નિબન્ધાવલી · ભાગ 2136

તદયમક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમાભાવલક્ષણો હેતુર્નાસિદ્ધો વક્તવ્યઃ । ક્રમાક્રમયોગિત્વાક્ષણિકત્વયોર્વિરોધાદેવ ।
(#નિબન્ધ્ 84#)
નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે ભાવાત્ ।
ન ચાનૈકાન્તિકઃ, ક્રમાક્રમાભાવસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યાભાવેન વ્યાપ્તત્વાત્ ।
યેનૈવ હિ પ્રત્યક્ષાત્મના પ્રમાણેનાપરપ્રકારાભાવાદ્વિધિભૂતાભ્યાં ક્રમાક્રમાભ્યાં વિધિભૂતસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્ય વ્યાપ્તિઃ પ્રસાધિતા, તેનૈવાર્થક્રિયાસામર્થ્યાભાવેન ક્રમાક્રમાભાવસ્ય વ્યાપ્તિઃ પ્રસાધિતેતિ સ્વીકર્ત્તવ્યમ્ । ન હિ દહનાદિના ધૂમાદેર્વ્યાપ્તિસાધકપ્રમાણાદપરં ધૂમાદ્યભાવેન દહનાદ્યભાવસ્ય વ્યાપ્તિસાધકં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં શરણભૂતમસ્તિ । તસ્માદ્વિધ્યોરેવ વ્યાપ્તિસાધકં પ્રમાણમભાવયોરપિ વ્યાપ્તિસાધકમિતિ ન્યાયસ્ય દુરતિક્રમત્વાત્ સત્ત્વાભાવેન ક્રમાક્રમાભાવો વ્યાપ્ત એવેતિ નાનૈકાન્તિક ઇત્યનવદ્યો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તદયમક્ષણિકાદ્ વિનિવર્તમાનઃ સ્વવ્યાપ્યં સત્ત્વં નિવર્ત્યં ક્ષણિકે વિશ્રામયતીતિ સત્ત્વહેતોઃ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરપ્યનવદ્યા ।
(#નિબન્ધ્ 85#)
નનુ વ્યાપકાનુપલમ્ભતઃ સત્ત્વસ્ય કથં સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ, અસ્યાપ્યનેકદોષદુષ્ટત્વાત્ । તથા હિ ન તાવદયં પ્રસઙ્ગો હેતુઃ, સાધ્યધર્મિણિ પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્, પરાભ્યુપગમસિદ્ધત્વાભાવાત્, વિપર્યયપર્યવસાનાભાવાચ્ચ । અથ સ્વતન્ત્રઃ, તદાશ્રયાસિદ્ધઃ । અક્ષણિકસ્યાશ્રયસ્યાસંભવાત્ । અપ્રતીતત્વાદ્વા । પ્રતીતર્હિ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વિકલ્પમાત્રેણ વા સ્યાત્ ।
પ્રથમપક્ષદ્વયે સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા સ્વપ્રતીતિલક્ષણાર્થકારિત્વે મૌલસાધારણો હેતુઃ વ્યાપકાનુલમ્ભશ્ચ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ સ્યાત્ । અર્થક્રિયાકારિત્વે ક્રમાક્રમયોરન્યતરસ્યા વશ્યંભાવાત્ । અન્તિમપક્ષે તુ ન કશ્ચિદ્ધેતુરનાશ્રયઃ સ્યાત્ । વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્ ।
અપિ ચ, તત્ કલ્પનાજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિ વા સ્યાત્, લિઙ્ગજન્મ વા, સંસ્કારજં વા, સન્દિગ્ધવસ્તુકં વા, અવસ્તુકં વા ।
તત્રાદ્યપક્ષદ્વયે ઽક્ષણિકસ્ય સત્તૈવાવ્યાહતા । કથં બાધકાવતારઃ । તૃતીયે તુ ન સર્વદાક્ષણિકસત્તાનિષેધઃ, તદર્પિતસંસ્કારાભાવે તત્સ્મરણાયોગાત્ । ચતુર્થે તુ સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં હેતુદોષઃ । પઞ્ચમે ચ તદ્વિષયસ્યાભાવો ન તાવત્ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ, અક્ષણિકાત્મનઃ સર્વદૈવ ત્વન્મતે ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્ । ન ચાનુમાનતસ્તદભાવસ્તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાનુપલમ્ભાદિત્યાશ્રયાસિદ્ધિસ્તાવદુદ્ધતા । એવં દૃષ્ટાન્તો ઽપિ પ્રતિહન્તવ્યઃ ।
સ્વરૂપાસિદ્ધો ઽપ્યયં હેતુઃ, સ્થિરસ્યાપિ ક્રમાક્રમિસહકાર્યપેક્ષયા ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયોપપત્તેઃ । નાપિ ક્રમયૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । તથા હિ ક્રમિસહકાર્યપેક્ષયા ક્રમિકાર્યકારિત્વં તાવદવિરુદ્ધમ્ ।
તથા ચ શઙ્કરસ્ય સંક્ષિપ્તો ઽયમભિપ્રાયઃ । સહકારિસાકલ્યં હિ સામર્થ્યમ્ । તદ્વૈકલ્યં ચાસામર્થ્યમ્ । ન ચ તયોરાવિર્ભાવતિરોભાવાભ્યાં તદ્વતઃ કાચિત્ ક્ષતિઃ, તસ્ય તાભ્યામન્યત્વાત્ । તત્કથં સહકારિણો ઽનપેક્ષ્ય કાર્યકરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
ત્રિલોચનસ્યાપ્યયં સંક્ષિપ્તાર્થઃ । કાર્યમેવ હિ સહકારિણમપેક્ષતે । ન કાર્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માત્ દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમાગન્તુકં ચ સહકાર્યન્તરમ્, તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્કાર્યનાનાત્વોપપત્તેરશક્યં ભાવાનાં પ્રતિક્ષણમન્યાન્યત્વમુપપાદયિતુમિતિ ।
ન્યાયભૂષણો ઽપિ લપતિ । પ્રથમકાર્યોત્પાદનકાલે હિ ઉત્તરકાર્યોત્પાદનસ્વભાવઃ । અતઃ પ્રથમકાલ એવાશેષાણિ કાર્યાણિ કુર્યાદિતિ ચેત્ । તદિદં માતા મે બન્ધ્યેત્યાદિવત્ સ્વવચનવિરોધાદયુક્તમ્ । યો હિ ઉત્તરકાર્યજનનસ્વભાવઃ સ (#નિબન્ધ્ 86#) કથમાદૌ તત્ કાર્યં કુર્યાત્ । (અથ કુર્યાત્) ન તર્હિ તત્કાર્યકરણસ્વભાવ । નહિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ ।
વાચસ્પતિરપિ પઠતિ । નન્વયમક્ષણિકઃ સ્વરૂપેણ કાર્યં જનયતિ । તચ્ચાસ્ય સ્વરૂપં તૃતીયાદિષ્વિવ ક્ષણેષુ દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે સદિતિ તદાપિ જનયેત્ । અકુર્વન્ વા તૃતીયાદિષ્વપિ ન કુર્વીત, તસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ । અતાદવસ્થ્યે વા તદેવાસ્ય ક્ષણિકત્વમ્ ॥
અત્રોચ્યતે । સત્યં સ્વરૂપેણ કાર્યં જનયતિ ન તુ તેનૈવ । સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । તસ્માદ્ વ્યાપ્તિવત્કાર્યકારણભાવો ઽપ્યેકત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન । અન્યત્રાયોગવ્યવચ્છેદેનાવવોદ્ધવ્યઃ । તથૈવ લૌકિકપરીક્ષકાણાં સંપ્રતિપત્તેરિતિ ન ક્રમિકાર્યકારિત્વપક્ષોક્તદોષાવસરઃ ॥
નાપ્યક્ષણિકે યૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષાવકાશઃ । યે હિ કાર્યમુત્પાદિતવન્તો દ્રવ્યવિશેષાસ્તેષાં વ્યાપારસ્ય નિયતકાર્યોત્પાદનસમર્થસ્ય નિષ્પાદિતે કાર્યે ઽનુવર્તમાનેષ્વપિ તેષુ દ્રવ્યેષુ નિવૃત્તાર્થાદૂના સામગ્રી જાયતે । તત્કથં નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયિષ્યતિ । ન હિ દણ્ડાદયઃ સ્વભાવેનૈવ કર્તારો યેનામી નિષ્પત્તેરારભ્ય કાર્યં વિદધ્યુઃ । કિં તર્હિ વ્યાપારાવેશિનઃ । ન ચેયતા સ્વરૂપેણ ન કર્તારઃ, સ્વરૂપકારકત્વનિર્વાહપરતયા વ્યાપારસમાવેશાદિતિ ॥
કિં ચ ક્રમાક્રમાભાવશ્ચ ભવિષ્યતિ ન ચ સત્ત્વાભાવ ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽપ્યયં વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । ન હિ ક્રમાક્રમાભ્યામન્યસ્ય પ્રકારસ્યાભાવઃ સિદ્ધઃ, વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાવિષયત્વાત્ ।
કિં ચ પ્રકારાન્તરસ્ય દૃશ્યત્વે નાત્યન્તનિષેધઃ । અદૃશ્યત્વે તુ નાસત્તાનિશ્ચયો વિપ્રકર્ષિણામિતિ ન ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । અતઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।
કિં ચ દૃશ્યાદૃશ્યસહકારિપ્રત્યયસાકલ્યવતઃ ક્રમયૌગપદ્યસ્યાત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ તેન વ્યાપ્તં સત્ત્વમપિ પરોક્ષમેવેતિ ન તાવત્પ્રતિબન્ધઃ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ । નાપ્યનુમાનતઃ, તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાભાવાદિતિ ।
અપિ ચ ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાકારિત્વં વ્યાપ્તમિત્યતિસુભાષિતમ્ । યદિ ક્રમેણ વ્યાપ્તં કથમક્રમેણ । અથાક્રમેણ ન તર્હિ ક્રમેણ । ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તમિતિ તુ બ્રુવતા વ્યાપ્તેરેવાભાવઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ । ન હિ ભવતિ ધૂમો વહ્નિભાવાભાવાભ્યાં વ્યાપ્ત ઇતિ । અતો વ્યાપ્તેરનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
અપિ ચ કિમિદં બાધકમક્ષણિકાનામસત્તાં સાધયતિ, ઉતસ્વિદક્ષણિકાત્ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકમ્, અથ સત્ત્વક્ષણિકત્વયોઃ પ્રતિબન્ધમ્ । ન પૂર્વો વિકલ્પઃ, (#નિબન્ધ્ 87#) ઉક્તક્રમેણ હેતોરાશ્રયાસિદ્ધત્વાત્ । ન ચ દ્વિતીયઃ । યતો વ્યાપકનિવૃત્તિસહિતા વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્વ્યતિરેકશબ્દસ્યાર્થઃ । સા ચ યદિ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે તદા તદ્ધેતુઃ સ્યાદિતિ સત્ત્વમનૈકાન્તિકમ્ । વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ । અથ સા વિકલ્પ્યતે તદા પૂર્વોક્તક્રમેણ પઞ્ચધા વિકલ્પ્ય વિકલ્પો દૂષણીયઃ । અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ વિકલ્પઃ, વ્યતિરેકાસિદ્ધૌ સમ્બન્ધાસિદ્ધેઃ ।
કિં ચ ન ભૂતલવદત્રાક્ષણિકો ધર્મી દૃશ્યતે । ન ચ સ્વભાવાનુપલમ્ભે વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ કસ્યચિત્ દૃશ્યસ્ય પ્રતિપત્તિમન્તરેણાન્તર્ભાવયિતું શક્યત ઇતિ ।

કિં ચાસ્યાભાવધર્મત્વે આશ્રયાસિદ્ધત્વમિતરેતરાશ્રયત્વં ચ । ભાવધર્મત્વે વિરુદ્ધત્વં ચ । ઉભયધર્મત્વે ચાનૈકાન્તિકત્વમિતિ ન ત્રયીં દોષજાતિમતિપતતિ ।
યત્ પુનરુક્તમક્ષણિકત્વે ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધાદિતિ । તત્ર વિરોધસિદ્ધિમનુસરતા વિરોધ્યપિ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તત્પ્રતીતિનાન્તરીયકત્વાદ્ વિરોધસિદ્ધેઃ । યથા તુહિનદહનયોઃ સાપેક્ષધ્રૂવભાવયોશ્ચ । પ્રતિયોગી ચાક્ષણિકઃ પ્રતીયમાનઃ પ્રતીતિકારિત્વાત્ સન્નેવ સ્યાત્, અજનકસ્યાપ્રમેયત્વાત્ ।
સંવૃતિસિદ્ધેનાક્ષણિકત્વેન વિરોધસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । સંવૃતિસિદ્ધમપિ વાસ્તવં કાલ્પનિકં વા સ્યાત્ ।
યદિ વાસ્તવં કથં તસ્યાસત્ત્વમ્ । કથં ચાર્થક્રિયાકારિત્વવિરોધઃ । અર્થક્રિયાં કુર્વદ્ધિ વાસ્તવમુચ્યતે ।
અથ કાલ્પનિકમ્ । તત્ર કિં વિરોધો વાસ્તવઃ, કાલ્પનિકો વા । ન તાવદ્ વાસ્તવઃ, કલ્પિતવિરોધિવિરોધત્વાત્, બન્ધ્યાપુત્રવિરોધવત્ । અથ વિરોધો ઽપિ કાલ્પનિકઃ ન તર્હિ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકઃ પારમાર્થિક ઇતિ ક્ષણભઙ્ગો દત્તજલાઞ્જલિરિતિ ।
અયમેવ ચોદ્યપ્રબન્ધો ઽસ્મદ્ગુરુભિઃ સંગૃહીતઃ
નિત્યં નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયસ્તેનાશ્રયાસિદ્ધતા
હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચ ક્ષતિરતઃ ક્ષિપ્તઃ સપક્ષો ઽપિ ચ ।
શૂન્યશ્ચ દ્વિતયેન સિધ્યતિ ન ચાસત્તાપિ સત્તા યથા
નો નિત્યેન વિરોધસિદ્ધિરસતા શક્યા ક્રમાદેરપિ ॥ ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે । ઇહ વસ્તુન્યપિ ધર્મિધર્મવ્યવહારો દૃષ્ટો યથા ગવિ ગોત્વમ્, પટે શુક્લત્વમ્, તુરગે ગમનમિત્યાદિ । અવસ્તુન્યપિ ધર્મિધર્મવ્યવહારો દૃષ્ટો યથા શશવિષાણે તીક્ષ્ણત્વાભાવો બન્ધ્યાપુત્રે વક્તૃત્વાભાવો ગગનારવિન્દે ગન્ધાભાવ (#નિબન્ધ્ 88#) ઇત્યાદિ । તત્રાવસ્તુનિ ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ કિં વસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વં નાસ્તિ, આહોસ્વિદવસ્તુધર્મેણાપિ ।
પ્રથમપક્ષે સિદ્ધસાધનમ્ । દ્વિતીયપક્ષે તુ સ્વવચનવિરોધઃ । યદાહુર્ગુરવઃ
ધર્મસ્ય કસ્યચિદવસ્તુનિ માનસિદ્ધા બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
ક્વાપ્યસ્તિ ચેત્ કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ॥
અવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારપૂર્વકત્વસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવાદા શ્રયાસિદ્ધિદૂષણસ્યાનુપન્યાસપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ । યેનૈવ હિ વચનેનાવસ્તુનો ધર્મિત્વં પ્રતિષિધ્યતે, તેનૈવાવસ્તુનો ધર્મિત્વાભાવેન ધર્મેણ ધર્મિત્વમભ્યુપગતમ્ । પરન્તુ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ વ્યક્તમિદમીશ્વરચેષ્ટિતમ્ । તથા હ્યવસ્તુનો ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ વચનેન ધર્મિત્વાભાવઃ કિમવસ્તુનિ વિધીયતે, અન્યત્ર વા, ન વા ક્વચિદપીતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।
પ્રથમપક્ષે ઽવસ્તુનો ન ધર્મિત્વનિષેધઃ, ધર્મિત્વાભાવસ્ય ધર્મસ્ય તત્રૈવ વિધાનાત્ । દ્વિતીયે ઽવસ્તુનિ કિમાયાતમ્ અન્યત્ર ધર્મિત્વાભાવવિધાનાત્ । તૃતીયસ્તુ પક્ષો વ્યર્થ એવ નિરાશ્રયત્વાદિતિ કથમવસ્તુનો ધર્મિત્વનિષેધઃ । તસ્માદ્યથા પ્રમાણોપન્યાસઃ પ્રમેયસ્વીકારપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ, વાચકશબ્દોપન્યાસો વા વાચ્યસ્વીકારપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તસ્તથાવસ્તુનો ધર્મિત્વં નાસ્તીતિ વચનોપન્યાસો ઽવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારપૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ । અન્યથા તદ્વચનોપન્યાસસ્ય વ્યર્થત્વાત્ । તદ્ યદિ વચનોપન્યાસો વ્યાપ્યધર્મસ્તદાવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્વીકારો ઽપિ વ્યાપકધર્મો દુર્વારઃ । અથ ન વ્યાપકધર્મઃ તદા વ્યાપ્યસ્યાપિ વચનોપન્યાસસ્યાસંભવ ઇતિ મૂકતૈવાત્ર બલાદાયાતેતિ કથં ન સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ।
યદાહાચાર્યઃ - ન હ્યબ્રુવન્ પરં બોધયિતુમીશઃ । બ્રુવન્ વા દોષમિમં પરિહર્તુમિતિ મહતિ સંકટે પ્રવેશઃ ।

