāramārthikatvam / taddvāreṇa kṣaṇabhaṅgasiddhirapyapāramārthikī syāditi cet / na hi virodho nāma vastvantaraṃ kiñcidubhayakoṭidattapādasaṃbandhābhidhānamiṣyate asmābhirūpapadyate vā yenaikasaṃbandhino vastutvābhāve 'pāramārthikaṃ syāt / yathā tviṣyate tathā pāramārthika eva / viruddhābhimatayoranyo 'nyasvarūparihāramātraṃ virodhārthaḥ / sa ca bhāvābhāvayoḥ pāramārthika eva / na bhāvo 'bhāvarūpamāviśati, nāpyabhāvo bhāvarūpaṃ praviśatīti yo 'yamanayorasaṃkaraniyamaḥ sa eva pāramārthiko virodhaḥ / kālāntaraikarūpatayā hi nityatvam / kramākramau kṣaṇadvaye 'pi bhinnarūpatayā / tato nityatvakramākramikāryakāritvayorbhāvābhāvavad virodho 'styeva //
nanu nityatvaṃ kramayaugapadyavattvaṃ ca viruddhau dharmau vidhūya nāparo virodho nāma, kasya bāstavatvamiti cet / na / na hi dharmāntarasya saṃbhavena virodhasya pāramārthikatvaṃ brūmaḥ / kiṃ tu viruddhayordharmayoḥ sadbhāve / anyathā virodhanāmadharmāntarasaṃbhave 'pi yadi na viruddhau dharmau kva pāramārthikavirodhasaṃbhavaḥ / viruddhauceddhamau tāvataiva tāttviko virodhavyavahāraḥ kimapareṇa pratijñāmātrasiddhena virodhanāmnā vastvantareṇa /
tadayaṃ pūrvapakṣasaṃkṣepaḥ
nityaṃ nāsti na vā pratītiviṣayastenāśrayāsiddhatā
hetoḥ svānubhavasya ca kṣatirataḥ kṣiptaḥ sapakṣo 'pi ca /
śanyaśya dvitayena sidhyati na cāsattāpi sattā yathā
no nityena virodhasiddhirasatā śakyā kramāderapi // iti //
atra siddhāntasaṃkṣepaḥ
dharmasya kasyacidavastuni mānasiddhā
bādhāvidhivyavahṛtiḥ kimihāsti no vā /
kvāpyasti cet kathamiyanti na dūṣaṇāni
nāstyeva cet svavacanapratirodhasiddhiḥ //
(#Nibandh 95#)
tadevaṃ nityaṃ na kramikāryakāritvākramikāryakāritvayogīti paramārthaḥ / tataśca sattāyuktamapi naiveti paramārthaḥ / tataśca kṣaṇikākṣaṇikaparihāreṇa rāśyantarābhāvādakṣaṇikānnivartamānamidaṃ sattvaṃ kṣaṇika eva viśrāmyattena vyāptaṃ sidhyatīti sattvāt kṣaṇikatvasiddhiravirodhinī //
prakṛtiḥ sarvadharmāṇāṃ yadbodhānmuktiriṣyate /
sa eva tīrthyanirmāthī kṣaṇabhaṅgaḥ prasādhitaḥ //
iti kṛtiriyaṃ ratnakīrteḥ //
(#Nibandh 96#)
// 6 //
// pramāṇāntarbhāvaprakaraṇam //
pramāṇadvitayādanyapramāṇagaṇadūṣaṇam /
nāpūrvamucyate tattu prayogeṇātra mudrayate //
iha khalu pramāṇamātre na kecid vipratipadyante / antataścārvākasyāpi saṃpratipatteḥ / pramāṇamātrocchedavādī ca tattadāṅśakya pratividhānādasmadgurubhiravajñātaḥ
pramāṇamapramāṇaṃ ced vicārāvasaro hataḥ /
bruvatā niyataṃ kiñcit sādhyaṃ vā bādhyameva vā //
tatrāyuktiṃ bruvāṇasya ślāghā sadasi kīdṛśī /
nānumāyāḥ parāyuktiḥ kiṃ siddhaṃ tadanādare //
svīkṛtā tena setyasmāttanmatyā bādhanaṃ yadi /
abādhane 'syāḥ svīkārāttadbhiyā bādhanaṃ katham //
sādhyaṃ na kiñciditi ced bādhāyā api sādhyatā /
sāpi neti vaco vyarthaṃ praśnamātre 'pi kiṃ phalam //
phalaṃ yadi giraḥ kvāpi nānyattaccāvabodhanāt /
vācaḥ pratyāyane śaktā nākṣadhūmādi sundaram //
saṃ(vṛ)tau mānamiṣṭaṃ ced vicāro 'pyeṣa saṃvṛtiḥ /
saṃvṛtāvapi neṣṭaṃ ced vadan jetā yathā tathā //
saṃvṛtiśca vinā mānaṃ vāṅmātreṇa na sidhyati /
mānato yadi duarvāraḥ pramāṇasya parigrahaḥ //
ācāryopyāha -
aniṣṭeścet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam /
bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartuṃ tena vinā prabhuḥ //
iti /
tadevaṃ pramāṇamātrāpratikṣepe pratyakṣaṃ tāvadādau gaṇanīyam, tanmūlatvādaparapramāṇopapatteḥ / na ca cārvāko 'pyanumānamanavasthāpya sthātuṃ prabhavati, vyāpāratrayakaraṇāt /
(#Nibandh 97#)
tacchāstre hi pratyakṣetarasāmānyayoḥ pramāṇetaravidhānaṃ lakṣaṇapraṇayanato vidhātavyam / tacca lakṣaṇaṃ pratyakṣe dharmiṇi lakṣye prāmāṇye pratyetavye svabhāvo hetuḥ / parabuddhipratipattau ca kāyādivyāpāraḥ kāryahetuḥ / paralokapratiṣedhe ca dṛśyānupalambho 'ṅgīkartavya iti kathamanumānāpalāpaḥ / yadācāryaḥ
pramāṇetarasāmānyasthiteranyadhiyo gateḥ /
pramāṇāntarasadbhāvapratiṣedhācca kasyacit //
api ca
arthasyāsaṃbhave 'bhāvātpratyakṣe 'pi pramāṇatāḥ /
pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam //
ityanumānamapi pramāṇam / prāmāṇyaṃ ca pramāṇāntarāgṛhītaniścitapravṛttiviṣayārthatayā tatprāpaṇe śaktiḥ //
nanvastu prāpaṇe śaktiḥ prāmāṇyam, paramasaunārthādutpatteḥ, api tvarthadarśanādi(ti) cet / kimidamarthadarśanam / arthasya dharmo dṛśyatvam / jñānasya dharmo draṣṭṛtvam / prathamapakṣe nīlatvavad dṛśyatvasyāpi sādhāraṇatvādekagocaro 'rthaḥ sarvagocaraḥ syāt / na hi pratipuruṣamarthānāṃ bhedo nairātmyaprasaṅgāt / dvitīyapakṣe tu kathamanyasmin jñānasvabhāve draṣṭṛtve satyanyasyāsamba(ddha)syārthasya pratyāśā syāt / draṣṭṛtvaṃ dṛśyatvamantareṇānupapadyamānaṃ tadākṣipatīti cet / nanu jñānārthayorutpattisārūpyabalato draṣṭṛdṛśyatvavyavasthā(pa)nametat / anabhyupagame draṣṭṛtvaṃ dṛśyatvaṃ ca na saṃbhavatīti kiṃ kenākṣipyatām / bhavatu vā prakārāntareṇāpi draṣṭṛdṛśyabhāvastathāpi bhede satyavyabhicārastadutpattireva prāptinimittam / sā ca prāpaṇaśaktiḥ pratyakṣānumānayoraviśiṣṭeti pramāṇe eva /
nanvanyadapi śābdopamānādikaṃ pramāṇamasti / tathā hi śabdāccodanārūpādasannikṛṣṭe 'rthe svargādau yajjñānamutpadyate tadapi śābdaṃ jñānaṃ pramāṇameva / pratyayitoditavākyaprasūtaṃ ca jñānaṃ pramāṇam / yadāha kumārilaḥ
taccākartṛkato vākyādanyādvā pratyayito (?) ditāt / iti /
tatra yadā śabdasamutthaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ tadopādānādibuddhiḥ phalam / yadā tu śabdastadā tadālambanaṃ jñānaṃ phalamiti / naiyāyikasya punaḥ
āptopadeśaḥ śabdaḥ
iti śabdapramāṇalakṣaṇasūtram / tatra śabda iti lakṣyapadam / āptopadeśa iti lakṣaṇapadam / asyāyaṃ saṃkṣepārthaḥ / āptopadiṣṭaḥ śabdaḥ pramāṇamiti / āptaśca (#Nibandh 98#) sākṣātkṛtaheyopādeyatattvo yathādṛṣṭasya cārthasyācikhyāsayā prayukta upadeṣṭā abhidhīyate / pramāṇaphalavyavasthā ca pūrvavad draṣṭavyeti /
tathā mīmāṃsakānāmupamānaṃ pramāṇam / yaduktaṃ śabarasvāminā upamānamapi sādṛśyamasannikṛṣṭe 'rthe buddhimutpādayati / yathā gavayadarśanaṃ goḥ smaraṇasyeti /
asyāyamarthaḥ / ekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ kartṛ / pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayaitatsādṛśyaviśiṣṭo 'sau ityasannikṛṣṭe 'rthe yāṃ buddhimutpādayati tadupamānaṃ pramāṇamiti / yattadoradhyāhāra iti / tasmāt smaratīti smaraṇaṃ puruṣaḥ / tenāyamarthaḥ - yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ gāṃ smarato manuṣyasya etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sau gauriti buddhimutpādayatīti /
na cedamupamānaṃ smaraṇaṃ kartavyam, gavayasādṛśyaviśiṣṭasya gorgoviśiṣṭasya ca sādṛśyasya prameyatvāt / gosādṛśyayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyopamānapramāṇaviṣayasya gogrāhiṇā gavayagrāhiṇā vā pratyakṣeṇa kenacidagrahaṇāt / yadāha bhaṭṭaḥ
pratyakṣe 'pi yathā deśe smaryamāṇe ca pāvake /
viśiṣṭasyānyataḥ siddheranumānapramāṇatā //
pratyakṣeṇāvabuddhe ca sādṛśye gavi ca smṛte /
viśiṣṭasyānyato 'siddherupamānapramāṇatā //
na ca grahaṇamantareṇa smaraṇamasti / tasmānnopamānaṃ smaraṇamataḥ pramāṇamiti / naiyāyikādīnāṃ tūpamānasūtram,
prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam iti /
asyāyamarthaḥ / prasiddhaṃ sādharmyaṃ yasya tasmād gavayādeḥ sādhyasya saṃjñāsaṃjñisambandhasya sādhanaṃ siddhistadupamānaphalam / samākhyāsambandhapratipattiheturupamānamityarthaḥ / ayamasya prapañcaḥ / yaḥ pratipattā gāṃ jānāti na gavayam, ādiṣṭaśca svāminā gacchāraṇyam gavayamānayāsmāditi, gavayaśabdavācyamarthama jānāno vanecaramanyaṃ vā tajjñaṃ pṛṣṭavān, bhrātaḥ kīdṛśo gavaya iti / tena cādiṣṭaṃ yathā gaustathā gavaya iti / tasya śrutātideśavākyasya kasyāñcidaraṇyānyāmupagatasyātideśavākyārthasmaraṇasahakāri yad gavayasārūpyajñānaṃ tatprathamata evāsau gavayaśabdavācyo 'rtha iti pratipattiṃ prastuvānamupamānaṃ pramāṇamiti /
(#Nibandh 99#)
tathārthāpattisaṃjñaṃ pramāṇaṃ mīmāṃsakasya / arthāpattirapi dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'nyathā nopadyamāno yadarthāntaraṃ parikalpayati / sārthāpattiḥ / yathā jīvati devadatte gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyārthasya parikalpanā / asyāyamarthaḥ / pratyakṣādibhiḥ ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ prasiddhoḥ yo 'rthaḥ sa yena vinā na yujyate tasyārthasya kalpanamarthāpattiriti / sā ca ṣaṭpramāṇapūrvikā ṣaṭprakāraiveti //
pratyakṣānumānādipramāṇapañcakābhāvasvabhāvamabhāvākhyaṃ pramāṇam / prameyaṃ ghaṭādyabhāvaḥ / nāstīha ghaṭādīti jñānaṃ ghaṭādyabhāvālambanaṃ phalam / yadāha kumārilaḥ
pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate /
sātmano 'pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni //
pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate /
vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramaṇatā //
iti //
etāni ṣaṭ pramāṇāni pratyakṣādīnyasaṃkīrṇasvasvalakṣaṇayogitvādanyonyāpraviṣṭasvabhāvāni pratyetavyānīti //
atrocyate / codanāyāstāvad vāhye 'rthe pratibandhābhāvānna prāmāṇyam / prayogaḥ - yasya yatra pratibandho nāsti na tasya tatra prāmāṇyam / yathā dahane 'pratibaddhasya rāsabhasya / apratibaddhāśca bahirarthe vaidikāḥ śabdāḥ iti vyāpakānupalabdhiḥ / na tāvadayamasiddho hetuḥ / śabdānāṃ vastutaḥ pratibandhābhāvāt / pratibaddhasvabhāvatā hi pratibandhaḥ / na ca sā nirnibandhanā, sarveṣāṃ sarvatra pratibaddhasvabhāvatāprasaṅgāt / nibandhanaṃ cāsyāstādātmyatadutpattibhyāmanyannopalabhyate, atatsvabhāvasyātadutpatteśca tatrāpratibaddhasvabhāvatvāt / na hi śabdānāṃ vahirarthasvabhāvatāsti bhinnapratibhāsāvabodhaviṣayatvāt / nāpi śabdā bahirarthādupajāyante, arthamantareṇāpi puruṣasyecchāpratibaddhavṛtteḥ śabdasyotpādadarśanāt /
nanu yogyatayaiva kiñcat pratibaddhasvabhāvamupalabhyate / yathā cakṣurindriyaṃ rūpe / cakṣuḥ khalu vyāpāryamāṇam rūpamevopalabhbhayati / tathaivaite vaidikāḥ śabdāstādātmyatadutpattiviyuktā api yogyatāmātreṇātīndriyamarthaṃ bodhayiṣyanti tatkathaṃ tādātmyatadutpattivirahamātreṇāpratibandho yenaivaṃ vyāpakānupalabdhiḥ sidhyatīti / naiṣa doṣaḥ / yataścakṣurindriyamapi rasādiparihāreṇa rūpa eva prakāśakatvena pratiniyataṃ tatkāryatvāt / rūpaṃ hi cakṣurupakaroti / na sattāmātreṇa cakṣū rūpaṃ prakāśayati, vyavahitasyāpi rūpopalabdhiprasaṅgāt / tasmād rūpād yogyadeśasannihitāt tajjñānajananayogyatāmāsādya cakṣū rūpajñānamutpādayattatkāryamiti vyaktamavasīyate / anyathā tadupakārānapekṣasya tasyāpi tatprakāśananiyamo nopapadyate / (#Nibandh 100#) na hyanupakāryatvāviśeṣe cakṣū rūpasyaiva prakāśakam, na rasāderiti ghaṭāmupaiti niyamaḥ / ayameva tarhi niyamaḥ kuto yad rūpeṇaiva cakṣurūpakartavyam, na rasādineti / yadi vastuvaśādeva rūpamupakaroti na rasādikam, hanta tarhi yathopakāryatvaṃ prati niyamaścakṣuṣo rūpeṇa, tathā śabdānāmapi svābhāvika evāstu bahirarthapratyāyananiyama iti /
atrocyate / na cakṣuṣaḥ svābhāviko rūpopakāryatāniyamaḥ, kasyacid vastunaḥ svābhāvikatvānupapatteḥ / tathā hi svābhāvikatvaṃ vastudharmasyānujānānaḥ praṣṭavyaḥ - kiṃ svābhāvika iti svato bhavati, āhosvit parataḥ, athāhetutaḥ / yadi svato bhavati, tadasaṅgatam, svātmani kriyāvirodhāt / athāhetutaḥ tadayuktam, ahetordeśādiniyamāyogāt / tasmānna svābhāviko rūpopakāryatāpratiniyamaścakṣuṣaḥ / kiṃnibandhanastarhi svahetupratibaddha iti, brūmaḥ - cakṣūḥ khalu svahetunā janyamānaṃ tādṛśameva janitam yadrūpopakartavyameva bhavati / rūpamapi tādṛśameva svahetunā janitaṃ yattadupakārakasvabhāvam /
śabdānāmapi sa svabhāvaḥ svahetupratibaddho yenaite bāhyārthāvyabhicāriṇa iti cet / na śakyamevamabhidhātum, nityatvābhyupagamādvedavākyānām / athānityatvamabhyupagamyāyamākṣepaḥ parihartumiṣyate, tadapi duṣkaram, doṣāntaraprasaṅgāt / yadi svahetunaiva te niyamārthopadarśanaśaktimanto janitāḥ, tadāvyutpannasamayasyāpi svārthamavavodhayeyuḥ / yathā cakṣuḥ svaheto rūpaprakāśakamutpannaṃ sat prakāśayatyeva rūpamasaṅketavido 'pi, na ca śabdāduccaritāt prāgapratītasamayasyāpi viśeṣāvagamaḥ samasti / tasmānna svahetupratibaddhaścakṣurāderiva śabdānāmarthapratipādananiyama iti niścayaḥ //
atha svahetubhirevāyamīdṛśasteṣāṃ svabhāvo datto yena te saṃketaviśeṣasahāyā eva kamapyarthamavabodhayanti / na tarhi saṅketaparāvṛttau padārthāntaravṛttayo bhaveyuḥ / yadi hyayamagnihotraśabdaḥ saṃketāpekṣo yāgaviśeṣapratipādakaḥ, kathaṃ saṅketānyatvenārthāntaraṃ pratipādayati / na hi kṣityādyapekṣeṇa bījena svahetoraṅkurajananasvabhāvenotpannena rāsabhaḥ śakyo janayitum, tathā śabdo 'pi yadarthapratipādananiyatastameva prakāśayet //
atha tattatsaṅketāpekṣastattadarthapratyāyanayogya evāyaṃ jāta ityucyate / tadapi na prastutopayogi / na hyevamasya prāmāṇyamavatiṣṭhate / yadā hi saṅketenāpuruṣārtha pratipādanamapi saṃbhāvyata eva, tadā na śakyamupakalpayituṃ kimayamabhimatasyaivārthasya dyotako na veti / tarhi vācyavācakalakṣaṇaḥ śabdārthayoḥ saṃbandho bhaviṣyati / tathā cāha
vācyavācakasaṃbandhāḥ santi yadyapi vāstavāḥ /
saṅketairanabhivyaktā na te 'rthavyaktihetavaḥ //
(#Nibandh 101#)
iti cet / nanu tasya vāstavatve 'saṅketavido 'pyarthapratipattirbhavedityuktam, saṅketāpekṣāyāṃ cārthāntare na pravartetetyādyabhihitam / ataḥ pūrvamevāyaṃ pratyākhyāto vācyavācakalakṣaṇaḥ sambandhaḥ / tasmānna bahirarthe pratibandhaḥ śabdānāmiti nirṇayaḥ //
tataśca nāsiddho hetuḥ //
nāpi viruddhaḥ, viparyayavyāptyabhāvāt / tadabhāvaśca sapakṣe vṛttyupadarśanāt / na hi viruddhasya sādharmyavati dharmiṇi sadbhāvo yuktaḥ, sādhyaviparyayasya tatrābhāvāt / na ca vyāpakamantareṇa vyāpyasya saṃbhavaḥ, tatpracyutiprasaṅgāt //
nāpyanaikāntiko hetuḥ, viparyaye bādhakapramāṇasaṃbhavāt / prāmāṇyapratiṣedhe hi sādhye pramāṇyameva vipakṣaḥ / na ca tasmin pratibandhābhāvalakṣaṇo heturasti, svaviruddhena pratibandhena vyāptatvāt / na khalvayaṃ prādeśikaḥ pramāṇaśabdo jñāneṣu nirnibandhana eva, sarvajñāneṣu prāmāṇyavyapadeśaprasaṅgāt / nibandhanaṃ ca svaviṣayapratibandhādanyannopapadyate / tasmāt pramāṇasya pramāṇavyapadeśaviṣayatvaṃ svaviṣayapratibandhane vyāptam / ataḥ pramāṇe dharmiṇi vipakṣe prāmāṇyasya viruddhavyāptasyopalambhena vipakṣe vyavacchedasiddhernānaikāntiko hetuḥ /
na cānyo doṣaḥ saṃbhavī / tasmānnirastāśeṣadoṣeṇa hetunā yat prasiddhaṃ tadupādeyameva satām (iti) paṇḍitaśrījitāripādaireva vedāprāmāṇye darśitam /
evaṃ ca vaidikaśabdānāṃ pramāṇye niraste tadutthaṃ jñānamapyapramāṇameva / āptapraṇītasya punarvacanasyārthāvyabhicāre tajjanmano jñānasyāvyabhicārasaṃbhave 'pi na prāmāṇyamupagantuṃ śakyate, paracittavṛttīnāmaśakyaniścayatvenāptatvāparijñānāt vacanasyāpi tatpraṇītatvāpratipatteḥ / prayogaścātra -
yad yena rūpeṇa na niścitaṃ na tat tena rūpeṇa vyavahriyate / yathā rathyāpuruṣaḥ sarvajñatvena / na pratīyate cābhimatapuruṣa āptatveneti vyāpakānupalabdhiḥ //
nāyamasiddhaḥ, āptābhimatasya tathātvāniścayāt / tathā hi paracittavṛttayo 'tīndriyatvānna pratyakṣasamadhigamyā iti kāyavāgvyavahārato 'numātavyāḥ / tau ca kāyavāgvyavahārau buddhipūrvamanyathāpi kartuṃ śakyete / tatastatpratibaddhatvenāniścayāt kathaṃ kāyavāgvyavahārato viśiṣṭaparacittavṛttyanumānam //
nāpi viruddhaḥ, sapakṣe sadbhāvasaṃbhavāt //
nāpyanaikāntikaḥ, prāmāṇikatadrūpavyavahartavyatvaniścitatvayorvyāpyavyāpakabhūtayorvidhibhūtayorvṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva pratyakṣānupalambhābhyāṃ sarvopasaṃhāreṇa (#Nibandh 102#) vyāpteḥ siddhatvāt / tadataḥ sādhanād doṣatrayarahitāt sādhyaṃ siddhyadavācyameva / tadevamāptatvasya durbodhatvena tatpraṇītatvāniścayādekaprahāranihatamāptavacasaḥ prāmāṇyam /
ato yadetasya prāmāṇyaprasiddhyarthaṃ vācaspatiprabhṛtīnāṃ valgitaṃ tadaprāptāvasarameva / evaṃ pratyayoditamapi bhaṭṭābhimataṃ śābdaṃ pramāṇyaṃ vyastamiti boddhavyam / tasmāt sthitametat na śābdaṃ bahirarthe pramāṇamastīti / buddhyākāre tu tatkāryaprasūtatvāttadanumānameveti /
mīmāṃsakoktaṃ tāvadupamānaṃ mānameva na bhavati, nirviṣayatvādasya / ihāpi prayogaḥ -
yasya na viṣayavattvaṃ na tasya prāmāṇyam / yathā keśoṇḍukajñānasya / na siddhaṃ ca viṣayavattvamupamānajñānasyeti vyāpakānupalambhaḥ /
nāyamasiddho hetuḥ, nirviṣayatvādupamānasya / tathā hi sādṛśyaviśiṣṭaḥ piṇḍaḥ piṇḍaviśiṣṭaṃ vā sādṛśyamupamānasya viṣayo varṇyate / na sadṛśavastuvyatiriktaṃ sādṛśyaṃ vyavasthāpayituṃ śakyate, pramāṇenāpratītatvāt /
nanu sādṛśyaṃ vastu durvārameva / yadāha
sādṛśyasya ca vastutvaṃ na śakyamapavādhitum /
bhūyo 'vayasāmānyayogo jātyantarasya tat //
iti / atrocyate / yadi sadṛśātiriktaṃ sādṛśyaṃ vastu dṛśyaṃ syāt, tadā dṛśyānupalambhagrastameva, śāstrānāhitasaṃskāreṇāpi kenacittasyādarśanāt / tasya cāstitve sarva sarvatrāstītyapravṛttinivṛttikaṃ jagadāpadyeta / athādṛśyaṃ tatsādṛśyamupeyate, tathāpi tatra prasiddhaliṅgābhāvādasiddhameva / siddhena ca tena viṣayavattopamānasya sidhyeta / sādṛśyapratyayastu svahetostathotpannena sadṛśavastunāpi kriyamāṇoghaṭata eva iti na sādṛśyamupasthāpayituṃ prabhavati / upamānapramāṇabalādeva sādṛśyasiddhiriti cet / na / pramāṇāntarasiddhayoreva sādṛśyapiṇḍayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyopamānaviṣayatvāt kathaṃ sādṛśyamātrasyopamānāt siddhiḥ / tataśca sādṛśyasyāsiddherna tadviśiṣṭaḥ piṇḍaḥ piṇḍaviśiṣṭaṃ vā sādṛśyamupamānasya viṣayaḥ / tadevamupamānasya nirviṣayatvaṃ siddhamiti nāsiddho hetuḥ /
nāpi viruddhaḥ, sapakṣe bhāvāt /
na cānaikāntikaḥ / tathā hi prāmāṇyābhāve sādhye pramāṇyameva vipakṣaḥ / tacca viṣayavattayā vyāptam, nirnimittatve sarvajñānaprāmāṇyaprasaṅgāt / tadayaṃ viruddhavyāptopalabdhyā vipakṣānnivartamāno viṣayavattvābhāvalakṣaṇo hetuḥ prāmāṇyābhāvalakṣaṇa eva viśrāmyatīti vyāptisiddhiḥ / ato nopamānaṃ pramāṇamiti /
(#Nibandh 103#)
naiyāyikaparikalpitopamānanirākaraṇāryamapyayameva prayogo draṣṭavyaḥ, tasyāpi nirviṣayatvāt / tathā hi samākhyāsaṃbandhastasya viṣayo varṇyate / sa ca paramārthato nāsti / sa hi saṃbandhaḥ saṃbandhibhyāṃ bhinno 'bhinno vā / yadi bhinnastadā tayoriti kutaḥ / na ca saṃbandhāntarāditi vaktavyam, tadapi kathaṃ teṣāmiti cintāyāmanavasthāprasaṅgaḥ / na ca yathā pradīpaḥ prakāśāntaramantareṇa prakāśate tathā saṃbandho 'pi saṃbandhāntaramantareṇa saṃbaddho bhaviṣyatīti vaktumucitam / pramāṇasiddhe hi vasturūpe 'yamasya svabhāva iti varṇyate / yathā pradīpasyaiva / saṃbandhastu na pramāṇapratītaḥ / tatka evaṃ jānātvayamasya svabhāva iti, yadvā nāstyevāyamiti / ayamanayoḥ saṃbandhaḥ saṃbaddhāvetāviti tu buddhiḥ svahetubalāt saṃbaddhavastudvayādapi saṃbhāvyamānā na saṃbandhamākṣeptuṃ prabhavati / tasmānna bhinnasaṃbandhasiddhiḥ / athābhinnaḥ tadā saṃbandhināveva kevalāviati na samākhyāsaṃbandho nāma, yaḥ kaścidupamānasya viṣayaḥ syāt /
nanu saṃbandhabuddhijanakatvaṃ saṃbaddhapadārthādbhinnamabhinnaṃ vā / bhede ca sa eva sambandhaḥ, nāmni paraṃ vivādaḥ / athābhinnam, tadā yathā saṃbaddhapadārthasya svabhāvaḥ sarvapadārthasādhāraṇastathā tadapi rūpaṃ tadavyatibhinnaṃ sarvapadārthasādhāraṇamiti sa padārtho 'bhimatapadārtheneva parairapi padārthaiḥ saha saṃbaddhaḥ syāt /
nacaivam, tasmādbhinnaṃ tatsabandhabuddhijanakatvaṃ saṃbaddhapadārthādeṣṭavyamiti cet / nanvetadāśaṅkya rājakulapādaiḥ parihṛtameva / tathā hi
saṃbaddhaṃ svayameva cennanu yathā taṃ tasya saṃbandhinaṃ
pratyātmā jagatīmapi prati tathā tatkena yogo 'sya na /
saṃbandhe parato 'pi tulyamakhilaṃ tenaiva cet saṃyamo
hetuḥ kiṃ na niyāmakaḥ sa ca kathaṃ yogaḥ kvacinnāpare //
iti / tasmāt saṃbandhābhāvāt pūrvoktena nyāyena sārūpyābhāvāccāsiddhaṃ naiyāyikasyāpi nirviṣayamupamānaṃ pramāṇamato 'nantareṇaiva vyāpakānupalambhena nirākṛtam /
arthāpattirapi / yadetat sāmānyalakṣaṇaṃ pratyakṣādipratīto yo 'rthaḥ sa yena vinā nopapadyate tasyārthasya parikalpanamarthāpattirityatra vicāryate / yasyārthasya darśanād yo 'rthaḥ parikalpyate tayoryadi pratibandho 'stitadārthāpattiranumānameva / arthāpattiriti nāmāntarakaraṇe nāsmākaṃ kācidvipratipattiḥ / tathā hi pramāṇaparidṛṣṭo 'rthaḥ kenacidvinā nopapadyata iti kuto labhyate, yadi paridṛśyamānaparikalpyamānayoḥ kaścit saṃbandhaḥ syāt / anyathā tena vinā nopapadyata ityahrīkādanyo na brūyāt, (#Nibandh 104#) ghaṭapaṭavat / sa ca sambandhaḥ kvacit pūrvamavaśyaṃ pratyakṣānupalambhataḥ kvacidadṛśyatve 'pi viparyayabādhakapramāṇabalādvā niścetavyaḥ / anyathā tena vinānupapattijñānasyaivānupapatteḥ / sati caivam, ekaṃ saṃbandhinaṃ dṛṣṭvā yatrasthena vinā tatrasthaṃ nopapadyate, tasya dvitīyasya saṃbandhinaḥ kalpanamanumānameva / tatra svabhāvapratibandhe svabhāvahetujaiva sārthāpattiḥ / tadutpattipratibandhe kāryāliṅgajaiva / taduktam - anyathānupapannatvamanvayavyatirekiṇyarthe bhavati yat, tasmānnārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti / tasmāt paridṛśyamānaparikalpyamānayoḥ sati pratibandhe nārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti / atha tayorna pratibandhaḥ, tadārthāpattiḥ pramāṇameva na bhavatīti mantavyam, sākṣāt pāramparyeṇa ca saṃbandhābhāvāt / yasya yatra pratibandho nāsti na tasya tatra prāmāṇyamityādirveda nirākaraṇārtha yaḥ pūrvamupanyastaḥ sa evāsyā api prāmāṇyanirākaraṇāya draṣṭavyaḥ / sāmānyenaivārthāpattau nirākṛtāyāṃ pratyakṣādipūrvakatvalakṣaṇastatprapañco nirasto bhavatyeveti tadarthaṃ na prabandho 'bhidhīyate, gavi nirākṛte śāvaleyanirākṛtivat / tasmānnārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti /
tathā abhāvapramāṇasyāpi prāmāṇyaṃ nopapadyate, tasyāpi nirviṣayatvāt / tataśca mīmāṃsakopavalgitopamānanirākaraṇārthamupanyasto yo viṣayavattvābhāvalakṣaṇo 'nupalambhaḥ sa evāsyāpi nirāsārthamupanyasitavyaḥ / nanu cātrāsiddho hetuḥ / tathā hi yadi ghaṭābhāvo vāstavaḥ prameyabhūto na syāt, tadā nāstīha ghaṭa iti pratyayaḥ kathamutpadyata iti cet / kevalapradeśagrāhipratyakṣāditi brūmaḥ / nanu yadi kaivalyaṃ praveśasvarūpaṃ tattarhi saghaṭe 'pi pradeśe vidyata iti tatrāpi tasya pratyayasya sadbhāvaprasaṅgaḥ / athātiriktaḥ, mukhāntareṇābhāva evābhyupagato bhavatīti cet, na / kaivalyaṃ tadviviktatvamasaṅkīrṇatvamityādibhiḥ padaiḥ pradeśasya ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvasya svahetuta utpannasya ghaṭapradeśādanya evātmābhidhīyate / sa eva cābhāvapratyayaṃ janayatīti kimapareṇābhāvena kartavyam /
nanu ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvasya pradeśasyeti ghaṭābhāvayuktasya pradeśasyetyuktaṃ bhavatīti cet / tarhi ghaṭābhāvo 'pi ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvaḥ kimabhāvāntareṇa svarūpeṇaiva vā / prathamapakṣe 'navasthā / atha tadabhāvarūpatvādabhāvāntaramantareṇaiva ghaṭābhāvo ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvaḥ / yadyevamasahāyaḥ pradeśaviśeṣo 'pi paryudāsavṛttyā ghaṭābhāvarūpatvādabhāvaṃ vinaiva ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvo yukta iti kimakāṇḍamāhopuruṣikayā mithyāpralāpenābodhaviklavaṃ śiṣyapudgalamākulayasi / tasmād bhūtalātiriktasyābhāvasyāsiddhatvānnāyaṃ viṣayavattābhāvalakṣaṇo heturasiddhaḥ / pramāṇapañcakābhāvādeva tu prameyābhāvasiddhipratyāśāpi na yujyate, vipratipattiviṣayatvādasyā nenaiva prameyābhāvasiddherayogāt /
viruddhānaikāntikatve ca pūrvameva hetoḥ parihṛte / tadataḥ siddhamabhāvapramāṇābhimatasyāprāmāṇyamiti /
(#Nibandh 105#)
athavābhāvapramāṇasvarūpameva nirūpyatām / kaḥpunaḥ pramāṇābhāvātmābhimato bhavatām, kiṃ prasajyavṛttyā pramāṇānutpattimātram, atha vā paryudāsavṛttyā bhāvāntaram / vastvantaramapi jaḍarūpaṃ jñānarūpaṃ vā / jñānarūpamapi jñānamātrakamekajñānasaṃsargivastujñānaṃ veti ṣaḍ vikalpāḥ /
tatra na tāvannivṛttirūpo 'bhāvo yujyate / sa khalu nikhilaśaktivikalatayā na kiñcit / yacca na kiñcit tatkathamabhāvaṃ paricchindyāt, tadviṣayaṃ vā jñānaṃ janayet, pratītaṃ vā tatkathamiti sarvamandhakāranartanam /
yadāhuḥ -
na hyabhāvaḥ kasyacit pratipattiḥ pratipattiheturvā tasyāpi kathaṃ pratipattiriti / nāpi vastvantaratāpakṣe jaḍarūpo 'bhāvaḥ saṅgacchate, tasyābhāvalakṣaṇaprameyaparicchedābhāvāt, paricchedasya jñānadharmatvāt / nāpi jñānamātrasvabhāvo 'bhāvo vaktavyaḥ, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭasyāpi tato 'bhāvaprasaṅgāt, tadapekṣayāpi jñānamātratvāt tasya / athaikajñānasaṃsargivastujñānasvabhāvo 'numanyate tadāstamabhāvapramāṇapratyāśayā, pratyakṣaviśeṣasyaivābhāvanāmakaraṇāt / tasya cāsmābhirdṛśyānupalambhākhyasādhanatvena svīkṛtatvāt / ato na kācid vipratipattirnāma / tasmādabhāvapramāṇasvarūpamarpi nirūpyamāṇaṃ viśīryata eva / yadapyasya lakṣaṇamuktam
pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate /
ityādi, tadapi yācitakamaṇḍanam / tasmāt sthitametat, pramāṇasya sato 'traivāntarbhāvāt pramāṇe eva //
pramāṇāntarbhāvaprakaraṇaṃ samāptam //
(#Nibandh 106#)
// 7 //
// vyāptinirṇayaḥ //
iha dahanādinā dhūmāderarthāntarasya vyāptistadutpattilakṣaṇā / sā ca viśiṣṭānvayavyatirekagrahaṇapravaṇaviśiṣṭapratyakṣānupalambhasādhaneti nyāyaḥ / atra ca bhaṭṭaprabhṛtayo vipratipadyante / tathā hi te 'gnimati pradeśe dhūmasya bhūyodarśanaṃ tadviyukte ca tathaivādarśanamityanvayavyatirekitvaṃ kalpayāmbabhūvuḥ /
nanu bhūyasāpi pravṛtte darśanādarśane ghaṭakulaṭādāvupalabdho vyabhicāra iti cet / kimetāvatā tatrāpyanumānamastu, tadvadvā dhūmādāvapi bhā bhūt / prathamapakṣastāvad vyabhicārādeva nirastaḥ / dvitīyo('pi) vyabhicārādeva / na hyanyasya vyabhicāre dhūmasya kiñcit / tasmādagnidhūmayoravyabhicārasyāsaṃbhave śatamapi tadupapattayaḥ tatprasādhakaviśiṣṭapratyakṣānupalambhā vā nānumānopayoginaḥ / saṃbhave vā kiṃ tadutpattyā tadupayoginā viśiṣṭapratyakṣānupalambhena, darśanādarśanābhyāmevāvyabhicārasiddheḥ / tathā ca kāśikākāraḥ prācīnānekadarśanajanitasaṃskārasahāyenacarameṇa cetasā dhūmasyāgniniyatatvaṃ gṛhyata iti //
trilocanastvāha - pratyakṣānupalambhayorviśeṣaviṣayatvāt kathaṃ tābhyāṃ sāmānyayoḥ saṃbandhapratipattiḥ / athānagnivyāvṛttenādhūmavyāvṛttasya saṃbandhaḥ pratīyata eveti / nanu so 'pi kasya pramāṇasya viṣayaḥ / na tāvatpratyakṣasya, svalakṣaṇaviṣayatvāttasya / nāpyanumānasya, tasyāpi tatpūrvakatvāt / na ca vyāvṛtyoḥ kaścitsaṃbandhaḥ / atha pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vikalpo dṛṣṭe bhede 'bhedamadhyavasyati, tadeva sāmānyam / evamapi vikalpānāṃ na vastvena viṣayaḥ / api tu grāhyākāraḥ / sa ca na vastu / vastu tu teṣāṃ parokṣameveti, kathaṃ tenāpi sambandhagrahaḥ / asmākaṃ tu bhūyodarśanasahāyena manasā tajjātīyānāṃ saṃbandho gṛhīto bhavati / ato dhūmo nāgniṃ vyabhicarati / tadvyabhicāre dhūma upādhirahitaṃ saṃbandhamatikrāmediti hetovipakṣaśaṅkānivartakaṃ pramāṇamupalabdhilakṣaṇaprāptopādhivirahaheturanupalambhākhyaṃ pratyakṣameva / tataḥ siddhaḥ svābhāvikaḥ sambandhaḥ //
vācaspatestu prapañcaḥ / tathā hi dhumādīnāṃ vahnyādibhiḥ svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / na tu vahnyādīnāṃ dhūmādibhiḥ / te hi vināpi dhūmādibhirupalabhyante / vahnyādayastu yadārdrendhanasaṃbandhamanubhavanti tadā dhūmādibhiḥ saṃbadhyante / vahnyādīnāṃ (#Nibandh 107#) tu sphuṭamārdrendhanādyupādhikṛtaḥ saṃbandho na tu svābhāvikaḥ / tato 'niyataḥ / svābhāvikastu dhūmādīnāṃ vahnayādibhiḥ saṃbandhaḥ, tadupādheranupalabhyamānatvāt / kvacid vyabhicārasyādarśanāt anupalabhyamānasyāpi kalpanānupapatteḥ / na cādṛśyamāno 'pi darśanānarhatayā sādhakabādhakapramāṇābhāvena sagdihyamāna upādhiḥ saṃbandhasya svābhāvikatvaṃ pratibadhnātīti yuktam /
avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām
iti tu dattāvakāśā laukikamaryādātikrameṇa śaṅkāpiśācī labdhaprasarā na kvacinnāstīti nāyaṃ kvacit pravarteta / sarvatraiva kasyacidanarthasya kathañcicchaṅkāspadatvāt / anarthaśaṅkāyāśca prekṣāvatāṃ nivṛttyaṅgatvāt / antataḥ snigdhānnapānopayoge 'pi maraṇadarśanāt / tasmāt prāmāṇikalokayātrāmanupālayatā yathādarśanamevaśaṅkanīyam / na tvadṛṣṭapūrvamapi / viśeṣasmṛtyapekṣa eva hi saṃśayo nāsmṛterbhavati / na ca smṛtirananubhūtacare bhavitumarhati / taduktaṃ mīmāṃsāvārtikakṛtā -
nāśaṅkā niḥpramāṇikā iti /
tasmādupādhiṃ prayatnenānviṣyanto 'nupalabhamānā nāstītyavagamya svābhāvikatvaṃ saṃbandhasya niścinumaḥ /
syādetat / anyasyānyena sahākāraṇena cet svābhāvikaḥ saṃbandho bhavet, sarvaṃ sarveṇa svabhāvataḥ saṃbadhyeta / sarvaṃ sarvasmād gamyeta / athānyasya cedanyat kāryaṃ kasmāt sarvaṃ sarvasmānna bhavati, anyatvāviśeṣāt / tataśca sa evātiprasaṅgaḥ / yadyucyeta na bhāvasvabhāvāḥ paryanuyojyāḥ, tasmādanyatvāviśeṣe 'pi kiñcideva kāraṇaṃ kāryaṃ ca kiñciditi / nanveṣa svabhāvānāmanuyogo bhinnānāmakāryakāraṇabhūtānāmapi svabhāvapratibandhe tulya eva / tasmād yatkiñcidetadapi / kena punaḥ pramāṇenaiṣa svābhāvikaḥ saṃbandho gṛhyate / pratyakṣasaṃbandhiṣu pratyakṣeṇa / tathā hi abhijāatamaṇibhedatattvavad bhūyodarśanajanitasaṃskārasahāyamindriyameva dhūmādīnāṃ vahnyādibhiḥ svābhāvikāsaṃbandhagrāhīti yuktamutpaśyāmaḥ / evaṃ mānāntaraviditasaṃbandheṣu mānāntarāṇyeva yathāsvaṃ bhūyodarśanasahāyāni svābhāvikasaṃbandhagrahaṇe pramāṇānyunnetavyāni / svabhāvataśca pratibaddhā hetavaḥ svasādhyena yadi (#Nibandh 108#) sādhyamantareṇa bhaveyuḥ, svabhāvādeva pracyaveranniti tarkasahāyā nirastasādhyavyatirekavṛttisandehā yatra dṛṣṭāstatra svasādhyamupasthāpayantyeveti //
atrocyate / iha khalu bhede tadutpattireva vyāptiḥ / na cāsāvanyo vā svata evāvinābhāvalakṣaṇaḥ svābhāvikaḥ saṃbandho bhūyodarśanamātrataḥ sidhyati / tathā hi, kiṃ yatra bhūyodarśanapravṛttistatra niyatatvavyavasthā, yatra vā niyatatvamasti tatraiva bhūyodarśanapravṛttiḥ / prathamapakṣe ghaṭādapi kulaṭā, pārthivatvādapi lohalekhyatvaṃ sidhyet, bhūyodarśanasaṃbhave 'pi niyatatvasaṃbhavāt /
vyabhicāradarśanānnaivamiti cet / kasya punarvyabhicāradarśanam yasya kasyacit śāstrakārasya, pratipatturvā / prathamapakṣe pratipattuḥ kimāyātaṃ yato nānumānamayaṃ kuryāt / anyathānyasya tadviṣayapratyakṣīkāreṇaiva so 'pi kṛtārtha iti kimavaśyamanumānamanveṣate / na cāptavacanādavyabhicāradarśanādanumānam / āptasya niścetumaśakyatvādityanyatra prasādhanāt / śāstrakāraṃ ca pṛṣṭvā dṛṣṭasaṃbandho 'pi dhṛmādagnimanumāsyata ityalaukikam / pratipattustu nāvaśyaṃ sannapi vyabhicāro gocarībhavati / na hi yatra vyabhicārastatraiva tāvati kāle deśe vāvaśyaṃ pratītimavatarati / apratīyamānaśca nāstyeveti na niyamaḥ / satyapi vyabhicāre darśanasāmagrayabhāvāt tasmādarśanāt / aticirakālavyavadhāne 'pi darśanāt brāhmaṇyādivyabhicāravat //
ghaṭapārthivādau pratipattaiva pravṛttaḥ / tadaiva krameṇa vā vyabhicāraṃ paśyediti cet / yadi tāvadasau kathañcit pravartate, pravṛtto 'pi vā sāmagryabhāvāvyabhicāraṃ na paśyet / vajraṃ vā lohena vyāpārayet / vyaktaṃ tasya tāvat tadapyamānamāpannamiti mahat pāṇḍityam / tasmād yadi vyabhicārādarśanādanumānaṃ tadādṛṣṭavyabhicārasya pratipatturghaṭapārthivatvādapyasti / tathā adarśanamātreṇa vyabhicārābhāvo na sidhyati, yogyānupalabdhereva sarvatrābhāvasādhane 'dhikārāt / tato bahulaṃ sahacāramātreṇa na vyabhicārī na vāvyabhicārī niścita iti śaṅkāvakāśaḥ //
yadyevamadṛṣṭavyabhicārādapi dhūmādanumānaṃ mā bhūt / na / īdṛśasya śaṅkāvakāśasya sarvatra tadutpattirahite saṃbhavāditi / atha kadācit pratipattā pravṛtto vyabhicāraṃ paśyati / na tarhi yatra bhūyodarśanam, tatra niyatatvasthitiḥ / tatra kuto dhūme pratibandhasiddhiḥ / bhūyodarśanasyānyatra niyatatvopasthāpakatvakṣatau malinapauruṣatvena sarvatrānāśvāsāt //
yadyevaṃ dvicandrādau cakṣurādipratyakṣaṃ malinapauruṣamupalabdhamiti ghaṭādikamapi nopasthāpayediti cet / na / indriyaviṣayakāryaṃ hi pratyakṣam / na dvicandrādijñānamīdṛśamarthakāryatvābhāvāt / (#Nibandh 109#) tato bhinnalakṣaṇasya pratyakṣābhāsattve 'pi ghaṭajñānaṃ pratyakṣameva / na caivaṃ dhūmādau pārthivatvādau ca vyāptigrāhakasya bhūyodarśanasya lakṣaṇabhedo yenaikatrāśvāsaḥ syāt //