અવસ્તુપ્રસ્તાવે સહૃદયાનાં મૂકતૈવ યુજ્યત ઇતિ ચેત્ । અહો મહદ્વૈદગ્ધ્યમ્ । અવસ્તુપ્રસ્તાવે સ્વયમેવ યથાશક્તિ વલ્ગિત્વા ભગ્નો મૂકતૈવ ન્યાયપ્રાપ્તેતિ પરિભાષયા નિઃસર્તુમિચ્છતિ । ન ચાવસ્તુપ્રસ્તાવો રાજદણ્ડેન વિના ચરણમર્દનાદિનાનિષ્ટિમાત્રેણ વા પ્રતિષેદ્ધં શક્યતે । તતશ્વાત્રાપિ ક્રમાક્રમભાવસ્ય સાધનત્વે સત્ત્વાભાવસ્ય ચ સાધ્યત્વે સન્દિગ્ધવસ્તુભાવસ્યાવસ્ત્વાત્મનો વા ક્ષણિકસ્ય ધર્મિત્વં કેન પ્રતિષિધ્યતે ।
(#નિબન્ધ્ 89#)
ત્રિવિધો હિ ધર્મો દૃષ્ટઃ । કશ્ચિત્ વસ્તુનિયતો નીલાદિઃ । કશ્ચિદવસ્તુનિયતો યથા સર્વોપાખ્યાવિરહઃ । કશ્ચિદુભયસાધારણો યથાનુપલબ્ધિમાત્રમ્ । તત્ર વસ્તુધર્મેણાવસ્તુનો ધર્મિત્વનિષેધ ઇતિ યુક્તમ્ । ન ત્વવસ્તુધર્મેણ, વસ્ત્વવસ્તુધર્મેણ વા, સ્વવચનસ્યાનુપન્યાસપ્રસઙ્ગાદિત્યક્ષણિકસ્યાભાવે સન્દેહે ઽપિ વા વસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વમવ્યાહતમિતિ નાયમાશ્રયાસિદ્ધો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।
અક્ષણિકાપ્રતીતા વાશ્રયાસિદ્ધો હેતુરિતિ યુક્તમુક્તમ્, તદપ્રતીતૌ તદ્વ્યવહારાયોગાત્ । કેવલમસૌ વ્યવહારાઙ્ગભૂતા પ્રતીતિર્વસ્ત્વવસ્તુનોરેકરૂપા ન ભવતિ । સાક્ષાત્પારમ્પર્યેણ વસ્તુસામર્થ્યભાવિનો હિ વસ્તુપ્રતીતિઃ । યથા પ્રત્યક્ષમનુમાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી ચ વિકલ્પઃ । અવસ્તુનસ્તુ સામર્થ્યાભાવાદ્વિકલ્પમાત્રમેવ પ્રતીતિઃ । વસ્તુનો હિ વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિર્યથા સાક્ષાત્પ્રત્યક્ષમ્, પરમ્પરયા તત્પૃષ્ઠભાવી વિકલ્પો ઽનુમાનં ચ । અવસ્તુનસ્તુ ન વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિસ્તત્કારકત્વેનાવસ્તુત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્વિકલ્પમાત્રમેવાવસ્તુનઃ પ્રતીતિઃ । ન હ્યભાવઃ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યો ઽપિ તુ વ્યવહર્તવ્યઃ । સ ચ વ્યવહારો વિકલ્પાદપિ સિધ્યત્યેવ । અન્યથા સર્વજનપ્રસિદ્ધો ઽવસ્તુવ્યવહારો ન સ્યાત્ । ઇષ્યતે ચ તદ્ધર્મિત્વપ્રતિષેધાનુબન્ધાદિત્યકામકેનાપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધો ઽક્ષણિક સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ નાયમપ્રતીતત્વાદપ્યાશ્રયાસિદ્ધો હેતુર્વક્તવ્યઃ ।
તતશ્ચાક્ષણિકસ્ય વિકલ્પમાત્રસિદ્ધત્વે યદુક્તમ્, ન કશ્ચિદ્ધેતુરનાશ્રયઃ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ તદસઙ્ગતમ્ । વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સંભવે ઽપિ વસ્તુધર્મેણ ધર્મિત્વાયોગાત્ । વસ્તુધર્મહેતુત્વાપેક્ષયા આશ્રયાસિદ્ધસ્યાપિ હેતોઃ સંભવાત્ । યથાત્મનો વિભુત્વસાધનાર્થમુપન્યસ્તં સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદિતિ સાધનમ્ । વિકલ્પશ્ચાયં હેતૂપન્યાસાત્ પૂર્વં સન્દિગ્ધવસ્તુકઃ । સમર્થિતે તુ હેતાવવસ્તુક ઇતિ બ્રૂમઃ ।
ન ચાત્ર સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં નામ હેતુદોષઃ । આસ્તાં તાવત્ । સન્દિગ્ધસ્યાવસ્તુનો ઽપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્યાવસ્તુધર્માપેક્ષયા ધર્મિત્વપ્રસાધનાત્ । વસ્તુધર્મહેત્વપેક્ષયૈવ સન્દિગ્ધાશ્રયસ્ય હેત્વાભાસસ્ય વ્યવસ્થાપનાત્ । યથેહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ કેકાયિતાદિતિ । અવસ્તુકવિકલ્પવિષયસ્યાસત્ત્વં તુ વ્યાપકાનુપલમ્ભાદેવ પ્રસાધિતમ્ । એવં દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ વ્યોમોત્પલાદેર્ધર્મિત્વ વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતિશ્ચાવગન્તવ્યા । તદેવ મવસ્તુધર્માપેક્ષયાવસ્તુનો ધર્મિત્વસ્ય વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતેશ્ચાપહ્નોતુમશક્યત્વાન્નાયમાશ્રયાસિદ્ધો હેતુઃ । ન ચ દૃષ્ટાન્તક્ષતિઃ ।
ન ચૈષ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ, અક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમયોર્વ્યાપકયોરયોગાત્ । તથા હિ યદિ તસ્ય પ્રથમે ક્ષણે દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્યકરણસામર્થ્યમસ્તિ તદા (#નિબન્ધ્ 90#) પ્રથમક્ષણભાવિકાર્યવત્ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવ્યપિ કાર્યં કુર્યાત્, સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ । અથ તદા સહકારિસાકલ્યલક્ષણસામર્થ્થં નાસ્તિ, તદ્વૈકલ્યલક્ષણસ્યાસામર્થ્યસ્ય સંભવાત્ । ન હિ ભાવઃ સ્વરૂપેણ કરોતીતિ સ્વરૂપેણૈવ કરોતિ, સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્યોત્પત્તિદર્શનાદિતિ ચેત્ । યદા તાવદમી મિલિતાઃ સન્તઃ કાર્યં કુર્વતે તદૈકાર્થકરણલક્ષણં સહકારિત્વમેષામસ્તુ, કો નિષેદ્ધાઃ । મિલિતૈરેવ તુ તત્કાર્યં કર્ત્તવ્યમિતિ કુતો લભ્યતે । પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવત્વાદ્ ભાવસ્ય સર્વદા જનનાજનનયોરન્યતરનિયમપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વારત્વાત્ । તસ્માત્ સામગ્રી જનિકા, નૈકં જનકમિતિ સ્થિરવાદિનાં મનોરાજ્યસ્યાપ્યવિષયઃ ।
કિં કુર્મો દૃશ્યતે તાવદેવમિતિ ચેત્ । દૃશ્યતામ્, કિં તુ પૂર્વસ્થિતાદેવ પશ્ચાત્ સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટાદ્ ભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિરન્યસ્માદેવ વિશિષ્ટસામગ્રીસમુત્પન્નાત્ ક્ષણાદિતિ વિવાદપદમેતત્ । તત્ર પ્રાગપિ સંભવે સર્વદૈવ કાર્યોત્પત્તિર્ન વા કદાચિદપીતિ વિરોધમસમાધાય તત એવ કાર્યોત્પત્તિરિતિ સાધ્યાનુવાદમાત્રપ્રવૃત્તઃ કૃપામર્હતિ ।
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદેવૈકત્વસિદ્ધિઃ, તત્પૌરુષસ્ય લૂનપુનર્જાતકેશકુશકદલીસ્તમ્બાદૌ નિર્દલનાત્ । વિસ્તરેણ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાદૂષણમસ્માભિઃ સ્થિરસિદ્ધિદૂષણે પ્રતિપાદિતમિતિ તત એવાવધાર્યમ્ ।
નનુ કાર્યમેવ સહકારિણમપેક્ષતે । ન તુ કાર્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્ દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમાગન્તુકં ચ સહકાર્યન્તરમ, તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્કાર્યનાનાત્વમિતિ ચેત્ । ભવતુ તાવત્ નિજાગન્તુકભેદેન દ્વિવિધં સામર્થ્યમ્ । તથાપિ તત્ પ્રાતિસ્વિકં વસ્તુસ્વલક્ષણં સદ્યઃ ક્રિયાધર્મકમવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તદ્યદિ પ્રાગપિ, પ્રાગપિ કાર્યપ્રસઙ્ગઃ । અથ પશ્ચાદેવ, ન તદા સ્થિરો ભાવઃ ।
ન ચ કાર્યં સહકારિણો ઽપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્, તસ્યાસત્ત્વાત્ । હેતુશ્ચ સન્નપિ યદિ સ્વકાર્યં ન કરોતિ, તદા તત્કાર્યમેવ તન્ન સ્યાત્, સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
યચ્ચોક્તમ્ - યો હિ ઉત્તરકાર્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમાદૌ કાર્યં કુર્યાત્, (અથ કુર્યાત્) ન તર્હિ તત્કાર્યકરણસ્વભાવઃ, ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ તદસઙ્ગતમ્ । સ્થિરસ્વભાવત્વે ભાવસ્યોત્તરકાલમેવેદં ન પૂર્વકાલમિતિ કુત એતત્ । તદભાવાચ્ચ કારણમપ્યુત્તરકાર્યસ્વભાવમિત્યપિ કુતઃ ।
કિં કુર્મઃ, ઉત્તરકાલમેવ તસ્ય જન્મેતિ ચેત્ । સ્થિરત્વે તદનુપપદ્યમાનમસ્થિરતામાદિશતુ । સ્થિરત્વે ઽપ્યેષ એવ સ્વભાવસ્તસ્ય યદુત્તરક્ષણ એવ કાર્યં કરોતીતિ (#નિબન્ધ્ 91#) ચેત્ । ન । પ્રમાણબાધિતે સ્વભાવાભ્યુપગમાયોગાદિતિ ન તાવદક્ષણિકસ્ય ક્રમિકાર્યકારિત્વમસ્તિ । નાપ્યક્રમિકાર્યકારિત્વસંભવઃ, દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે કારકસ્વરૂપસદ્ભાવે પુનરપિ કાર્યકરણપ્રસઙ્ગાત્ ।

કાર્યેનિષ્પન્ને તદ્વિષયવ્યાપારાભાવાદૂના સામગ્રી ન નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયેદિતિ ચેત્ । ન । સામગ્રીસંભવાસંભવયોરપિ સદ્યઃ ક્રિયાકારકસ્વરૂપસંભવે જનકત્વમવાર્યમિતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદનાત્ । કાર્યસ્ય હિ નિષ્પાદિતત્વાત્ પુનઃ કર્તુમશક્યત્વમેવ કારણમસમર્થમાવેદયતિ । તદયમક્ષણિકે ક્રમાક્રમિકાર્યકારિત્વાભાવો ન સિદ્ધઃ । ન ચ ક્રમાક્રમાભ્યામપરપ્રકારસંભવો યેન તાભ્યામવ્યાપ્તૌ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો હેતુઃ સ્યાત્ । પ્રકારાન્તરશઙ્કાયાં તસ્યાપિ દૃશ્યત્વાદૄશ્યત્વ પ્રકારદ્વયદૂષણે ઽપિ સ્વપક્ષે ઽપ્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદન્યોન્યવ્યવચ્છેદસ્થિતયોર્નાપરઃ પ્રકારઃ સંભવતિ । સ્વરૂપાપ્રવિષ્ટસ્ય વસ્તુનો ઽવસ્તુનો વાતત્સ્વભાવત્વાત્ । પ્રકારાન્તરસ્યાપિ ક્રમસ્વરૂપાપ્રવિષ્ટત્વાત્ । તથાતીન્દ્રિયસ્ય સહકારિણો ઽદૃશ્યત્વે ઽપ્યયોગવ્યવચ્છેદેન દૃશ્યસહકારિસહિતસ્ય દૃશ્યસ્યૈવ સત્ત્વસ્ય દૃશ્યક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષાદેવ સિધ્યતિ । એવં ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાકારિત્વં વ્યાપ્તમિતિ ક્રમાક્રમયોરન્યોન્યવ્યવચ્છેદેન સ્થિતત્વાદેતત્પ્રકારદ્વયપરિહારેણાર્થક્રિયાકારિત્વમન્યત્ર ન ગતમિત્યર્થઃ । અત એવૈતયોર્વિનિવૃત્તૌ નિવર્તતે ॥
ત્રિલોચનસ્યાપિ વિકલ્પત્રયે પ્રથમદૂષણમાશ્રયાસિદ્ધિદોષપરિહારતો નિરસ્તમ્ । દ્વિતીયં ચાસઙ્ગતમ્, વિકલ્પજ્ઞાનેન વ્યતિરેકસ્ય પ્રતીતત્વાત્ । ન હ્યભાવઃ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, અપિ તુ વિકલ્પાદેવ વ્યવહર્તવ્યઃ । ન હ્યભાવસ્ય વિકલ્પાદન્યા પ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિર્વા સર્વથા । ઉભયથાપિ તદ્વ્યવહારહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય હેતુવ્યતિરેકસ્ય ચ વિકલ્પાદેવ પ્રતિપત્તિઃ । તૃતીયમપિ દૂષણમસઙ્ગતમ્ । વ્યાપકાનુપલમ્ભેન નિર્દોષેણ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તેરવ્યાહતત્વાત્ । તદયં વ્યાપકાનુપલમ્ભો ઽક્ષણિકસ્યાસત્ત્વમ્ સત્ત્વસ્ય તતો વ્યતિરેકં ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિં વ સાધયત્યેકવ્યાપારાત્મકત્વાદિતિ સ્થિતમ્ ॥
નનુ વ્યાપકાનુપલબ્ધિરિતિ યદ્યનુપલબ્ધિમાત્રં તદા ન તસ્ય સાધ્યબુદ્ધિજનકત્વમવસ્તુત્વાત્ । ન ચાન્યોપલબ્ધિર્વ્યાપકાનુપલબ્ધિરભિધાતું શક્યા ભૂતલાદિવદન્યસ્ય કસ્યચિદનુપલબ્ધેરિતિ ચેત્ । તદસઙ્ગતમ્ । ધર્મ્યુપલબ્ધેરેવાન્યત્રાનુપલબ્ધિતયા વ્યવસ્થાપનાત્ । યથા હિ નેહ શિંશપા વૃક્ષાભાવાદિત્યત્ર વૃક્ષાપેક્ષયાકેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મિણ ઉપલબ્ધિર્વૃક્ષાનુપલબ્ધિઃ । શિંશપાપેક્ષયા ચ કેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મિણ ઉપલબ્ધિરેવ ર્શિશપાયા અભાવોપલબ્ધિરિતિ સ્વભાવહેતુપર્યવસાયિવ્યાપારો (#નિબન્ધ્ 92#) વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તથા નિત્યસ્ય ધર્મિણો વિકલ્પબુદ્ધ્યવસિતસ્ય ક્રમિકારિત્વાક્રમિકારિત્વાપેક્ષયા કેવલગ્રહણાદેવ ક્રમિકારિત્વાક્રમિકારિત્વાનુપલમ્ભઃ । અર્થ ક્રિયાપેક્ષયા ચ કેવલપ્રતીતિરેવાર્થક્રિયાયોગપ્રતીતિરિતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદસ્ય ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ॥
અધ્યવસાયાપેક્ષયા વ બાહ્યે ઽક્ષણિકે વસ્તુનિ વ્યાપકાભાવાદ્ વ્યાપ્યાભાવસિદ્ધિવ્યવહારઃ । અધ્યવસાયશ્ચ સમનન્તરપ્રત્યયબલાયાતાકારવિશેષયોગાદગૃહીતે ઽપિ પ્રવર્તનશક્તિર્બોદ્ધવ્યઃ । ઈદૃશશ્ચાધ્યવસાયો ઽસ્મચ્ચિત્રાદ્વૈતસિદ્ધૌ નિર્વાહિતઃ । સ ચાવિસંવાદી વ્યવહારઃ પરિહર્તુમશક્યઃ । યદ્ વ્યાપકશૂન્યં તદ્વયાપ્યશૂન્યમિતિ । એતસ્યૈવાર્થસ્યાનેનાપિ ક્રમેણ પ્રતિપાદનાત્ । અયં ચ ન્યાયો યથા વસ્તુભૂતે ધર્મિણિ તથાવસ્તુભૂતે ઽપીતિ કો વિશેષઃ । તથા હ્યેકજ્ઞાનસંસર્ગ્યત્ર વિકલ્પ્ય એવ । યથા ચ હરિણશિરસિ તેનૈકજ્ઞાનસંસર્ગિ શૃઙ્ગમુપલબ્ધં શશશિરસ્યપિ તેન સહૈકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વસંભાવનયૈવ શૃઙ્ગં નિષિધ્યતે, તથા નીલાદાવપરિનિષ્ઠિતનિત્યાનિત્યભાવે ક્રમાક્રમૌ સ્વધર્મિણા સાર્ધમેકજ્ઞાનસંસર્ગિણૌ દૃષ્ટૌ, યદિ નિત્યે ભવતઃ, નિત્યગ્રાહિજ્ઞાને સ્વધર્મિણા નિત્યેન સહૈવ ગૃહ્યેયાતામિતિ સંભાવનયા એકજ્ઞાનસંસર્ગદ્વારકમેવ પ્રતિષિધ્યતે । કથં પુનરેતસ્મિન્નિત્યજ્ઞાને ક્રમાક્રમયોરસ્ફુરણમિતિ યાવતા ક્રમાક્રમક્રોડીકૃતમેવ નિત્યં વિકલ્પયામ ઇતિ ચેત્ । અત એવ બાધકાવતારો વિપરીતારોપ મન્તરેણ તસ્ય વૈયર્થ્યાત્ । કાલાન્તરે ઽપ્યેકરૂપતયા નિત્યત્વમ્ । ક્રમાક્રમૌ ચ ક્ષણદ્વયે ભિન્નરૂપતયા । તતો નિત્યત્વસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્યશક્તેશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિ લક્ષણતયા દુર્વારો વિરોધ ઇતિ કથં નિત્યે ક્રમાક્રમયોરન્તર્ભાવઃ અનન્તર્ભાવાચ્ચ શુદ્ધનિત્યવિકલ્પેન દૂરીકૃતક્રમાક્રમસમારોપેણ કથમુલ્લેખઃ । તતશ્ચ પ્રતિયોગિનિ નિત્યે ઽપિ વિકલ્પ્યમાને એકજ્ઞાન સંસર્ગિલક્ષણપ્રાપ્તે નિત્યોપલબ્ધિરેવ નિત્યવિરુદ્ધસ્યાનુપલભ્યમાનસ્ય ક્રમાક્રમસ્યાનુપલબ્ધિઃ । તત એવ ચાર્થક્રિયાશક્તેરનુપલબ્ધિઃ । તસ્માદ્ વ્યાપકવિવેકિધર્મ્યુપલબ્ધિતયા ન વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદસ્ય વિશેષઃ ॥
ન ત્વેતદવસ્તુ ધર્મિત્વોપયોગિવસ્ત્વ ધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયા ઇતિ ચેત્ । કિમિદં વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં નામ । કિં પરમ્પરયાપિ વસ્તુનઃ સકાશાદાગતત્વમ્, અથ વસ્તુનિ કેનચિદાકારેણ વ્યવહારકારણત્વમ્, વસ્તુભૂતધર્મિપ્રતિબદ્ધત્વં વા ।
(#નિબન્ધ્ 93#)
યદ્યાદ્યઃ પક્ષસ્તદા ક્રમાક્રમસ્યાર્થક્રિયાયાશ્ચ વ્યાપ્તિગ્રહણગોચરવસ્તુપ્રતિબદ્ધત્વમસ્યાપિ ન ક્ષીણમ્ । ન દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે દોષઃ સંભવતિ, ક્ષણભઙ્ગિવસ્તુસાધનોપાયત્વાદસ્ય । ન ચાન્તિમો ઽપિ વિકલ્પઃ કલ્પ્યતે, તસ્યૈવ નિત્યવિકલ્પસ્ય વસ્તુનો ધર્મિભૂતસ્ય ક્રમાક્રમવદ્બાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વેનાર્થક્રિયાવદ્ બાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વે પ્રસાધનાત્ । પર્યુદાસવૃત્ત્યા બુદ્ધિસ્વભાવભૂતાક્ષણિકાકારે વસ્તુભૂતે ધર્મિણિ પ્રતિબદ્ધત્વસંભવાત્ ॥
અયમેવ ન્યાયો ન વક્તા બન્ધ્યાસુતશ્ચૈતન્યાભાવાદિત્યાદૌ યોજ્યઃ । એતેન યથા વૃક્ષાભાવાદિરન્તર્ભાવયિતું શક્યતે ન તથાયમિતિ ત્રિલોચનો ઽપિ નિરસ્તઃ ॥
ન ચ ક્રમાદ્યભાવસ્ત્રયીં દોષજાતિં નાતિક્રામતિ, અભાવધર્મત્વે ઽપિ આશ્રયાસિદ્ધિદોષપરિહારાત્ । યત્ત્વનેન પ્રમાણાન્તરાન્નિત્યાનામસત્ત્વસિદ્ધૌ ક્રમાદિવિરહસ્યાભાવધર્મતા સિધ્યતીત્યુક્તમ્, તદ્વાલસ્યાપિ દુરભિધાનમ્ । નિત્યો હિ ધર્મી । અસત્ત્વં સાધ્યમ્ । ક્રમિકાર્યકારિત્વાક્રમિકાર્યકારિત્વવિરહો હેતુઃ । અસ્ય ચાભાવધર્મત્વં નામ અસત્ત્વલક્ષણસ્વસાધ્યાવિનાભાવિત્વમુચ્યતે । તચ્ચ ક્રમાક્રમેણ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્યસ્યાભાવેન ક્રમાક્રમસ્ય વ્યાપકસ્ય વિરહો વ્યાપ્તઃ સિધ્યતીત્યભાવધર્મત્વં પ્રાગેવ વિધ્યોર્વ્યાપ્તિસાધનાત્ પ્રત્યક્ષાદનુમાનાદેકસ્માદ્વા પ્રમાણાન્તરાત્ સિદ્ધમિતિ નેતરેતરાશ્રયદોષઃ ।