ete evārthakāryatvākāryatve lakṣaṇabheda iti cet / na / ghaṭādijñānasya hyarthakāryatvavivāde pramāṇāntarato 'rthakriyālābhato vā niścayaḥ, na pratijñāmātreṇa / na cātra dhūmasyāgnisahacāraḥ sadātano 'yamatha suhṛddvayasyeva sātyayo gṛhīta iti saṃśaye sadātanasahacāraprasādhakapramāṇāntarasaṅgatirasti, tatkāryaṃ vā kiñcidupalabhyate / tarhi bādhyamānatvābādhyamānatvalakṣaṇo lakṣaṇabhedo bhaviṣyatītyapi na vaktavyam, avyabhicāragrāhakasya bhūyodarśanasya bādhitatvāsiddheḥ / abādhamātraṃ hi prasajyapratiṣedho 'pramāṇam / pramāṇāntarasaṅgatirarthakriyālābho vā paryudāsaścāsiddha iti na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ / nāpi dvitīyaḥ / niyatatvābhāve 'pi pārthivatvādau bhūyodarśanasaṃbhavāditi na bhūyodarśanagamyā vyāptiḥ //
trilocanacodye 'pi brūmaḥ / yadi pratyakṣaṃ svalakṣaṇaviṣayamityayogavyavacchedenocyate tadā siddhasādhanam / anyayogavyavacchedastvasiddhaḥ, pratyakṣānumānādisarvajñānānāṃ grāhyāvaseyabhedena viṣayadvaividhyānatikramāt / yadvi yatra jñāne pratibhāsate tad grāhyam / yatra tu tat pravartate tadadhyavaseyat / tatra pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ grāhyam / adhyavaseyaṃ tu sāmānyam, atadrūpaparāvṛttasvalakṣaṇamātrātmakam / anumānasya tu viparyayaḥ / tataśca sāṃvyavahārikapramāṇāpekṣayā rūparasagandhasparśasamudāyātmakasya ghaṭasya rūpabhedamātragrahaṇe 'pi pratyakṣataḥ samudāyasiddhivyavasthā / tathaikasyātadrūpaparāvṛttasya grahaṇe 'pi sādhyasādhanasāmānyayoratadrūpaparāvṛttavastumātrātmanorayogavyavacchedena viṣayabhūtayorvyāptigraho yukta eva / ata eva vikalpānāmavastveva viṣayaḥ, vastu tu teṣāṃ parokṣamevetyapi durjñānam, sarvavikalpānāmadhyavaseyāpekṣayā vastuviṣayatvāt / śāstre 'pi tathaiva pratipādanāt / na ca manasā tajjātīyānāṃ vyāptigrahaḥ śakyaḥ, manaso bahirasvātantryāt / anyathā andhabadhirādyabhāvaprasaṅgāt / na ca vahnivyabhicāre dhūma upādhirahitaṃ āṃbandhamatikrāmediti vaktumucitam, svakapolakalpitasvābhāvikasaṃbandhasya yācitakamaṇḍanatvāditi //
yadapi vācaspatijalpitam, yo yatropādhinā niyatastatra tasya svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / yathā dahane dhūmasya / tadupādherdṛśyasyānupalabhyamānatvāt kvacid vyabhicārasyādarśanādityatredaṃ vicāryate / yasyādarśanataḥ svābhāvikaḥ saṃbandho vyavasthāpanīyaḥ, sa khalu dhūmasvarūpādarthāntaramupādhirvaktavyo yathā dahanādindhanam / arthāntaraṃ ca kiñcid dṛśyamadṛśyaṃ ca kiñcit, na tu sarvameva dṛśyatāniyatam / tataśca dhūmasyāpi hutāśane syādupādhiḥ, na copalabhyate ityupādhimātrānupalabdhiranaikāntikī / tatkathamadarśanamātrānnāstyevopādhiḥ, yataḥ svābhāvikasaṃbandhasiddhiḥ (#Nibandh 110#) syāt / dṛśyopādhyabhāvasādhane tu siddhasādhanam / paramadṛśyopādhiśaṅkāsaṃbhave svābhāvikatvapratirodhastadavastha eva / kvacid vyabhicārādarśanādityasaṃbaddhameva, upādhivat vyabhicārasyāpyadarśanamātrādabhāvāsiddheḥ / vyabhicārasya sarvadeśakālayoḥ saṃbhave 'pi dṛśyatve 'pi sarvadā sarvatra sarveṇa sāmagryabhāvādapi niścetumaśakyatvāt / brāhmaṇyādivyabhicāravadevāhatyādarśane 'pi deśakālāntare taddarśanasya niṣeddhumaśakyatvāt /
nanu yadi dhūmasyāpekṣaṇīyamarthāntaramupādhiḥ syāt kathaṃ dhūma ityeva pāvakasattāniyama iti cet / nanvidameva cintyate kiṃ dhūme satyavaśyamagniḥ saṃbhavīna veti / kadācidarthāntaramupādhimapekṣya dhūmo 'pi syānnāgniriti kimatra niṣṭabdhaṃ kāraṇam / tasmāt pāvakaparādhīnodayo dhūmaḥ pariniṣṭhitaḥ kathaṃ tadabhāve bhāvaṃ svīkuryādityeva sādhu /
atha vyaktau jātau vā vahnivyabhicāro na dṛṣṭaḥ, kathaṃ tatra śaṅkayata iti cet / tat kiṃ sthāṇuvyaktau jātau vā puruṣatvaṃ dṛṣṭaṃ yena sthāṇau śaṅkayate / anyatrordhvatāliṅgite dṛṣṭamiti cet / ihāpyanyatra bhūyaḥ sahacāriṇi pārthivatvādau dṛṣṭa eva vyabhicāraḥ / yatraiva tu yat saṃśayyate tatraiva tasya darśanamapekṣyata ityalaukikam / yadi dhūmavyaktau vyabhicāro dṛṣṭastadā dhūmasāmānyaṃ vyāptau bahirbhūtameva, kathaṃ saṃśayaḥ / atha jātau dṛṣṭastadāpi vyabhicāraniścaya eva, kathaṃ saṃśayaḥ / ato dhūmajātāvadṛśyamāno 'pi vyabhicāra upādhirvā darśanāyogyatayā niṣeddhumaśakya iti saṃśayo durvāraprasaraḥ / sa cedānīmupādhervyabhicārasya vā saṃśayaḥ svābhāvikatvasaṃśayasvabhāvaḥ svābhāvikatvaniścayaṃ tāvadavaśyaṃ pratibadhnāti / tasmāt svābhāvikatvaniścayapratibandha evārthataḥ, niścayamantareṇa gamakasya svayamakiñcitkaratvāt / tadevamupādhyanupalabdhirvyabhicārasyānupalabdhirvānaikāntikī na tayorabhāvaṃ sādhayati, yataḥ saṃbandhasya svābhāvikatvasiddhiḥ syāt / asiddhā ceyamupādhyanupalabdhiḥ / yathā dahano nendhanena vinā dhūmena saṃbadhyate tathā dhūmo 'pi na tena vināgninā saṃbadhyata iti samānamupādhitvamindhanasyobhayatra /
atha siddhasyāgnerindhanasāhityena dhūmalābha ityupādhivyavasthā, asiddhasya tu dhūmasya tannimittātmalābhatayāvyabhicārāt svābhāvikaḥ saṃbandha iti vyavasthā pyata iti cet / evamapi saiva tadutpattirāyātā / saiva svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / na punaḥ pratijñāsiddhaḥ sahacāramātrātmakaḥ / kiṃ ca svābhāvikatvādavyabhicāraḥ sarvatra, sarvatrāvyabhicārācca svābhāvikatvamitītaretarāśrayatvamanivāryam / yasya tu sakṛttadutpattipratītireva sarvatrāvyabhicārapratītistasya nāyaṃ prasaṅgaḥ /
yadyevaṃ mamāpi bhūyodarśanādavyabhicārasiddhiriti cet / na / bhūya ityapariniṣṭhitavārasaṃkhyatvāt kiyatā darśanena lakṣaṇānusārī nirvṛtimāsādayet / asmākaṃ (#Nibandh 111#) tu pratyakṣānupalabdhau parigaṇitasaṃkhyāveva / yadāhuḥ
prāgadṛṣṭau kramāt paśyan vetti hetuphalasthitim /
dṛṣṭau vā kramaśo 'paśyannanyathā tvanavasthi(ti)riti //
yattvanupalabhyamānasyāpi kalpanānupapatteriti vilapitam, tadvālasyāpyasāmpratam / anupalabhyamāne 'rthe ca kalpanāvakāśāt / na hi dṛśyamāno ghaṭaḥ kalpita ucyate / na ca sandihyamāna upādhiḥ saṃbandhasya svābhāvikatvaṃ pratibadhnātīti yuktam, sādhakabādhakābhāva eva saṃśayasya nyāyaprāptatvāt / ata eva na sarvatra śaṅkāpiśācāvakāśaḥ / tatkathaṃ nāyaṃ pravartetaṃ /
pramāṇaviṣaye 'pi śaṅkā kartuṃ śakyata iti cet / na / svīkṛtapramāṇasya hi niścayaphalatvāt pramāṇasyāvipratipannapramāṇaviṣaye niścayasvīkāranāntarīyaka eva tatsvīkāraḥ / na ca śaṅketyeva na pravṛttiḥ, arthasaṃśayenāpi pravṛtteranivāryatvāt snigdhānnapānopayogavat / tadupayoge kadācinmaraṇadarśane 'pi koṭiśo jīvitadarśanāt / na ca prāmāṇikalolayātrākṣatiḥ, prāmāṇikaireva pramāṇābhāve saṃśayasya vihitatvāt / yathādarśanamāśaṅkanīyamityādyapi siddhasādhanam, anyatra dṛṣṭasyaivopādhervyabhicārasya vā śaṅkitatvāt / kiṃ ca bādhakādarśane 'pi sādhakabhāvādapi śaṅkā syādeva /
yadapi syādetaditi valgitaṃ tadapi niḥsāram / pramāṇasiddhe hi rūpe svābhāvāvalambanam / natu svabhāvāvalambanenaiva vastusvarūpavyavasthā / tadyadi niyataviṣayānvayavyatirekagrāhakapratyakṣānupalambhapramāṇasiddhe hetuphalabhāve svabhāvavādastat kimāyātaṃ svābhāvikasaṃbandhe / yatra tadutpattisāmagrīṃ hṛdayena dūrīkṛtyānyataḥ sahacaritadvayād viśeṣaṃṇa pratītau pratyupāya eva devīyān / tatsāmagryapekṣaṇe ca tadutpattireva sā / kimāhopuruṣikayā nāmāntarakaraṇena / kena punaḥ pramāṇena eṣa svābhāvikaḥ saṃbandho gṛhyata ityādistadgrahaṇaprakāraḥ pūrvameva nirākṛtaḥ / tathā svābhāvikatvāsiddhau svabhāvataśca pratibaddhā hetava ityādyupasaṃhāropi manorājyamātram / tasmādarthāntare gamye kāryahetustadbhāvasiddhiśca pratyakṣānupalambhāditi sthitam / tadevaṃ svābhāvikavādena hṛdayānulepanamaśucineva parihāryaṃ dūrata iti /
// vyāptinirṇayaḥ samāpto ratnakīrtipādānām //
(#Nibandh 112#)
// 8 //
// sthirasiddhidūṣaṇam //
namastārāyai //
yadyogādandhavadviśvaṃ saṃsāre bhramadiṣyate /
sā kṛpāvaśagaiḥ pāpā sthirasiddhirapāsyate //
iha pare sakalapadārthasthairyaprasādhanārthaṃ pratyakṣamanumānamarthāpattiṃ(ca) pramāṇānyācakṣate / tathā hi sa evāyaṃ ghaṭasphaṭikādiriti pratyabhijñākhyaṃ pratyakṣamudīyamānaṃ sthairyamutthāpayati / na cedamapramāṇamabhighātavyam / aprāmāṇyaṃ hi bhavadaprāmāṇyakāraṇopapattyā vā bhavet, prāmāṇyalakṣaṇavirahād vā / yadyādyaḥ pakṣaḥ kimaprāmāṇyakāraṇam, mithyātvamajñānaṃ saṃśayo vā / na tāvadatra mithyātvam / mithyātvaṃ hi tadviṣaye bādhakapratyayād vā hetūtthadoṣato vā saṃbhāvyeta / na tāvad bādhagandho 'pi saṃbhavati, deśakālanarāntareṣvapyasaṃbhavāt / na cānavagatāpi bādhā kadācidapi bhaviṣyatīti śaṅkā yuktimatī, nirbījaśaṅkānupapatteḥ /
avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /
iti dattāvakāśā saṃśayapiśācī labdhaprasarā na kvacinnāstīti nāyaṃ kvacitpravarteta / antataḥ snigdhānnapānopayoge 'pi maraṇadarśanena sarvatra śaṅkānivṛtteḥ / tasmāt prāmāṇikalokayātrāmanupālayatā yathādarśanameva śaṅkanīyaṃ nādṛṣṭapūrvamapi / yaduktaṃ kārikāyāṃ
nāśaṅkā niṣpramāṇikā /
iti /
bṛhaṭṭīkāyāmapi
utprekṣeta hi yo mohādajñātamapi bādhakam /
sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet //
iti /
kṣaṇabhaṅgasādhanaṃ bādhakamasyeti cet / na / anumānasya paramparayāpi pratyakṣapūrvakatvāt pratyakṣaṃ pradhānam / prādhānyāccānumānasya bādhakam / na tvanumānamasya / pratyakṣāntaraṃ tu bādhakaṃ bhavati / yathā sarpādipratyayasya rajvādipratyakṣam / taccātra na saṃbhavati /
nanu pratyakṣe 'pi bādhake kasmānna bhavati parasparapratibandhena dvayorapyapratyakṣatā / na / arthakriyāsamarthavastuviṣayāviṣayatvena samānatvābhāvādekasya pratyakṣābhāsatvāditi na (#Nibandh 113#) sadviṣayatvaṃ bādhakapratyayānmithyātvam / nāpi hetūtthadoṣattaḥ, deśakālanarāntare 'rthavisaṃvādāt / nāpyajñānamaprāmāṇyakāraṇamatrāsti, pratyabhijñānasaṃvedanasaṃbhavāt / na ca saṃśayaḥ / na hi tadevedaṃ syād vā na veti sphaṭikādiṣūdayati matiḥ,kiṃ tu tadevedaṃ sphaṭikādikamiti nirastavibhramāśaṅkā / tannāprāmāṇyakāraṇopapattyā pratyabhijñānasyāprāmāṇyam / nāpi lakṣaṇakṣayāt / yadeva hi utpannamasandigdhamaduṣṭakāraṇajanyaṃ deśakālanarāntareṣvabādhitaṃ ca tadeva pramāṇamiti naḥ siddhāntaḥ / taduktam
tasmād dṛḍhaṃ yadutpannaṃ na visaṃvādamṛcchati /
jñānāntareṇa vijñānaṃ tatpramāṇaṃ pratīyatām //
tathā bṛhaṭṭīkāpi
tatrāpūrvārthavijñānaṃ niścitaṃ bādhavarjitam /
aduṣṭakāraṇārabdhaṃ pramāṇaṃ lokasaṃmatam //
iti / etacca lakṣaṇamuktanyāyena pratyabhijñāne 'pi saṃbhavatīti pramāṇamevedam / nanvidamekameva na bhavati, kāraṇabhedāt, viṣayabhedāt, svabhāvavirodhācca / tathā hi sa iti saṃskārakāryam, ayamiti cendriyakāryam / na ca kāraṇabhede 'pi kāryābhedo viśvavaicitryāhetukatvaprasaṅgāt / tathā satyapi sphaṭikaḥ sphaṭika iti vyapadeśābhede pūrvadeśakālasaṃbandhāparadeśakālasaṃbandhābhyāṃ viruddhadharmābhyāṃ yogāt sphaṭikaḥ pūrvāparakālayorbhidyata iti viṣayabhedo vaktavyaḥ / tathā sa iti parokṣam, ayamiti sākṣātkāraḥ / na cānayoḥ svabhāvaviruddhayordahanatuhinayoriva śakyā śakreṇāpyekatā āpādayitum, trailokasyaikyaprasaṅgāt / na cāsya prāmāṇyam, vikalpatvenāvastunirbhāsitvāt,smārtādaviśeṣācca / tasmāt pratyabhijñā ekatvaṃ sthāpayati bhāvānāmiti manorathamātram //
atrocyate / ekamevedaṃ pratyabhijñānaṃ samākhyātam / yadyapīndriyaṃ kevalamasamartham, yadyapi saṃskāramātram, saṃskārasadhrīcīnaṃ tu indriyaṃ bhāvayiṣyati pratyabhijñānam, tadbhāvābhāvānuvidhānāt pratyabhijñābhāvābhāvayoḥ / na hi nājījanad bījamātramaṅkuramiti mṛdādisahitamapi na janayati / atha bhavatu deśakālayostatsaṃsargayorvā parasparanānātvam, na tadavacchinnasya padmarāgasya, tasya tābhyāṃ tatsaṃsargābhyāṃ cānyatvāt //
tato 'nyatve tatsaṃsargayoḥ kutastadīyatvamiti cet / svabhāvādeveti saṃsargaparīkṣāyāṃ nipuṇataramupapādayiṣyate / na ca svabhāvavirodhaḥ, anumānasyāpyanekatvaprasaṅgāt / tadapi hi pratyakṣamapratyakṣaṃ ca, avikalpo vikalpaśca, asamāropaḥ samāropaśca / svānubhavāvasthāpitābhedasya svarūpatadgrāhyabhedāpekṣayā pratyakṣādīnāmavirodha iti cet / na, ihāpi sāmyāt / na khalvetadapi vijñānaṃ (#Nibandh 114#) tattedantādhikaraṇamekamābhyāmanuraktaṃ sphaṭikaṃ gocarayadabhinnaṃ nānubhūyate nāvasīyate vā / ekatve 'pi ca vastunastadanurañjakatattedantābhedāpekṣayā pratyakṣatāparokṣate na virotsyete, sahasaṃbhavāt, vijñānaikatvasya ca pramāṇasiddhatvāt / na ca sa iti pūrvadeśakālasaṃsargo 'yamiti ca sannihitadeśakālasaṃsargaṃ ekasya virudhyate, yato yuktaṃ yatpadmarāgasya svarūpe paricchidyamāne tadabhāvo vyavacchidyata iti tadavyavacchede tatsvarūpāparicchedāt svapracyutivyavacchedyasvabhāvatvāt padmarāgabhāvasya tadanavacchede tatparicchedānupapatteḥ //
kasmāt punastadanye puṣparāgādayo vyavacchidyante / tadabhāvāvinābhāvāditi cet / sa eva kutaḥ / pratyakṣeṇa kadācidapi puṣparāgapadmarāgayostādātmyānupalambhāditi cet / yatra tarhi tatastādātmyapratītiḥ, na tatra tadavinābhāvaḥ / samasti ca so 'yaṃ padmarāga iti deśakālāvasthānugatamekaṃ padmarāgamavabhāsayantī sākṣātkāravatī pratītiḥ / na vikalparūpatayāsyā aprāmāṇyam, abhilāpasaṃsargapratibhāsatvaprāmāṇyayoravirodhāt / na cedaṃ smārtam, adeśakālāvasthāvato 'yaṃ deśakālāvasthānugatatvenādhikyāditi //
atha keśakuśakadalīstambādau satyapi bhede pratyabhijñānamutpannamiti cet / utpadyatāṃ ko doṣaḥ / kimanena pratipāditaṃ bhavati / kiṃ pratyabhijñāyāḥ sādhāraṇānaikāntikatvam, atha śabdasāmyādubhayorapyaprāmāṇyam, uta saṃśayāpādanamātram / prathamaḥ pakṣo 'nabhyupagamādeva nirastaḥ / na hīyamanumānatvenopanyastā / anumānatve 'pyabādhitatvāditi viśeṣaṇe na doṣa iti pratipādayiṣyāmaḥ / nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, dṛṣṭāntamātrataḥ sādhyasiddherayogāt / keśoṇḍukādiviṣayasya cakṣurvijñānasyāpyaprāmāṇye ghaṭādipratyakṣasyāprāmāṇyaprasaṅgāt / saṃśayamātraṃ tu vyavahārocchedakatvānnāśrayaṇīyamevati pratipāditamiti na tṛtīyo 'pio pakṣaḥ //
kiṃ ca keśādau yadi pratyabhijñā vyabhicāriṇo, kāryakāraṇapratītiḥ kiṃ na vyabhicāriṇī / yā vyabhicāriṇo sā kāryakāraṇapratītireva na bhavatīti cet / yadyevaṃ yā visaṃvādinī sā pratyabhijñaiva na bhavati tadābhāsatvāditi samānam / pratyabhijñānasya ca sati prāmāṇye 'numānādiṣvanantarbhāve pratyakṣataiva, saṃskārasahāyendriyānvayavyatirekānuvidhāyitvācca / satsaṃprayoge satīndriyāṇāṃ bhāvācca / tadiyaṃ pratyabhijñā anekadeśakālāvasthāsaṃbaddhamekaṃ sphaṭikādikaṃ gocarayantī sthairyaṃ vyavasthāpayati //
tathānumānato 'pi sthiratāsiddhiḥ / prayogaḥ - vivādādhyāsitaḥ sa evāyaṃ sphaṭikaṃ ityādipratyabhijñāpratyayo yathārthaḥ, abādhitapratyayatvāt / yāvānabādhitapratyayaḥ sa sarvo yathārtha upalabdhaḥ / yathā svasaṃvedanapratyayaḥ / abādhitaścāyam / tasmāttatheti / abādhitatvaṃ ca parodbhāvitakṣaṇikatvasādhanabādhakoddhārānniśceyam //
(#Nibandh 115#)
athāparaḥ prayogaḥ / vivādādhyāsitā bhāvāḥ pūrvāparakālayorekasvabhāvāḥ, abādhitapratyabhijñayā pratyabhijñāyamānatvāt / yadyadabādhitapratyabhijñayā pratyabhijñāyate tatsarvamabhinnam / yathā yastvayā dṛṣṭo nīlo 'rthaḥ sa eva mayā dṛṣṭa iti nīlo 'rthaḥ pratyabhijñāyate / tathā caite bhāvāḥ / tasmāttatheti / pūrvaṃ pratyayasya dharmitā, adhunā bhāvānāmiti viśeṣaḥ /
kiṃ ca sahetukatvādvināśasya sthairya siddham / prayogaḥ - vivādāspadībhūtā bhāvā yathāsvaṃ vināśahetusannidheḥ prāṅ na vināśinaḥ, sahetukavināśatvāt / yadyaddhetukaṃ tattadasannidhau na bhavati / yathā vahnyādyabhāve dhūmādiḥ / sahetukavināśāścāmī bhāvāḥ / tasmāttatheti / sahetukavināśatvaṃ ca ghaṭasyāgnidhūmayoriva pratyakṣānupalambhato mudgaravināśayorapi kāryakāraṇabhāvasiddhau siddham / na ca vināśahetorasāmarthyavaiyarthyābhidhānamucitam, aṅkurādihetorapi tathātvaprasaṅgāt / śakyaṃ hi vaktumarthasyābhaviṣṇutāyāmasamartho janmahetuḥ, bhaviṣṇutāyāṃ vyartha iti / api ca akṣaṇikāḥ santaḥ, kāraṇavattvāt / yat kāraṇavattadakṣaṇikam / yathā bhāvavināśaḥ / kāraṇavantaśceme santaḥ / tasmādakṣaṇikā iti /
kāraṇavattvasya sādhyaviparyaye vṛttiśaṅkā vināśasya sahetukatvameva nivartayatīti prasiddhavyāptikāt kāraṇavattvādakṣaṇikatvasiddhiriti //
tathā śaṅkaraḥ sthirasiddhau prāha / notpattyanantaravināśī bhāvaḥ, prameyatvāt, vastuvyāvṛttivaditi / avidyamānavipakṣatvādanvayyeva hetuḥ / prameyatvasya kṣaṇikatvena virodhābhāvāt sandigdhavyatirekitvamiti cet / na khalu kṣaṇikatve kasyacitprameyatvaṃ sidhyati, kṣaṇasthitidharmaṇaḥ pramāṇakāle 'pātāt / atītasya ca prameyatve 'tiprasaṅgāditi /
evameva prayogamupastuvan trilocano 'pyāha / akṣaṇikāḥ sarvabhāvāḥ, prameyatvāt / yat pramīyate tadakṣaṇikam / yathā bhāvavināśaḥ / prameyāśca sarvabhāvāḥ / tasmādakṣaṇikā iti /
asiddho dṛṣṭāntadharmīti cet / na / svakāraṇakalāpādutpannavato bhāvasyāntareṇa nivṛttiprasavaṃ sarvadāvasthānaprasaṅgāt / tadaiva bhāvo 'sti na pūrvaṃ na praścādityapi śabdaḥ kṣaṇikaparyāyatveneṣyamāṇaḥ kṣaṇādūrdhvaṃ sattvāvicchedopajananamantareṇa nārthavān devairapi śakyaḥ parikalpayitum / vināśakālāpekṣayā hi kṣaṇo 'lpīyān kālaḥ / tena so 'syāstīti kṣaṇiko vaktavyaḥ / itarathā janmavināśayorekasmin kāle bhavatoḥ tulyahetukatvenaikatvaprasaṅgaḥ / ekatve tu dvayorekataraḥ prahātavyaḥ / tatra janmaprahāṇe bhāvā niḥsvabhāvāḥ prasajyeran / nivṛttiparityāge ca janmino bhāvā nityā iti durnivāraḥ prasaṅgaḥ / tat siddho dṛṣṭāntaḥ //
(#Nibandh 116#)
nanu prameyatvakṣaṇikatvayorvirodhāsiddheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikaṃ prameyatvamiti cet / naitadasti / yasmādarthaṃ kañcit prāpayat pratyakṣaṃ tena pratyāsannatvātprāpayati / pratyāsattiśca tadutpatirevāvakalpate, na tādātmyam, sākāranirākāravādayoraprakṛtatvāt / anyatra nirākṛtatvācca / sā ca niyatavastupratibhāsākṣiptā kāryakāraṇabhāvalakṣaṇā pratyāsattistulyakālaṃ pramāṇaprameyayoranupapannā, savyetaraviṣāṇayoriva / tataḥ pramāṇamarthasattāṃ bodhayattadadhīnotpādatayā bodhayati / kāraṇabhāvamātrānubandhitvācca tasya pūrvakālasattayā bhavitavyam / ataḥ pūrvakālasattvena vyāptaṃ prameyatvam / pūrvakālasattvaṃ ca kṣaṇikatve 'nupapannamiti vyāpakānupalabdhyā vipakṣāt kṣaṇikatvād vyāvartamānaṃ prameyatvamakṣaṇikatvena vyāpyata iti asandigdho vyatirekaḥ / tadevamanumānapramāṇasiddho 'kṣaṇika iti //
evamarthāpattirapyasya sādhikā / tathā hi kāryakāraṇabhāvagrahaṇaṃ kramayaugapadyagrahaṇasmaraṇam abhilāṣaḥ svayaṃnihitapratyanumārgaṇaṃ duṣṭārthakutūhalaviramaṇaṃ karmaphalasaṃbandhaḥ saṃśayapūrvakanirṇayaḥ bandhamokṣaḥ mokṣaprayatnaḥ śubhodarke karmaṇi pravṛttiḥ pratyabhijñā kāryakāraṇabhāvaḥ upādānopādeyabhāvaprabhṛtayaḥ sthirasattāmantareṇānupapadyamānāḥ sthairya sādhayanti / pratikṣaṇaṃ bhede satyanubhaviturvinaṣṭatve 'nyasya kāryakāraṇabhāvagrahaṇādyanupapatteriti kathaṃ kṣaṇabhaṅgaśaṅkāpi //
atrābhidhīyate / apramāṇamevāyaṃ pratyabhijñākhyo vikalpo mithyātvaṃ ca sadviṣayatvabādhakapratyayāt / nanvasya bādhakaṃ pratyakṣamasambhavi, anumānaṃ cāsamarthamāveditamiti cet / nanvasya pratyabhijñānasya svārthāvinābhāvadārḍhye pratyakṣasahasreṇāpi kim / saṃvādaśaithilye tu bādhakapratyakṣavadanumānamapi prāptāvakāśam, pramāṇasyaiva siddhibādhayoradhikārāt / tathā hi māyākāraḥ śirasi nimajjitaṃ golakamāsyena niḥsārayatīti pratyabhijñā śirasi cchidraprasaṅgasaṅgatenānumānena bādhyamānā pratītaiva / bādhyamānā na pratyabhijñeti prastute 'pyastu / yathāvanatākāśapratibhāsaḥ sarvasaṃpratipattāvapi bādhya eva tadvadekatāgrahaḥ sarvasaṃpratipattāvapi bādhyo 'stu / tasmādasyāḥ pratyakṣatākīrtanaṃ yācitakamaṇḍanamātramatrāṇam / kathamataḥ sthairyasthitirastu / tataścānumānatvamapyasyā dhvastam, uktakrameṇa abādhitatvaviśeṣaṇaviruddhabādhyamānatāyāḥ prasādhanāditi viśeṣaṇāsiddho hetuḥ / yadāpi kṣaṇabhaṅgasādhakaṃ bādhakaṃ nocyate asyāstadāpīyamapramāṇameva, lūnapunarjātakeśapāśādau vyabhicāropalambhāt //
nanūktaṃ yā vyabhicāriṇī sā na pratyabhijñetyādi / yuktametat, yadi kāryakāraṇabhāvapratītivallakṣaṇabhedaḥ pratipādayituṃ śakyeta / yathā hyanvayavyatirekagrahaṇapravaṇapratyakṣānupalambhādupapanno niścayaḥ kāryakāraṇabhāvapratīteranyastadābhāsapratītirityanayorlakṣaṇabhedaḥ, tathā yadi pratyabhijñāne 'pi lakṣaṇabhedo darśitaḥ syāt, darśayituṃ (#Nibandh 117#) vā śakyo vyabhicārāvyabhicāropayogī, tadā bhavatu pratyabhijñātadābhāsayorvivekaḥ / na tvevamasti, sarvatrātyantasadṛśe vastuni pṛthagjanapratyabhijñāyā ekarasatvāt //
saṃvāditvāsaṃvāditve lakṣaṇabheda iti cet / na / aliṅgasya hi vikalpasya saṃvādo nāma pramāṇāntarasaṅgatirarthakriyāprāptirvā / tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, paścādapi sa evāyamiti svatantraikādhyavasāyamātrādaparasya pramāṇagandhasyāpyabhāvāt /
nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ saṃgacchate / na hi pūrvāparakālayorekavastupratibaddhā siddhā kācidarthakriyāḥ, bhinnenāpi tatsamānaśaktinā tādṛgarthakriyāyāḥ karaṇāvirodhāt / tathā hi yathaiko ghaṭo vāri dhārayatīti tatkālabhāvino 'pyanyasya deśāntaravartino na vāridhāraṇavāraṇam tathā dvitīyādikṣaṇopyanyo yadi vāri dhārayati, kīdṛśo doṣaḥ syāt / visadṛśakriyāyāṃ tu cintaiva nāsti / tatkathaṃ pratyabhijñānasya saṃvādasaṃbhavaḥ //
nanu yadyekaṃ pratyabhijñānaṃ bisaṃvādi dṛṣṭamiti sarvameva pratyabhijñānaṃ visaṃvādi śaṅkyate, tadaikamindriyajñānaṃ keśoṇḍukadvicandrādau visaṃvādyupalabdhamiti ghaṭādiṣvapi sarvameva pratyakṣaṃ visaṃvādi saṃbhāvyatām, indriyajanyatvasyaikalakṣaṇasya sarvatra saṃbhavāditi cet / na / tatrāpi lakṣaṇabhedasya sadbhāvāt / tathā hi bahirarthasthitāvindriyārthakāryatayā sākṣādarthākārānukāritvaṃ pratyakṣatvam / taccābhyāsaviśeṣāsāditapaṭimnā pratyakṣeṇa niścīyate / kvacittvarthakriyāprāptijñānāditi pratyakṣatvamanavadyameva / dvicandrādau tvarthavinākṛtena timirādiviplutacakṣuirmātreṇa tajjñānaṃ janitamiti pratyakṣābhāsameva / dvicandrādyarthābhāvastu deśakālanarāntarairdvicandrāderarthasya bādhitatvādavyāhata iti pratyakṣābhāsaparihāre 'pi pratyakṣeṣu ka āścāsavirodhaḥ / pratyabhijñāne 'pi sarvamidamastīti na yuktam //
yathā hi pūrvaṃ pāvakādau pākādikriyā pratibaddhā siddhā paścādanubhūyamānā dahanajñānasya saṃvādamāvedayati, anyathā bāhyārthocchedānnirīhaṃ jagajjāyate, na tathā prathamacaramakālayorekīmāvapratibaddhā kācidarthakriyā upalabdhigocarā pūrvāparakālayorekatvamantareṇa vā pravṛttyādikṣatiryenaikatāvagraho 'pi saṃvādī syāt / tadiyamanumānabādhitatvād vyabhicāraśaṅkākalaṅkitatvāccana pratyakṣamanumānaṃ veti kathamataḥ sthairyasiddhiranumānapratihatirvā //
yat punarvācaspatirūvāca saṃskārendriyayormilitayoreva pratyabhijñānaṃ prati kāraṇatvamiti, tadayuktam, bhinnasāmagrīprasūtatvādanayorjñānayoḥ / tathā hi nimīlite cakṣuṣi sa ityatrendriyavinākṛtasyaiva saṃskārasya sāmarthyamupalabdham / prathamadarśane tvayamityatra saṃskārarahitasyaivendriyasya sāmarthyaṃ dṛṣṭam / tasmāt sāmagrīdvayapratibaddhaṃ (#Nibandh 118#) jñānadvayamidamavadhāritam / kathamubhābhyāṃ militvaikameva pratyabhijñānamutpāditamityudghuṣyate / bījakṣityādyostu pṛthak sāmarthyaṃ na dṛṣṭamityekaiva sāmagrītyaṅkuro 'pyeka evāstu / tathā pūrvadeśakālāparadeśakālābhyāṃ tatsaṃbaddhābhyāmanyatvāt padyarāgasyābheda ityapyasaṅgatam / viruddhayordharmayoḥ padmarāgādanyatve 'pi viruddhadharmayogāt padmarāgasya bhedaḥ kathamapahnayate, trailokyaikatvaprasaṅgasya durvāratvāt / na hi dharmadharmiṇoranyatve 'pi brāhmaṇatvacāṇḍālatve ekādhāre bhavitumarhata iti padmarāgasya bhedo duratikramaḥ / tathā ca na svabhāvavirodho 'numānasyāpyanekatvaprasaṅgāt / tadapi pratyakṣamapratyakṣaṃ cāvikalpo vikalpaścāsamāropaḥ samāropaścetyapyayuktam / anumānasya hi paramārthataḥ svasaṃvedanapratyakṣātmano 'vikalpasyāsamāropasvabhāvasyāpratyakṣatvavikalpatvasamāropatvādeḥ parāpekṣayā prajñaptatvād viruddhadharmādhyāsābhāvāt kathaṃ bhedasiddhiḥ / sa e vāyamiti tu pratyabhijñānasya sa ityaspaṣṭākārayogitvam, ayamiti spaṣṭākārayogitvamiti viruddhadharmadvayaṃ bhedakam //
na caivaṃ vaktavyam tattedantāpekṣayā pratyabhijñānasyāpyekasyaiva pārokṣyāpārokṣyamaviruddhamiti / na hodamekākāratayā vyavasthitam, yenānumānavadasyāpi pārokṣyāpārokṣyavyavasthāmātraṃ syāt / yāvadatītārthākārānukāro vartamānārthānukāraśca svadharmo na bhavati tāvattadarthagocarataiva nāsti / kutaḥ pārokṣyāpārokṣyavyavahāro bhaviṣyati / tasmāt spaṣṭāspaṣṭākāradvayaviruddhadharmādhyāsāt pratyabhijñānaṃ
pratyayadvayametaditi sthitam //
tathā sahetukavināśatvādayamapyasiddho hetuḥ / yatpunaratroktam sahetukavināśatvaṃ ghaṭasyāgnidhūmayoriva pratyakṣānupalambhato mudgaraghaṭavināśayorapi kāryakāraṇabhāvasiddhau siddhamiti, tadasaṅgatam, agnidhūmayordvayorapi dṛśyatvāt, pratyakṣānupalambhato dhūmasya vahnikāryatā sidhyatu / vināśaśabdavācyastvartho na kaścididantayā dṛṣṭaḥ / karparameva ghaṭamudgarābhyāmutpadyamānamupalabdham / yadāhurguravaḥ
dṛṣṭastāvadayaṃ ghaṭo 'tra ca patan dṛṣṭastathā mudgaro
dṛṣṭā karparasaṃhatiḥ paramato nāśo na dṛṣṭaḥ paraḥ /
tenābhāva iti śrutiḥ kva nihitā kiṃ vātra tatkāraṇaṃ
svādhīnā palighasya kevalamiyaṃ dṛṣṭā kapālāvaliḥ //
tadayamabhāvo dṛśyānupalabdhibādhitaḥ kathaṃ pratyakṣato mudgarādikāryamavadhāryaḥ //
yatpunarasminnadṛśyamāne 'pi dṛśyata iti vāgjālaṃ sā bhaṇḍavidyā / tadvacanād gṛhṇānnapi paśureva / tathā hi
kasyacit pratibhāsena sādhyate 'pratibhāsi yat /
pratibhāso 'sya nāsyeti nopapattestu gocaraḥ // iti /
(#Nibandh 119#)
athaivaṃ vaktavyam kimanyena dhvaṃsena, karparameva ghaṭadhvaṃso 'stu, tathā ca sati mudgarādyabhāve karparābhāvāt ghaṭasthairyamavyāhatamiti / durāśā khalveṣā / tathā hi yathā nāśaśabdena karparamucyate tathā yadyabhāvaśabdenāpi karparamevocyate tadaikatra pradeśe ghaṭamekamapanīya ghaṭāntaranyāse tatrāpanītaghaṭasyābhāvavyavahāro na syāt, tatpradhvaṃsakapālayostatrānutpādāt / tasmādyathāpanītaghaṭasya pracyutimātrāpekṣayā nyastaghaṭe 'bhāvavyavahārastathā mudgarādikāraṇābhāvāt pradhvaṃsakarparayoranutpāde 'pi pracyutimātrāpekṣayaiva pratikṣaṇamanyānyatvavyavahāro ghaṭasya sidhyatīti kutaḥ sthairyasiddhiḥ / tasmāt pradhvaṃsakarparābhāve 'pi pracyutimātrātmakabhāvāpekṣayāpyasmanmatamavyāhatam / yadāhurguravaḥ
āstāṃ karparapaṃktireva kalaśadhvaṃso na ceyaṃ purā
tena sthairyamapi prasidhyatu tato bhinnena nāśena kim /
atrottaram,
nāśaḥ saiva yathocyate yadi tathābhāvo 'pi kumbhāntar
anyāse 'bhāvavacaḥ kathaṃ matamataḥ sidhyatyabhāvo 'pi na //
iti /
nanu yadi svahetujanito nāśo nāsti, kathaṃ kvacideva deśe kāle ghaṭo naṣṭa iti pratītiniyamaḥ / na ca mudgarādanyo nāśasya heturvaktavyaḥ, prāgapi nāśasaṃbhave naṣṭaghaṭabuddhisaṃbhavaprasaṅgāt / yadāhuḥ
nāśo nāsti yadi svahetuniyataḥ kiṃ deśakāle kvacit
kumbho naṣṭa iti pratītiniyamastenāsti kāryaśca saḥ /
nāpyanyat kila kāraṇaṃ rayavato daṇḍātpurāpyanyathā
nāśoktā na kṛtā vinaṣṭaghaṭadhīḥ kenoddhurā vāryate //
iti cet / tarhīdānīmarthāpattyā pradhvaṃsaṃ prasādhya mudgarādhīnatvamasya sādhayitumārabdham / tathā ca sati dhūmāgnivat pratyakṣataḥ pradhvaṃsasya mudgarādikāryatvaṃ siddhamityutphullagallamullapitaṃ vyāluptam //
na cārthāpattito 'pi tatsiddhiḥ saṃdyapate, kumbho naṣṭa iti pratīteranyathāpyupapadyamānatvāt / vināśaṃ vināpi hi ghaṭadarśanavato mudgarakṛtakapālānubhava evanaṣṭaghaṭāvasāyasādhanaḥ, kimapareṇa nāśena kartavyam, ghaṭo naṣṭa iti buddherghaṭaniścayapūrvakamudgarakṛtakapālānubhavamātrānvayavyatirekānuvidhānadarśanāt / na ceyaṃ sāmagrīpūrvamapyasti / mudgarābhāve karparapaṃkterevābhāvāt kathaṃ prāgapi naṣṭaghaṭabuddhiprasaṅgaḥ saṃgato nāma / yadāhurguravaḥ
dṛṣṭe 'mbhobhṛti mudgarādijanitā dṛṣṭā kapālāvalī
saṅketānugamādvinaṣṭaghaṭadhīstāvat samutpādyate /
(#Nibandh 120#)
sāmagryāmiha nāśanāma na kimapyaṅgaṃ na cāsyāmapi
syādeṣā na kadāpi nāpi ca purāpyeṣā samagrā sthitiḥ //
arthāpattirato gatā kṣayamiyaṃ na dhvaṃsasiddhau prabhuḥ // iti //
yadi nāśānubhavo nāsti kapālānubhavāt kapālakalpanaiva syāt, na naṣṭaghaṭabuddhiriti cet / tadetadatisāhasam, ghaṭaniścayapūrvakakapālavalayadarśanādeva naṣṭaghaṭabuddheḥ sākṣādevānubhūyamānatvāt / tadapalāpe dhūmādīnāmapi dahanādipūrvakatvaniścayo na syādityatiprasaṅgaḥ //
nanu ghaṭo naṣṭa iti buddhirviśeṣyabuddhiḥ / sā ca vināśaṃ viśeṣaṇamākṣipatīti cet / tadasat, yataḥ
svabuddhyā rajyate yena viśeṣyaṃ tadviśeṣaṇam /
ucyate / na cāvidyamānamadṛśyaṃ vā svabuddhyā kiñcidrañjayati / prayogo 'trayasya na svarūpanirbhāsastanna kasyacit svānurakta pratītinimittam / yathā karikeśaraḥ / nāsti ca svarūpanirbhāso dhvaṃsasyeti vyāpakānupalabdhiḥ / nāsyā asiddhiḥ, abhāvasya svarūpeṇaivedantayā nirbhāsābhāvāt / na ca viruddhatā, sapakṣe bhāvāt / nāpyanaikāntikatvam, pratibhāsābhāve 'pi svānuraktapratītihetutve śaśaviṣāṇāderapi tathātvaṃ syādityatiprasaṅgaḥ /
nanu
na dhvaṃsena vinā vinaśyati jagad bhāvena sārdhaṃ sacet
saccāsacca kimastu vastuniyataṃ bhāvānujo 'sau tataḥ /
bhāvāt tena tu bhinnakāraṇatayā tatkāraṇāsaṃbhave
'bhāvāttena kṛtānyatāpi galitā bhaṅgaḥ kuto 'nukṣaṇam //
atrocyate / kāraṇāntarādutpadyamāno dhvaṃso 'bhinno bhinno vā / nādyaḥ pakṣaḥ, bhinnakāraṇatvāt, tairanabhyupagatatvācca / atha dvitīyaḥ pakṣa / tadā kaḥ punarbhāvasya pradveṣo yena pradhvaṃsākhye vastuni svahetorutpanne nivartate nāma //
yatpunaretaducyate - nābhāvasyotpāde bhāvasyāparā nivṛttiḥ, kiṃ tvabhāvotpattireva tannivṛttiriti / kathamanyasyotpāde 'nyasya nivṛttiḥ / atra svabhāvabhedairuttaraṃ vācyam ye parasparaparihārasthitayaḥ svahetubhyo jāyante / na hi svato 'nyasyāṅkurasya vahnirna kāraṇamityanyatvāviśeṣād bhasmano 'pi na kāraṇam / svabhāvabhedenatu kāryakāraṇabhāvasamarthanaṃ parasparaparihārasthitiniyame 'pi tulyam / yathā cotpādasya purastādakhilasāmarthyarahitasyāṅkuraprāgabhāvasyāpakāraṃ kañcidakurvanto 'pi bījādayo 'ṅkuramārabhamāṇāḥ prāgabhāvaṃ nivartayanti, tadutpādasyaiva tatprāgabhāvanivṛttirūpatvāt; evaṃ tadabhāvahetavo 'pi bhāvarūpe 'kiñcitkarā (#Nibandh 121#) api tadabhāvamādadhānāstannivartayanti, abhāvotpādasyaiva bhāvanivṛttirūpatvāt / tena pūrvavannārthakriyākaraṇaprasaṅga iti / taducitaṃ syād yadi kāryakāraṇayorivāsyā pyātmā pramāṇapratītaḥ syāt, kevalaṃ dṛśyānupalambhagraste 'pyetasminnupalabhyata iti pralāpo vyaktamiyaṃ bhaṇḍavidyetyuktam / arthāpattirapi kṣīṇetyapi prāgabhāvasya ca dṛṣṭāntatvenopanyāso bhaṇḍālekhyanyāyaḥ /
kiṃ ca kaḥ punaratra virodhaḥ
sahasthānābhāvo yadi tava virodho 'rthavipadoḥ
sahasthānāsaṅgaḥ kṣaṇamapi yathā śītaśikhinoḥ /
sa ca dhvaṃso dhvaṃsāntaramupanayan saṃprati bhaved
virodhī so 'pyanyaṃ kṣayamiti na nāśaḥ kathamapi //
anyathā siddhasattāmātreṇa virodhitve sarvaṃ sarveṇa viruddhaṃ prasajyeta / svabhāvālambanamapyadarśanādeva nirastamiti /
athānyonyābhāvaprakṛtikatayārthe sato tadā
kṣayasyaivābhāvaḥ saha bhavatu vā hetubalataḥ /
anena dhvaṃse ca prakṛtahatirasya tvanudaye
balīyānevārthaḥ svayamapacaye 'nyena kimiha //
saccāsacca kimastu vastviti tu prasaṅgaḥ trilocanaprastāve nirākaraṇīyaḥ / ata evātra prastāve bhuvanaikagurūn bhagavataḥ kīrtipādānavamanyamānaḥ śaṅkaraḥ paśorapipaśuriti kṛpāpātramevaiṣa jālmaḥ /
yadapyāha trilocanaḥ bhāvavyatiriktāṃ nivṛttimanicchadbhiraśakyā svarūpanivṛttiravasthāpayitum / yā hi tasya prāktanī kācidavasthā bhavadbhirarthakriyānirvartanayogyā dṛṣṭā saiva yadyuttarakālamapyanuvartate tarhi svarūpeṇaiva nivṛtto bhāvaḥ kathamavasthāpyate / tadānīmayaṃ naṣṭo nāma yadi svahetupratilabdhasvarūpavyatirekiṇī tasya kācidavasthotpadyeta, utpattau saiva tasyātmāntaraṃ jātamityatādavasthyamevāsya vināśaṃ brūmaḥ / tādavasthye tādātmye ca svarūpeṇa nivṛtto bhāva ityasya śabdasya satyamarthaṃ na vidmaḥ / svarūpanivṛttiḥ khalviyaṃ bhavantī bhāva eva syāt, bhāvādanyā vā / tattve svakāraṇebhyo niṣpannasyārthasyānyathānupapattāvutpatterārabhya sattvānnityatvaṃ prasajyeta / anyatve ca tadeva nivṛtteranyatvanivṛtti(riti) priyamanuṣṭhitaṃ priyeṇa / tasmādutsṛjya vibhramaṃ nāśotpattireva naṣṭatvamabhyupagantavyamiti /
(#Nibandh 122#)
tadetadajñānaphalam / tathā hi
svakāraṇādeva yathānyadeśavicchinnarūpaḥ samudeti bhāvaḥ /
vicchinnabhinnakṣaṇavṛttirevaṃ svakāraṇādeva na jāyate kim //