ન ચ સત્તાયામિવાસત્તાયામપિ તુલ્યઃ પ્રસઙ્ગો ભિન્નન્યાયત્વાત્ । વસ્તુભૂતં હિ તત્ર સાધ્યં સાધનં ચ । તયોર્ધર્મ્યપિ વસ્ત્વેવ યુજ્યતે । વસ્તુનસ્તુ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામેવ સિદ્ધિઃ । તયોરભાવે નિયમેનાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ યુક્તમ્ । અસત્તાસાધને ત્વવસ્તુધર્મો હેતુરવસ્તુ વિકલ્પમાત્રસિદ્ધે ધર્મિણિ નાશ્રયાસિદ્ધિદોષેણ દૂષયિતું શક્યઃ । તથા અક્ષણિકસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધઃ સિધ્યત્યેવ । તથા વિકલ્પાદેવાક્ષણિકો વિરોધી સિદ્ધઃ । વિકલ્પોલ્લિખિત શ્ચાસ્ય સ્વભાવો નાપર ઇત્યપિ વ્યવહર્તવ્યમ્ । અન્યથા તદનુવાદેન ક્રમાક્રમાદિરહિતત્વાદિનિષેધાદિકમયુક્તમ્, તત્સ્વરૂપસ્યાનુલ્લેખાદન્યસ્યોલ્લેખા દિત્યક્ષણિકશશવિષાણાદિશબ્દાનુચ્ચારણપ્રસઙ્ગઃ । અસ્તિ ચ । અતો યથા પ્રમાણાભાવે ઽપિ વિકલ્પસિદ્ધસ્ય (#નિબન્ધ્ 94#) બન્ધ્યાસુતાદેઃ સૌન્દર્યાદિનિષેધો ઽનુરૂપસ્તથા વિકલ્પોપનીતસ્યૈવાક્ષણિકરૂપસ્ય તત એવ પ્રત્યનીકાકારેણ સહ વિરોધવ્યવસ્થાયાં કીદૃશો દોષઃ સ્યાત્ । યદિ ચાક્ષણિકાનુભવાભાવાદ્ વિરોધપ્રતિષેધસ્તર્હિ બન્ધ્યાપુત્રાદ્યનુભવાભાવાદેવ સૌન્દર્યાદિનિષેધો ઽપિ મા ભૂત્ ॥
નન્વેવં વિરોધસ્યાપારમાર્થિકત્વમ્ । તદ્દ્વારેણ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરપ્યપારમાર્થિકી સ્યાદિતિ ચેત્ । ન હિ વિરોધો નામ વસ્ત્વન્તરં કિઞ્ચિદુભયકોટિદત્તપાદસંબન્ધાભિધાનમિષ્યતે અસ્માભિરૂપપદ્યતે વા યેનૈકસંબન્ધિનો વસ્તુત્વાભાવે ઽપારમાર્થિકં સ્યાત્ । યથા ત્વિષ્યતે તથા પારમાર્થિક એવ । વિરુદ્ધાભિમતયોરન્યો ઽન્યસ્વરૂપરિહારમાત્રં વિરોધાર્થઃ । સ ચ ભાવાભાવયોઃ પારમાર્થિક એવ । ન ભાવો ઽભાવરૂપમાવિશતિ, નાપ્યભાવો ભાવરૂપં પ્રવિશતીતિ યો ઽયમનયોરસંકરનિયમઃ સ એવ પારમાર્થિકો વિરોધઃ । કાલાન્તરૈકરૂપતયા હિ નિત્યત્વમ્ । ક્રમાક્રમૌ ક્ષણદ્વયે ઽપિ ભિન્નરૂપતયા । તતો નિત્યત્વક્રમાક્રમિકાર્યકારિત્વયોર્ભાવાભાવવદ્ વિરોધો ઽસ્ત્યેવ ॥
નનુ નિત્યત્વં ક્રમયૌગપદ્યવત્ત્વં ચ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ વિધૂય નાપરો વિરોધો નામ, કસ્ય બાસ્તવત્વમિતિ ચેત્ । ન । ન હિ ધર્માન્તરસ્ય સંભવેન વિરોધસ્ય પારમાર્થિકત્વં બ્રૂમઃ । કિં તુ વિરુદ્ધયોર્ધર્મયોઃ સદ્ભાવે । અન્યથા વિરોધનામધર્માન્તરસંભવે ઽપિ યદિ ન વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ ક્વ પારમાર્થિકવિરોધસંભવઃ । વિરુદ્ધૌચેદ્ધમૌ તાવતૈવ તાત્ત્વિકો વિરોધવ્યવહારઃ કિમપરેણ પ્રતિજ્ઞામાત્રસિદ્ધેન વિરોધનામ્ના વસ્ત્વન્તરેણ ।
તદયં પૂર્વપક્ષસંક્ષેપઃ
નિત્યં નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયસ્તેનાશ્રયાસિદ્ધતા
હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચ ક્ષતિરતઃ ક્ષિપ્તઃ સપક્ષો ઽપિ ચ ।
શન્યશ્ય દ્વિતયેન સિધ્યતિ ન ચાસત્તાપિ સત્તા યથા
નો નિત્યેન વિરોધસિદ્ધિરસતા શક્યા ક્રમાદેરપિ ॥ ઇતિ ॥
અત્ર સિદ્ધાન્તસંક્ષેપઃ
ધર્મસ્ય કસ્યચિદવસ્તુનિ માનસિદ્ધા
બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
ક્વાપ્યસ્તિ ચેત્ કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 95#)
તદેવં નિત્યં ન ક્રમિકાર્યકારિત્વાક્રમિકાર્યકારિત્વયોગીતિ પરમાર્થઃ । તતશ્ચ સત્તાયુક્તમપિ નૈવેતિ પરમાર્થઃ । તતશ્ચ ક્ષણિકાક્ષણિકપરિહારેણ રાશ્યન્તરાભાવાદક્ષણિકાન્નિવર્તમાનમિદં સત્ત્વં ક્ષણિક એવ વિશ્રામ્યત્તેન વ્યાપ્તં સિધ્યતીતિ સત્ત્વાત્ ક્ષણિકત્વસિદ્ધિરવિરોધિની ॥
પ્રકૃતિઃ સર્વધર્માણાં યદ્બોધાન્મુક્તિરિષ્યતે ।
સ એવ તીર્થ્યનિર્માથી ક્ષણભઙ્ગઃ પ્રસાધિતઃ ॥
ઇતિ કૃતિરિયં રત્નકીર્તેઃ ॥

(#નિબન્ધ્ 96#)
॥ 6 ॥
॥ પ્રમાણાન્તર્ભાવપ્રકરણમ્ ॥
પ્રમાણદ્વિતયાદન્યપ્રમાણગણદૂષણમ્ ।
નાપૂર્વમુચ્યતે તત્તુ પ્રયોગેણાત્ર મુદ્રયતે ॥
ઇહ ખલુ પ્રમાણમાત્રે ન કેચિદ્ વિપ્રતિપદ્યન્તે । અન્તતશ્ચાર્વાકસ્યાપિ સંપ્રતિપત્તેઃ । પ્રમાણમાત્રોચ્છેદવાદી ચ તત્તદાઙ્શક્ય પ્રતિવિધાનાદસ્મદ્ગુરુભિરવજ્ઞાતઃ
પ્રમાણમપ્રમાણં ચેદ્ વિચારાવસરો હતઃ ।
બ્રુવતા નિયતં કિઞ્ચિત્ સાધ્યં વા બાધ્યમેવ વા ॥
તત્રાયુક્તિં બ્રુવાણસ્ય શ્લાઘા સદસિ કીદૃશી ।
નાનુમાયાઃ પરાયુક્તિઃ કિં સિદ્ધં તદનાદરે ॥
સ્વીકૃતા તેન સેત્યસ્માત્તન્મત્યા બાધનં યદિ ।
અબાધને ઽસ્યાઃ સ્વીકારાત્તદ્ભિયા બાધનં કથમ્ ॥
સાધ્યં ન કિઞ્ચિદિતિ ચેદ્ બાધાયા અપિ સાધ્યતા ।
સાપિ નેતિ વચો વ્યર્થં પ્રશ્નમાત્રે ઽપિ કિં ફલમ્ ॥
ફલં યદિ ગિરઃ ક્વાપિ નાન્યત્તચ્ચાવબોધનાત્ ।
વાચઃ પ્રત્યાયને શક્તા નાક્ષધૂમાદિ સુન્દરમ્ ॥
સં(વૃ)તૌ માનમિષ્ટં ચેદ્ વિચારો ઽપ્યેષ સંવૃતિઃ ।
સંવૃતાવપિ નેષ્ટં ચેદ્ વદન્ જેતા યથા તથા ॥
સંવૃતિશ્ચ વિના માનં વાઙ્માત્રેણ ન સિધ્યતિ ।
માનતો યદિ દુઅર્વારઃ પ્રમાણસ્ય પરિગ્રહઃ ॥
આચાર્યોપ્યાહ -
અનિષ્ટેશ્ચેત્ પ્રમાણં હિ સર્વેષ્ટીનાં નિબન્ધનમ્ ।
ભાવાભાવવ્યવસ્થાં કઃ કર્તું તેન વિના પ્રભુઃ ॥
ઇતિ ।
તદેવં પ્રમાણમાત્રાપ્રતિક્ષેપે પ્રત્યક્ષં તાવદાદૌ ગણનીયમ્, તન્મૂલત્વાદપરપ્રમાણોપપત્તેઃ । ન ચ ચાર્વાકો ઽપ્યનુમાનમનવસ્થાપ્ય સ્થાતું પ્રભવતિ, વ્યાપારત્રયકરણાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 97#)
તચ્છાસ્ત્રે હિ પ્રત્યક્ષેતરસામાન્યયોઃ પ્રમાણેતરવિધાનં લક્ષણપ્રણયનતો વિધાતવ્યમ્ । તચ્ચ લક્ષણં પ્રત્યક્ષે ધર્મિણિ લક્ષ્યે પ્રામાણ્યે પ્રત્યેતવ્યે સ્વભાવો હેતુઃ । પરબુદ્ધિપ્રતિપત્તૌ ચ કાયાદિવ્યાપારઃ કાર્યહેતુઃ । પરલોકપ્રતિષેધે ચ દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ કથમનુમાનાપલાપઃ । યદાચાર્યઃ
પ્રમાણેતરસામાન્યસ્થિતેરન્યધિયો ગતેઃ ।
પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવપ્રતિષેધાચ્ચ કસ્યચિત્ ॥
અપિ ચ
અર્થસ્યાસંભવે ઽભાવાત્પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રમાણતાઃ ।
પ્રતિબદ્ધસ્વભાવસ્ય તદ્ધેતુત્વે સમં દ્વયમ્ ॥
ઇત્યનુમાનમપિ પ્રમાણમ્ । પ્રામાણ્યં ચ પ્રમાણાન્તરાગૃહીતનિશ્ચિતપ્રવૃત્તિવિષયાર્થતયા તત્પ્રાપણે શક્તિઃ ॥
નન્વસ્તુ પ્રાપણે શક્તિઃ પ્રામાણ્યમ્, પરમસૌનાર્થાદુત્પત્તેઃ, અપિ ત્વર્થદર્શનાદિ(તિ) ચેત્ । કિમિદમર્થદર્શનમ્ । અર્થસ્ય ધર્મો દૃશ્યત્વમ્ । જ્ઞાનસ્ય ધર્મો દ્રષ્ટૃત્વમ્ । પ્રથમપક્ષે નીલત્વવદ્ દૃશ્યત્વસ્યાપિ સાધારણત્વાદેકગોચરો ઽર્થઃ સર્વગોચરઃ સ્યાત્ । ન હિ પ્રતિપુરુષમર્થાનાં ભેદો નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગાત્ । દ્વિતીયપક્ષે તુ કથમન્યસ્મિન્ જ્ઞાનસ્વભાવે દ્રષ્ટૃત્વે સત્યન્યસ્યાસમ્બ(દ્ધ)સ્યાર્થસ્ય પ્રત્યાશા સ્યાત્ । દ્રષ્ટૃત્વં દૃશ્યત્વમન્તરેણાનુપપદ્યમાનં તદાક્ષિપતીતિ ચેત્ । નનુ જ્ઞાનાર્થયોરુત્પત્તિસારૂપ્યબલતો દ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વવ્યવસ્થા(પ)નમેતત્ । અનભ્યુપગમે દ્રષ્ટૃત્વં દૃશ્યત્વં ચ ન સંભવતીતિ કિં કેનાક્ષિપ્યતામ્ । ભવતુ વા પ્રકારાન્તરેણાપિ દ્રષ્ટૃદૃશ્યભાવસ્તથાપિ ભેદે સત્યવ્યભિચારસ્તદુત્પત્તિરેવ પ્રાપ્તિનિમિત્તમ્ । સા ચ પ્રાપણશક્તિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરવિશિષ્ટેતિ પ્રમાણે એવ ।
નન્વન્યદપિ શાબ્દોપમાનાદિકં પ્રમાણમસ્તિ । તથા હિ શબ્દાચ્ચોદનારૂપાદસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે સ્વર્ગાદૌ યજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તદપિ શાબ્દં જ્ઞાનં પ્રમાણમેવ । પ્રત્યયિતોદિતવાક્યપ્રસૂતં ચ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । યદાહ કુમારિલઃ
તચ્ચાકર્તૃકતો વાક્યાદન્યાદ્વા પ્રત્યયિતો (?) દિતાત્ । ઇતિ ।
તત્ર યદા શબ્દસમુત્થં જ્ઞાનં પ્રમાણં તદોપાદાનાદિબુદ્ધિઃ ફલમ્ । યદા તુ શબ્દસ્તદા તદાલમ્બનં જ્ઞાનં ફલમિતિ । નૈયાયિકસ્ય પુનઃ
આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ
ઇતિ શબ્દપ્રમાણલક્ષણસૂત્રમ્ । તત્ર શબ્દ ઇતિ લક્ષ્યપદમ્ । આપ્તોપદેશ ઇતિ લક્ષણપદમ્ । અસ્યાયં સંક્ષેપાર્થઃ । આપ્તોપદિષ્ટઃ શબ્દઃ પ્રમાણમિતિ । આપ્તશ્ચ (#નિબન્ધ્ 98#) સાક્ષાત્કૃતહેયોપાદેયતત્ત્વો યથાદૃષ્ટસ્ય ચાર્થસ્યાચિખ્યાસયા પ્રયુક્ત ઉપદેષ્ટા અભિધીયતે । પ્રમાણફલવ્યવસ્થા ચ પૂર્વવદ્ દ્રષ્ટવ્યેતિ ।
તથા મીમાંસકાનામુપમાનં પ્રમાણમ્ । યદુક્તં શબરસ્વામિના ઉપમાનમપિ સાદૃશ્યમસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે બુદ્ધિમુત્પાદયતિ । યથા ગવયદર્શનં ગોઃ સ્મરણસ્યેતિ ।

અસ્યાયમર્થઃ । એકત્ર દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યં કર્તૃ । પ્રતિયોગ્યન્તરે દૃશ્યમાનપ્રતિયોગિસાદૃશ્યવિશિષ્ટતયૈતત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽસૌ ઇત્યસન્નિકૃષ્ટે ઽર્થે યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ તદુપમાનં પ્રમાણમિતિ । યત્તદોરધ્યાહાર ઇતિ । તસ્માત્ સ્મરતીતિ સ્મરણં પુરુષઃ । તેનાયમર્થઃ - યથા ગવયે દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યં ગાં સ્મરતો મનુષ્યસ્ય એતત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽસૌ ગૌરિતિ બુદ્ધિમુત્પાદયતીતિ ।
ન ચેદમુપમાનં સ્મરણં કર્તવ્યમ્, ગવયસાદૃશ્યવિશિષ્ટસ્ય ગોર્ગોવિશિષ્ટસ્ય ચ સાદૃશ્યસ્ય પ્રમેયત્વાત્ । ગોસાદૃશ્યયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્યોપમાનપ્રમાણવિષયસ્ય ગોગ્રાહિણા ગવયગ્રાહિણા વા પ્રત્યક્ષેણ કેનચિદગ્રહણાત્ । યદાહ ભટ્ટઃ
પ્રત્યક્ષે ઽપિ યથા દેશે સ્મર્યમાણે ચ પાવકે ।
વિશિષ્ટસ્યાન્યતઃ સિદ્ધેરનુમાનપ્રમાણતા ॥
પ્રત્યક્ષેણાવબુદ્ધે ચ સાદૃશ્યે ગવિ ચ સ્મૃતે ।
વિશિષ્ટસ્યાન્યતો ઽસિદ્ધેરુપમાનપ્રમાણતા ॥
ન ચ ગ્રહણમન્તરેણ સ્મરણમસ્તિ । તસ્માન્નોપમાનં સ્મરણમતઃ પ્રમાણમિતિ । નૈયાયિકાદીનાં તૂપમાનસૂત્રમ્,
પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ । પ્રસિદ્ધં સાધર્મ્યં યસ્ય તસ્માદ્ ગવયાદેઃ સાધ્યસ્ય સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધસ્ય સાધનં સિદ્ધિસ્તદુપમાનફલમ્ । સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિહેતુરુપમાનમિત્યર્થઃ । અયમસ્ય પ્રપઞ્ચઃ । યઃ પ્રતિપત્તા ગાં જાનાતિ ન ગવયમ્, આદિષ્ટશ્ચ સ્વામિના ગચ્છારણ્યમ્ ગવયમાનયાસ્માદિતિ, ગવયશબ્દવાચ્યમર્થમ જાનાનો વનેચરમન્યં વા તજ્જ્ઞં પૃષ્ટવાન્, ભ્રાતઃ કીદૃશો ગવય ઇતિ । તેન ચાદિષ્ટં યથા ગૌસ્તથા ગવય ઇતિ । તસ્ય શ્રુતાતિદેશવાક્યસ્ય કસ્યાઞ્ચિદરણ્યાન્યામુપગતસ્યાતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણસહકારિ યદ્ ગવયસારૂપ્યજ્ઞાનં તત્પ્રથમત એવાસૌ ગવયશબ્દવાચ્યો ઽર્થ ઇતિ પ્રતિપત્તિં પ્રસ્તુવાનમુપમાનં પ્રમાણમિતિ ।
(#નિબન્ધ્ 99#)
તથાર્થાપત્તિસંજ્ઞં પ્રમાણં મીમાંસકસ્ય । અર્થાપત્તિરપિ દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપદ્યમાનો યદર્થાન્તરં પરિકલ્પયતિ । સાર્થાપત્તિઃ । યથા જીવતિ દેવદત્તે ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્યાર્થસ્ય પરિકલ્પના । અસ્યાયમર્થઃ । પ્રત્યક્ષાદિભિઃ ષડ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધોઃ યો ઽર્થઃ સ યેન વિના ન યુજ્યતે તસ્યાર્થસ્ય કલ્પનમર્થાપત્તિરિતિ । સા ચ ષટ્પ્રમાણપૂર્વિકા ષટ્પ્રકારૈવેતિ ॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિપ્રમાણપઞ્ચકાભાવસ્વભાવમભાવાખ્યં પ્રમાણમ્ । પ્રમેયં ઘટાદ્યભાવઃ । નાસ્તીહ ઘટાદીતિ જ્ઞાનં ઘટાદ્યભાવાલમ્બનં ફલમ્ । યદાહ કુમારિલઃ
પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિઃ પ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે ।
સાત્મનો ઽપરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ ॥
પ્રમાણપઞ્ચકં યત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે ।
વસ્તુસત્તાવબોધાર્થં તત્રાભાવપ્રમણતા ॥
ઇતિ ॥
એતાનિ ષટ્ પ્રમાણાનિ પ્રત્યક્ષાદીન્યસંકીર્ણસ્વસ્વલક્ષણયોગિત્વાદન્યોન્યાપ્રવિષ્ટસ્વભાવાનિ પ્રત્યેતવ્યાનીતિ ॥
અત્રોચ્યતે । ચોદનાયાસ્તાવદ્ વાહ્યે ઽર્થે પ્રતિબન્ધાભાવાન્ન પ્રામાણ્યમ્ । પ્રયોગઃ - યસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધો નાસ્તિ ન તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્ । યથા દહને ઽપ્રતિબદ્ધસ્ય રાસભસ્ય । અપ્રતિબદ્ધાશ્ચ બહિરર્થે વૈદિકાઃ શબ્દાઃ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । ન તાવદયમસિદ્ધો હેતુઃ । શબ્દાનાં વસ્તુતઃ પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । પ્રતિબદ્ધસ્વભાવતા હિ પ્રતિબન્ધઃ । ન ચ સા નિર્નિબન્ધના, સર્વેષાં સર્વત્ર પ્રતિબદ્ધસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ । નિબન્ધનં ચાસ્યાસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામન્યન્નોપલભ્યતે, અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ચ તત્રાપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ । ન હિ શબ્દાનાં વહિરર્થસ્વભાવતાસ્તિ ભિન્નપ્રતિભાસાવબોધવિષયત્વાત્ । નાપિ શબ્દા બહિરર્થાદુપજાયન્તે, અર્થમન્તરેણાપિ પુરુષસ્યેચ્છાપ્રતિબદ્ધવૃત્તેઃ શબ્દસ્યોત્પાદદર્શનાત્ ।
નનુ યોગ્યતયૈવ કિઞ્ચત્ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવમુપલભ્યતે । યથા ચક્ષુરિન્દ્રિયં રૂપે । ચક્ષુઃ ખલુ વ્યાપાર્યમાણમ્ રૂપમેવોપલભ્ભયતિ । તથૈવૈતે વૈદિકાઃ શબ્દાસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિવિયુક્તા અપિ યોગ્યતામાત્રેણાતીન્દ્રિયમર્થં બોધયિષ્યન્તિ તત્કથં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિવિરહમાત્રેણાપ્રતિબન્ધો યેનૈવં વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ સિધ્યતીતિ । નૈષ દોષઃ । યતશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયમપિ રસાદિપરિહારેણ રૂપ એવ પ્રકાશકત્વેન પ્રતિનિયતં તત્કાર્યત્વાત્ । રૂપં હિ ચક્ષુરુપકરોતિ । ન સત્તામાત્રેણ ચક્ષૂ રૂપં પ્રકાશયતિ, વ્યવહિતસ્યાપિ રૂપોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ રૂપાદ્ યોગ્યદેશસન્નિહિતાત્ તજ્જ્ઞાનજનનયોગ્યતામાસાદ્ય ચક્ષૂ રૂપજ્ઞાનમુત્પાદયત્તત્કાર્યમિતિ વ્યક્તમવસીયતે । અન્યથા તદુપકારાનપેક્ષસ્ય તસ્યાપિ તત્પ્રકાશનનિયમો નોપપદ્યતે । (#નિબન્ધ્ 100#) ન હ્યનુપકાર્યત્વાવિશેષે ચક્ષૂ રૂપસ્યૈવ પ્રકાશકમ્, ન રસાદેરિતિ ઘટામુપૈતિ નિયમઃ । અયમેવ તર્હિ નિયમઃ કુતો યદ્ રૂપેણૈવ ચક્ષુરૂપકર્તવ્યમ્, ન રસાદિનેતિ । યદિ વસ્તુવશાદેવ રૂપમુપકરોતિ ન રસાદિકમ્, હન્ત તર્હિ યથોપકાર્યત્વં પ્રતિ નિયમશ્ચક્ષુષો રૂપેણ, તથા શબ્દાનામપિ સ્વાભાવિક એવાસ્તુ બહિરર્થપ્રત્યાયનનિયમ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । ન ચક્ષુષઃ સ્વાભાવિકો રૂપોપકાર્યતાનિયમઃ, કસ્યચિદ્ વસ્તુનઃ સ્વાભાવિકત્વાનુપપત્તેઃ । તથા હિ સ્વાભાવિકત્વં વસ્તુધર્મસ્યાનુજાનાનઃ પ્રષ્ટવ્યઃ - કિં સ્વાભાવિક ઇતિ સ્વતો ભવતિ, આહોસ્વિત્ પરતઃ, અથાહેતુતઃ । યદિ સ્વતો ભવતિ, તદસઙ્ગતમ્, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । અથાહેતુતઃ તદયુક્તમ્, અહેતોર્દેશાદિનિયમાયોગાત્ । તસ્માન્ન સ્વાભાવિકો રૂપોપકાર્યતાપ્રતિનિયમશ્ચક્ષુષઃ । કિંનિબન્ધનસ્તર્હિ સ્વહેતુપ્રતિબદ્ધ ઇતિ, બ્રૂમઃ - ચક્ષૂઃ ખલુ સ્વહેતુના જન્યમાનં તાદૃશમેવ જનિતમ્ યદ્રૂપોપકર્તવ્યમેવ ભવતિ । રૂપમપિ તાદૃશમેવ સ્વહેતુના જનિતં યત્તદુપકારકસ્વભાવમ્ ।
શબ્દાનામપિ સ સ્વભાવઃ સ્વહેતુપ્રતિબદ્ધો યેનૈતે બાહ્યાર્થાવ્યભિચારિણ ઇતિ ચેત્ । ન શક્યમેવમભિધાતુમ્, નિત્યત્વાભ્યુપગમાદ્વેદવાક્યાનામ્ । અથાનિત્યત્વમભ્યુપગમ્યાયમાક્ષેપઃ પરિહર્તુમિષ્યતે, તદપિ દુષ્કરમ્, દોષાન્તરપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ સ્વહેતુનૈવ તે નિયમાર્થોપદર્શનશક્તિમન્તો જનિતાઃ, તદાવ્યુત્પન્નસમયસ્યાપિ સ્વાર્થમવવોધયેયુઃ । યથા ચક્ષુઃ સ્વહેતો રૂપપ્રકાશકમુત્પન્નં સત્ પ્રકાશયત્યેવ રૂપમસઙ્કેતવિદો ઽપિ, ન ચ શબ્દાદુચ્ચરિતાત્ પ્રાગપ્રતીતસમયસ્યાપિ વિશેષાવગમઃ સમસ્તિ । તસ્માન્ન સ્વહેતુપ્રતિબદ્ધશ્ચક્ષુરાદેરિવ શબ્દાનામર્થપ્રતિપાદનનિયમ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥
અથ સ્વહેતુભિરેવાયમીદૃશસ્તેષાં સ્વભાવો દત્તો યેન તે સંકેતવિશેષસહાયા એવ કમપ્યર્થમવબોધયન્તિ । ન તર્હિ સઙ્કેતપરાવૃત્તૌ પદાર્થાન્તરવૃત્તયો ભવેયુઃ । યદિ હ્યયમગ્નિહોત્રશબ્દઃ સંકેતાપેક્ષો યાગવિશેષપ્રતિપાદકઃ, કથં સઙ્કેતાન્યત્વેનાર્થાન્તરં પ્રતિપાદયતિ । ન હિ ક્ષિત્યાદ્યપેક્ષેણ બીજેન સ્વહેતોરઙ્કુરજનનસ્વભાવેનોત્પન્નેન રાસભઃ શક્યો જનયિતુમ્, તથા શબ્દો ઽપિ યદર્થપ્રતિપાદનનિયતસ્તમેવ પ્રકાશયેત્ ॥

અથ તત્તત્સઙ્કેતાપેક્ષસ્તત્તદર્થપ્રત્યાયનયોગ્ય એવાયં જાત ઇત્યુચ્યતે । તદપિ ન પ્રસ્તુતોપયોગિ । ન હ્યેવમસ્ય પ્રામાણ્યમવતિષ્ઠતે । યદા હિ સઙ્કેતેનાપુરુષાર્થ પ્રતિપાદનમપિ સંભાવ્યત એવ, તદા ન શક્યમુપકલ્પયિતું કિમયમભિમતસ્યૈવાર્થસ્ય દ્યોતકો ન વેતિ । તર્હિ વાચ્યવાચકલક્ષણઃ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો ભવિષ્યતિ । તથા ચાહ
વાચ્યવાચકસંબન્ધાઃ સન્તિ યદ્યપિ વાસ્તવાઃ ।
સઙ્કેતૈરનભિવ્યક્તા ન તે ઽર્થવ્યક્તિહેતવઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 101#)
ઇતિ ચેત્ । નનુ તસ્ય વાસ્તવત્વે ઽસઙ્કેતવિદો ઽપ્યર્થપ્રતિપત્તિર્ભવેદિત્યુક્તમ્, સઙ્કેતાપેક્ષાયાં ચાર્થાન્તરે ન પ્રવર્તેતેત્યાદ્યભિહિતમ્ । અતઃ પૂર્વમેવાયં પ્રત્યાખ્યાતો વાચ્યવાચકલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ । તસ્માન્ન બહિરર્થે પ્રતિબન્ધઃ શબ્દાનામિતિ નિર્ણયઃ ॥
તતશ્ચ નાસિદ્ધો હેતુઃ ॥
નાપિ વિરુદ્ધઃ, વિપર્યયવ્યાપ્ત્યભાવાત્ । તદભાવશ્ચ સપક્ષે વૃત્ત્યુપદર્શનાત્ । ન હિ વિરુદ્ધસ્ય સાધર્મ્યવતિ ધર્મિણિ સદ્ભાવો યુક્તઃ, સાધ્યવિપર્યયસ્ય તત્રાભાવાત્ । ન ચ વ્યાપકમન્તરેણ વ્યાપ્યસ્ય સંભવઃ, તત્પ્રચ્યુતિપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નાપ્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ, વિપર્યયે બાધકપ્રમાણસંભવાત્ । પ્રામાણ્યપ્રતિષેધે હિ સાધ્યે પ્રમાણ્યમેવ વિપક્ષઃ । ન ચ તસ્મિન્ પ્રતિબન્ધાભાવલક્ષણો હેતુરસ્તિ, સ્વવિરુદ્ધેન પ્રતિબન્ધેન વ્યાપ્તત્વાત્ । ન ખલ્વયં પ્રાદેશિકઃ પ્રમાણશબ્દો જ્ઞાનેષુ નિર્નિબન્ધન એવ, સર્વજ્ઞાનેષુ પ્રામાણ્યવ્યપદેશપ્રસઙ્ગાત્ । નિબન્ધનં ચ સ્વવિષયપ્રતિબન્ધાદન્યન્નોપપદ્યતે । તસ્માત્ પ્રમાણસ્ય પ્રમાણવ્યપદેશવિષયત્વં સ્વવિષયપ્રતિબન્ધને વ્યાપ્તમ્ । અતઃ પ્રમાણે ધર્મિણિ વિપક્ષે પ્રામાણ્યસ્ય વિરુદ્ધવ્યાપ્તસ્યોપલમ્ભેન વિપક્ષે વ્યવચ્છેદસિદ્ધેર્નાનૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
ન ચાન્યો દોષઃ સંભવી । તસ્માન્નિરસ્તાશેષદોષેણ હેતુના યત્ પ્રસિદ્ધં તદુપાદેયમેવ સતામ્ (ઇતિ) પણ્ડિતશ્રીજિતારિપાદૈરેવ વેદાપ્રામાણ્યે દર્શિતમ્ ।
એવં ચ વૈદિકશબ્દાનાં પ્રમાણ્યે નિરસ્તે તદુત્થં જ્ઞાનમપ્યપ્રમાણમેવ । આપ્તપ્રણીતસ્ય પુનર્વચનસ્યાર્થાવ્યભિચારે તજ્જન્મનો જ્ઞાનસ્યાવ્યભિચારસંભવે ઽપિ ન પ્રામાણ્યમુપગન્તું શક્યતે, પરચિત્તવૃત્તીનામશક્યનિશ્ચયત્વેનાપ્તત્વાપરિજ્ઞાનાત્ વચનસ્યાપિ તત્પ્રણીતત્વાપ્રતિપત્તેઃ । પ્રયોગશ્ચાત્ર -
યદ્ યેન રૂપેણ ન નિશ્ચિતં ન તત્ તેન રૂપેણ વ્યવહ્રિયતે । યથા રથ્યાપુરુષઃ સર્વજ્ઞત્વેન । ન પ્રતીયતે ચાભિમતપુરુષ આપ્તત્વેનેતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ ॥
નાયમસિદ્ધઃ, આપ્તાભિમતસ્ય તથાત્વાનિશ્ચયાત્ । તથા હિ પરચિત્તવૃત્તયો ઽતીન્દ્રિયત્વાન્ન પ્રત્યક્ષસમધિગમ્યા ઇતિ કાયવાગ્વ્યવહારતો ઽનુમાતવ્યાઃ । તૌ ચ કાયવાગ્વ્યવહારૌ બુદ્ધિપૂર્વમન્યથાપિ કર્તું શક્યેતે । તતસ્તત્પ્રતિબદ્ધત્વેનાનિશ્ચયાત્ કથં કાયવાગ્વ્યવહારતો વિશિષ્ટપરચિત્તવૃત્ત્યનુમાનમ્ ॥
નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે સદ્ભાવસંભવાત્ ॥
નાપ્યનૈકાન્તિકઃ, પ્રામાણિકતદ્રૂપવ્યવહર્તવ્યત્વનિશ્ચિતત્વયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભૂતયોર્વિધિભૂતયોર્વૃક્ષત્વશિંશપાત્વયોરિવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં સર્વોપસંહારેણ (#નિબન્ધ્ 102#) વ્યાપ્તેઃ સિદ્ધત્વાત્ । તદતઃ સાધનાદ્ દોષત્રયરહિતાત્ સાધ્યં સિદ્ધ્યદવાચ્યમેવ । તદેવમાપ્તત્વસ્ય દુર્બોધત્વેન તત્પ્રણીતત્વાનિશ્ચયાદેકપ્રહારનિહતમાપ્તવચસઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
અતો યદેતસ્ય પ્રામાણ્યપ્રસિદ્ધ્યર્થં વાચસ્પતિપ્રભૃતીનાં વલ્ગિતં તદપ્રાપ્તાવસરમેવ । એવં પ્રત્યયોદિતમપિ ભટ્ટાભિમતં શાબ્દં પ્રમાણ્યં વ્યસ્તમિતિ બોદ્ધવ્યમ્ । તસ્માત્ સ્થિતમેતત્ ન શાબ્દં બહિરર્થે પ્રમાણમસ્તીતિ । બુદ્ધ્યાકારે તુ તત્કાર્યપ્રસૂતત્વાત્તદનુમાનમેવેતિ ।
મીમાંસકોક્તં તાવદુપમાનં માનમેવ ન ભવતિ, નિર્વિષયત્વાદસ્ય । ઇહાપિ પ્રયોગઃ -
યસ્ય ન વિષયવત્ત્વં ન તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । યથા કેશોણ્ડુકજ્ઞાનસ્ય । ન સિદ્ધં ચ વિષયવત્ત્વમુપમાનજ્ઞાનસ્યેતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।

નાયમસિદ્ધો હેતુઃ, નિર્વિષયત્વાદુપમાનસ્ય । તથા હિ સાદૃશ્યવિશિષ્ટઃ પિણ્ડઃ પિણ્ડવિશિષ્ટં વા સાદૃશ્યમુપમાનસ્ય વિષયો વર્ણ્યતે । ન સદૃશવસ્તુવ્યતિરિક્તં સાદૃશ્યં વ્યવસ્થાપયિતું શક્યતે, પ્રમાણેનાપ્રતીતત્વાત્ ।
નનુ સાદૃશ્યં વસ્તુ દુર્વારમેવ । યદાહ
સાદૃશ્યસ્ય ચ વસ્તુત્વં ન શક્યમપવાધિતુમ્ ।
ભૂયો ઽવયસામાન્યયોગો જાત્યન્તરસ્ય તત્ ॥
ઇતિ । અત્રોચ્યતે । યદિ સદૃશાતિરિક્તં સાદૃશ્યં વસ્તુ દૃશ્યં સ્યાત્, તદા દૃશ્યાનુપલમ્ભગ્રસ્તમેવ, શાસ્ત્રાનાહિતસંસ્કારેણાપિ કેનચિત્તસ્યાદર્શનાત્ । તસ્ય ચાસ્તિત્વે સર્વ સર્વત્રાસ્તીત્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકં જગદાપદ્યેત । અથાદૃશ્યં તત્સાદૃશ્યમુપેયતે, તથાપિ તત્ર પ્રસિદ્ધલિઙ્ગાભાવાદસિદ્ધમેવ । સિદ્ધેન ચ તેન વિષયવત્તોપમાનસ્ય સિધ્યેત । સાદૃશ્યપ્રત્યયસ્તુ સ્વહેતોસ્તથોત્પન્નેન સદૃશવસ્તુનાપિ ક્રિયમાણોઘટત એવ ઇતિ ન સાદૃશ્યમુપસ્થાપયિતું પ્રભવતિ । ઉપમાનપ્રમાણબલાદેવ સાદૃશ્યસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । પ્રમાણાન્તરસિદ્ધયોરેવ સાદૃશ્યપિણ્ડયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્યોપમાનવિષયત્વાત્ કથં સાદૃશ્યમાત્રસ્યોપમાનાત્ સિદ્ધિઃ । તતશ્ચ સાદૃશ્યસ્યાસિદ્ધેર્ન તદ્વિશિષ્ટઃ પિણ્ડઃ પિણ્ડવિશિષ્ટં વા સાદૃશ્યમુપમાનસ્ય વિષયઃ । તદેવમુપમાનસ્ય નિર્વિષયત્વં સિદ્ધમિતિ નાસિદ્ધો હેતુઃ ।
નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે ભાવાત્ ।
ન ચાનૈકાન્તિકઃ । તથા હિ પ્રામાણ્યાભાવે સાધ્યે પ્રમાણ્યમેવ વિપક્ષઃ । તચ્ચ વિષયવત્તયા વ્યાપ્તમ્, નિર્નિમિત્તત્વે સર્વજ્ઞાનપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદયં વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધ્યા વિપક્ષાન્નિવર્તમાનો વિષયવત્ત્વાભાવલક્ષણો હેતુઃ પ્રામાણ્યાભાવલક્ષણ એવ વિશ્રામ્યતીતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । અતો નોપમાનં પ્રમાણમિતિ ।
(#નિબન્ધ્ 103#)
નૈયાયિકપરિકલ્પિતોપમાનનિરાકરણાર્યમપ્યયમેવ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ, તસ્યાપિ નિર્વિષયત્વાત્ । તથા હિ સમાખ્યાસંબન્ધસ્તસ્ય વિષયો વર્ણ્યતે । સ ચ પરમાર્થતો નાસ્તિ । સ હિ સંબન્ધઃ સંબન્ધિભ્યાં ભિન્નો ઽભિન્નો વા । યદિ ભિન્નસ્તદા તયોરિતિ કુતઃ । ન ચ સંબન્ધાન્તરાદિતિ વક્તવ્યમ્, તદપિ કથં તેષામિતિ ચિન્તાયામનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશાન્તરમન્તરેણ પ્રકાશતે તથા સંબન્ધો ઽપિ સંબન્ધાન્તરમન્તરેણ સંબદ્ધો ભવિષ્યતીતિ વક્તુમુચિતમ્ । પ્રમાણસિદ્ધે હિ વસ્તુરૂપે ઽયમસ્ય સ્વભાવ ઇતિ વર્ણ્યતે । યથા પ્રદીપસ્યૈવ । સંબન્ધસ્તુ ન પ્રમાણપ્રતીતઃ । તત્ક એવં જાનાત્વયમસ્ય સ્વભાવ ઇતિ, યદ્વા નાસ્ત્યેવાયમિતિ । અયમનયોઃ સંબન્ધઃ સંબદ્ધાવેતાવિતિ તુ બુદ્ધિઃ સ્વહેતુબલાત્ સંબદ્ધવસ્તુદ્વયાદપિ સંભાવ્યમાના ન સંબન્ધમાક્ષેપ્તું પ્રભવતિ । તસ્માન્ન ભિન્નસંબન્ધસિદ્ધિઃ । અથાભિન્નઃ તદા સંબન્ધિનાવેવ કેવલાવિઅતિ ન સમાખ્યાસંબન્ધો નામ, યઃ કશ્ચિદુપમાનસ્ય વિષયઃ સ્યાત્ ।
નનુ સંબન્ધબુદ્ધિજનકત્વં સંબદ્ધપદાર્થાદ્ભિન્નમભિન્નં વા । ભેદે ચ સ એવ સમ્બન્ધઃ, નામ્નિ પરં વિવાદઃ । અથાભિન્નમ્, તદા યથા સંબદ્ધપદાર્થસ્ય સ્વભાવઃ સર્વપદાર્થસાધારણસ્તથા તદપિ રૂપં તદવ્યતિભિન્નં સર્વપદાર્થસાધારણમિતિ સ પદાર્થો ઽભિમતપદાર્થેનેવ પરૈરપિ પદાર્થૈઃ સહ સંબદ્ધઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્, તસ્માદ્ભિન્નં તત્સબન્ધબુદ્ધિજનકત્વં સંબદ્ધપદાર્થાદેષ્ટવ્યમિતિ ચેત્ । નન્વેતદાશઙ્ક્ય રાજકુલપાદૈઃ પરિહૃતમેવ । તથા હિ
સંબદ્ધં સ્વયમેવ ચેન્નનુ યથા તં તસ્ય સંબન્ધિનં
પ્રત્યાત્મા જગતીમપિ પ્રતિ તથા તત્કેન યોગો ઽસ્ય ન ।
સંબન્ધે પરતો ઽપિ તુલ્યમખિલં તેનૈવ ચેત્ સંયમો
હેતુઃ કિં ન નિયામકઃ સ ચ કથં યોગઃ ક્વચિન્નાપરે ॥
ઇતિ । તસ્માત્ સંબન્ધાભાવાત્ પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન સારૂપ્યાભાવાચ્ચાસિદ્ધં નૈયાયિકસ્યાપિ નિર્વિષયમુપમાનં પ્રમાણમતો ઽનન્તરેણૈવ વ્યાપકાનુપલમ્ભેન નિરાકૃતમ્ ।
અર્થાપત્તિરપિ । યદેતત્ સામાન્યલક્ષણં પ્રત્યક્ષાદિપ્રતીતો યો ઽર્થઃ સ યેન વિના નોપપદ્યતે તસ્યાર્થસ્ય પરિકલ્પનમર્થાપત્તિરિત્યત્ર વિચાર્યતે । યસ્યાર્થસ્ય દર્શનાદ્ યો ઽર્થઃ પરિકલ્પ્યતે તયોર્યદિ પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિતદાર્થાપત્તિરનુમાનમેવ । અર્થાપત્તિરિતિ નામાન્તરકરણે નાસ્માકં કાચિદ્વિપ્રતિપત્તિઃ । તથા હિ પ્રમાણપરિદૃષ્ટો ઽર્થઃ કેનચિદ્વિના નોપપદ્યત ઇતિ કુતો લભ્યતે, યદિ પરિદૃશ્યમાનપરિકલ્પ્યમાનયોઃ કશ્ચિત્ સંબન્ધઃ સ્યાત્ । અન્યથા તેન વિના નોપપદ્યત ઇત્યહ્રીકાદન્યો ન બ્રૂયાત્, (#નિબન્ધ્ 104#) ઘટપટવત્ । સ ચ સમ્બન્ધઃ ક્વચિત્ પૂર્વમવશ્યં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ ક્વચિદદૃશ્યત્વે ઽપિ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદ્વા નિશ્ચેતવ્યઃ । અન્યથા તેન વિનાનુપપત્તિજ્ઞાનસ્યૈવાનુપપત્તેઃ । સતિ ચૈવમ્, એકં સંબન્ધિનં દૃષ્ટ્વા યત્રસ્થેન વિના તત્રસ્થં નોપપદ્યતે, તસ્ય દ્વિતીયસ્ય સંબન્ધિનઃ કલ્પનમનુમાનમેવ । તત્ર સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સ્વભાવહેતુજૈવ સાર્થાપત્તિઃ । તદુત્પત્તિપ્રતિબન્ધે કાર્યાલિઙ્ગજૈવ । તદુક્તમ્ - અન્યથાનુપપન્નત્વમન્વયવ્યતિરેકિણ્યર્થે ભવતિ યત્, તસ્માન્નાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણાન્તરમિતિ । તસ્માત્ પરિદૃશ્યમાનપરિકલ્પ્યમાનયોઃ સતિ પ્રતિબન્ધે નાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણાન્તરમિતિ । અથ તયોર્ન પ્રતિબન્ધઃ, તદાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમેવ ન ભવતીતિ મન્તવ્યમ્, સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ સંબન્ધાભાવાત્ । યસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધો નાસ્તિ ન તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમિત્યાદિર્વેદ નિરાકરણાર્થ યઃ પૂર્વમુપન્યસ્તઃ સ એવાસ્યા અપિ પ્રામાણ્યનિરાકરણાય દ્રષ્ટવ્યઃ । સામાન્યેનૈવાર્થાપત્તૌ નિરાકૃતાયાં પ્રત્યક્ષાદિપૂર્વકત્વલક્ષણસ્તત્પ્રપઞ્ચો નિરસ્તો ભવત્યેવેતિ તદર્થં ન પ્રબન્ધો ઽભિધીયતે, ગવિ નિરાકૃતે શાવલેયનિરાકૃતિવત્ । તસ્માન્નાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણાન્તરમિતિ ।
તથા અભાવપ્રમાણસ્યાપિ પ્રામાણ્યં નોપપદ્યતે, તસ્યાપિ નિર્વિષયત્વાત્ । તતશ્ચ મીમાંસકોપવલ્ગિતોપમાનનિરાકરણાર્થમુપન્યસ્તો યો વિષયવત્ત્વાભાવલક્ષણો ઽનુપલમ્ભઃ સ એવાસ્યાપિ નિરાસાર્થમુપન્યસિતવ્યઃ । નનુ ચાત્રાસિદ્ધો હેતુઃ । તથા હિ યદિ ઘટાભાવો વાસ્તવઃ પ્રમેયભૂતો ન સ્યાત્, તદા નાસ્તીહ ઘટ ઇતિ પ્રત્યયઃ કથમુત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ । કેવલપ્રદેશગ્રાહિપ્રત્યક્ષાદિતિ બ્રૂમઃ । નનુ યદિ કૈવલ્યં પ્રવેશસ્વરૂપં તત્તર્હિ સઘટે ઽપિ પ્રદેશે વિદ્યત ઇતિ તત્રાપિ તસ્ય પ્રત્યયસ્ય સદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ । અથાતિરિક્તઃ, મુખાન્તરેણાભાવ એવાભ્યુપગતો ભવતીતિ ચેત્, ન । કૈવલ્યં તદ્વિવિક્તત્વમસઙ્કીર્ણત્વમિત્યાદિભિઃ પદૈઃ પ્રદેશસ્ય ઘટં પ્રત્યનાપન્નાધારભાવસ્ય સ્વહેતુત ઉત્પન્નસ્ય ઘટપ્રદેશાદન્ય એવાત્માભિધીયતે । સ એવ ચાભાવપ્રત્યયં જનયતીતિ કિમપરેણાભાવેન કર્તવ્યમ્ ।