abhāvato 'rthāntararūpabādhe tatrāpi cārthāntaramīkṣaṇīyam /
pradīpadṛṣṭāntamataṃ na kāntaṃ svarūpasaṃdarśanaviprayogāt //
yathā hi deśāntaraparāvṛttamanīlādiparāvṛttaṃ ca svahetorutpannaṃ vastu tathā dvitīyakṣaṇāntaraparāvṛttamapi / yathā cānyadeśānavasthāyitvaṃ taddeśāvasthāyitvenāviruddham, viruddhaṃ ca deśāntarāvasthāyitvenaiva tathā dvitīyakṣaṇāvasthāyitvaṃ prathamakṣaṇāvasthāyitvenāviruddham, viruddhaṃ punardvitīyakṣaṇāvasthāyitvenaiva / kevalaṃ deśāntaradvitīyakṣaṇayostatpracyutimātraṃ vyavahriyate / tadanyonyābhāvapradhvaṃsābhāvayoḥ padārthayoḥ sadbhāve 'pyavāryam, abhāvāntarāsvīkāre 'pi bhāvābhāvayorapyamiśratvāsvīkāre tādātmyaprasaṅgāt / tasmād bhāvābhāvayostādātmyamiti / yathārthakriyākāritvasya taddeśavartitvanīlatvādibhinnavirodhastathā dvitīyakṣaṇānavasthāyitvenāpīti vivakṣitam / paramārthatastu dharmidharmayostādātmyaṃ vyāvṛttikṛto bhedavyavahāra iti apohasiddhau prasādhitam / etaccoktakrameṇāviruddhamāpāditam / etāvati tu tattve vākchalamātrapravṛttā dveṣaviṣajvalitātmānaḥ kṣudrāḥ pralapantīti kimatra brūmaḥ /
tataśca vyatiriktanivṛttyutpattimantareṇa svarūpanivṛtterupapatteḥ kathaṃ kṣaṇādūrdhvaṃ prāktanasattāvasthitiḥ / tasmādutsṛṣṭavibhramaṃ naṣṭavyavahāramātramastu, na tvasyānyat kiñcij jāyeta, bhāvasya tādavasthyaprasaṅgāt / abhāvaḥ kathaṃ niṣidhyata iti cet / na, tadanutpattimātraviṣayasya vācāniścayena ca paścādabhāvavyavahāramātrapravartanasyeṣṭatvād vastūtpattereva niṣiddhatvāt /
nanu keyaṃ vācoyuktiḥ, abhāvavyavahāramātramiṣyate paścānnābhāva iti / evaṃ sati visaṃvāditāprasaṅgo 'bhāvavyavahārasya / abhāvaśca mithyeti bhāva eva pratiṣedhyasya syāt / sa cābhāvaḥ paścā(d) bhavatīti sphuṭataramasya kādācitkatvātsahetukatvam, vastutvaṃ ceti / asadetat, abhāvākhyavastvantarāsvīkāre 'pi pracyutimātrāpekṣayāpi vyavahārasya caritārthatvapratipādanāt /
yattu tadviviktabhūtalāderviṣayatvamāśaṅkyoktam, na bhūtalādervastvantaratvāt / na ca vastvantare pratipādite pratīte vā ghaṭādi vastubhūtamiti pratipāditaṃ pratītaṃ (#Nibandh 123#) vā bhavati / evaṃ vastvantarameva nāśa iti asmin mate yad dūṣaṇamuktaṃ tat svayameva parihṛtaṃ syāditi, tadapyasaṃbaddham, kevalaṃ hi bhūtalamasya viṣaya iti kathaṃ na ghaṭāderabhūtatvabodhaḥ / yaiva hi ghaṭādyapekṣayā kaivalyāvasthā pradeśasya sa eva ghaṭavirahaḥ / vacanādināpyevaṃ kevalapradeśapratipādane kathamiva na prakṛtaghaṭādyabhāvapratipādanam / kaivalyaṃ cāsahāyapradeśādavyatibhinnameva //
na ceha ghaṭo nāstīti pratyayasya ghaṭavatyapi pradeśe prasaṅgaḥ, svahetostathotpannasya saghaṭapradeśasya kevalapradeśādanyatvāt / na ca pratyabhijñānataḥ saghaṭāghaṭapradeśayorekatvam, pūrvamasya nirākaraṇāt / na ca vināśahetorasāmarthyavaiyarthyābhidhāne 'ṅkurādihetorapi tathābhidhātumucitam / asiddhe hi kārye hetorāśrayaṇamavārtham / siddhe ceyaṃ cintā, yadi hetornityo 'nityo vārtho jātaḥ kiṃ nāśakāraṇeneti hetupuraskāreṇaiva pravṛtteḥ / na caivamasiddhe 'ṅkurādau kārye śakyamabhidhātum, svarūpasyaivābhāt taddharmakatvā(tad) dharmakatvādiparyanuyogasya nirviṣayatvāt //
nanu tvayāpi bhāvābhāvayorlakṣaṇabhedo 'bhihitaḥ / tatkathamekatvaṃ sarvārthānām / lakṣaṇabhedādeva bhedavyavasthā / tato 'pi cenna bhedavyavasthitiḥ, na kasyacit kutaścid bhedavyavasthitirityadvaitaprasaṅga iti cet / na / yo hi naśvarasvabhāvaḥ sa eva nāśoḥ, naśyatīti bahulādhikārāt kartari ghañaḥ prasādhanāt, taṃ nāśaṃ bhāvasvabhāvamicchāmaḥ / naśanaṃ nāśa iti tu prasajyātmā dvidhā kartavyaḥ / tattvatastāvad vastutvavirahāt tattvānyatvavirahita evāsau bhāvo na bhavatīti tadbhāvaniṣedhamātrapātaṃ tu bhavati kharaśṛṅgādivat / saṃvṛtau tu yathā kālabhedena vikalpyamānaḥ kādācitka iva pratibhāti tathā sarvopākhyāviraharūpatayā bhāvādbhinna iva pratibhātīti nāvastutvopalakṣaṇabhedākhyānavirodhaḥ / evaṃ ca sati saṃvṛttyā lakṣaṇabhede bhāvābhāvayorbhedasyeṣṭatvāt / tatvena ca lakṣaṇaikatāvirahe bhāvasya tenaikyaniṣedhāt kathamadvaitaprasaṅgopālambhaḥ //
syādetat / na ca vivekāpratītau tadviviktagrahaṇaṃ bhavati / tadvivekaśca na bhūtalādisvarūpameva viśeṣaṇatvāditi / tadetannyāyabahiṣkṛtam / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo hi saṅkalpāruḍhe rūpe bāhyārthasparśe vikalpaśabdaliṅgāntarāṇāṃ vaiyarthyaprasaṅgāditi śāstre vistareṇa pratipādanāt / sa ca saṅkalpo 'bhinnamapi bhāvaṃ bhinnamivākalayati / yathā śilāputrakasya śarīram, śarīre karaṇādayaḥ, lambakarṇo devadatta ityādi / tasmāt kalpanādhīno viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ / abhinne 'pi bhāve bhedavivakṣāpekṣo bhedavyavahāraḥ kathaṃ bhedaniyatamātmānamātanotu //
skhaladgatirayaṃ rāhoḥ śira ityādinirdeśa iti cet / yadi satyametat, tadā śiro 'tiriktasya rāhoriva kṣmātalāderatiriktasya vivekasya dṛśyānupalambhabādhitatvādayamapi nirdeśaḥ skhaladgatireva, tathāpi neti koṣapānaṃ pramāṇam / tasmātsaghaṭāt (#Nibandh 124#) pradeśāntarāt pradeśa evāyamanyo ghaṭaviviktaḥ svahetorutpanno na tu ghaṭavivekena viśeṣitaḥ, svahetorutpannasya viviktasyābhāve vivekasyābhāvāt / kiṃ ca
vyāptaṃ bhidā yadi viśeṣyaviśeṣa(ṇa)tvaṃ bhedātyayānnanu tadā tadabhāva eva /
deśo viśiṣṭa iti cāsti yathā tathedamapyasti dṛśyamatabhedadṛgasti neti //
tasmānnābhāvo nāma kaścid yatra kāraṇavyāpāraḥ / tadevaṃ sahetukavināśatvāditi hetuḥ svarūpāsiddha iti sthitam //
satāmakṣaṇikatvaṃ kāra(ṇa)vattvādityapyasaṃbaddhameva, kṣaṇikatvakāraṇavattvayorvirodhābhāvādakṣaṇikatvena kāraṇavattvasya vyāpterasiddheḥ sandigdhavyatirekitvāt / na cāsya viparyaye vṛttiśaṅkā nāśasya sahetukatvameva nivartayati, uktakrameṇa nāśasyaivābhāvāditi //
tathā prameyatvādapi sthirasiddhirmanorathamātram / sākāravedanodayapakṣasthitau hi dvitīyakṣaṇānuvṛttāvapyarthasya vyavahitatvāt, prakāśānupapatterviṣayasvarūpavedanameva jñānasya viṣayavedanam / evaṃ ca vartamānānurodhaḥ / atīte 'pi tatpratyāsatterapracyuteḥ / na cātiprasaṅgaḥ, anantarātītādanyena kṣaṇena sārūpyāsamarpaṇāt / tataśca kāraṇatvād yadi nāma prameyatvasya pūrvakālasattvena vyāptistathāpi prameyatvavat pūrvakālasattvamapi kṣaṇike 'viruddhamiti prameyatvākṣaṇikatvayorvyāptisādhano vyāpakānupalambho 'siddhaḥ / jñānākārārpakatvaṃ hi hetutvam, prameyatvaṃ prāmāṇikapratītatvam / taccānantarātīta eva kṣaṇe samupapadyate //
jñānasattvāsamaye 'rthānuvṛtterabhāvānnirviṣayateti cet / nanvanuvṛttāvapi tadarpitākārasvarūpasaṃvedanameva tadvedanam / tadeva ca saviṣayatvam / iyaṃ ca pratyāsattiranantarātīte 'pi kṣaṇe 'kṣīṇeti na dvitīyakṣaṇānuvṛtteranurodha ityuktam / ataḥ sandigdhavyatirekitvādanaikāntikameva prameyatvam //
atha sākāravādavidveṣādanākārajñānagrāhyatvaṃ prameyatvamabhipretaṃ tadāsiddhatāsya hetoḥ / indriyārthasannikarṣāderjñānamutpadyatāṃ nāma / taccānubhavaikarasatvena sarvatrārthe sadṛśākāratvāt kasya grāhakamastu, yenābhisaṃbaddhamiti cet / ātmamanaḥsaṃyogādīnāmapi grahaṇaṃ syāt / janakasya grahaṇamiti cet / tathāpyātmādīnāṃ grahaṇaprasaṅgaḥ / viṣayatvena janakasya grahaṇamityapyasādhu, viṣayatvasyādyāpyaniścayāt / idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedamityadhyavasāyo yatrārthe sa viṣaya iti cet / nanvastyeva pratiniyato vyavahāraḥ / kaḥ punaratra pratyāsattiniyama iti pṛcchāmaḥ / sa cedupavarṇayituṃ na śakyate, vyavahāro 'pi tvanmate niyato na syāditi brūmaḥ / asti tāvaditi cet / ata evārthasārūpyamasādhāraṇaṃ pratyāsattinimittamastu, nirmimitte niyamāyogāt //
(#Nibandh 125#)
nanu sārūpyamapyarthādarśane kathamavadhāryate / tacca kimekadeśena, sarvātmanā vā / ādye pakṣe sarvaṃ sarvasya vedanaṃ syāt / dvitīye tu jñānamajñānatāṃ vrajet / kiṃ ca sārūpyādarthavedane 'nantaraṃ jñānaṃ tulyaviṣayaṃ viṣayaḥ syāditi cet / mābhūdarthasya darśanam / ākāraviśeṣabalādadhyavasitārthasyārthakriyāprāpterevārtho 'pīdṛśa iti sārūpyavyavahāro 'viruddhaḥ / ata eva sthūlagataṃ paramāṇugataṃ vā sārūpyaṃ na cintyate / jñānākārasya sthūlatve 'pyekasāmagrīpratibaddhapuñjaviśeṣādapyabhīṣṭakriyākaraṇāt puruṣārthasiddheḥ / sārūpyaṃ caikadeśenaiva / na cātra sarvavedanaprasaṅgaḥ, sarveṣāṃ jñānaṃ pratyajanakatvāt / janakānāṃ ca svavyapadeśanimittāsādhāraṇaikadeśārpakatvena grāhyatvāt / nāpi tulyaviṣayāntarajñānagrahaṇaprasaṅgaḥ, tasya svasaṃvedanādeva pramāṇāt siddhatvāt / pramāṇāntarasya tatra vaiyarthyāt / jaḍatve satyākārārpakasya vastuno grāhyatvādityasyārthasyābhīṣṭatvācca / bāhyārthasthitau ceyaṃ cinteti sarvamanavadyam / tadevamayaṃ prameyatvāditi hetuḥ sākāravādapakṣe sandigdhavyatirekaḥ, nirākārapakṣe cāsiddha iti sthitam /
na cārthāpattirati sthirātmasādhanī, kāryakāraṇabhāvagrahaṇādīnāmanyathopapatteḥ / tathā hi upādānopādeyabhāvasthitacittasantatimapyāśrityeyaṃ vyavasthā sustheti kathamātmānaṃ pratyujjīvayatu / tatra kāryakāraṇabhāvapratītistāvadanākulā / tathāpi prāgbhāvivastuniścayajñānasyopādeyabhūtena tadarpitasaṃskāragarbheṇa paścādbhāvivastujñānenāsmin satīdaṃ bhavatīti niścayo janyate / tathā prāgbhāvivastvapekṣayā kevalabhūtalaniścāyakajñānopādeyabhūtena tadarpitasaṃskāragarbheṇa paścādbhāvivastvapekṣayā kevalabhūtalaniścāyakajñānenāsminnasatīdaṃ na bhavatīti vyatirekaniścayo janyate / yathoktam
ekāvasāyasamanantarajātamanyavijñānamanvayavimarśamupādadhāti /
evaṃ tadekavirahānubhavodbhavānyavyāvṛttidhīḥ prathayati vyatirekabuddhim //
ata eva devadattenāgnau pratīte yajñadattena ca dhūme pratīte na kāryakāraṇabhāvagrahaṇaṃ tajjñānayorupādānopādeyabhāvābhāvāt / yatra tvekasantāne jñānakṣaṇayorupādānopādeyabhāvastatra kāryādigrahaḥ sugrahaḥ / anyathā satyapi nityātmani pratisandhātari kāryakāraṇabhāvādīnāmapratītireva syāt /
tathā hi ātmanaḥ sakāśāt pratisandheyabuddhīnāmabhedo bhedo vā bhedābhedo vā / prathamapakṣe ātmaiva syāt pratisandhātā, buddhya eva vā syuḥ pratisandheyā iti kaḥ pratisandhānārthaḥ / bhedapakṣa 'pi buddhibhyo bhidyamānasya jaḍasyātmanaḥ kaḥ pratisandhānārtha iti na vidmaḥ / buddhiyogād draṣṭutvavat pratisandhātṛtvamiti (#Nibandh 126#) cet / buddhi reva tarhi draṣṭī pratisandhātrī cetī niyamasvīkāre tadyogādasya tathātvamiti kimanena yācitakamaṇḍanena / buddhīnāṃ kartṛtvābhāvāditi cet / taddvāreṇāpi tarhi tasyātmano draṣṭṛtvādivyavahārānupapattiḥ / yadi hi buddhirhetoḥ phalasya vā draṣṭrī syāt tadānantaryapratiniyamasya cānusandhātrī kalpitā / tadyogād draṣṭṛtvaṃ pratisandhātṛtvaṃ cocyata iti syādapi prativiṣayamalabdhaviśeṣāyāṃ ca buddhau saṃbandho 'pi na viśeṣaṃ vyavahārayitumīśaḥ - adhunā nibandhanādhigantā, adhunā phalasya, idānīṃ pratisandhāteti / tathāvidhabuddhigataviśeṣasvīkāre tu kimapareṇātmanā kartavyam, tāvataiva paryāptatvād vyavahārasya /
sthirātmānamantareṇa saiva buddhirna syāditi cet / kenaivaṃ pratārito 'si / aho mohamāhātmyaṃ yadīdṛśānapi paravaśīkaroti / tathā hi nedamidamantareṇa yaducyate tat khalvanyatra pratyakṣānupalambhābhyāṃ sāmarthyāvadhāraṇe sati yujyate vahneriva dhūme, cakṣurādivadvā dṛṣṭakāraṇāntarasāmagryā kāryādarśane paścād darśane ca kiñcidanyadapekṣaṇīyamastīti sāmānyākāreṇa /
ādyaḥ pakṣastāvannāstīti vyaktam / dvitīyo 'pi na saṃbhavī / na hi kāraṇabuddhisamanantaraṃ kāryabuddhau satyāṃ niścayapravṛttasyedamasyānantaraṃ dṛṣṭaṃ mayeti pratisandhānamadṛṣṭapūrvaṃ kadācit yato 'nyasya sāmarthyaparikalpanaṃ syādityudasya vyāmohamuktakrameṇaiva kāryakāraṇagrahaṇavyavasthā svīkartavyā /
bhedābhedapakṣastu dhikkāra eva, tasyaiva tadapekṣayā bhedābhedaviruddhadharmādhyāsādekatvānupapatteḥ / tataśca yadbhinnaṃ bhinnamevābhinnaṃ cābhinnamiti naikasya bhedābhedau /tathāpyabhede viśvamekamiti yugapadutpādasthitipralayaprasaṅgaḥ / evaṃ kramivastugrāhakaiḥ kramijñānairupādānopādeyabhūtaiḥ sākṣāt pāramparyeṇa krameṇāmī jāyanta iti niścayo janyate / aikakālikānekavastugrāhakaireva tajjñānairekopādānatvāt sakṛdimāni jātānīti vikalpaḥ kriyata iti kramākramagrahaṇamapyanavadyam /
kathamanekajñānādekavikalpa iti cet / ki doṣaḥ /
bhavantu bhinnā matayastathāpitā dadhatyupādānatayaikakalpanam /
na bhinnasaṃkhyā phalahetubādhinī na cānyasantānabhavā ivākṣamāḥ //
yadapyuktaṃ śaṅkareṇa pūrvottarakṣaṇayoḥ saṃvittīḥ, tābhyāṃ vāsanā, tayā hetuphalabhāvādhyavasāyī vikalpa iti cet / kimidānīṃ yatkiñcidāśaṅkitena vaktavyamityevaṃ vidhiranuṣṭhīyate bhavatā / vikalpo hi gṝhītānusandhānamatadrūpasamāropo vā syāt / na tāvat pūrvaḥ pakṣaḥ, adṛṣṭānvayavyatirekasya puruṣasya hetuphalabhāvāgrahe 'nusandhānapratyayahetorvāsanāviśeṣasyaivānupapatteḥ / agṛhītasya cānusandhāne 'tiprasaṅgāditi /
(#Nibandh 127#)
tadetanna samyagālocitam / yato hetuphalabhūtayoḥ pūrvottarakṣaṇayorekaikena jñānenānanubhave 'pyupādānopādeyabhūtābhyāṃ kramijñānābhyāṃ hetuphalatve gṛhīte eva / kevalaṃ hetukāle phalābhāvāt / tadviṣayasāmarthyagrahaṇe 'pi phalādarśanāt tadavasāya evāpravṛttaḥ kāryadarśanena pravartyate / tathā phalāvalokane 'pi tatkāryatā gṛhītaiva vikalpenānusandhīyata iti gṛhītānusandhānarūpa evāyaṃ vikalpa iti yatkiñcidetat /
yadāha mahābhāṣyālaṅkāraḥ
yadi nāmaikamadhyakṣaṃ na pūrvāparavittimat /
adhyakṣadvayasadbhāve prākparāvedanaṃ katham // iti //
tathā smaraṇamabhilāṣaḥ, svayaṃ vihitapratyanumārgaṇam, dṛṣṭārthakutūhalaviramaṇam, karmaphalasaṃbandhaḥ, saṃśayapūrvakanirṇayaśca pūrvapūrvānubhavaikopādānakāraṇaiḥ samarpitasaṃskāragatairuttarottarārthānubhavaivopādeyabhūtairjanyamāno yujyata iti kimadhikenātmanā parikalpitena / upādānopādeyabhāvaniyamādeva ca na santānāntare smaraṇādiprasaṅgaḥ saṅgataḥ / kimidamupādānamiti cet / ucyate / yatsantānanivṛttyā yadutpadyate tattasyopādānakāraṇam / yathā mṛtsantānanivṛttyotpadyamānasya kumbhasya mṛdupādānamiti śāstre prapañcitam / na cātra paralokakṣatiḥ //
yadapyuktam - cittaśarīrayoḥ kiyatkālasthitinibandhanasya dṛṣṭasya nivṛttau cittasyāpi nivṛttiprasaṅgaḥ / maraṇavedanayā hi cittaṃ vikalam / tato 'vikalā cittāntarajananāvasthā na saṃbhavati / tasmādupasthite maraṇaduḥkhe sarvasaṃskāravirodhini cittamapyucchidyeteti nāstikyamāyātamiti / tadayuktam / yato maraṇaduḥkhaṃ cittaviśeṣa eva, tasya cittāntarajananasāmarthyasvabhāvasya svabhāvādavāryaiva jñānotpattiriti / bandhānmokṣo 'pi saṃsāricitta sabandhādanāśravacittaprabandho yaḥ / śubhādimokṣayorapi pravṛttiravāryā / yataḥ satyapyātmanyahameva mukto bhaviṣyāmi sukhī cetyātmagrahaṇakṣaṇādadhyavasāyāt pravartate / na punarātmanā galahastitaḥ / sa cānādyavidyāparamparāyātaḥ pūrvāparayorekatvāropako mithyāsaṅkalpo bādhite 'pyātmanyavyāhataprasara iti kathamapravṛttiḥ / nanu
nairātmyavādapakṣe (tu) pūrvamevāvabudhyate /
madvināśātphalaṃ na syānmatto 'nyasyāthavā bhavet // iti /
apravṛttirevāstviti cet / astu, ko doṣaḥ / yadyayamātmagraho nirviṣayo 'pi pravṛttimanākṣipta kṣaṇamapi sthātuṃ (na) prabhavati / yathā hi jātasyāvaśyaṃ mṛtyuriti (#Nibandh 128#) jñātavatopyapratikriyaputrādimaraṇe sorastāḍamākrando maraṇādau ca yatnaḥ śokodrekāt evamavidyodrekādeva nairātmyaṃ jānannapi pravartate, na sukhamāsta iti kimatra kriyatām, avidyāyāḥ pravartanaśakteravāryatvāt / pratyabhijñā ca pūrvameva dhvastā / kāryakāraṇabhāvaniyatā paścādbhāvipūrvabhāvitā / sā ca kṣaṇike 'pyaviruddhā / upādānopādeyatā ca kramisvasaṃvedanajñānadvayena sākṣātkṛtā tatpṛṣṭhabhāvinā niścīyata iti, asatyapyātmani pratisandhātari kāryakāraṇagrahaṇādaya upapadyamānā nātmānamupasthāpayituṃ prabhavanti / ato 'rthāpattirati na kṣameti bhāgyahīnamanorājyamiva sthirasiddhirviśīryata eva / tathā ca kṣaṇabhaṅgasandehe sattvādyanumānaṃ prāptāvasaram //
// sthirasiddhidūṣaṇaṃ samāptam //
(#Nibandh 129#)
// 9 //
// citrādvaitaprakāśavādaḥ //
// namastārāyai //
digeṣā svaparāśeṣaprativādiprasādhanī /
citrādvaitamatābodhadhvāntastomakadarthinī //