નનુ ઘટં પ્રત્યનાપન્નાધારભાવસ્ય પ્રદેશસ્યેતિ ઘટાભાવયુક્તસ્ય પ્રદેશસ્યેત્યુક્તં ભવતીતિ ચેત્ । તર્હિ ઘટાભાવો ઽપિ ઘટં પ્રત્યનાપન્નાધારભાવઃ કિમભાવાન્તરેણ સ્વરૂપેણૈવ વા । પ્રથમપક્ષે ઽનવસ્થા । અથ તદભાવરૂપત્વાદભાવાન્તરમન્તરેણૈવ ઘટાભાવો ઘટં પ્રત્યનાપન્નાધારભાવઃ । યદ્યેવમસહાયઃ પ્રદેશવિશેષો ઽપિ પર્યુદાસવૃત્ત્યા ઘટાભાવરૂપત્વાદભાવં વિનૈવ ઘટં પ્રત્યનાપન્નાધારભાવો યુક્ત ઇતિ કિમકાણ્ડમાહોપુરુષિકયા મિથ્યાપ્રલાપેનાબોધવિક્લવં શિષ્યપુદ્ગલમાકુલયસિ । તસ્માદ્ ભૂતલાતિરિક્તસ્યાભાવસ્યાસિદ્ધત્વાન્નાયં વિષયવત્તાભાવલક્ષણો હેતુરસિદ્ધઃ । પ્રમાણપઞ્ચકાભાવાદેવ તુ પ્રમેયાભાવસિદ્ધિપ્રત્યાશાપિ ન યુજ્યતે, વિપ્રતિપત્તિવિષયત્વાદસ્યા નેનૈવ પ્રમેયાભાવસિદ્ધેરયોગાત્ ।
વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકત્વે ચ પૂર્વમેવ હેતોઃ પરિહૃતે । તદતઃ સિદ્ધમભાવપ્રમાણાભિમતસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ ।
(#નિબન્ધ્ 105#)
અથવાભાવપ્રમાણસ્વરૂપમેવ નિરૂપ્યતામ્ । કઃપુનઃ પ્રમાણાભાવાત્માભિમતો ભવતામ્, કિં પ્રસજ્યવૃત્ત્યા પ્રમાણાનુત્પત્તિમાત્રમ્, અથ વા પર્યુદાસવૃત્ત્યા ભાવાન્તરમ્ । વસ્ત્વન્તરમપિ જડરૂપં જ્ઞાનરૂપં વા । જ્ઞાનરૂપમપિ જ્ઞાનમાત્રકમેકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્તુજ્ઞાનં વેતિ ષડ્ વિકલ્પાઃ ।
તત્ર ન તાવન્નિવૃત્તિરૂપો ઽભાવો યુજ્યતે । સ ખલુ નિખિલશક્તિવિકલતયા ન કિઞ્ચિત્ । યચ્ચ ન કિઞ્ચિત્ તત્કથમભાવં પરિચ્છિન્દ્યાત્, તદ્વિષયં વા જ્ઞાનં જનયેત્, પ્રતીતં વા તત્કથમિતિ સર્વમન્ધકારનર્તનમ્ ।
યદાહુઃ -
ન હ્યભાવઃ કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિરિતિ । નાપિ વસ્ત્વન્તરતાપક્ષે જડરૂપો ઽભાવઃ સઙ્ગચ્છતે, તસ્યાભાવલક્ષણપ્રમેયપરિચ્છેદાભાવાત્, પરિચ્છેદસ્ય જ્ઞાનધર્મત્વાત્ । નાપિ જ્ઞાનમાત્રસ્વભાવો ઽભાવો વક્તવ્યઃ, દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ તતો ઽભાવપ્રસઙ્ગાત્, તદપેક્ષયાપિ જ્ઞાનમાત્રત્વાત્ તસ્ય । અથૈકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્તુજ્ઞાનસ્વભાવો ઽનુમન્યતે તદાસ્તમભાવપ્રમાણપ્રત્યાશયા, પ્રત્યક્ષવિશેષસ્યૈવાભાવનામકરણાત્ । તસ્ય ચાસ્માભિર્દૃશ્યાનુપલમ્ભાખ્યસાધનત્વેન સ્વીકૃતત્વાત્ । અતો ન કાચિદ્ વિપ્રતિપત્તિર્નામ । તસ્માદભાવપ્રમાણસ્વરૂપમર્પિ નિરૂપ્યમાણં વિશીર્યત એવ । યદપ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્
પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિઃ પ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે ।
ઇત્યાદિ, તદપિ યાચિતકમણ્ડનમ્ । તસ્માત્ સ્થિતમેતત્, પ્રમાણસ્ય સતો ઽત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ પ્રમાણે એવ ॥
પ્રમાણાન્તર્ભાવપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 106#)
॥ 7 ॥
॥ વ્યાપ્તિનિર્ણયઃ ॥
ઇહ દહનાદિના ધૂમાદેરર્થાન્તરસ્ય વ્યાપ્તિસ્તદુત્પત્તિલક્ષણા । સા ચ વિશિષ્ટાન્વયવ્યતિરેકગ્રહણપ્રવણવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનેતિ ન્યાયઃ । અત્ર ચ ભટ્ટપ્રભૃતયો વિપ્રતિપદ્યન્તે । તથા હિ તે ઽગ્નિમતિ પ્રદેશે ધૂમસ્ય ભૂયોદર્શનં તદ્વિયુક્તે ચ તથૈવાદર્શનમિત્યન્વયવ્યતિરેકિત્વં કલ્પયામ્બભૂવુઃ ।
નનુ ભૂયસાપિ પ્રવૃત્તે દર્શનાદર્શને ઘટકુલટાદાવુપલબ્ધો વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ । કિમેતાવતા તત્રાપ્યનુમાનમસ્તુ, તદ્વદ્વા ધૂમાદાવપિ ભા ભૂત્ । પ્રથમપક્ષસ્તાવદ્ વ્યભિચારાદેવ નિરસ્તઃ । દ્વિતીયો(ઽપિ) વ્યભિચારાદેવ । ન હ્યન્યસ્ય વ્યભિચારે ધૂમસ્ય કિઞ્ચિત્ । તસ્માદગ્નિધૂમયોરવ્યભિચારસ્યાસંભવે શતમપિ તદુપપત્તયઃ તત્પ્રસાધકવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભા વા નાનુમાનોપયોગિનઃ । સંભવે વા કિં તદુત્પત્ત્યા તદુપયોગિના વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેન, દર્શનાદર્શનાભ્યામેવાવ્યભિચારસિદ્ધેઃ । તથા ચ કાશિકાકારઃ પ્રાચીનાનેકદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયેનચરમેણ ચેતસા ધૂમસ્યાગ્નિનિયતત્વં ગૃહ્યત ઇતિ ॥
ત્રિલોચનસ્ત્વાહ - પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભયોર્વિશેષવિષયત્વાત્ કથં તાભ્યાં સામાન્યયોઃ સંબન્ધપ્રતિપત્તિઃ । અથાનગ્નિવ્યાવૃત્તેનાધૂમવ્યાવૃત્તસ્ય સંબન્ધઃ પ્રતીયત એવેતિ । નનુ સો ઽપિ કસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયઃ । ન તાવત્પ્રત્યક્ષસ્ય, સ્વલક્ષણવિષયત્વાત્તસ્ય । નાપ્યનુમાનસ્ય, તસ્યાપિ તત્પૂર્વકત્વાત્ । ન ચ વ્યાવૃત્યોઃ કશ્ચિત્સંબન્ધઃ । અથ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી વિકલ્પો દૃષ્ટે ભેદે ઽભેદમધ્યવસ્યતિ, તદેવ સામાન્યમ્ । એવમપિ વિકલ્પાનાં ન વસ્ત્વેન વિષયઃ । અપિ તુ ગ્રાહ્યાકારઃ । સ ચ ન વસ્તુ । વસ્તુ તુ તેષાં પરોક્ષમેવેતિ, કથં તેનાપિ સમ્બન્ધગ્રહઃ । અસ્માકં તુ ભૂયોદર્શનસહાયેન મનસા તજ્જાતીયાનાં સંબન્ધો ગૃહીતો ભવતિ । અતો ધૂમો નાગ્નિં વ્યભિચરતિ । તદ્વ્યભિચારે ધૂમ ઉપાધિરહિતં સંબન્ધમતિક્રામેદિતિ હેતોવિપક્ષશઙ્કાનિવર્તકં પ્રમાણમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તોપાધિવિરહહેતુરનુપલમ્ભાખ્યં પ્રત્યક્ષમેવ । તતઃ સિદ્ધઃ સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધઃ ॥
વાચસ્પતેસ્તુ પ્રપઞ્ચઃ । તથા હિ ધુમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ । ન તુ વહ્ન્યાદીનાં ધૂમાદિભિઃ । તે હિ વિનાપિ ધૂમાદિભિરુપલભ્યન્તે । વહ્ન્યાદયસ્તુ યદાર્દ્રેન્ધનસંબન્ધમનુભવન્તિ તદા ધૂમાદિભિઃ સંબધ્યન્તે । વહ્ન્યાદીનાં (#નિબન્ધ્ 107#) તુ સ્ફુટમાર્દ્રેન્ધનાદ્યુપાધિકૃતઃ સંબન્ધો ન તુ સ્વાભાવિકઃ । તતો ઽનિયતઃ । સ્વાભાવિકસ્તુ ધૂમાદીનાં વહ્નયાદિભિઃ સંબન્ધઃ, તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્ । ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાત્ અનુપલભ્યમાનસ્યાપિ કલ્પનાનુપપત્તેઃ । ન ચાદૃશ્યમાનો ઽપિ દર્શનાનર્હતયા સાધકબાધકપ્રમાણાભાવેન સગ્દિહ્યમાન ઉપાધિઃ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વં પ્રતિબધ્નાતીતિ યુક્તમ્ ।
અવશ્યં શઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્
ઇતિ તુ દત્તાવકાશા લૌકિકમર્યાદાતિક્રમેણ શઙ્કાપિશાચી લબ્ધપ્રસરા ન ક્વચિન્નાસ્તીતિ નાયં ક્વચિત્ પ્રવર્તેત । સર્વત્રૈવ કસ્યચિદનર્થસ્ય કથઞ્ચિચ્છઙ્કાસ્પદત્વાત્ । અનર્થશઙ્કાયાશ્ચ પ્રેક્ષાવતાં નિવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ । અન્તતઃ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગે ઽપિ મરણદર્શનાત્ । તસ્માત્ પ્રામાણિકલોકયાત્રામનુપાલયતા યથાદર્શનમેવશઙ્કનીયમ્ । ન ત્વદૃષ્ટપૂર્વમપિ । વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષ એવ હિ સંશયો નાસ્મૃતેર્ભવતિ । ન ચ સ્મૃતિરનનુભૂતચરે ભવિતુમર્હતિ । તદુક્તં મીમાંસાવાર્તિકકૃતા -
નાશઙ્કા નિઃપ્રમાણિકા ઇતિ ।
તસ્માદુપાધિં પ્રયત્નેનાન્વિષ્યન્તો ઽનુપલભમાના નાસ્તીત્યવગમ્ય સ્વાભાવિકત્વં સંબન્ધસ્ય નિશ્ચિનુમઃ ।

સ્યાદેતત્ । અન્યસ્યાન્યેન સહાકારણેન ચેત્ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ભવેત્, સર્વં સર્વેણ સ્વભાવતઃ સંબધ્યેત । સર્વં સર્વસ્માદ્ ગમ્યેત । અથાન્યસ્ય ચેદન્યત્ કાર્યં કસ્માત્ સર્વં સર્વસ્માન્ન ભવતિ, અન્યત્વાવિશેષાત્ । તતશ્ચ સ એવાતિપ્રસઙ્ગઃ । યદ્યુચ્યેત ન ભાવસ્વભાવાઃ પર્યનુયોજ્યાઃ, તસ્માદન્યત્વાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ કારણં કાર્યં ચ કિઞ્ચિદિતિ । નન્વેષ સ્વભાવાનામનુયોગો ભિન્નાનામકાર્યકારણભૂતાનામપિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે તુલ્ય એવ । તસ્માદ્ યત્કિઞ્ચિદેતદપિ । કેન પુનઃ પ્રમાણેનૈષ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ગૃહ્યતે । પ્રત્યક્ષસંબન્ધિષુ પ્રત્યક્ષેણ । તથા હિ અભિજાઅતમણિભેદતત્ત્વવદ્ ભૂયોદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયમિન્દ્રિયમેવ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સ્વાભાવિકાસંબન્ધગ્રાહીતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ । એવં માનાન્તરવિદિતસંબન્ધેષુ માનાન્તરાણ્યેવ યથાસ્વં ભૂયોદર્શનસહાયાનિ સ્વાભાવિકસંબન્ધગ્રહણે પ્રમાણાન્યુન્નેતવ્યાનિ । સ્વભાવતશ્ચ પ્રતિબદ્ધા હેતવઃ સ્વસાધ્યેન યદિ (#નિબન્ધ્ 108#) સાધ્યમન્તરેણ ભવેયુઃ, સ્વભાવાદેવ પ્રચ્યવેરન્નિતિ તર્કસહાયા નિરસ્તસાધ્યવ્યતિરેકવૃત્તિસન્દેહા યત્ર દૃષ્ટાસ્તત્ર સ્વસાધ્યમુપસ્થાપયન્ત્યેવેતિ ॥