iha khalu sakalajaḍapadārtharāśau pratyākhyāte nirākṛte ca nirākāravijñānavāde pratihate cālīkākārayogini pāramārthikaprakāśamātre samyagunmūlite ca sākāravijñānālīkatvasamārope pratisantānaṃ ca svapnavadabādhitadehabhogapratiṣṭhādyākāraprakāśamātrātmake jagati vyavasthite yasya yadā yāvadākāracakrapratibhāsaṃ yadvijñānaṃ parisphurati tasya tadā tāvadākāracakraparikaritaṃ tadvijñānaṃ citrādvaitamiti sthitiḥ / tadevaṃ citramadvaitaṃ vijñānamiti padatrayamiha pratyupasthitam //
atra ca vipratipattirnāma kiṃ citratāyāmadvaite vijñānatve sarvatraiveti vikalpāḥ //
na tāvadasau citrasvarūpānusāriṇī bhavitumarhati, tanmātrasya sarvajñānubhavasiddhatvāt, anyathā śaśaviṣāṇādāviva jaḍamidamalīkaṃ vijñānaṃ veti vipratipattīnāmanavakāśaprasaṅgāt / nāpi vijñānatve vivādaḥ kartuṃmucitaḥ,
sahopalambhaniyamād
ityādinā pūrvameva nīlādīnāṃ sākāravijñānatvaprasādhanāt / ata eva sarvatrāpi vimatirasaṅgatā, sākāravijñānasiddhāveva citrādvaitavādāvatārāt / tasmāccitrateyamadvaitavirodhinīti vyāmohādekatva eva vipratiprattiriti tatra prasādhanaṃ sādhanamidamucyate //
yat prakāśate tadekam / yathā citrākāracakramadhyavartī nīlākāraḥ / prakāśate cedaṃ gauragāndhāramadhurasurabhisukumārasātetarādivicitrākārakadambakamiti svabhāvahetuḥ /
na tāvadasyāsiddhirabhidhātuṃ śakyate, pratyakṣapramāṇaprasiddhasadbhāve vijñānātmakanīlādyākāracakre dharmiṇi prakāśamānatāyāḥ pratyakṣasiddhatvāt / na cāsya (#Nibandh 130#) hetorviruddhatā saṃbhavati, vicitrākāramadhyavartini nīlākāre dṛṣṭāntadharmiṇi prakāśamānatālakṣaṇasya sādhanasya dṛṣṭatvāt / nanu caikatve sādhye yadaparamekatvādhikaraṇaṃ tadiha dṛṣṭāntīkartumucitam / na cāsya nīlākārasya ekatā vidyate, viruddhadharmādhyāsaprasiddhasyānekatvasya saṃbhavāt / deśakālākārabhedo hi viruddhadharmādhyāsaḥ / tataśca yathā citritākāracakrasyākārabhedato bhedastathā nīlākārasyāpi deśabhedato bhedaḥ / tadayaṃ sādhyaśūnyo dṛṣṭānto hetuśca vipakṣe paridṛśyamāno yadi tatraiva niyatastadā viruddhaḥ //
tatrāpi saṃbhave 'naikānta iti cet / atrocyate / yadi deśabhedato vijñānātmakasthūlanīlākārasya bhedastadāsya pratiparamāṇudeśabhede bhedasaṃbhavātu paramāṇupracayamātrātmako vijñānātmakasthūlanīlākāraḥ syāt / tathā ca sati sarveṣāṃ vijñāna(a)tmakanīlaparamāṇūnāṃ svasvarūpanimagnatvena saṃtamasanimagnānekapuruṣavat vyativedanābhāvāt sthūlanīlākhaṇḍalakapratibhāsābhāvaprasaṅgaḥ saṅgataḥ syāt, grāhyagrāhakalakṣaṇayoḥ purastādapakartavyatvāt / na caivaṃ vaktavyam paramāṇūnāṃ svarūpanimagnatve 'pyekopādānatayā puñjātmaiva sthūlaḥ sthūlamātmānaṃ jñāsyatīti, satyapyekopādānatve svasvarūpanimagnatvādeva sthūlavyavasthāpakasya bhinnasyātmano 'nyonyaṃ vā grāhyagrāhakabhāvasyāyogāt / tādātmyena vyativedanasya cānabhyupagamāt /
vargo vargaṃ vetti
ityasyānupadatvāt / na ca yathā bāhyārthavāde sthūlaikākārajñānapratibhāsa eva bāhyaparamāṇupracayapratibhāsavyavasthā gatyantarābhāvāt, tathā jñānaparamāṇupracayavyavasthā(paka) sthūlaikākārayogivijñānāntarasthānabhyupagamāt / abhyupagame vā tasyaiva dṛṣṭāntatvāt / tasmād yāvad yāvat pratibhāsastāvattāvat sthūlatayaiva vyāptaḥ / asthūle paramāṇau sthūlanivṛttimātre ca pratibhāsasya dṛśyānupalambhabādhitatvāt / yathā prasiddhānumāne sattvaṃ kṣaṇikatvena vyāptaṃ kramākramakāritvenāpi, kṣaṇikatvābhāvācca karmākramanivṛttau nivartamānaṃ kṣaṇikatve niyataṃ sidhyati, tathātrāpi prakāśamānatvaṃ sādhanamekatvenāpi sthaulyenāpi, ekatvābhāvācca vipakṣāt paramāṇupuñjātmana ekatvanivṛttimātrātmanaśca svaviruddhopalambhāt sthaulyasya vyāpakasya nivṛttau nivartamānamekatvaṃ niyataṃ sidhyati / tataśca yathā bahirvyāptipakṣe ghaṭe dṛṣṭāntadharmiṇi viparyayabādhakapramāṇabalāt sattvaṃ kṣaṇikatvaniyatamavadhārya sattvāt pakṣe kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ, ta(thā) trāpi nīlākāre dṛṣṭāntadharmiṇi viparyayabādhakapramāṇabalādeva prakāśamānatvamekatvaniyatamavagamya prakāśamānatvād vicitrākāracakre sādhyadharmiṇyekatvasiddhiriti na dṛṣṭāntasya sādhyaśūnyatvam / nāpi hetorviruddhatā / na cānaikāntikatā //
nanvekatve sādhye tatpracyutirdvitvaṃ ca vipakṣaḥ, tasmācca vipakṣāddhetuvyatirekapratipattyavasare kiṃ vipakṣātmā prakāśate na vā / pratibhāsapakṣe prakāśamānatvasya (#Nibandh 131#) hetoḥ sādhāraṇānaikāntikatā, vipakṣe 'pi dṛṣṭatvāt / atha na prakāśate tadā sandigdhavyatirekitvam, kuto vyatireka ityavadherevāprakāśamānaśarīratvāt kathamataḥ sādhyasiddhipratyāśā /
atrocyate / iha dvividho vijñānānāṃ viṣayaḥ grāhyo 'dhyavaseyaśca / pratibhāsamāno grāhyaḥ / agṛhīto 'pi pravṛttiviṣayo 'dhyavaseyaḥ / tatrāsarvajñe 'numātarisakalavipakṣapratibhāsābhāvānna grāhyatayā vipakṣo viṣayo vaktavyaḥ, sarvānumānocchedaprasaṅgāt, sarvatra sakalavipakṣapratibhāsābhāvāt tato vyatirekāsiddheḥ / pratibhāse ca deśakālasvabhāvāntaritasakalavipakṣa sākṣātkāre sādhyātmāpi varākaḥ sutarāṃ pratīyata ityanumānavaiyarthyam / tasmādapratibhāse 'pyadhyavasāyasiddhādeva vipakṣād dhūmādervyatireko niścitaḥ / tat kimarthamatra vipakṣapratibhāsaḥ prārthyate / yadi punarasyādhyavasāyo 'pi na syāttadā vyatireko na niścīyata iti yuktam, pratiniyataviṣayavyavahārābhāvāt //
nanvasmanmate vastvavastvātmakasakalavipakṣapratipattisaṃbhavāt tato hetuvyatirekaḥ saṃpratyetuṃ śakyata eva / na ca pratibhāsamātreṇa sattvaprasaṅgaḥ, arthakriyākāritvalakṣaṇatvāt sattvasya / tvanmate tu prakāśa eva vastutvam / ato vipakṣayorekatvapracyutirdvitvayoḥ pratibhāse prakāśamānatvasādhanasya vipakṣasādhāraṇatā / apratibhāse casandigdhavyatirekitvamiti codyaṃ duruddharameveti cet / tadetadasaṅgatam / tathā hi dhūmādiravahnyādervipakṣād vyāvṛtto vahnyādiniyataḥ sidhyati, tasya ca vastvavastvātmakasakalavipakṣapadārtharāśeḥ svarūpanirbhāsa iti kiṃ nirvikalpakajñāne kalpanāyāṃ vā / nirvikalpe cet / pratibhāsa iti ca ko 'rthaḥ / kiṃ nirākāre jñāne sakalavipakṣādisvarūpasya sākṣāt sphuraṇam, yadi vā tadarpitabuddhisvabhāvabhūtasadṛśākāraprakāśaḥ, atha samanantarapratyayabalāyātabuddhigatabāhyasadṛśākārapratibhāsaḥ, āhosvid buddherātmabhūtavipakṣasadṛśālīkākāraparisphūrtiḥ /
na tāvadādyaḥ pakṣo yuktaḥ, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭānāṃ padārthānāmarvācīne jane nirākāre ca jñāne sphuraṇāyogādityasyārthasya śāstre eva vistareṇa prasādhanāt / sphuraṇe cāsādhyasyāpi prakāśanaprasaṅge 'numānavaiyarthyasya pratipādanāt /
nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, deśādiviprakṛṣṭatvādeva sākṣātsvākārasamarpaṇasāmarthyābhāvāt /
na ca tṛtīyaḥ saṅgataḥ, sādṛśyasaṃbhave 'pi samanantarabalādevāyātasya bāhyena saha pratyāsatterabhāvāt /
na caturtho 'pi prakāra saṃbhavati, asatprakāśayorvirodhāt, sphurato 'lokatvāyogāt / tathā hyasatprakāśa iti kimasadīśvarādeḥ khyātiḥ, bhāsamāno vā ākāro 'san, san vā na kaścit khyātīti vivakṣitam / tatra yasya padārthasya svarūpaparinirbhāsaḥ sa kathamasanniti prāṇadhāribhirabhidhātavyaḥ / sphurataḥ keśoṇḍukākārasya (#Nibandh 132#) bāhyarūpatayā bādhyatve 'pi jñānarūpatayārthatvasya ācāryeṇa pratipāditatvāt grāhakābhimatanirākāraprakāśasyāpyasattvābhidhānaprasaṅgāt //
pratibhāse 'pi bādhanādasatyatvamiti cet / kiṃ tad bādhakam, pratyakṣamanumānaṃ vā / yadyekatra svarūpasākṣātkāriṇi pratyakṣe 'viśvāsaḥ kathamanyatra bādhake svarūpāntaraprakāśa eva nirvṛttistatpūrvakamanumānaṃ ca sutarāmaviśvāsabhājanamiti na bādhakavārtāpi / yadāhurguravaḥ
yasya svarūpanirbhāsastadevāsatkathaṃ bhavet /
bādhāto yadi sāpyekā pratyakṣānumayornanu //
pratyakṣe yadyaviśvāsaḥ ekatrānyatra kā gatiḥ /
tatpūrvamanumānaṃ ca kathamāśvāsagocaraḥ // iti /
nanu
dṛṣṭameva dvicandrādipratibhāse 'pi bādhitam /
na dṛṣṭe 'nupapannatvaṃ tajjñātamapi bādhyate //
iti cet / na / bādhyasyāpratibhāsanāt / pratibhāsinaścābādhyatvāt / tathā hi
buddhyākārasya nirbhāso bādhā bāhyasya vastunaḥ /
sphūrtāvapyaviśvāse kva viśvāsa iti kīrtitam //
etena bhāsamāno vā ākāro 'sanniti dvitīyo 'pi pakṣaḥ pratikṣiptaḥ, pratibhāsādeva sattāsiddherbādhakābakāśābhāvāt /
tathā san vā kaścinna khyātīti tṛtīyasaṅkalpo 'pi vyākulaḥ, prakāśavyāptatvāt sattāyāḥ / aprakāśasyāsattayā grastatvāt //
nanu prakāśo nāmaḥ vastunaḥ sattāsādhakaṃ pramāṇam / na ca pramāṇanivṛttāvarthābhāvaḥ / arthakriyāśaktistu sattvam / taccāprakāśasyāpi na virudhyata iti cet / satyametat / bahirarthabāde 'prakāśasyāpi sāmarthyābhyupagamāt / keśoṇḍukādipratibhāse 'dhyavasitasyārthakriyāśaktiviyogādevābhāvasiddheḥ / sarvathā bahirabhāve tu jñānasya prakāśāvyabhicārāttāvataiva sattve kimarthakriyayā /
kathamanyahṛdaḥ sattvaṃ prakāśādeva nāsya cet /
nārthakriyāpi sarvasmai kvacicced bhāsanaṃ na kim //
iti / nirvikalpe tāvat svasaṃvedanasiddhasvākāramantareṇa vipakṣādayo na parisphuranti / athāmī vikalpe pratibhāsanta iti dvitīyaḥ saṅkalpo 'bhyupagamyate, asminnapi pakṣe pratibhāsamāna ākāro 'sādhāraṇo 'śabdasaṃsṛṣṭatayā svasaṃvedanatādātmye praviṣṭatvādvastusanneva /
adhyavaseyatayā vipakṣādayo gṛhyanta iti cet / tadāpi teṣāṃ svarūpasya nirbhāso 'sti na vā / nirbhāse pratyakṣasiddhataiva, nāsatkhyātiḥ / śāstre 'pi
(#Nibandh 133#)
'svarūpasākṣātkāritvameva pratyakṣatvam'
uktam / tasya cetarapratyakṣeṣviva vikalpe 'pi svīkāre viruddhavyāptopalambhena vikalpabhrāntatvayordūramapāstatvādvikalpe 'pi tvanmate pratyakṣatvamakṣatam / tat kathaṃ tatsiddhasya pratyakṣāntarānumānābhyāṃ bādhābhidhānam, tayorapi svarūpāntaraprakāśapauruṣatvāt //
atha vikalpabhrāntatvayorvyāpakaviruddhayoḥ saṃbhavāt vikalpe pratyakṣatvamevāsaṃbhavi / nanvasya pratyakṣatvamasaṃbhavīti svarūpasākṣātkāritvamasaṃbhavītyuktam / atha vipakṣādirartho 'smin prakāśata iti vācā svarūpasākṣātkāritvaṃ kathitamiti mātā me bandhyeti vṛttāntaḥ / iṣyate ca tvayā vipakṣādisvarūpasākṣātkāritvaṃ bikalpasyeti pratyakṣatānatikramaḥ, apratyakṣatve vastusvarūpasphuraṇāyogāt / tataśca tatpratibhāsino 'pi rūpasya sata eva khyātirnāsatkhyātiḥ / na ca tadeva vikalpe parisphuradrūpamasatāmīśvarādīnāṃ svarūpam, asattvasyaivābhāvaprasaṅgāt / svarūpasphuraṇe 'pyasattve 'nyatrāpi prakāśinyanāśvāsāt /
tato yat sākāravāde jalpitam
nityādayaḥ santa eva syuḥ
iti tadātmana eva patitam / yadāhurguravaḥ
svarūpasākṣātkaraṇādadhyakṣatvaṃ na cāparam /
vikalpabhramabhūmitvamata eva hi bādhitam //
yadi nādhyakṣatā tasya rūpanirbhāsa eva na /
tatastadasadīśādi pratibhātītyasaṅgatam //
yadi tu pratibhāseta rūpamasya sadeva tat /
tadasatpratibhātīti tacca bhātyasadeva vaḥ //
athādhyavasāye 'dhyavaseyasvarūpasya pratibhāso nāstītyucyate / na tadā kasyacidadhyavasāyaḥ / kathamataḥ pratiniyatavastuvyavasthāsiddhiḥ / kiṃ ca ko 'yamadhyavasāyonāma / kiṃ vyāvṛttibhedaparikalpitasya prakāśāṃśasya, svākārāṃśasya, alīkākārasya, bāhyavastuno 'vastuno vā sphuraṇamadhyavasāyārthaḥ / yadi vā svākāre bāhyāropaḥ, bāhye vā svākārāropaḥ, svākārabāhyayoryojanā, tayorekīkaraṇamekapratipattirabhedena pratipattiḥ bhedāgraho 'dhyavasāyārtha iti vikalpāḥ /
tatra na tāvadādimau pakṣau kalpanāmarhataḥ / svarūpe sarvasyaiva sphuraṇasya nirvikalpatvādavasāyānupapattiḥ / itarathā nirvikalpakajñānābhāvaprasaṅgāt /
alīkasphuraṇaṃ tu prāk pratyākhyātam /satyapi sphuraṇe 'sphuṭatvānnirvikalpakametat / dvicandrādijñānavat / astu svagrāhye tannirvikalpakam, bāhye tu adhyavaseye (#Nibandh 134#) adhyavasāya iti cet / na tatsaṃbandhābhāvāta, tadapratibhāsācca / anyathātiprasaṅgādityuktaprāyam / bāhyavastusvarūpasphuraṇe tu pratyakṣapratipattirevāsāviti ko 'dhyavasāyaḥ / avastusphuraṇaṃ punastridhā vikalpya prāgeva pratyākhyātam /
svākāre tu bāhyāropo na saṃbhavatyeva / tathā hi jñānaṃ kenacidākāreṇa satyenālīkena vopajātaṃ nāma / bāhyāropastu tadākāre tatkṛto 'nyakṛto vā syāt / tatkṛtatve na tāvat tatkāla eva vyāpārāntaramanubhūyata iti kutastadāropaḥ / kālāntare ca svayamevāsat kasya vyāpāraḥ syāt /
dvitīyapakṣe jñānāntaramapi nākārāroparāgasaṅginīmutpattimantareṇa vyāpārāntareṇa kvacit kiñcitkaraṃ nāma / tadetadarvācīnajñānasadṛśākāragocarīkaraṇe 'pi na bāhyāropavyāpāramaparaṃ spṛśati tadākāraleśānukāramapahāya / na ca śabdāmukhīkaraṇamatirikto vyāpāraḥ, śabdākārasyāpi svarūpa evāntarbhāvāditi nākārādanyo jñānavyāpāraḥ / āropyamāṇaścāsāvartho bāhyaḥ / tatra buddhau yadi svarūpeṇa sphurati satyapratītirevāsau, ka āropaḥ / atha na parisphurati tathāpi ka āropaḥ / sphuraṇe vā adhikaraṇabhūtasvākārātiriktasyāropyamāṇākārasyāpi pratibhāsaprasaṅgaḥ /
tadākārasphuraṇameva tasya sphuraṇamiti cet / na / tasyāropaviṣayatvāt / na hi marīcisphuraṇameva jalasphuraṇamiti na svākāre bāhyāropaḥ / ata eva bāhye svākārāropo nāsti, āropaviṣayasya bāhyasyāsphuraṇāt / tata eva svākārabāhyayoryojanāpyasaṃbhavinī, yogyayorapratibhāsāt / na caikīkaraṇamadhyavasāyaḥ / ko 'yamekīkaraṇārthaḥ / yadyekatāpattau prayojakatvaṃ tadāropyāropaviṣayayoḥ kadācidekībhāvābhāvādasaṃbhava eva / na hi śaśaviṣāṇe kāraṇaṃ kiñcit / na ca pūrvamanekamekatāmetīti kṣaṇikavādinaḥ sāṃpratam / arthāntarotpattimātraṃ tu syāt / na ca tadupalabdhigocaro 'nyatrāropaviṣayāt svākārāt / na ca tāvatāpyarthasya kiñciditi kathamekīkaraṇam /
athaikapratītiradhyavasāyaḥ / tathāpi na dvayorekapratipattiradhyavaseyānubhavābhāvāt / na ca dvayoḥ pratītirityevādhyavasāyaḥ nīlapītavat /
na cābhedena pratītiradhyavasāyaḥ / yataḥ paryudāsapakṣe aikyapratītiruktā bhavati / sā ca pratyuktā, adhyavaseyapratipattyabhāvāt / bhedena pratītiniṣedhamātre 'pi na bāhyasya pratītirukteti kutastadadhyavasāyaḥ / yadi hi bāhyaṃ prakāśeta ekatvenānekatvena vā satā asatā vā pratītiriti yuktam /
sarvākāratatsvarūpatiraskāreṇa sā pratītirityekapratītiriti cet / tatsvarūpatiraskāre tarhi tadapratibhāsanameva / kasyacidaṃśasya pratibhāsanāditi cet / na / niraṃśatvādvastunaḥ sarvātmanā pratibhāso 'pratibhāso veti śāstramevātra vistareṇa parīkṣyate /
(#Nibandh 135#)
na ca bhedāgraho 'dhyavasāyo vaktavyaḥ / tathā hi kiṃ bāhye gṛhyamāṇe 'gṛhyamāṇe vā / na ca prathamaḥ pakṣaḥ, bāhyagrahaṇasya pratikṣiptatvāt / grahaṇe vādhyavasāyasya pratyakṣatāprasaṅgāt / agṛhyamāṇe tu bāhye pravṛttiniyamo na syāt, anyeṣāmapi tadānīmagrahaṇādanyatrāpi pravṛttiprasaṅgāt /
trilocano 'pītthamadhyavasāyaṃ dūṣayati / ko 'yamadhyavasāyaḥ / kiṃ grahaṇam, ahosvit karaṇam, uta yojanā, atha samāropaḥ / tatra svābhāsamanarthamartha kathaṃ gṛhṇīyāt, kuryād vā vikalpaḥ / na hi nīlaṃ pītaṃ śakyaṃ grahītuṃ kartuṃ vā śilpakuśalenāpi / nāpyagṛhītena svalakṣaṇena svākāraṃ yojayitumarhati vikalpaḥ / na ca svalakṣaṇaṃ vikalpagrahaṇagocaraḥ / na ca svākāramanarthamarthamāropayati / na tāvadagṛhītasvākāraḥ śakya āropayitumiti tadgrahaṇameṣitavyam / tatra kiṃ gṛhītvā āropayati, atha yadaiva svākāraṃ gṛhṇāti tadaivāropayati / nādyaḥ / na hi kṣaṇikaṃ vikalpavijñānaṃ kramavantau grahaṇasamāropau kartumarhati / uttarasmiṃstu kalpe 'vikalpasvasaṃvedanapratyakṣādvikalpākārādahaṅkārāspadādanahaṅkārāspadaḥ samāropyamāṇo vikalpena svagocaro na śakyo 'bhinnaḥ pratipattum / nāpi bāhyasvalakṣaṇakatvena śakyaḥ pratipattum, vikalpākāre svalakṣaṇasya bāhyasyāpratibhāsanāditi /
bācaspatirapi adhyavasāyaṃ pratikṣipati / anarthaṃ svābhāsamarthamadhyavasyatīti nirvacanīyametat / nanvayamāropayatīti kiṃ vikalpasya svarūpānubhava evāropaḥ, uta vyāpārāntaraṃ svarūpānubhavāt / na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, anubhavasamāropayorvikalpāvikalparūpatayā dravakaṭhinavattādātmyānupapatteḥ / vyāpārāntaratve tu kramaḥ samānakālatā vā / na tāvat kramaḥ, kṣaṇikasya vijñānasya kramavadvyāpārāyogāt / akṣaṇikavādināmapi buddhikarmaṇorviramya vyāpārānupapatteḥ na kramavadvyāpārasaṃbhavaḥ / anubhavasamāropau samānakālāviti cet / bhavatu samānakālatvaṃ kevalam / ātmā svabhāvasthita eva vedyaḥ, parabhāvena vedane svarūpavedanānupapatteḥ / tathā cātmā jñānasya grāhyagrāhakākāro 'nubhūto 'rthaśca samāropitaḥ / na tvātmā vedyamānaḥ samāropito nārthaḥ samāropyamāṇaḥ pratyakṣavedyaḥ / sa ca samāropaḥ sato 'sato vā grahaṇameva / na ca jñānātiriktasya grahaṇaṃ saṃbhavatītyupapāditam /
svapratibhāsasya bāhyādbhedāgraho bāhyasamāropastato bāhye vṛttiriti cet / sa kiṃ gṛhyamāṇe bāhye na vā / na tāvad gṛhyamāṇe / uktaṃ hyetanna tadgrahaṇaṃ saṃbhavatīti / agṛhyamāṇe tu bhedāgrahe na pravṛttiniyamaḥ syāt, anyeṣāmapi tadānīmagrahādanyatrāpi pravṛttiprasaṅgāditi / tasmād yathā yathāyamadhyavasāyaścintyate tathā tathā viśīryata eva / tathā vikalpāropābhimānagrahaniścayādayo 'pyadhyavasāyavat svākāraparyavasitā eva sphuranto bāhyasya vārtāmātramapi na (#Nibandh 136#) jānantītyadhyavasāyasvabhāvā eva śabdapravṛttimittabhede 'pi tatkathaṃ yuktyāgamabahirbhūto 'nātmasphuraṇamācakṣīta /
nanvevaṃ vikalpādīnāmasaṃbhave saṃbhave 'pyanātmaprakāśakatvānabhyupagame sarvajanaprasiddhavidhipratiṣedhavyavahārocchedaprasaṅga iti lokavirodhaḥ / vikalpa ityadhyavasāyaityāropa ityabhimāna iti graha iti niścaya ityādikaṃ śāstre pratipadaṃ pratipāditam, tatsiddhaṃ ca bahirarthādikamabhyupagatamityācāryavirodhaḥ, nyāyavirodhaśca / tathā hi savareva prakārairaviparītasvarūpasaṃvedanād bhrānteratyantamabhāvaḥ syāt / tataśca sarvasattvāḥ sadaiva samyaksambuddhā bhaveyuḥ /
vikalpitā buddhirbhrāntiḥ, svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyāditi cet / kathamavasīyamānastayā so 'rtho na prakāśate / prakāśamāno vā kathamasau tasyāṃ na prakāśate / atha prakāśata eva, tadārthasya tādātmyaprasaṅgaḥ / asati cārthe sārasyāt abhūnmāndhātā, bhaviṣyati śaṅkho 'styātmā, nityaḥ śabda iti sarvātmanā ca niścayaḥ syāt / gauriti spaṣṭena ca svena lakṣaṇena prakāśeta / svalakṣaṇe ca saṅketāyogāt vikalpikaiva sā buddhirna syāt / tasmādaśeṣagovyaktisādhāraṇena gotvena gobuddhiralīkena sābhilāpena viplavāt prakhyātīti tathā prakāśanamasyā gavārthāvasāya ityeṣṭavyam / evaṃ hyete doṣā na syuḥ, apratibhāsamānasyāpi svalakṣaṇasya bhrāntyāvasāyāditi //
atrābhidhīyate / na tāvallokaśāstravirodhau, agṛhīte 'pi bāhye pravṛttinivṛttyādisamarthanāt svaparavādiduratikramādhyavasāyasvarūpanirvacanāt / nyāyavirodhasya tu gandho 'pi nāsti /
tathā hi kā punariyaṃ bhrāntirasatkhyātiratasmiṃstadgraho vā yadabhāvādidānīmeva muktirāsajyate /
na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, asatkhyāteḥ pratyākhyānāt / yadāhurguravaḥ
yasya svarūpanirbhāso bādhakād yadi tanna sat /
bādhake 'pi ka āśvāsaḥ svarūpāntarabhāsini //
anyasvarūpopanayāt tatsvarūpanivāraṇam /
tatrāpi saṃśayo jātaḥ pūrvabādhopalabdhitaḥ //
iyamevāgrahe bādhā nādyajasyāparā yadi /
asya pūrvaiva bhavatu rūpanirbhāsanaṃ samam //
nānyā va bhāvinītyatra pramāṇaṃ kiñcidasti vaḥ /
api svarūpanirbhāse yadā bādhakasaṃbhavaḥ //
(#Nibandh 137#)
anirbhāse svarūpasya hetuśodhanaviplave /
bādhaśaṅkāvinirbhāse 'pyevaṃ ced viplavo mahān // iti //
śāstre ca atasmiṃstadgrahāt svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyād dṛśyavikalpyayorekīkaraṇād bhrāntiruktā / tāmayaṃ samarthayitumasamarthaḥ svātantryeṇālīkasphuraṇaṃ bhrāntiriti kāvyaṃ viracayya vistārayati //
nanvatasmiṃstadgraho 'pi bhramaḥ svākāraparyavasitajñānādatirikto bahubhirbahudhā vicāryaṃ pratyākhyātaḥ / tat kathaṃ tasminnapi pakṣe na bhrāntikṣatiryenedānīmeva muktiprasaṅgo na syāditi cet / tadetad bhagavato bhāṣyakārasya matavidveṣaviṣavyākulavikrośitamatikātarayati kṛpāparavaśadhiyaḥ / tathā hi samanantarapratyayabalāyātasvapratibhāsaviśeṣavedanamātrādagṛhīte 'pi paratra pravṛttyākṣepo 'dhyavasāyaḥ / na cāsau pūrvoktavāgjālaiḥ pratihantuṃ śakyaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ pratyātmaviditatvāt, kaiścidapyanudbhinnatvāt / ayameva ca saṃsārastatkṣayo mokṣa iti kvedānīmeva tadvārtāpi / tathā hi vicitrānādivāsanāvaśāt prabodhakapratyayaviśeṣāpekṣayā vikalpaḥ kenacidākāreṇopajāyamāna eva bahirmukhapravṛttyanukūlamarthakriyāsmaraṇābhilāṣādiprabandhamādhatte / tataḥ puruṣārthakriyārthino bahirarthānurūpāṇi pravṛttinivṛttyavadhāraṇāni bhavanti / pṛthagjanasantānajñānakṣaṇānāṃ tādṛśo hetuphalabhāvasya niyatatvāt / aniścitārthasaṃbandhavikalpakāle 'pi sadasattānirṇayādipravṛttiprasavaḥ / tatra yadubhayathā pravṛttisādhanasāmarthyamasya svahetubalāyātamayameva pravṛttiviṣayatvāropo 'dhyavasāyāparanāmā / yathā candrādijñānasya bhrāntasyābhrāntasya vā taddarśanāvasāyajananameva grahaṇavyāpāraḥ /
svavidapīyamarthavideva kāryato draṣṭavyeti
nyāyāt / tathā vikalpasyāpyagniratretyādinākāreṇotpadyamānasya pravṛttyākṣepakatvameva bāhyāvasānaṃ nāma / yathā ca nirvikalpadvicandrādyākārataiva tathāvasāyasādhanī, evamavasāyasyāpi tādṛśākārataiva viṣayāntaravimukhapravṛttisādhanī //
nanu tathā ca tacca tena pratipādyate na ca tajjñāne tat prakāśata iti śapathenāpi na saṃpratyaya iti cet / asaṃbaddhametat / na hyadhyavasāyād bāhyasya paṭādervastuno bādhakāvatārāt pūrvasandigdhavastubhāvasya kṣaṇikāderavastuno vā śaśaviṣāṇāderasphuraṇe 'pi siddhipratibandho brahmaṇāpi pratividhātuṃ śakyaḥ / dvividho hi viṣayavyavahāraḥ, pratibhāsādadhyavasāyācca / tadiha pratibhāsābhāve 'pi parāpoḍhasvalakṣaṇāderadhyavasāyamātreṇa viṣayatvamuktam, sarvathā nirviṣayatve pravṛttinivṛttyādisakalavyavahārocchedaprasaṅgāt / tataśca tena ca tat pratipādyate na ca jñāne tatprakāśa iti saṅgatirastyeva, prakāśyaprakāśakabhāvābhāve 'pyadhyavasāyādhyavasāyakabhāvenāpi viṣayaviṣayibhāvopapatteḥ /
(#Nibandh 138#)
nanu yadi nādhyavaseyapratītistadāgṛhīte 'pi svalakṣaṇādau pravṛttiriti sarvatrāviśeṣeṇa prasajyeta, sarvatrāgṛhītatvena viśeṣābhāvāt, tataśca prāptirapi nābhimatasya niyamenetyanumānamapi viplutam / atra brūmaḥ / yadyadhyavaseyamagṛhītaṃ viśvamapyagṛhītam, tathāpi niyataviṣayaiva pravṛttirna sarvatra, tathābhūtasamanantarapratyayabalāyātaniyatākāratayā niyataśaktitvādvikalpasya / niyataśaktayo bhāvā hi pramāṇapariniṣṭhitasvabhāvāḥ, na śaktisāṅkaryaparyanuyogabhājaḥ, asadutpattivat sarvatrāsattve 'pi hi bījādaṅkurasyaivotpattiḥ, tatraiva tasya śakteḥ pramāṇena nirūpaṇāt / tathehāpi hutavahākārasya vikalpasya dāhapākādyarthakriyārthinastatsmaraṇavato hutavahaviṣayāyāmeva pravṛttau sāmarthyaṃ pramāṇapratītaṃ kathamatiprasaṅgabhāgi / pratyāsatticintāyāṃ ca tāttvikasyāpi vahnerjvaladbhāsvarākāratvaṃ vikalpollikhitasyāpīti, tāvatā tatraiva pravartanaśaktirjvalanavikalpasya na jalādau //
nanu ca sādṛśyāropeṇa kiṃ svākārasya bāhye svākāre vā bāhyasyāropaḥ / ubhayathāpyasaṅgati, āropyāropaviṣayayoḥ svākārabāhayayordvayorgrahaṇāsaṃbhavāditi cet / na vayamāropeṇa pravṛttiṃ brūmaḥ / kiṃ tarhi, svavāsanāparipākavaśādupajāyamānaiva sā buddhirapaśyantyapi bāhayaṃ bāhaye pravṛttimātanotīti viplutaiva saṃsārātmikā ca / yat śāstraṃ
na jñāne tulyamutpattito dhiyaḥ /
tathāvidhāyāḥ
iti / tasmānna rūpyādivadāropadvāreṇa pravṛttirapi tu tathāvidhākārotpattipratibaddhaśaktiniyamāt / na ca vicārakasya vastvadarśananiścayādapravṛttiḥ saṅgacchate / darśane 'pi hi pravṛttirarthakriyārthitayā / arthakriyāprāptiśca vastusattāniyame / sa ca niyamo yathā darśanād vastupratibandhakṛtaḥ, tathā vikalpaviśeṣādapi pāramparyeṇa vastuprativastupratibandhakṛta ityadarśane 'pi adhyavasāyāt pravṛttiryujyata iti nānumānamanavasthitam / etena tacca na pratīyate, tena cābhedābhāsanamityupālambho 'saṃbhavītyupadarśitam, apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkaraṇamityabhedādiniṣṭhāyā darśitatvāt / tasmādavicāraramaṇīyo 'tasmiṃstadgraha eva bhrāntirāropāparanāmā, tatkṣayaśca mokṣa iti yuktam /
yadāhurguravaḥ
tasmātpravṛtterākṣepe vikalpākārajanmani /
mato jalādyāropo 'pi satyāsatyasamaśca saḥ //
tato yadyapi tattvena nāropo nāma kasyacit /
vyavahārakṛtastveṣa pratiṣeddhuṃ na śakyate //
marīcau jalavad yāvadanātmanyātmakalpanam /
bhrama eva hi saṃsāro nirvāṇaṃ tattvasaṃsthitiḥ //
(#Nibandh 139#)
tataśca yāvanna vicārasaṃbhavo bhavo 'yamanyaḥ śama ityayaṃ nayaḥ /
vicāralīlālalite tu mānase bhavaḥ śamo vā ka iheti kathyatām //
tathā āryamaitreyanāthapādā api
na cāntaraṃ kiṃcana vidyate 'nayoḥ sadarthavṛttyā śamajanmanoriha /
tathāpi janmakṣayato vidhīyate śamasya lābhaḥ śubhakarmakāriṇām //
āryanāgārjunapādāśca
nirvāṇaṃ ca bhavaścaiva dvayameva na vidyate /
parijñānaṃ bhavasyaiva nirvāṇamiti kathyate //
iti sarvaireva prakāśairaviparītasvarūpasaṃvedane 'pi bhrāntivyavasthāsaṃbhavādasti saṃsāraḥ //
yadapyuktaṃ vikalpasyāviṣayaśca bāhyam grahaṇaṃ cāsya śabdena saṃyojyeti vikalpatvamapi duryojam, ātmani ca śabdayojanā nāstīti vikalpo nāma nāstyeva, tatkasya vikalpacinteti / atrabhidhīyate / ihāgniratretyadhyavasāyo yathā kāyikīṃ vṛttiṃ prasūte tathāgnirmayā pratīyata iti vācikīmapi prasūte, etadākārānuvyavasāyarūpāṃ mānasīmapi prasavati / evaṃ ca sati yathā vikalpenāyamartho gṛhīta iti niścayaḥ, tathā śabdena saṃyojya gṛhīta ityapi, arthākāraleśavacchabdākārasyāpi sphuraṇāt / tasmādarthagrahābhimānavān mānavastāvadabhidhānasaṃyuktagrahaṇābhimānavānapītyavasāyānurodhādeva vikalpavyavasthā na tattvataḥ / yadāhurguravaḥ
na śabdaiḥ saṃsargaḥ kvacidapi bahirvā manasi vā-
kṣarākārākīrṇaḥ sphurati punararthākṛtilavaḥ /
ubhāvapyākārau yadapi dhiya evādhyavasitir
vidhatte tau bāhye vacasi ca vikalpasthitirataḥ //
abhāne pratibhāne vā na cāropo 'pi kasyacit /
pratītyotpādabhedena vyavasthāmātramīdṛśam //
nirvikalpādvikalpasya bhāve leśānukāriṇaḥ /
saṅketakārivacanād buddhyākāre viśeṣiṇi //
(#Nibandh 140#)
saṅketaḥ kṛta ityāsthā tādṛk śabdaśrutau punaḥ /
pravṛttyākṣepabuddhyātmabhāve vācyavyavasthitiḥ //
iti /
tasmād vastu vā ghaṭapaṭādi sandigdhavastu vā sādhakabādhakātikrāntam, avastu vātmadikkālākṣaṇikādikamadhyavasitamiti, apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkṛtamityarthaḥ / ayameva cāropaikīkaraṇādhyavasāyābhedagrahādīnāmarthaḥ sarvatra śāstre boddhavyaḥ / tasmādadhyavasāyasyākāraviśeṣayogādagṛhīte 'pi pravartanayogyatā nāma yo dharmastayā bāhyādhyavasāyayorgrāhyagrāhakabhāvaścet saṃvṛttyā duṣpariharaḥ, tadā viṣayiviṣayabhāvo 'pi labdha ityadhyavasāyamātreṇa viṣayaviṣayitvamuktamiti yuktam / yadāha alaṅkārakāraḥ
kathaṃ tadviṣayatvaṃ tatra pravartanāditi /
etena yaduktam kathamavasīyamānastayātmārtho na prakāśyata ityādi, tannirastam, tadaprakāśe 'pi tadadhyavasāyasya vyavasthāpitatvāt / asati cārthe sā na syādityapyayuktam, ātmāderadhyavaseyasya pratibhāsapratikṣepe buddhyā saha tādātmyābhāvāt / na ca sarvākāraniścayaprasaṅgadoṣaḥ saṅgataḥ / sarvākāraniścayo hi sarveṣvākāreṣu pravṛttikārakatvātmā niruktaḥ, na caikākārollekhino vikalpasyākārāntare pravartanaśaktiranubhavaviṣaya iti kutaḥ śabdapramāṇāntarānapekṣeti yuktam / tatra nirvikalpakaṃ spaṣṭapratibhāsatvād grāhakaṃ vyavasthāpyate / vikalpastu spaṣṭaikavyāvṛttyullekhādāropakādivyavahārabhājanam / yathā ca bāhye sati kvacid bhramavyavasthā tathāntarnaye 'pi sarvatra / kevalaṃ bahirmukhapravṛtyapekṣayā kriyamāṇo nātmani kaścid bhrama ityuktaṃ bhavati / na ca gosvalakṣaṇaprakāśāvakāśaḥ, svākārasyaiva sphuraṇāt, svalakṣaṇe ca saṃketāyogāt / vikalpikaiva na syāditi tu svarūpāpekṣayā siddhasādhanam / bāhyāpekṣayā tvadhyavasāyavad vikalpikaiva sā buddhistathā / tasmādaśeṣagovyaktisādhāraṇena gotvena gobuddhiralīkena sābhilāpena viplavāt prakhyātīti tathā prakhyānamasyā gavāvasāya ityeṣṭavyamityapi neṣṭavyameva, caraṇamardanādinā pratyavasthāne 'pi yuktiśāstrabahirbhūtatvādetadabhāve 'pi kathitadoṣapradhvaṃsāt / na hi vikalpabuddhāvalīkākārasphuraṇameva bāhyasyādhyabasāya iti kācidarthasaṅgatiḥ, arthasyeti saṃbandhānupapatte / buddheratra kramābhāvāt pratyakṣataiva, kathamadhyavasāyaḥ / apratibhāsamānasyāpi svalakṣaṇasya bhrāntyāvasāyāditi tu na budhyāmahe / avasāyena hi tadvitisparśe pratibhāsaḥ ko 'paraḥ / tadvittāvapyaspaṣṭatvādadhyavasāya ityapyayuktam, tadrūpavittāvaspaṣṭatvasyaivābhāvāt /
jāto nāmāśrayo 'nyonyaścetasāṃ tasya vastunaḥ /
ekasyaiva kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi yat //
(#Nibandh 141#)
iti ācāryaḥ smaryatām / na ca tadāsau bhrāntirbhavitumarhati, vastusvarūpasyaiva nirbhāsāt //
alīkavṛtteriti cet / saivāstu / bāhyasyāsphurato 'dhyavasāyaḥ katham / saiva sa iti cet / alīkamidamiti viduṣo bāhyādhyavasāyavyasthābhāvāt, bāhyāsphuraṇāt tadapratibaddhatvācca / pratibandhe 'pi tasyepi syāt, na punastadadhyavasāyaḥ, tadasphuraṇasphuraṇayorapi tadayogādityalamatinirbandhena / tadevamapratibhāsino 'pi vipakṣādadhyavasāyamātrasiddhādeva vyāvṛtto doṣatrayanirmuktaḥ prakāśamānatātmako heturyāvatprakāśāvadhijñānātmakacitrākāracakrasyaikatvaṃ sādhayatyeva //
yadāhurguravaḥ
bhāsate yattadekaṃ tadyathā citre sitākṛtiḥ /
bhāsate cākhilaṃ citraṃ pītaśītasukhādikam //
nātrāsiddhiḥ prakāśasya citre dharmiṇi darśanāt /
na ca sādhyaviyuktatvaṃ dṛṣṭāntasyāpi dṛśyate //
ekaikāṇunimagnatvāt saṃvittirna parasparam /
na caikāṇuprakāśo 'sti sthūlameva sphuratyataḥ //
bāhyāṇūnāṃ pratībhāso buddhirekā sthavīyasī /
jñānāṇūnāṃ ka ekastu pratibhāso bhaviṣyati //
tasmāt sthūlatayā vyāpto nirbhāsastannivṛttitaḥ /
nivartamāno 'nekasmādekatve viniyamyate //
yathā sajātīyamatād bhāgādbhedanirākriyā /
anābhāsaprasaṅgena vijātīyamatāt tathā //
tannāstu sādhyo dṛṣṭānto na ca śaṅkāviparyaye /
ato nirdoṣato hetościtrādvaitavyavasthitiḥ //
saṃgrahaślokaśca
ekatvena yathāptimānabhimato bhāsastathā vyāpyate
sthaulyenāpyaṇuśo na hi kvacididaṃ svapne 'pi nirbhāsanam /
tena pratyaṇubhedanetyuparataṃ tadvyāpakasyātyayād
ekatvena parītamākṛticayaścāyaṃ vinirbhāsate //
iti //
nanu cātra dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorubhayamātrāpyekatvaṃ pratyakṣato 'numānācca viruddhadharmādhyāsalakṣaṇāt pratihatam, tat kathamanumānādekatvasiddhiriti cet / ucyate / yadetat pratyakṣaṃ bhedasādhakamupanīyate, tat kiṃ nīlādīnāmanātmabhūtamātmabhūtaṃ (#Nibandh 142#) vā / prathamapakṣe, āstāṃ tāvadeṣāmato bhedasiddhiḥ, sattāmātramapi na sidhyet / sa hi nīlādiko 'rtho jaḍo vijñānāntarātmālīkasvabhāvo vā svīkartavyaḥ / triṣvapi pakṣeṣu prakāśyaprakāśakabhāvābhāvaḥ / tathā hi jñānasya prakāśakatvaṃ nāma kiṃ vidyamānatvaṃ vyāpārāveśo vā / prathamapakṣe sarvasarvadarśitvaprasaṅgaḥ, sarvapuruṣajñānavidyamānatāyāḥ sarvaṃ pratyaviśiṣṭatvāt / tathā nīlādibhirapi jñānasya grahaṇaprasaṅgaḥ, teṣāmapi vidyamānatvalakṣaṇagrāhakatvasaṃbhavāt //
atha jñānatve sati vidyamānatvamiti saviśeṣaṇaṃ lakṣaṇamucyate / tat kiṃ nīlādīnāmajñānatve kośapānamāyuṣmatā kartavyam, yena sattāmātreṇa samasamayaṃ sphuratorvijñānanīlādyoḥ pratijñāmātrādekasya jaḍatvālīkatvabādhyatvāprakāśatvādi vyavasthāpyate /
atha dvitīyastadā sa kiṃ vyāpāraḥ pratyakṣasyātmā jñānāntaram, arthasyātmārthāntaraṃ vā syāt / prathamavikalpe svātmani kāritravirodhaḥ / dvitīyapakṣe jñānāntaraṃ yadyanyaviṣayam arthasya na kiñcit / tadviṣayatvaṃ cādyāpi na siddham, tatpratyāsattereva cintyamānatvāt //
tṛtīye punaḥ saṅkalpe nīlādikaṃ kṛtameva syāt, na prakāśitam, tailavartyādibhiriva pradīpaḥ / prakāśastu svayameva / tathā ca jñānāntaratvāt santānāntaravadapratibhāsaprasaṅgaḥ /
caturthe tu vikalpe arthāntare kṛte nīlādikaṃ tadavasthameva / na cānātmaprakāśanasāmarthyaṃ jñānasya svīkartumucitam, vyāpāravat prakāśanasyāpyevaṃ nirākartavyatvāt / na cāgnidhūmayoḥ kāryakāraṇabhāva iva jñānajñeyayorapi svābhāviko grāhyagrāhakabhāvo vaktavyaḥ, pramāṇasiddhakāryakāraṇabhāvavad grāhyagrāhakasvarūpayoradyāpi nirvaktumaśakyatvāditi kva nīlādivārtāpi yadbhedasiddhipratyāśā pratyakṣataḥ sampadyate //
athātmabhūtaṃ tat pratyakṣamiti dvitīyaḥ pakṣaḥ, tadātmasvasaṃvedanameva bhedasādhakamabhyupagataṃ bhavet / tacca yadi pratyākāraṃ bhinnaṃ tadā sarveṣāṃ svasvarūpanimagnatvāccitraprakāśapraṇāśaprasaṅga ityuktam /
athaitaddoṣabhayāt sarveṣāmākārāṇāmekatvameva svabhāvabhūtaṃ svasaṃvedanamiṣyate, tadaitadeva citrādvaitaṃ vijñānamucyate, yadanekābhimatānāṃ sahopalabdhānāṃ nīlasukhādyākārāṇāṃ svabhāvabhūtākhaṇḍasvasaṃvedanapratyakṣaṃ nāma / yadāhurguravaḥ