અત્રોચ્યતે । ઇહ ખલુ ભેદે તદુત્પત્તિરેવ વ્યાપ્તિઃ । ન ચાસાવન્યો વા સ્વત એવાવિનાભાવલક્ષણઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ભૂયોદર્શનમાત્રતઃ સિધ્યતિ । તથા હિ, કિં યત્ર ભૂયોદર્શનપ્રવૃત્તિસ્તત્ર નિયતત્વવ્યવસ્થા, યત્ર વા નિયતત્વમસ્તિ તત્રૈવ ભૂયોદર્શનપ્રવૃત્તિઃ । પ્રથમપક્ષે ઘટાદપિ કુલટા, પાર્થિવત્વાદપિ લોહલેખ્યત્વં સિધ્યેત્, ભૂયોદર્શનસંભવે ઽપિ નિયતત્વસંભવાત્ ।
વ્યભિચારદર્શનાન્નૈવમિતિ ચેત્ । કસ્ય પુનર્વ્યભિચારદર્શનમ્ યસ્ય કસ્યચિત્ શાસ્ત્રકારસ્ય, પ્રતિપત્તુર્વા । પ્રથમપક્ષે પ્રતિપત્તુઃ કિમાયાતં યતો નાનુમાનમયં કુર્યાત્ । અન્યથાન્યસ્ય તદ્વિષયપ્રત્યક્ષીકારેણૈવ સો ઽપિ કૃતાર્થ ઇતિ કિમવશ્યમનુમાનમન્વેષતે । ન ચાપ્તવચનાદવ્યભિચારદર્શનાદનુમાનમ્ । આપ્તસ્ય નિશ્ચેતુમશક્યત્વાદિત્યન્યત્ર પ્રસાધનાત્ । શાસ્ત્રકારં ચ પૃષ્ટ્વા દૃષ્ટસંબન્ધો ઽપિ ધૃમાદગ્નિમનુમાસ્યત ઇત્યલૌકિકમ્ । પ્રતિપત્તુસ્તુ નાવશ્યં સન્નપિ વ્યભિચારો ગોચરીભવતિ । ન હિ યત્ર વ્યભિચારસ્તત્રૈવ તાવતિ કાલે દેશે વાવશ્યં પ્રતીતિમવતરતિ । અપ્રતીયમાનશ્ચ નાસ્ત્યેવેતિ ન નિયમઃ । સત્યપિ વ્યભિચારે દર્શનસામગ્રયભાવાત્ તસ્માદર્શનાત્ । અતિચિરકાલવ્યવધાને ઽપિ દર્શનાત્ બ્રાહ્મણ્યાદિવ્યભિચારવત્ ॥
ઘટપાર્થિવાદૌ પ્રતિપત્તૈવ પ્રવૃત્તઃ । તદૈવ ક્રમેણ વા વ્યભિચારં પશ્યેદિતિ ચેત્ । યદિ તાવદસૌ કથઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે, પ્રવૃત્તો ઽપિ વા સામગ્ર્યભાવાવ્યભિચારં ન પશ્યેત્ । વજ્રં વા લોહેન વ્યાપારયેત્ । વ્યક્તં તસ્ય તાવત્ તદપ્યમાનમાપન્નમિતિ મહત્ પાણ્ડિત્યમ્ । તસ્માદ્ યદિ વ્યભિચારાદર્શનાદનુમાનં તદાદૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય પ્રતિપત્તુર્ઘટપાર્થિવત્વાદપ્યસ્તિ । તથા અદર્શનમાત્રેણ વ્યભિચારાભાવો ન સિધ્યતિ, યોગ્યાનુપલબ્ધેરેવ સર્વત્રાભાવસાધને ઽધિકારાત્ । તતો બહુલં સહચારમાત્રેણ ન વ્યભિચારી ન વાવ્યભિચારી નિશ્ચિત ઇતિ શઙ્કાવકાશઃ ॥
યદ્યેવમદૃષ્ટવ્યભિચારાદપિ ધૂમાદનુમાનં મા ભૂત્ । ન । ઈદૃશસ્ય શઙ્કાવકાશસ્ય સર્વત્ર તદુત્પત્તિરહિતે સંભવાદિતિ । અથ કદાચિત્ પ્રતિપત્તા પ્રવૃત્તો વ્યભિચારં પશ્યતિ । ન તર્હિ યત્ર ભૂયોદર્શનમ્, તત્ર નિયતત્વસ્થિતિઃ । તત્ર કુતો ધૂમે પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ । ભૂયોદર્શનસ્યાન્યત્ર નિયતત્વોપસ્થાપકત્વક્ષતૌ મલિનપૌરુષત્વેન સર્વત્રાનાશ્વાસાત્ ॥
યદ્યેવં દ્વિચન્દ્રાદૌ ચક્ષુરાદિપ્રત્યક્ષં મલિનપૌરુષમુપલબ્ધમિતિ ઘટાદિકમપિ નોપસ્થાપયેદિતિ ચેત્ । ન । ઇન્દ્રિયવિષયકાર્યં હિ પ્રત્યક્ષમ્ । ન દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનમીદૃશમર્થકાર્યત્વાભાવાત્ । (#નિબન્ધ્ 109#) તતો ભિન્નલક્ષણસ્ય પ્રત્યક્ષાભાસત્ત્વે ઽપિ ઘટજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમેવ । ન ચૈવં ધૂમાદૌ પાર્થિવત્વાદૌ ચ વ્યાપ્તિગ્રાહકસ્ય ભૂયોદર્શનસ્ય લક્ષણભેદો યેનૈકત્રાશ્વાસઃ સ્યાત્ ॥
એતે એવાર્થકાર્યત્વાકાર્યત્વે લક્ષણભેદ ઇતિ ચેત્ । ન । ઘટાદિજ્ઞાનસ્ય હ્યર્થકાર્યત્વવિવાદે પ્રમાણાન્તરતો ઽર્થક્રિયાલાભતો વા નિશ્ચયઃ, ન પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ । ન ચાત્ર ધૂમસ્યાગ્નિસહચારઃ સદાતનો ઽયમથ સુહૃદ્દ્વયસ્યેવ સાત્યયો ગૃહીત ઇતિ સંશયે સદાતનસહચારપ્રસાધકપ્રમાણાન્તરસઙ્ગતિરસ્તિ, તત્કાર્યં વા કિઞ્ચિદુપલભ્યતે । તર્હિ બાધ્યમાનત્વાબાધ્યમાનત્વલક્ષણો લક્ષણભેદો ભવિષ્યતીત્યપિ ન વક્તવ્યમ્, અવ્યભિચારગ્રાહકસ્ય ભૂયોદર્શનસ્ય બાધિતત્વાસિદ્ધેઃ । અબાધમાત્રં હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽપ્રમાણમ્ । પ્રમાણાન્તરસઙ્ગતિરર્થક્રિયાલાભો વા પર્યુદાસશ્ચાસિદ્ધ ઇતિ ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ । નાપિ દ્વિતીયઃ । નિયતત્વાભાવે ઽપિ પાર્થિવત્વાદૌ ભૂયોદર્શનસંભવાદિતિ ન ભૂયોદર્શનગમ્યા વ્યાપ્તિઃ ॥
ત્રિલોચનચોદ્યે ઽપિ બ્રૂમઃ । યદિ પ્રત્યક્ષં સ્વલક્ષણવિષયમિત્યયોગવ્યવચ્છેદેનોચ્યતે તદા સિદ્ધસાધનમ્ । અન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ત્વસિદ્ધઃ, પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિસર્વજ્ઞાનાનાં ગ્રાહ્યાવસેયભેદેન વિષયદ્વૈવિધ્યાનતિક્રમાત્ । યદ્વિ યત્ર જ્ઞાને પ્રતિભાસતે તદ્ ગ્રાહ્યમ્ । યત્ર તુ તત્ પ્રવર્તતે તદધ્યવસેયત્ । તત્ર પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં ગ્રાહ્યમ્ । અધ્યવસેયં તુ સામાન્યમ્, અતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્વલક્ષણમાત્રાત્મકમ્ । અનુમાનસ્ય તુ વિપર્યયઃ । તતશ્ચ સાંવ્યવહારિકપ્રમાણાપેક્ષયા રૂપરસગન્ધસ્પર્શસમુદાયાત્મકસ્ય ઘટસ્ય રૂપભેદમાત્રગ્રહણે ઽપિ પ્રત્યક્ષતઃ સમુદાયસિદ્ધિવ્યવસ્થા । તથૈકસ્યાતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્ય ગ્રહણે ઽપિ સાધ્યસાધનસામાન્યયોરતદ્રૂપપરાવૃત્તવસ્તુમાત્રાત્મનોરયોગવ્યવચ્છેદેન વિષયભૂતયોર્વ્યાપ્તિગ્રહો યુક્ત એવ । અત એવ વિકલ્પાનામવસ્ત્વેવ વિષયઃ, વસ્તુ તુ તેષાં પરોક્ષમેવેત્યપિ દુર્જ્ઞાનમ્, સર્વવિકલ્પાનામધ્યવસેયાપેક્ષયા વસ્તુવિષયત્વાત્ । શાસ્ત્રે ઽપિ તથૈવ પ્રતિપાદનાત્ । ન ચ મનસા તજ્જાતીયાનાં વ્યાપ્તિગ્રહઃ શક્યઃ, મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્ । અન્યથા અન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ વહ્નિવ્યભિચારે ધૂમ ઉપાધિરહિતં આંબન્ધમતિક્રામેદિતિ વક્તુમુચિતમ્, સ્વકપોલકલ્પિતસ્વાભાવિકસંબન્ધસ્ય યાચિતકમણ્ડનત્વાદિતિ ॥
યદપિ વાચસ્પતિજલ્પિતમ્, યો યત્રોપાધિના નિયતસ્તત્ર તસ્ય સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ । યથા દહને ધૂમસ્ય । તદુપાધેર્દૃશ્યસ્યાનુપલભ્યમાનત્વાત્ ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાદિત્યત્રેદં વિચાર્યતે । યસ્યાદર્શનતઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો વ્યવસ્થાપનીયઃ, સ ખલુ ધૂમસ્વરૂપાદર્થાન્તરમુપાધિર્વક્તવ્યો યથા દહનાદિન્ધનમ્ । અર્થાન્તરં ચ કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યમદૃશ્યં ચ કિઞ્ચિત્, ન તુ સર્વમેવ દૃશ્યતાનિયતમ્ । તતશ્ચ ધૂમસ્યાપિ હુતાશને સ્યાદુપાધિઃ, ન ચોપલભ્યતે ઇત્યુપાધિમાત્રાનુપલબ્ધિરનૈકાન્તિકી । તત્કથમદર્શનમાત્રાન્નાસ્ત્યેવોપાધિઃ, યતઃ સ્વાભાવિકસંબન્ધસિદ્ધિઃ (#નિબન્ધ્ 110#) સ્યાત્ । દૃશ્યોપાધ્યભાવસાધને તુ સિદ્ધસાધનમ્ । પરમદૃશ્યોપાધિશઙ્કાસંભવે સ્વાભાવિકત્વપ્રતિરોધસ્તદવસ્થ એવ । ક્વચિદ્ વ્યભિચારાદર્શનાદિત્યસંબદ્ધમેવ, ઉપાધિવત્ વ્યભિચારસ્યાપ્યદર્શનમાત્રાદભાવાસિદ્ધેઃ । વ્યભિચારસ્ય સર્વદેશકાલયોઃ સંભવે ઽપિ દૃશ્યત્વે ઽપિ સર્વદા સર્વત્ર સર્વેણ સામગ્ર્યભાવાદપિ નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ । બ્રાહ્મણ્યાદિવ્યભિચારવદેવાહત્યાદર્શને ઽપિ દેશકાલાન્તરે તદ્દર્શનસ્ય નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ ।
નનુ યદિ ધૂમસ્યાપેક્ષણીયમર્થાન્તરમુપાધિઃ સ્યાત્ કથં ધૂમ ઇત્યેવ પાવકસત્તાનિયમ ઇતિ ચેત્ । નન્વિદમેવ ચિન્ત્યતે કિં ધૂમે સત્યવશ્યમગ્નિઃ સંભવીન વેતિ । કદાચિદર્થાન્તરમુપાધિમપેક્ષ્ય ધૂમો ઽપિ સ્યાન્નાગ્નિરિતિ કિમત્ર નિષ્ટબ્ધં કારણમ્ । તસ્માત્ પાવકપરાધીનોદયો ધૂમઃ પરિનિષ્ઠિતઃ કથં તદભાવે ભાવં સ્વીકુર્યાદિત્યેવ સાધુ ।

અથ વ્યક્તૌ જાતૌ વા વહ્નિવ્યભિચારો ન દૃષ્ટઃ, કથં તત્ર શઙ્કયત ઇતિ ચેત્ । તત્ કિં સ્થાણુવ્યક્તૌ જાતૌ વા પુરુષત્વં દૃષ્ટં યેન સ્થાણૌ શઙ્કયતે । અન્યત્રોર્ધ્વતાલિઙ્ગિતે દૃષ્ટમિતિ ચેત્ । ઇહાપ્યન્યત્ર ભૂયઃ સહચારિણિ પાર્થિવત્વાદૌ દૃષ્ટ એવ વ્યભિચારઃ । યત્રૈવ તુ યત્ સંશય્યતે તત્રૈવ તસ્ય દર્શનમપેક્ષ્યત ઇત્યલૌકિકમ્ । યદિ ધૂમવ્યક્તૌ વ્યભિચારો દૃષ્ટસ્તદા ધૂમસામાન્યં વ્યાપ્તૌ બહિર્ભૂતમેવ, કથં સંશયઃ । અથ જાતૌ દૃષ્ટસ્તદાપિ વ્યભિચારનિશ્ચય એવ, કથં સંશયઃ । અતો ધૂમજાતાવદૃશ્યમાનો ઽપિ વ્યભિચાર ઉપાધિર્વા દર્શનાયોગ્યતયા નિષેદ્ધુમશક્ય ઇતિ સંશયો દુર્વારપ્રસરઃ । સ ચેદાનીમુપાધેર્વ્યભિચારસ્ય વા સંશયઃ સ્વાભાવિકત્વસંશયસ્વભાવઃ સ્વાભાવિકત્વનિશ્ચયં તાવદવશ્યં પ્રતિબધ્નાતિ । તસ્માત્ સ્વાભાવિકત્વનિશ્ચયપ્રતિબન્ધ એવાર્થતઃ, નિશ્ચયમન્તરેણ ગમકસ્ય સ્વયમકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । તદેવમુપાધ્યનુપલબ્ધિર્વ્યભિચારસ્યાનુપલબ્ધિર્વાનૈકાન્તિકી ન તયોરભાવં સાધયતિ, યતઃ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ । અસિદ્ધા ચેયમુપાધ્યનુપલબ્ધિઃ । યથા દહનો નેન્ધનેન વિના ધૂમેન સંબધ્યતે તથા ધૂમો ઽપિ ન તેન વિનાગ્નિના સંબધ્યત ઇતિ સમાનમુપાધિત્વમિન્ધનસ્યોભયત્ર ।
અથ સિદ્ધસ્યાગ્નેરિન્ધનસાહિત્યેન ધૂમલાભ ઇત્યુપાધિવ્યવસ્થા, અસિદ્ધસ્ય તુ ધૂમસ્ય તન્નિમિત્તાત્મલાભતયાવ્યભિચારાત્ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધ ઇતિ વ્યવસ્થા પ્યત ઇતિ ચેત્ । એવમપિ સૈવ તદુત્પત્તિરાયાતા । સૈવ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ । ન પુનઃ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધઃ સહચારમાત્રાત્મકઃ । કિં ચ સ્વાભાવિકત્વાદવ્યભિચારઃ સર્વત્ર, સર્વત્રાવ્યભિચારાચ્ચ સ્વાભાવિકત્વમિતીતરેતરાશ્રયત્વમનિવાર્યમ્ । યસ્ય તુ સકૃત્તદુત્પત્તિપ્રતીતિરેવ સર્વત્રાવ્યભિચારપ્રતીતિસ્તસ્ય નાયં પ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યેવં મમાપિ ભૂયોદર્શનાદવ્યભિચારસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । ભૂય ઇત્યપરિનિષ્ઠિતવારસંખ્યત્વાત્ કિયતા દર્શનેન લક્ષણાનુસારી નિર્વૃતિમાસાદયેત્ । અસ્માકં (#નિબન્ધ્ 111#) તુ પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધૌ પરિગણિતસંખ્યાવેવ । યદાહુઃ
પ્રાગદૃષ્ટૌ ક્રમાત્ પશ્યન્ વેત્તિ હેતુફલસ્થિતિમ્ ।
દૃષ્ટૌ વા ક્રમશો ઽપશ્યન્નન્યથા ત્વનવસ્થિ(તિ)રિતિ ॥
યત્ત્વનુપલભ્યમાનસ્યાપિ કલ્પનાનુપપત્તેરિતિ વિલપિતમ્, તદ્વાલસ્યાપ્યસામ્પ્રતમ્ । અનુપલભ્યમાને ઽર્થે ચ કલ્પનાવકાશાત્ । ન હિ દૃશ્યમાનો ઘટઃ કલ્પિત ઉચ્યતે । ન ચ સન્દિહ્યમાન ઉપાધિઃ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વં પ્રતિબધ્નાતીતિ યુક્તમ્, સાધકબાધકાભાવ એવ સંશયસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ । અત એવ ન સર્વત્ર શઙ્કાપિશાચાવકાશઃ । તત્કથં નાયં પ્રવર્તેતં ।
પ્રમાણવિષયે ઽપિ શઙ્કા કર્તું શક્યત ઇતિ ચેત્ । ન । સ્વીકૃતપ્રમાણસ્ય હિ નિશ્ચયફલત્વાત્ પ્રમાણસ્યાવિપ્રતિપન્નપ્રમાણવિષયે નિશ્ચયસ્વીકારનાન્તરીયક એવ તત્સ્વીકારઃ । ન ચ શઙ્કેત્યેવ ન પ્રવૃત્તિઃ, અર્થસંશયેનાપિ પ્રવૃત્તેરનિવાર્યત્વાત્ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગવત્ । તદુપયોગે કદાચિન્મરણદર્શને ઽપિ કોટિશો જીવિતદર્શનાત્ । ન ચ પ્રામાણિકલોલયાત્રાક્ષતિઃ, પ્રામાણિકૈરેવ પ્રમાણાભાવે સંશયસ્ય વિહિતત્વાત્ । યથાદર્શનમાશઙ્કનીયમિત્યાદ્યપિ સિદ્ધસાધનમ્, અન્યત્ર દૃષ્ટસ્યૈવોપાધેર્વ્યભિચારસ્ય વા શઙ્કિતત્વાત્ । કિં ચ બાધકાદર્શને ઽપિ સાધકભાવાદપિ શઙ્કા સ્યાદેવ ।
યદપિ સ્યાદેતદિતિ વલ્ગિતં તદપિ નિઃસારમ્ । પ્રમાણસિદ્ધે હિ રૂપે સ્વાભાવાવલમ્બનમ્ । નતુ સ્વભાવાવલમ્બનેનૈવ વસ્તુસ્વરૂપવ્યવસ્થા । તદ્યદિ નિયતવિષયાન્વયવ્યતિરેકગ્રાહકપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભપ્રમાણસિદ્ધે હેતુફલભાવે સ્વભાવવાદસ્તત્ કિમાયાતં સ્વાભાવિકસંબન્ધે । યત્ર તદુત્પત્તિસામગ્રીં હૃદયેન દૂરીકૃત્યાન્યતઃ સહચરિતદ્વયાદ્ વિશેષંણ પ્રતીતૌ પ્રત્યુપાય એવ દેવીયાન્ । તત્સામગ્ર્યપેક્ષણે ચ તદુત્પત્તિરેવ સા । કિમાહોપુરુષિકયા નામાન્તરકરણેન । કેન પુનઃ પ્રમાણેન એષ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ગૃહ્યત ઇત્યાદિસ્તદ્ગ્રહણપ્રકારઃ પૂર્વમેવ નિરાકૃતઃ । તથા સ્વાભાવિકત્વાસિદ્ધૌ સ્વભાવતશ્ચ પ્રતિબદ્ધા હેતવ ઇત્યાદ્યુપસંહારોપિ મનોરાજ્યમાત્રમ્ । તસ્માદર્થાન્તરે ગમ્યે કાર્યહેતુસ્તદ્ભાવસિદ્ધિશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાદિતિ સ્થિતમ્ । તદેવં સ્વાભાવિકવાદેન હૃદયાનુલેપનમશુચિનેવ પરિહાર્યં દૂરત ઇતિ ।
॥ વ્યાપ્તિનિર્ણયઃ સમાપ્તો રત્નકીર્તિપાદાનામ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 112#)
॥ 8 ॥
॥ સ્થિરસિદ્ધિદૂષણમ્ ॥
નમસ્તારાયૈ ॥
યદ્યોગાદન્ધવદ્વિશ્વં સંસારે ભ્રમદિષ્યતે ।
સા કૃપાવશગૈઃ પાપા સ્થિરસિદ્ધિરપાસ્યતે ॥
ઇહ પરે સકલપદાર્થસ્થૈર્યપ્રસાધનાર્થં પ્રત્યક્ષમનુમાનમર્થાપત્તિં(ચ) પ્રમાણાન્યાચક્ષતે । તથા હિ સ એવાયં ઘટસ્ફટિકાદિરિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાખ્યં પ્રત્યક્ષમુદીયમાનં સ્થૈર્યમુત્થાપયતિ । ન ચેદમપ્રમાણમભિઘાતવ્યમ્ । અપ્રામાણ્યં હિ ભવદપ્રામાણ્યકારણોપપત્ત્યા વા ભવેત્, પ્રામાણ્યલક્ષણવિરહાદ્ વા । યદ્યાદ્યઃ પક્ષઃ કિમપ્રામાણ્યકારણમ્, મિથ્યાત્વમજ્ઞાનં સંશયો વા । ન તાવદત્ર મિથ્યાત્વમ્ । મિથ્યાત્વં હિ તદ્વિષયે બાધકપ્રત્યયાદ્ વા હેતૂત્થદોષતો વા સંભાવ્યેત । ન તાવદ્ બાધગન્ધો ઽપિ સંભવતિ, દેશકાલનરાન્તરેષ્વપ્યસંભવાત્ । ન ચાનવગતાપિ બાધા કદાચિદપિ ભવિષ્યતીતિ શઙ્કા યુક્તિમતી, નિર્બીજશઙ્કાનુપપત્તેઃ ।
અવશ્યં શઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્ ।
ઇતિ દત્તાવકાશા સંશયપિશાચી લબ્ધપ્રસરા ન ક્વચિન્નાસ્તીતિ નાયં ક્વચિત્પ્રવર્તેત । અન્તતઃ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગે ઽપિ મરણદર્શનેન સર્વત્ર શઙ્કાનિવૃત્તેઃ । તસ્માત્ પ્રામાણિકલોકયાત્રામનુપાલયતા યથાદર્શનમેવ શઙ્કનીયં નાદૃષ્ટપૂર્વમપિ । યદુક્તં કારિકાયાં
નાશઙ્કા નિષ્પ્રમાણિકા ।
ઇતિ ।
બૃહટ્ટીકાયામપિ
ઉત્પ્રેક્ષેત હિ યો મોહાદજ્ઞાતમપિ બાધકમ્ ।
સ સર્વવ્યવહારેષુ સંશયાત્મા ક્ષયં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ ।
ક્ષણભઙ્ગસાધનં બાધકમસ્યેતિ ચેત્ । ન । અનુમાનસ્ય પરમ્પરયાપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાત્ પ્રત્યક્ષં પ્રધાનમ્ । પ્રાધાન્યાચ્ચાનુમાનસ્ય બાધકમ્ । ન ત્વનુમાનમસ્ય । પ્રત્યક્ષાન્તરં તુ બાધકં ભવતિ । યથા સર્પાદિપ્રત્યયસ્ય રજ્વાદિપ્રત્યક્ષમ્ । તચ્ચાત્ર ન સંભવતિ ।