bhramābhramākalpanakalpanāni, śātāsitādīnyakhilākṣajāni /
jñānānyabhinnāni sahopalabdheḥ, pūrvāparatvaṃ tu na vedyameva // iti /
(#Nibandh 143#)
tadevaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorubhayatrāpi svasaṃvedanapratyakṣasiddhamekatvamavidyāvaśād vipratipattau satyāmanumānataḥ sādhyate / ata eva svasaṃvedanapratyakṣādanumānācca ekatvasiddhau na pratyakṣāntaram / nāpi viruddhadharmādhyāsalakṣaṇamanumānaṃ bhedasādhanāya prāptāvasaram, bhedagrāhakasya bhinnasya pratyakṣasyoktakrameṇāprāmāṇyāt, pakṣasya pratyakṣādibādhitatvāt /
nanu brūyānnāma kiñcit, tathāpi pratibhāsabhedād bheda eva, na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāmeti cet / hanta 1 pratibhāsaśabdena kimabhipretam, kimākāracakraṃ sphuraṇaṃ vā / tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, tadā bāhye 'rthe pratyetavye buddhyākāraḥ pramāṇam / tathācākārabhedo vyavahartavya eva / anyathā bāhyabhedo na sidhyet / yadā punarākāracakrameva prameyam svasaṃvedanaṃ ca pramāṇaṃ tadā tenaiva nīlādīnāṃ svabhāvabhūtenākhaṇḍātmanā ekīkṛtānāṃ kathamapramādī bhedamācakṣīta /
dvitīyapakṣe tu sphuraṇaṃ svabhāvabhūtākhaṇḍasvasaṃvedanamevoktamiti / tathāpi kathaṃ bhedastasmād yathordhvamindriyapratyakṣataḥ kṣaṇabhede pratīte 'pyavidyāvaśādekatvādhyavasāyaḥ tathā tiryaksvasaṃvedanapratyakṣeṇākārābhede 'dhigate 'pyavidyāvaśādeva bhedāvasāyaḥ //
yadyevaṃ viruddhadharmādhyāsato vijñānākāracakravad vyāpto 'pi na bhidyeteti cet / na, bāhye dharmiṇyanekatvasya sādhyasya pratyakṣādyabādhitatvāt / buddhyākārakadambake tūktakrameṇa svasaṃvedanādisiddhaikatve 'nekatvasya pratyākhyānād bādhakāvatāra eva nāsti / tasmād vijñānatve satīti hetuviśeṣaṇaṃ kartavyam yena bāhyasyaiva bhedaḥ sidhyati //
nanu yadi vijñānātmakaṃ vicitrākāracakramekaṃ tadā nīlākāra eva pītādyākāravṛndaṃ praviśet / tathā prakāśākāracakrayorabhedo vyaktisāmānyavat prakāśa eva, ākāracakrameva vā syāditi cet / asadetat / tathā hi dvayorapyanayoḥ prasaṅgaviparyayayoḥ bhedaḥ, sa ca bāhyārthavāda eva yujyate, tatra bhedagrāhakasyendriyapratyakṣasyeṣṭatvāt / vijñānavāde tvanātmaprakāśābhāvāt svasaṃvedanamevaikaṃ pramāṇam / tato 'pi viparyayasya bhedasya siddheḥ prasaṅgo 'pyasaṅgataḥ ityadvaitameva /
kiṃ ca evaṃ sthūlanīlādyākāro 'pi paramāṇumātre praviśedityapratibhāsaṃjagadāpadyeta / asti ca pratibhāsaḥ / tasmād yathāvasthitānāmevākārāṇāmakhaṇḍasvasaṃvedanātmataivaikatvam, na bhedo na saṃkocaḥ svīkartavyo 'pratibhāsaprasaṅgāt / tathā kṛtakatvasyānityatvavastutvādibhirabhede kṛtakatvamevānityatvameva vā syādityapi prasaṅgo vaktavya āpadyeta, sāmānyavyaktyoriva tayorvastuto 'bhedo 'khaṇḍātmatvāt //
vyāvṛttibheda eva paramiti cet / yadyevaṃ prakāśanīlādyorapyayameva kramo jāgartītyekāvaśeṣaprasaṅgo bālapralāpaḥ / tadevaṃ
(#Nibandh 144#)
bāhyaṃ na naśyati bhidāṇutayāpi sattvādarthaktriyāvirahasaṃkaratātmabhede /
buddhistu naśyati bhidaiva vidaiva sattvāccitrāpyato na bhidameti kimatra kurmaḥ //
nanu deśavitānāptirnātmāntaraviyoginaḥ /
deśavitānahānau na bhāsa ityapi śakyate //
iti cet /
na svātmāntaramanyātmā sa bāhyasyaiva yujyate /
buddheḥ svavittiniṣṭhāyāḥ yaḥ parastasya kā gatiḥ //
hanta tathāpi
nīlādivattadekaṃ ca kathametat sametu cet /
nīlamaṃśāntaraṃ caikaṃ kathaṃ tadbhāti saṅgatam //
neṣṭaṃ tadapi cet tarhi kvāṇvantarbhidi bhāsanam /
na parīkṣākṣamaṃ cāṇuḥ kutastasya tadā bhidā //
mā bhūdavastubhāvāccet so 'pyekatvahatau bhavet /
nirbhāsādekatāsiddhau svavittervastutā sthitā //
na pratītyasamutpādo 'nutpādo vāsya bādhakaḥ /
ekānekaviyoge 'pi sphūrtimātreṇa sattvataḥ //
kiṃ ca pūrvāparajñānamadvaite yanna vidyate /
pratītyotpannatā tasmādasiddherapyasādhanam //
anutpādo 'pyanekānto 'kāryakāraṇarūpakam /
hāne 'pi hetuphalayoḥ sphuradrūpaṃ kva gacchatu //
ekānekatayā vastuvyāptiḥ siddhā yadi kvacit /
sarvaśūnyatvasamaye heturiṣṭavighātakṛt //
atha lokapra(si)ddhau ca na sarvalokakalpitam /
vastuvyavasthā śaraṇaṃ kiṃ tu mānena saṅgatam //
na cādhyakṣānumānābhyāmanaṅgaṃ kvacidīkṣitam /
yasya rāśiranekaṃ syānnāpi vastu ca kiñcina //
yasya caikataratvābhyāṃ sattvavyāptiḥ sa hanyatām /
abhrāntavittimātreṇa sattāvādī tu jitvaraḥ //
// samāptaścitrādvaitaprakāśavādo 'yam //
grāhayaṃ na tasya grahaṇaṃ (na) tena jñānāntaragrāhayatāpi śūnyaḥ /
tathāpi ca jñānamayaḥ prakāśaḥ pratyakṣapakṣastu tavāvirāsīt //
(#Nibandh 145#)
// 10 //
// santānāntaradūṣaṇam //
atheha prakāśasahopalambhādisādhanabalena jaḍapadārtharāśāvapāste nīlapītādyaśeṣapadārthajāte ca svacittapratibhāsātmani svapnamāyādivadadvayarūpe siddhe santānāntarasadasattānirūpaṇārthamidamārabhyate /
evaṃ hi kecidāhuḥ / astyeva santānāntaramanumānapratītam / tathā hīcchācittasamanantaravyāhāravyavahārābhāsasya darśanāt tadabhāve cādarśanādupalambhānupalambhasādhanamanvayavyatirekaśarīramicchācittena saha vyāhārādyābhāsasya kāryakāraṇabhāvamātmasantāne 'vadhāryecchācittasyāpratisaṃvedanasamaye 'pi vicchinnavyāhārādyābhāsadarśanāt tatkāraṇabhūtamicchācittamanumīyamānaṃ santānāntarameva vyavatiṣṭhata iti /
atredamālocyate / tadicchācittaṃ vyāhārādyābhāsasya kāraṇatayā vyavasthāpyamānamanumāturdarśanayogyamatha dṛśyādṛśyaviśeṣaṇānapekṣamicchāmātram / yaditāvadādyovikalpastadānumāturdarśanayogyatvādicchācittasyānumānakāle 'nupalabdhirabhāvameva gamayatītyanupalambhākhyapratyakṣabādhitatvāt kvānumānāvakāśastasya / yadi punaricchācittamanumānakāle 'pyanubhūyeta, tadā kimasyānumānena / athaivamagnidhūmayostadutpattisiddhyanantaraṃ naganikuñje dhūmamupalabhamāno nāgnimapyanuminuyāt, tatrāpyagneranupalabdhibādhitatvāt, upalambhe cānumānavaiphalyāt / naivam, anumānasamaye deśaviprakarṣavato vahnerdarśanāyogyatvena dṛśyānupalabdhivirahāt, adṛśyānupalambhasya cābhāvasādhanatvavirodhāt / icchācittasya tu nāsti deśaviprakarṣaḥ / icchācittaṃ hi svasaṃbaddhamevānumāturdarśanayogyam, tasya ca deśādiviprakarṣa ityalaukikametat /
atha dvitīyo vikalpaḥ / tathā hīcchācittamātraṃ svaparasantānasādhāraṇadṛśyādṛśyaviśeṣaṇānapekṣaṃ vyāhārādyābhāsaṃ prati kāraṇatayāvadhāryate / tadavadhāraṇaṃ kena pramāṇena / vyāhārādyābhāsasya hīcchāmātrābhāve 'bhāvaṃ pratītya tadutpattisiddhigaveṣaṇā / na cecchāmātrasya svaparasantānasādhāraṇasya svasaṃvedanenānyena vābhāvaḥ śakyāvagamaḥ / yathā hi vahnimātrasya deśakālavyavahitasyāpi dhūmotpādadeśakālayoryadi syādupalabhyetaiva mayeti saṃbhāvitasyānumātṛpuruṣendriyapratyakṣeṇa (#Nibandh 146#) dhūmotpādāt prāgabhāve 'vadhāryamāṇastadutpattisiddhimadhyāsayatīti vyavahitadeśakālasyāpi vahnerdhūmamātraṃ prati kāraṇatvāvadhāraṇam, svabhāvaviprakṛṣṭasya tu jaṭharabhavādisādhāraṇasya sarvathānumātṛpuruṣāśakyābhāvapratītikasya vyāptibahirbhāva eva / tathātrāpīcchācittaṃ parasantānasādhāraṇamapi yāvadyadīya syādupalabhyetaiva mayeti yadi saṃbhāvayituṃ śakyeta tadā tadvyatirekasiddhidvāreṇa kāraṇatayāvadhāryate / kevalaṃ svabhāvaviprakṛṣṭe cittamātre 'stamiteyaṃ katheti //
na ca paracittaṃ kālaviprakṛṣṭaṃ vartamānatvādasya, atītānāgatayoreva kālaviprakṛṣṭatvena vyavahārāt /
nāpi deśaviprakṛṣṭam, yasminneva hi śuklaśaṅkhādideśe svacittaṃ śuklākārapratibhāsi svasaṃvedanena vedyate taddeśavartyeva pītākārapratibhāsi parasantānabhāvi cittaṃ na vedyate / tat kathameṣa deśaviprakarṣaḥ //
athecchācittamātraṃ svasaṃvedanamātrāpekṣayā na svabhāvaviprakṛṣṭam / na hyagnirapyeko yenaivendriyavijñānena dṛśyate tenaivānyo 'pi dṛśyam / tatra yathā cakṣurvijñānamātrāpekṣayā agnimātraṃ dṛśyamiti vyavasthāpyate tathātrāpi svasaṃvedanamātrāpekṣayā icchācittamātraṃ svaparasantānasādhāraṇamapi dṛśyameveti /
atrocyate / kimatra mātraśabdenānumātṛpuruṣasaṃbandhāsaṃbandhābhyāmaviśeṣitaṃ yasya kasyacit puruṣasyendriyajñānaṃ vastuviṣayīkurvāṇamasya dṛśyatāsaṃbhave 'pinānimitamabhimatam / yadyevaṃ piśācādirapi dṛśyaḥ syāt / so 'pi hi kasyacit puṃso yogyādeḥ svajātīyasya vā piśācāntarasya bhavatyevendriyajñānagocara iti na kaścit svabhāvaviprakṛṣṭaḥ syāt / tasmādanumātṛpuruṣasaṃbandhitvamanapāsya vijñānasya svalakṣaṇādibhedanirāsapara eva mātraśabdo yuktaḥ / etadevāśaṅkaya dharmottareṇābhihitam -
ekapratipattrapekṣaṃ cedaṃ pratyakṣalakṣaṇam /
ityādi / tenaivaṃ dṛśyatāsaṃbhāvanā yadīha deśe kāle vā syād ghaṭādirniyamenopalabhyeta, madīyasya cakṣurvijñānamātrasya viṣayībhavediti / paracitte tu na śakyamevam / yadīha paracittaṃ syāt niyamena madīyasya svasaṃveda(na) mātrasya viṣayi syāditi //
yadi cecchācittamātraṃ tadutpattigrahaṇasamaye dṛśyatayā saṃbhāvayitavyam, tadānumānakāle 'pi dṛśyatayā saṃbhāvya tadanupalambhenābhāvasādhane kathamanumānaṃ pravartayitumidamārabdham, pratyakṣeṇaiva pakṣabādhāt / na ca kālabhedena svabhāvaviprakarṣetarāviti yatkiñcidetat / tasmādicchācittamātrasya svaparasantānasādhāraṇasya dṛśyatayā saṃbhāvayitumaśakyatvāt vyahārādyutpādāt prāganupalambhe 'pyabhāvasiddhau na tadabhāvaprayukto vyāhārādyabhāvaḥ pratīyata iti kathaṃ kāraṇatvasiddhiryataḥ kāryahetudvāreṇānumīyeta / icchācittaviśeṣastu svasantānabhāvī na bhavatyevānumāturdṛśyaḥ / kiṃ tu tasya dṛśyānupalambhājjijñāsitaviśeṣe dharmiṇi bādhitasya kathamanumānamityuktameva //
(#Nibandh 147#)
tadevamicchācittaviśeṣe svasantānabhāvini sādhye pakṣasya pratyakṣabādhaḥ, icchācittamātre 'pi svaparasantānasādhāraṇe sādhye yadyanupalambhamātreṇa dṛśya viśeṣaṇānapekṣeṇa pratibandhasiddhisamaye tasyābhāvaḥ pratīyate, tadā pakṣīkṛte dharmiṇi tatheti sa eva doṣaḥ / atha na pratīyate tadā sandigdhavyatireko hetvābhāso vyāhārādiriti sthitam /
evaṃ tarhi santānāntarasādhakasyābhāvād bādhakasyāpi kasyacidadarśanādbhavatu tatra sandeha eveti kecit / tairidaṃ bādhakamabhidhīyamānamavadhīyatām / yadi hi santānāntaraṃ saṃbhavet tadā tato bhedena svasantānasyāvaśyaṃ bhavitavyam / anyathā svasantānādapi prakāśamānāttasya parasantānābhimatasya bhedo na syāt / na cābhedastayoriti svasantānād bhedābhedābhyāmabādhyasya parasantānasya sāmānyaśaśaviṣāṇādivadabhāva evāyāta iti kathaṃ sandehaḥ / tasmāt parasantānāpekṣayā svasantānasya bhedo 'pyavaśyambhāvyaḥ / sa ca bhedaḥ santānasya svabhāvaḥ svasantāne pratibhāsamāne niyamena pratibhāseta / kathamaparathā pratibhānāpratibhānalakṣaṇaviruddhadharmādhyāse 'pi svasantānasya parasantānād bhedaḥ svabhāvatāmāsādayet //
na cāsau bhedaḥ pratibhāsate / bhedapratibhāse hi upagamyamāne tadavadhibhūtasyāpi parasantānasya pratibhāso durapahnavaḥ syāt /
asmādbhinnamitīdaṃ cet svarūpaṃ svasya cetasaḥ /
sāvadherasya bhāsaḥ syānna vā grāhyaṃ tadātmanā //
bhede 'nyaleśamapi naiti kuto bhinnaḥ /
evamādikamaśeṣamiha pravacanapradīpaśrīsākārasaṅgrahādivacanamanusmaryatām /
yathā hi svasantānamātre parisphurati śaśaviṣāṇādasphurato na bhedaḥ pratibhāti tathā parasantānādapi sphuraṇavirahiṇo na bhātyeva bhedaḥ / na hi parasantānāpekṣayā kaścid viśeṣaleśaḥ svasantānasya parisphurati yo nāsti śaśaviṣāṇāpekṣayā / na ca śaśaviṣāṇaparasantānāvapekṣya samāne svasantānapratibhāse śaśaviṣāṇāpekṣayā na bhedo nāpyabhedaḥ pratibhāti / parasantānāpekṣayā tu bheda eva bhātītyevamavasthāpayituṃ śakyam /
bhedābhedayorabhāvaparihāreṇa hi yathā bhedo vyavasthitaḥ tadvad bhedapratibhāso 'pi bhedābhedābhāvapratibhāsavilakṣaṇa evocito bhavitum, na ca tathānubhūyate / tathāpi bhedaḥ pratibhātīti vacanaracanametat / bhāṣyakāranyāyo 'pyatra bhedapratibhāsadūṣaṇe vistarato 'vagantavyaḥ //
(#Nibandh 148#)
yadi cāvadhipratibhāsavirahe 'pi bhedapratibhānamidaṃ paracittānu(kampayā) kṣamitavyaṃ (tarhi) bahirarthasyāpi kathamabhāvaḥ sidhyati / śakyaṃ hi tatrāpi sandehamavatārayitum, na bahirarthaḥ kasyacidābhāsate, parasantānastu parasya pratibhāsata eva, tataścātraiva sandeho na bahirartha iti cet / etadapi sakalaṃ sandigdhameva / na hyavaśyaṃ parasantānaḥ parasyābhāsate, kadācidasau nāstyeva na cāsāvavabhāsata ityapi vaktuṃ śakteḥ /
kiṃ ca mā nāma bhāsīṣṭa bahirarthaḥ kasyacidapi tathāpi kathaṃ tadabhāvasiddhirbhedapratibhāsābhyupagamavādina itīyanmātramiha vivakṣitam / na cātra kaścid doṣaḥ / tasmād bahirarthena sādhāraṇaṃ santānāntaramiti kathaṃ vijñaptivādināmapi saṃmataṃ bhaviṣyati / kiṃ ca kāryakāraṇabhāvo 'pi vijñānadvayasya bhedapratibhāsavādinā bādhitumaśakyaḥ / pūrvabhāvinī hi saṃvittiḥ parasaṃvittyapekṣayā bhedaṃ pūrvatvaṃ cātmano gṛhṇātyevāvadhipratibhāsavigame 'pi //
parabhāvinyapi saṃvittiḥ pūrvasaṃvittyapekṣayā bhedaṃ paratvaṃ cātmano 'dhigacchatyeva santānāntaravaditi niyatapūrvāparabhāvalakṣaṇe kāryakāraṇabhāve 'vabhāsamāne 'vasīyamāne ca nīlādicitrākāravat katham
saṃvṛttyāstu yathā tathā
iti bhagavato vārtikakārasya vacanena phalitamatra mate / api ca citrākāracakre dharmiṇyadvaitasādhanārthamupanyastasya prakāśamānatvādihetorbhedagrāhakapratyakṣāpahṛtaviṣayatvamudbhāvayataḥ prativādino bhedagrahaṇamanumanyamānena santānāntarasandehaṃ ca vinā kathamuttaritavyaṃ bhavatā //
nanvevamapi santānāntarābhāvaḥ kena pramāṇena siddhaḥ / na tāvat pratyakṣeṇa, tasya vidhiviṣayasya pratiṣedhasādhanātadhikārāt / nāpyanumānena, tasya dṛśyābhāvasādhananiyatasyātīndriyaparacittābhāvasādhane 'navatārāditi cet / atra brūmaḥ / santānāntarasaṃbhave niyatabhāvaḥ tatao bhedaḥ svacittasya / abhede svasantānāt parasantāna eva syāt / yathā ca yadupalabhyamānaṃ yenaṃ rūpeṇa na bhāsate na tat tena rūpeṇa sadvyavahārayogyaṃ yathā nīlaṃ pītarūpeṇa / nopalabhyate ca svacittamupalabhyamānaṃ parasantānād bhinne(na)rūpeṇeti bhedasya svacittatādātmyaniṣedhe dṛśyaviśeṣaṇaprayogānapekṣā svabhāvānupalabdhiriyam //
nāpyasiddhiḥ, bhedapratibhāse tadavadherapi pratibhāsaprāpteḥ / avadhyapratibhāse tu bhedapratibhāsābhāvaḥ śaśaviṣāṇabhedapratibhāsābhāvavat siddha eva / evamanena pramāṇena santānāntarasya svacittāpekṣayā bhede pratikṣipte abhede ca svayamevāsaṃbhavini bhedābhedābhyāmavācyatvaṃ siddham / sāmānyādivad vastutāpahatiriti, kathaṃ (#Nibandh 149#) bādhakābhāvāt santānāntare sandeho 'bhidhīyate / etacca śāstrīyaprameyasmāraṇamātraphalaṃ kiñcillikhitamiti / paramiha svayamanusandheyam /
api ca santānāntare tāvadarvāgdṛśāṃ sandeho bhavadbhiranumanyate / bhagavatastu kimavasthāpyatām / saṃdehāvasthāpane kathaṃ sarvajñatā / vidyamānameva kadācit santānāntaraṃ bhagavatā nāvadhāryate tathāpyasau sarvajña iti kathametat / anumānaṃ ca santānāntaraviṣayaṃ prāgeva cintitam / na cānumānena pratītāvapi sarvajñatā bhavitumarhati / pratyakṣeṇa paracittapratītau grāhyagrāhakabhāvo 'pi paracittasya bhagavaccittena sahāyāta iti bahirarthavāda eva mukhāntareṇopagataḥ syāt, kathamayaṃ vañcayati vādaḥ //
asmadīyamatena tu paracittaṃ nāstyeveti tadavadhāraṇakṛto(na) bhagavataḥ sarvajñatākṣatidoṣaḥ / yāvacca bhedagrahaṇābhimānarūpā saṃvṛsttitāvat santānāntare sandehāttadavabodhanārthaṃ vacanādirapi pravartata iti svavacanavirodho 'pi na saṃbhavatyeva / na khalu santānāntaraviṣayaḥ sarvathā sandeho nāstyevetyabhimatamasmākam, api tu paramārthagatiriyamupadarśitā / idaṃ hi santānāntarābhāvasādhanamadvayasādhanena sādhāraṇamiti naikaniyataḥ svavacanādivirodhastatparihāro vā / citrākārasaṃbhavamātreṇāpi ca vedāntadhvāntāpasāro bhāṣyakāreṇa darśitaḥ / tathā ca
ātmā sa tasyānubhavaḥ sa ca nānyasya kasyacit
ityādivārtikavyākhyānabhāṣyam /
ātmavādastarhi prasakta iti cet / na citrākārasaṃvedanāt ityādi dveṣavikaluṣāśeṣā eva tuṣākāro 'pi vedāntasiddhānta iti alakṣita tadgranthānutthāpayantī santānāntarāpekṣayā paṭhitavatītyavasthā (?) sarvā saṃvṛtisatyāntaḥ pātinī hyevāpai(tī) ti sakalamanākulamiti //
// santānāntaradūṣaṇaṃ samāptam //
Original text: Nibandhāvalī · Edition: Anantalal Thakur: Ratnakīrti Nibandhāvalī. Patna : Kashiprasad Jayaswal Research Institute, 1975, pp. 1-149. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0