નનુ પ્રત્યક્ષે ઽપિ બાધકે કસ્માન્ન ભવતિ પરસ્પરપ્રતિબન્ધેન દ્વયોરપ્યપ્રત્યક્ષતા । ન । અર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુવિષયાવિષયત્વેન સમાનત્વાભાવાદેકસ્ય પ્રત્યક્ષાભાસત્વાદિતિ ન (#નિબન્ધ્ 113#) સદ્વિષયત્વં બાધકપ્રત્યયાન્મિથ્યાત્વમ્ । નાપિ હેતૂત્થદોષત્તઃ, દેશકાલનરાન્તરે ઽર્થવિસંવાદાત્ । નાપ્યજ્ઞાનમપ્રામાણ્યકારણમત્રાસ્તિ, પ્રત્યભિજ્ઞાનસંવેદનસંભવાત્ । ન ચ સંશયઃ । ન હિ તદેવેદં સ્યાદ્ વા ન વેતિ સ્ફટિકાદિષૂદયતિ મતિઃ,કિં તુ તદેવેદં સ્ફટિકાદિકમિતિ નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કા । તન્નાપ્રામાણ્યકારણોપપત્ત્યા પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યમ્ । નાપિ લક્ષણક્ષયાત્ । યદેવ હિ ઉત્પન્નમસન્દિગ્ધમદુષ્ટકારણજન્યં દેશકાલનરાન્તરેષ્વબાધિતં ચ તદેવ પ્રમાણમિતિ નઃ સિદ્ધાન્તઃ । તદુક્તમ્
તસ્માદ્ દૃઢં યદુત્પન્નં ન વિસંવાદમૃચ્છતિ ।
જ્ઞાનાન્તરેણ વિજ્ઞાનં તત્પ્રમાણં પ્રતીયતામ્ ॥
તથા બૃહટ્ટીકાપિ
તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં નિશ્ચિતં બાધવર્જિતમ્ ।
અદુષ્ટકારણારબ્ધં પ્રમાણં લોકસંમતમ્ ॥

ઇતિ । એતચ્ચ લક્ષણમુક્તન્યાયેન પ્રત્યભિજ્ઞાને ઽપિ સંભવતીતિ પ્રમાણમેવેદમ્ । નન્વિદમેકમેવ ન ભવતિ, કારણભેદાત્, વિષયભેદાત્, સ્વભાવવિરોધાચ્ચ । તથા હિ સ ઇતિ સંસ્કારકાર્યમ્, અયમિતિ ચેન્દ્રિયકાર્યમ્ । ન ચ કારણભેદે ઽપિ કાર્યાભેદો વિશ્વવૈચિત્ર્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથા સત્યપિ સ્ફટિકઃ સ્ફટિક ઇતિ વ્યપદેશાભેદે પૂર્વદેશકાલસંબન્ધાપરદેશકાલસંબન્ધાભ્યાં વિરુદ્ધધર્માભ્યાં યોગાત્ સ્ફટિકઃ પૂર્વાપરકાલયોર્ભિદ્યત ઇતિ વિષયભેદો વક્તવ્યઃ । તથા સ ઇતિ પરોક્ષમ્, અયમિતિ સાક્ષાત્કારઃ । ન ચાનયોઃ સ્વભાવવિરુદ્ધયોર્દહનતુહિનયોરિવ શક્યા શક્રેણાપ્યેકતા આપાદયિતુમ્, ત્રૈલોકસ્યૈક્યપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાસ્ય પ્રામાણ્યમ્, વિકલ્પત્વેનાવસ્તુનિર્ભાસિત્વાત્,સ્માર્તાદવિશેષાચ્ચ । તસ્માત્ પ્રત્યભિજ્ઞા એકત્વં સ્થાપયતિ ભાવાનામિતિ મનોરથમાત્રમ્ ॥
અત્રોચ્યતે । એકમેવેદં પ્રત્યભિજ્ઞાનં સમાખ્યાતમ્ । યદ્યપીન્દ્રિયં કેવલમસમર્થમ્, યદ્યપિ સંસ્કારમાત્રમ્, સંસ્કારસધ્રીચીનં તુ ઇન્દ્રિયં ભાવયિષ્યતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્, તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાભાવાભાવયોઃ । ન હિ નાજીજનદ્ બીજમાત્રમઙ્કુરમિતિ મૃદાદિસહિતમપિ ન જનયતિ । અથ ભવતુ દેશકાલયોસ્તત્સંસર્ગયોર્વા પરસ્પરનાનાત્વમ્, ન તદવચ્છિન્નસ્ય પદ્મરાગસ્ય, તસ્ય તાભ્યાં તત્સંસર્ગાભ્યાં ચાન્યત્વાત્ ॥
તતો ઽન્યત્વે તત્સંસર્ગયોઃ કુતસ્તદીયત્વમિતિ ચેત્ । સ્વભાવાદેવેતિ સંસર્ગપરીક્ષાયાં નિપુણતરમુપપાદયિષ્યતે । ન ચ સ્વભાવવિરોધઃ, અનુમાનસ્યાપ્યનેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તદપિ હિ પ્રત્યક્ષમપ્રત્યક્ષં ચ, અવિકલ્પો વિકલ્પશ્ચ, અસમારોપઃ સમારોપશ્ચ । સ્વાનુભવાવસ્થાપિતાભેદસ્ય સ્વરૂપતદ્ગ્રાહ્યભેદાપેક્ષયા પ્રત્યક્ષાદીનામવિરોધ ઇતિ ચેત્ । ન, ઇહાપિ સામ્યાત્ । ન ખલ્વેતદપિ વિજ્ઞાનં (#નિબન્ધ્ 114#) તત્તેદન્તાધિકરણમેકમાભ્યામનુરક્તં સ્ફટિકં ગોચરયદભિન્નં નાનુભૂયતે નાવસીયતે વા । એકત્વે ઽપિ ચ વસ્તુનસ્તદનુરઞ્જકતત્તેદન્તાભેદાપેક્ષયા પ્રત્યક્ષતાપરોક્ષતે ન વિરોત્સ્યેતે, સહસંભવાત્, વિજ્ઞાનૈકત્વસ્ય ચ પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ । ન ચ સ ઇતિ પૂર્વદેશકાલસંસર્ગો ઽયમિતિ ચ સન્નિહિતદેશકાલસંસર્ગં એકસ્ય વિરુધ્યતે, યતો યુક્તં યત્પદ્મરાગસ્ય સ્વરૂપે પરિચ્છિદ્યમાને તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ તદવ્યવચ્છેદે તત્સ્વરૂપાપરિચ્છેદાત્ સ્વપ્રચ્યુતિવ્યવચ્છેદ્યસ્વભાવત્વાત્ પદ્મરાગભાવસ્ય તદનવચ્છેદે તત્પરિચ્છેદાનુપપત્તેઃ ॥
કસ્માત્ પુનસ્તદન્યે પુષ્પરાગાદયો વ્યવચ્છિદ્યન્તે । તદભાવાવિનાભાવાદિતિ ચેત્ । સ એવ કુતઃ । પ્રત્યક્ષેણ કદાચિદપિ પુષ્પરાગપદ્મરાગયોસ્તાદાત્મ્યાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્ । યત્ર તર્હિ તતસ્તાદાત્મ્યપ્રતીતિઃ, ન તત્ર તદવિનાભાવઃ । સમસ્તિ ચ સો ઽયં પદ્મરાગ ઇતિ દેશકાલાવસ્થાનુગતમેકં પદ્મરાગમવભાસયન્તી સાક્ષાત્કારવતી પ્રતીતિઃ । ન વિકલ્પરૂપતયાસ્યા અપ્રામાણ્યમ્, અભિલાપસંસર્ગપ્રતિભાસત્વપ્રામાણ્યયોરવિરોધાત્ । ન ચેદં સ્માર્તમ્, અદેશકાલાવસ્થાવતો ઽયં દેશકાલાવસ્થાનુગતત્વેનાધિક્યાદિતિ ॥
અથ કેશકુશકદલીસ્તમ્બાદૌ સત્યપિ ભેદે પ્રત્યભિજ્ઞાનમુત્પન્નમિતિ ચેત્ । ઉત્પદ્યતાં કો દોષઃ । કિમનેન પ્રતિપાદિતં ભવતિ । કિં પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ સાધારણાનૈકાન્તિકત્વમ્, અથ શબ્દસામ્યાદુભયોરપ્યપ્રામાણ્યમ્, ઉત સંશયાપાદનમાત્રમ્ । પ્રથમઃ પક્ષો ઽનભ્યુપગમાદેવ નિરસ્તઃ । ન હીયમનુમાનત્વેનોપન્યસ્તા । અનુમાનત્વે ઽપ્યબાધિતત્વાદિતિ વિશેષણે ન દોષ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । નાપિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, દૃષ્ટાન્તમાત્રતઃ સાધ્યસિદ્ધેરયોગાત્ । કેશોણ્ડુકાદિવિષયસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપ્યપ્રામાણ્યે ઘટાદિપ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ । સંશયમાત્રં તુ વ્યવહારોચ્છેદકત્વાન્નાશ્રયણીયમેવતિ પ્રતિપાદિતમિતિ ન તૃતીયો ઽપિઓ પક્ષઃ ॥
કિં ચ કેશાદૌ યદિ પ્રત્યભિજ્ઞા વ્યભિચારિણો, કાર્યકારણપ્રતીતિઃ કિં ન વ્યભિચારિણી । યા વ્યભિચારિણો સા કાર્યકારણપ્રતીતિરેવ ન ભવતીતિ ચેત્ । યદ્યેવં યા વિસંવાદિની સા પ્રત્યભિજ્ઞૈવ ન ભવતિ તદાભાસત્વાદિતિ સમાનમ્ । પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ સતિ પ્રામાણ્યે ઽનુમાનાદિષ્વનન્તર્ભાવે પ્રત્યક્ષતૈવ, સંસ્કારસહાયેન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાચ્ચ । સત્સંપ્રયોગે સતીન્દ્રિયાણાં ભાવાચ્ચ । તદિયં પ્રત્યભિજ્ઞા અનેકદેશકાલાવસ્થાસંબદ્ધમેકં સ્ફટિકાદિકં ગોચરયન્તી સ્થૈર્યં વ્યવસ્થાપયતિ ॥
તથાનુમાનતો ઽપિ સ્થિરતાસિદ્ધિઃ । પ્રયોગઃ - વિવાદાધ્યાસિતઃ સ એવાયં સ્ફટિકં ઇત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો યથાર્થઃ, અબાધિતપ્રત્યયત્વાત્ । યાવાનબાધિતપ્રત્યયઃ સ સર્વો યથાર્થ ઉપલબ્ધઃ । યથા સ્વસંવેદનપ્રત્યયઃ । અબાધિતશ્ચાયમ્ । તસ્માત્તથેતિ । અબાધિતત્વં ચ પરોદ્ભાવિતક્ષણિકત્વસાધનબાધકોદ્ધારાન્નિશ્ચેયમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 115#)
અથાપરઃ પ્રયોગઃ । વિવાદાધ્યાસિતા ભાવાઃ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવાઃ, અબાધિતપ્રત્યભિજ્ઞયા પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ । યદ્યદબાધિતપ્રત્યભિજ્ઞયા પ્રત્યભિજ્ઞાયતે તત્સર્વમભિન્નમ્ । યથા યસ્ત્વયા દૃષ્ટો નીલો ઽર્થઃ સ એવ મયા દૃષ્ટ ઇતિ નીલો ઽર્થઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે । તથા ચૈતે ભાવાઃ । તસ્માત્તથેતિ । પૂર્વં પ્રત્યયસ્ય ધર્મિતા, અધુના ભાવાનામિતિ વિશેષઃ ।
કિં ચ સહેતુકત્વાદ્વિનાશસ્ય સ્થૈર્ય સિદ્ધમ્ । પ્રયોગઃ - વિવાદાસ્પદીભૂતા ભાવા યથાસ્વં વિનાશહેતુસન્નિધેઃ પ્રાઙ્ ન વિનાશિનઃ, સહેતુકવિનાશત્વાત્ । યદ્યદ્ધેતુકં તત્તદસન્નિધૌ ન ભવતિ । યથા વહ્ન્યાદ્યભાવે ધૂમાદિઃ । સહેતુકવિનાશાશ્ચામી ભાવાઃ । તસ્માત્તથેતિ । સહેતુકવિનાશત્વં ચ ઘટસ્યાગ્નિધૂમયોરિવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો મુદ્ગરવિનાશયોરપિ કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ સિદ્ધમ્ । ન ચ વિનાશહેતોરસામર્થ્યવૈયર્થ્યાભિધાનમુચિતમ્, અઙ્કુરાદિહેતોરપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ । શક્યં હિ વક્તુમર્થસ્યાભવિષ્ણુતાયામસમર્થો જન્મહેતુઃ, ભવિષ્ણુતાયાં વ્યર્થ ઇતિ । અપિ ચ અક્ષણિકાઃ સન્તઃ, કારણવત્ત્વાત્ । યત્ કારણવત્તદક્ષણિકમ્ । યથા ભાવવિનાશઃ । કારણવન્તશ્ચેમે સન્તઃ । તસ્માદક્ષણિકા ઇતિ ।
કારણવત્ત્વસ્ય સાધ્યવિપર્યયે વૃત્તિશઙ્કા વિનાશસ્ય સહેતુકત્વમેવ નિવર્તયતીતિ પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકાત્ કારણવત્ત્વાદક્ષણિકત્વસિદ્ધિરિતિ ॥
તથા શઙ્કરઃ સ્થિરસિદ્ધૌ પ્રાહ । નોત્પત્ત્યનન્તરવિનાશી ભાવઃ, પ્રમેયત્વાત્, વસ્તુવ્યાવૃત્તિવદિતિ । અવિદ્યમાનવિપક્ષત્વાદન્વય્યેવ હેતુઃ । પ્રમેયત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વિરોધાભાવાત્ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વમિતિ ચેત્ । ન ખલુ ક્ષણિકત્વે કસ્યચિત્પ્રમેયત્વં સિધ્યતિ, ક્ષણસ્થિતિધર્મણઃ પ્રમાણકાલે ઽપાતાત્ । અતીતસ્ય ચ પ્રમેયત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
એવમેવ પ્રયોગમુપસ્તુવન્ ત્રિલોચનો ઽપ્યાહ । અક્ષણિકાઃ સર્વભાવાઃ, પ્રમેયત્વાત્ । યત્ પ્રમીયતે તદક્ષણિકમ્ । યથા ભાવવિનાશઃ । પ્રમેયાશ્ચ સર્વભાવાઃ । તસ્માદક્ષણિકા ઇતિ ।

અસિદ્ધો દૃષ્ટાન્તધર્મીતિ ચેત્ । ન । સ્વકારણકલાપાદુત્પન્નવતો ભાવસ્યાન્તરેણ નિવૃત્તિપ્રસવં સર્વદાવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ । તદૈવ ભાવો ઽસ્તિ ન પૂર્વં ન પ્રશ્ચાદિત્યપિ શબ્દઃ ક્ષણિકપર્યાયત્વેનેષ્યમાણઃ ક્ષણાદૂર્ધ્વં સત્ત્વાવિચ્છેદોપજનનમન્તરેણ નાર્થવાન્ દેવૈરપિ શક્યઃ પરિકલ્પયિતુમ્ । વિનાશકાલાપેક્ષયા હિ ક્ષણો ઽલ્પીયાન્ કાલઃ । તેન સો ઽસ્યાસ્તીતિ ક્ષણિકો વક્તવ્યઃ । ઇતરથા જન્મવિનાશયોરેકસ્મિન્ કાલે ભવતોઃ તુલ્યહેતુકત્વેનૈકત્વપ્રસઙ્ગઃ । એકત્વે તુ દ્વયોરેકતરઃ પ્રહાતવ્યઃ । તત્ર જન્મપ્રહાણે ભાવા નિઃસ્વભાવાઃ પ્રસજ્યેરન્ । નિવૃત્તિપરિત્યાગે ચ જન્મિનો ભાવા નિત્યા ઇતિ દુર્નિવારઃ પ્રસઙ્ગઃ । તત્ સિદ્ધો દૃષ્ટાન્તઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 116#)
નનુ પ્રમેયત્વક્ષણિકત્વયોર્વિરોધાસિદ્ધેઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકં પ્રમેયત્વમિતિ ચેત્ । નૈતદસ્તિ । યસ્માદર્થં કઞ્ચિત્ પ્રાપયત્ પ્રત્યક્ષં તેન પ્રત્યાસન્નત્વાત્પ્રાપયતિ । પ્રત્યાસત્તિશ્ચ તદુત્પતિરેવાવકલ્પતે, ન તાદાત્મ્યમ્, સાકારનિરાકારવાદયોરપ્રકૃતત્વાત્ । અન્યત્ર નિરાકૃતત્વાચ્ચ । સા ચ નિયતવસ્તુપ્રતિભાસાક્ષિપ્તા કાર્યકારણભાવલક્ષણા પ્રત્યાસત્તિસ્તુલ્યકાલં પ્રમાણપ્રમેયયોરનુપપન્ના, સવ્યેતરવિષાણયોરિવ । તતઃ પ્રમાણમર્થસત્તાં બોધયત્તદધીનોત્પાદતયા બોધયતિ । કારણભાવમાત્રાનુબન્ધિત્વાચ્ચ તસ્ય પૂર્વકાલસત્તયા ભવિતવ્યમ્ । અતઃ પૂર્વકાલસત્ત્વેન વ્યાપ્તં પ્રમેયત્વમ્ । પૂર્વકાલસત્ત્વં ચ ક્ષણિકત્વે ઽનુપપન્નમિતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા વિપક્ષાત્ ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યાવર્તમાનં પ્રમેયત્વમક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ અસન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ । તદેવમનુમાનપ્રમાણસિદ્ધો ઽક્ષણિક ઇતિ ॥
એવમર્થાપત્તિરપ્યસ્ય સાધિકા । તથા હિ કાર્યકારણભાવગ્રહણં ક્રમયૌગપદ્યગ્રહણસ્મરણમ્ અભિલાષઃ સ્વયંનિહિતપ્રત્યનુમાર્ગણં દુષ્ટાર્થકુતૂહલવિરમણં કર્મફલસંબન્ધઃ સંશયપૂર્વકનિર્ણયઃ બન્ધમોક્ષઃ મોક્ષપ્રયત્નઃ શુભોદર્કે કર્મણિ પ્રવૃત્તિઃ પ્રત્યભિજ્ઞા કાર્યકારણભાવઃ ઉપાદાનોપાદેયભાવપ્રભૃતયઃ સ્થિરસત્તામન્તરેણાનુપપદ્યમાનાઃ સ્થૈર્ય સાધયન્તિ । પ્રતિક્ષણં ભેદે સત્યનુભવિતુર્વિનષ્ટત્વે ઽન્યસ્ય કાર્યકારણભાવગ્રહણાદ્યનુપપત્તેરિતિ કથં ક્ષણભઙ્ગશઙ્કાપિ ॥
અત્રાભિધીયતે । અપ્રમાણમેવાયં પ્રત્યભિજ્ઞાખ્યો વિકલ્પો મિથ્યાત્વં ચ સદ્વિષયત્વબાધકપ્રત્યયાત્ । નન્વસ્ય બાધકં પ્રત્યક્ષમસમ્ભવિ, અનુમાનં ચાસમર્થમાવેદિતમિતિ ચેત્ । નન્વસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય સ્વાર્થાવિનાભાવદાર્ઢ્યે પ્રત્યક્ષસહસ્રેણાપિ કિમ્ । સંવાદશૈથિલ્યે તુ બાધકપ્રત્યક્ષવદનુમાનમપિ પ્રાપ્તાવકાશમ્, પ્રમાણસ્યૈવ સિદ્ધિબાધયોરધિકારાત્ । તથા હિ માયાકારઃ શિરસિ નિમજ્જિતં ગોલકમાસ્યેન નિઃસારયતીતિ પ્રત્યભિજ્ઞા શિરસિ ચ્છિદ્રપ્રસઙ્ગસઙ્ગતેનાનુમાનેન બાધ્યમાના પ્રતીતૈવ । બાધ્યમાના ન પ્રત્યભિજ્ઞેતિ પ્રસ્તુતે ઽપ્યસ્તુ । યથાવનતાકાશપ્રતિભાસઃ સર્વસંપ્રતિપત્તાવપિ બાધ્ય એવ તદ્વદેકતાગ્રહઃ સર્વસંપ્રતિપત્તાવપિ બાધ્યો ઽસ્તુ । તસ્માદસ્યાઃ પ્રત્યક્ષતાકીર્તનં યાચિતકમણ્ડનમાત્રમત્રાણમ્ । કથમતઃ સ્થૈર્યસ્થિતિરસ્તુ । તતશ્ચાનુમાનત્વમપ્યસ્યા ધ્વસ્તમ્, ઉક્તક્રમેણ અબાધિતત્વવિશેષણવિરુદ્ધબાધ્યમાનતાયાઃ પ્રસાધનાદિતિ વિશેષણાસિદ્ધો હેતુઃ । યદાપિ ક્ષણભઙ્ગસાધકં બાધકં નોચ્યતે અસ્યાસ્તદાપીયમપ્રમાણમેવ, લૂનપુનર્જાતકેશપાશાદૌ વ્યભિચારોપલમ્ભાત્ ॥
નનૂક્તં યા વ્યભિચારિણી સા ન પ્રત્યભિજ્ઞેત્યાદિ । યુક્તમેતત્, યદિ કાર્યકારણભાવપ્રતીતિવલ્લક્ષણભેદઃ પ્રતિપાદયિતું શક્યેત । યથા હ્યન્વયવ્યતિરેકગ્રહણપ્રવણપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાદુપપન્નો નિશ્ચયઃ કાર્યકારણભાવપ્રતીતેરન્યસ્તદાભાસપ્રતીતિરિત્યનયોર્લક્ષણભેદઃ, તથા યદિ પ્રત્યભિજ્ઞાને ઽપિ લક્ષણભેદો દર્શિતઃ સ્યાત્, દર્શયિતું (#નિબન્ધ્ 117#) વા શક્યો વ્યભિચારાવ્યભિચારોપયોગી, તદા ભવતુ પ્રત્યભિજ્ઞાતદાભાસયોર્વિવેકઃ । ન ત્વેવમસ્તિ, સર્વત્રાત્યન્તસદૃશે વસ્તુનિ પૃથગ્જનપ્રત્યભિજ્ઞાયા એકરસત્વાત્ ॥
સંવાદિત્વાસંવાદિત્વે લક્ષણભેદ ઇતિ ચેત્ । ન । અલિઙ્ગસ્ય હિ વિકલ્પસ્ય સંવાદો નામ પ્રમાણાન્તરસઙ્ગતિરર્થક્રિયાપ્રાપ્તિર્વા । તત્ર ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ, પશ્ચાદપિ સ એવાયમિતિ સ્વતન્ત્રૈકાધ્યવસાયમાત્રાદપરસ્ય પ્રમાણગન્ધસ્યાપ્યભાવાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ સંગચ્છતે । ન હિ પૂર્વાપરકાલયોરેકવસ્તુપ્રતિબદ્ધા સિદ્ધા કાચિદર્થક્રિયાઃ, ભિન્નેનાપિ તત્સમાનશક્તિના તાદૃગર્થક્રિયાયાઃ કરણાવિરોધાત્ । તથા હિ યથૈકો ઘટો વારિ ધારયતીતિ તત્કાલભાવિનો ઽપ્યન્યસ્ય દેશાન્તરવર્તિનો ન વારિધારણવારણમ્ તથા દ્વિતીયાદિક્ષણોપ્યન્યો યદિ વારિ ધારયતિ, કીદૃશો દોષઃ સ્યાત્ । વિસદૃશક્રિયાયાં તુ ચિન્તૈવ નાસ્તિ । તત્કથં પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય સંવાદસંભવઃ ॥
નનુ યદ્યેકં પ્રત્યભિજ્ઞાનં બિસંવાદિ દૃષ્ટમિતિ સર્વમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનં વિસંવાદિ શઙ્ક્યતે, તદૈકમિન્દ્રિયજ્ઞાનં કેશોણ્ડુકદ્વિચન્દ્રાદૌ વિસંવાદ્યુપલબ્ધમિતિ ઘટાદિષ્વપિ સર્વમેવ પ્રત્યક્ષં વિસંવાદિ સંભાવ્યતામ્, ઇન્દ્રિયજન્યત્વસ્યૈકલક્ષણસ્ય સર્વત્ર સંભવાદિતિ ચેત્ । ન । તત્રાપિ લક્ષણભેદસ્ય સદ્ભાવાત્ । તથા હિ બહિરર્થસ્થિતાવિન્દ્રિયાર્થકાર્યતયા સાક્ષાદર્થાકારાનુકારિત્વં પ્રત્યક્ષત્વમ્ । તચ્ચાભ્યાસવિશેષાસાદિતપટિમ્ના પ્રત્યક્ષેણ નિશ્ચીયતે । ક્વચિત્ત્વર્થક્રિયાપ્રાપ્તિજ્ઞાનાદિતિ પ્રત્યક્ષત્વમનવદ્યમેવ । દ્વિચન્દ્રાદૌ ત્વર્થવિનાકૃતેન તિમિરાદિવિપ્લુતચક્ષુઇર્માત્રેણ તજ્જ્ઞાનં જનિતમિતિ પ્રત્યક્ષાભાસમેવ । દ્વિચન્દ્રાદ્યર્થાભાવસ્તુ દેશકાલનરાન્તરૈર્દ્વિચન્દ્રાદેરર્થસ્ય બાધિતત્વાદવ્યાહત ઇતિ પ્રત્યક્ષાભાસપરિહારે ઽપિ પ્રત્યક્ષેષુ ક આશ્ચાસવિરોધઃ । પ્રત્યભિજ્ઞાને ઽપિ સર્વમિદમસ્તીતિ ન યુક્તમ્ ॥
યથા હિ પૂર્વં પાવકાદૌ પાકાદિક્રિયા પ્રતિબદ્ધા સિદ્ધા પશ્ચાદનુભૂયમાના દહનજ્ઞાનસ્ય સંવાદમાવેદયતિ, અન્યથા બાહ્યાર્થોચ્છેદાન્નિરીહં જગજ્જાયતે, ન તથા પ્રથમચરમકાલયોરેકીમાવપ્રતિબદ્ધા કાચિદર્થક્રિયા ઉપલબ્ધિગોચરા પૂર્વાપરકાલયોરેકત્વમન્તરેણ વા પ્રવૃત્ત્યાદિક્ષતિર્યેનૈકતાવગ્રહો ઽપિ સંવાદી સ્યાત્ । તદિયમનુમાનબાધિતત્વાદ્ વ્યભિચારશઙ્કાકલઙ્કિતત્વાચ્ચન પ્રત્યક્ષમનુમાનં વેતિ કથમતઃ સ્થૈર્યસિદ્ધિરનુમાનપ્રતિહતિર્વા ॥

યત્ પુનર્વાચસ્પતિરૂવાચ સંસ્કારેન્દ્રિયયોર્મિલિતયોરેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રતિ કારણત્વમિતિ, તદયુક્તમ્, ભિન્નસામગ્રીપ્રસૂતત્વાદનયોર્જ્ઞાનયોઃ । તથા હિ નિમીલિતે ચક્ષુષિ સ ઇત્યત્રેન્દ્રિયવિનાકૃતસ્યૈવ સંસ્કારસ્ય સામર્થ્યમુપલબ્ધમ્ । પ્રથમદર્શને ત્વયમિત્યત્ર સંસ્કારરહિતસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય સામર્થ્યં દૃષ્ટમ્ । તસ્માત્ સામગ્રીદ્વયપ્રતિબદ્ધં (#નિબન્ધ્ 118#) જ્ઞાનદ્વયમિદમવધારિતમ્ । કથમુભાભ્યાં મિલિત્વૈકમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનમુત્પાદિતમિત્યુદ્ઘુષ્યતે । બીજક્ષિત્યાદ્યોસ્તુ પૃથક્ સામર્થ્યં ન દૃષ્ટમિત્યેકૈવ સામગ્રીત્યઙ્કુરો ઽપ્યેક એવાસ્તુ । તથા પૂર્વદેશકાલાપરદેશકાલાભ્યાં તત્સંબદ્ધાભ્યામન્યત્વાત્ પદ્યરાગસ્યાભેદ ઇત્યપ્યસઙ્ગતમ્ । વિરુદ્ધયોર્ધર્મયોઃ પદ્મરાગાદન્યત્વે ઽપિ વિરુદ્ધધર્મયોગાત્ પદ્મરાગસ્ય ભેદઃ કથમપહ્નયતે, ત્રૈલોક્યૈકત્વપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વારત્વાત્ । ન હિ ધર્મધર્મિણોરન્યત્વે ઽપિ બ્રાહ્મણત્વચાણ્ડાલત્વે એકાધારે ભવિતુમર્હત ઇતિ પદ્મરાગસ્ય ભેદો દુરતિક્રમઃ । તથા ચ ન સ્વભાવવિરોધો ઽનુમાનસ્યાપ્યનેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તદપિ પ્રત્યક્ષમપ્રત્યક્ષં ચાવિકલ્પો વિકલ્પશ્ચાસમારોપઃ સમારોપશ્ચેત્યપ્યયુક્તમ્ । અનુમાનસ્ય હિ પરમાર્થતઃ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષાત્મનો ઽવિકલ્પસ્યાસમારોપસ્વભાવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વવિકલ્પત્વસમારોપત્વાદેઃ પરાપેક્ષયા પ્રજ્ઞપ્તત્વાદ્ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાભાવાત્ કથં ભેદસિદ્ધિઃ । સ એ વાયમિતિ તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય સ ઇત્યસ્પષ્ટાકારયોગિત્વમ્, અયમિતિ સ્પષ્ટાકારયોગિત્વમિતિ વિરુદ્ધધર્મદ્વયં ભેદકમ્ ॥
ન ચૈવં વક્તવ્યમ્ તત્તેદન્તાપેક્ષયા પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્યેકસ્યૈવ પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યમવિરુદ્ધમિતિ । ન હોદમેકાકારતયા વ્યવસ્થિતમ્, યેનાનુમાનવદસ્યાપિ પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યવ્યવસ્થામાત્રં સ્યાત્ । યાવદતીતાર્થાકારાનુકારો વર્તમાનાર્થાનુકારશ્ચ સ્વધર્મો ન ભવતિ તાવત્તદર્થગોચરતૈવ નાસ્તિ । કુતઃ પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યવ્યવહારો ભવિષ્યતિ । તસ્માત્ સ્પષ્ટાસ્પષ્ટાકારદ્વયવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં
પ્રત્યયદ્વયમેતદિતિ સ્થિતમ્ ॥
તથા સહેતુકવિનાશત્વાદયમપ્યસિદ્ધો હેતુઃ । યત્પુનરત્રોક્તમ્ સહેતુકવિનાશત્વં ઘટસ્યાગ્નિધૂમયોરિવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો મુદ્ગરઘટવિનાશયોરપિ કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ સિદ્ધમિતિ, તદસઙ્ગતમ્, અગ્નિધૂમયોર્દ્વયોરપિ દૃશ્યત્વાત્, પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો ધૂમસ્ય વહ્નિકાર્યતા સિધ્યતુ । વિનાશશબ્દવાચ્યસ્ત્વર્થો ન કશ્ચિદિદન્તયા દૃષ્ટઃ । કર્પરમેવ ઘટમુદ્ગરાભ્યામુત્પદ્યમાનમુપલબ્ધમ્ । યદાહુર્ગુરવઃ
દૃષ્ટસ્તાવદયં ઘટો ઽત્ર ચ પતન્ દૃષ્ટસ્તથા મુદ્ગરો
દૃષ્ટા કર્પરસંહતિઃ પરમતો નાશો ન દૃષ્ટઃ પરઃ ।
તેનાભાવ ઇતિ શ્રુતિઃ ક્વ નિહિતા કિં વાત્ર તત્કારણં
સ્વાધીના પલિઘસ્ય કેવલમિયં દૃષ્ટા કપાલાવલિઃ ॥
તદયમભાવો દૃશ્યાનુપલબ્ધિબાધિતઃ કથં પ્રત્યક્ષતો મુદ્ગરાદિકાર્યમવધાર્યઃ ॥
યત્પુનરસ્મિન્નદૃશ્યમાને ઽપિ દૃશ્યત ઇતિ વાગ્જાલં સા ભણ્ડવિદ્યા । તદ્વચનાદ્ ગૃહ્ણાન્નપિ પશુરેવ । તથા હિ
કસ્યચિત્ પ્રતિભાસેન સાધ્યતે ઽપ્રતિભાસિ યત્ ।
પ્રતિભાસો ઽસ્ય નાસ્યેતિ નોપપત્તેસ્તુ ગોચરઃ ॥ ઇતિ ।
(#નિબન્ધ્ 119#)
અથૈવં વક્તવ્યમ્ કિમન્યેન ધ્વંસેન, કર્પરમેવ ઘટધ્વંસો ઽસ્તુ, તથા ચ સતિ મુદ્ગરાદ્યભાવે કર્પરાભાવાત્ ઘટસ્થૈર્યમવ્યાહતમિતિ । દુરાશા ખલ્વેષા । તથા હિ યથા નાશશબ્દેન કર્પરમુચ્યતે તથા યદ્યભાવશબ્દેનાપિ કર્પરમેવોચ્યતે તદૈકત્ર પ્રદેશે ઘટમેકમપનીય ઘટાન્તરન્યાસે તત્રાપનીતઘટસ્યાભાવવ્યવહારો ન સ્યાત્, તત્પ્રધ્વંસકપાલયોસ્તત્રાનુત્પાદાત્ । તસ્માદ્યથાપનીતઘટસ્ય પ્રચ્યુતિમાત્રાપેક્ષયા ન્યસ્તઘટે ઽભાવવ્યવહારસ્તથા મુદ્ગરાદિકારણાભાવાત્ પ્રધ્વંસકર્પરયોરનુત્પાદે ઽપિ પ્રચ્યુતિમાત્રાપેક્ષયૈવ પ્રતિક્ષણમન્યાન્યત્વવ્યવહારો ઘટસ્ય સિધ્યતીતિ કુતઃ સ્થૈર્યસિદ્ધિઃ । તસ્માત્ પ્રધ્વંસકર્પરાભાવે ઽપિ પ્રચ્યુતિમાત્રાત્મકભાવાપેક્ષયાપ્યસ્મન્મતમવ્યાહતમ્ । યદાહુર્ગુરવઃ
આસ્તાં કર્પરપંક્તિરેવ કલશધ્વંસો ન ચેયં પુરા
તેન સ્થૈર્યમપિ પ્રસિધ્યતુ તતો ભિન્નેન નાશેન કિમ્ ।
અત્રોત્તરમ્,

નાશઃ સૈવ યથોચ્યતે યદિ તથાભાવો ઽપિ કુમ્ભાન્તર્
અન્યાસે ઽભાવવચઃ કથં મતમતઃ સિધ્યત્યભાવો ઽપિ ન ॥
ઇતિ ।
નનુ યદિ સ્વહેતુજનિતો નાશો નાસ્તિ, કથં ક્વચિદેવ દેશે કાલે ઘટો નષ્ટ ઇતિ પ્રતીતિનિયમઃ । ન ચ મુદ્ગરાદન્યો નાશસ્ય હેતુર્વક્તવ્યઃ, પ્રાગપિ નાશસંભવે નષ્ટઘટબુદ્ધિસંભવપ્રસઙ્ગાત્ । યદાહુઃ
નાશો નાસ્તિ યદિ સ્વહેતુનિયતઃ કિં દેશકાલે ક્વચિત્
કુમ્ભો નષ્ટ ઇતિ પ્રતીતિનિયમસ્તેનાસ્તિ કાર્યશ્ચ સઃ ।
નાપ્યન્યત્ કિલ કારણં રયવતો દણ્ડાત્પુરાપ્યન્યથા
નાશોક્તા ન કૃતા વિનષ્ટઘટધીઃ કેનોદ્ધુરા વાર્યતે ॥
ઇતિ ચેત્ । તર્હીદાનીમર્થાપત્ત્યા પ્રધ્વંસં પ્રસાધ્ય મુદ્ગરાધીનત્વમસ્ય સાધયિતુમારબ્ધમ્ । તથા ચ સતિ ધૂમાગ્નિવત્ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રધ્વંસસ્ય મુદ્ગરાદિકાર્યત્વં સિદ્ધમિત્યુત્ફુલ્લગલ્લમુલ્લપિતં વ્યાલુપ્તમ્ ॥
ન ચાર્થાપત્તિતો ઽપિ તત્સિદ્ધિઃ સંદ્યપતે, કુમ્ભો નષ્ટ ઇતિ પ્રતીતેરન્યથાપ્યુપપદ્યમાનત્વાત્ । વિનાશં વિનાપિ હિ ઘટદર્શનવતો મુદ્ગરકૃતકપાલાનુભવ એવનષ્ટઘટાવસાયસાધનઃ, કિમપરેણ નાશેન કર્તવ્યમ્, ઘટો નષ્ટ ઇતિ બુદ્ધેર્ઘટનિશ્ચયપૂર્વકમુદ્ગરકૃતકપાલાનુભવમાત્રાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાત્ । ન ચેયં સામગ્રીપૂર્વમપ્યસ્તિ । મુદ્ગરાભાવે કર્પરપંક્તેરેવાભાવાત્ કથં પ્રાગપિ નષ્ટઘટબુદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ સંગતો નામ । યદાહુર્ગુરવઃ
દૃષ્ટે ઽમ્ભોભૃતિ મુદ્ગરાદિજનિતા દૃષ્ટા કપાલાવલી
સઙ્કેતાનુગમાદ્વિનષ્ટઘટધીસ્તાવત્ સમુત્પાદ્યતે ।
(#નિબન્ધ્ 120#)
સામગ્ર્યામિહ નાશનામ ન કિમપ્યઙ્ગં ન ચાસ્યામપિ
સ્યાદેષા ન કદાપિ નાપિ ચ પુરાપ્યેષા સમગ્રા સ્થિતિઃ ॥
અર્થાપત્તિરતો ગતા ક્ષયમિયં ન ધ્વંસસિદ્ધૌ પ્રભુઃ ॥ ઇતિ ॥
યદિ નાશાનુભવો નાસ્તિ કપાલાનુભવાત્ કપાલકલ્પનૈવ સ્યાત્, ન નષ્ટઘટબુદ્ધિરિતિ ચેત્ । તદેતદતિસાહસમ્, ઘટનિશ્ચયપૂર્વકકપાલવલયદર્શનાદેવ નષ્ટઘટબુદ્ધેઃ સાક્ષાદેવાનુભૂયમાનત્વાત્ । તદપલાપે ધૂમાદીનામપિ દહનાદિપૂર્વકત્વનિશ્ચયો ન સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ ॥
નનુ ઘટો નષ્ટ ઇતિ બુદ્ધિર્વિશેષ્યબુદ્ધિઃ । સા ચ વિનાશં વિશેષણમાક્ષિપતીતિ ચેત્ । તદસત્, યતઃ
સ્વબુદ્ધ્યા રજ્યતે યેન વિશેષ્યં તદ્વિશેષણમ્ ।
ઉચ્યતે । ન ચાવિદ્યમાનમદૃશ્યં વા સ્વબુદ્ધ્યા કિઞ્ચિદ્રઞ્જયતિ । પ્રયોગો ઽત્રયસ્ય ન સ્વરૂપનિર્ભાસસ્તન્ન કસ્યચિત્ સ્વાનુરક્ત પ્રતીતિનિમિત્તમ્ । યથા કરિકેશરઃ । નાસ્તિ ચ સ્વરૂપનિર્ભાસો ધ્વંસસ્યેતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । નાસ્યા અસિદ્ધિઃ, અભાવસ્ય સ્વરૂપેણૈવેદન્તયા નિર્ભાસાભાવાત્ । ન ચ વિરુદ્ધતા, સપક્ષે ભાવાત્ । નાપ્યનૈકાન્તિકત્વમ્, પ્રતિભાસાભાવે ઽપિ સ્વાનુરક્તપ્રતીતિહેતુત્વે શશવિષાણાદેરપિ તથાત્વં સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ
ન ધ્વંસેન વિના વિનશ્યતિ જગદ્ ભાવેન સાર્ધં સચેત્
સચ્ચાસચ્ચ કિમસ્તુ વસ્તુનિયતં ભાવાનુજો ઽસૌ તતઃ ।
ભાવાત્ તેન તુ ભિન્નકારણતયા તત્કારણાસંભવે
ઽભાવાત્તેન કૃતાન્યતાપિ ગલિતા ભઙ્ગઃ કુતો ઽનુક્ષણમ્ ॥
અત્રોચ્યતે । કારણાન્તરાદુત્પદ્યમાનો ધ્વંસો ઽભિન્નો ભિન્નો વા । નાદ્યઃ પક્ષઃ, ભિન્નકારણત્વાત્, તૈરનભ્યુપગતત્વાચ્ચ । અથ દ્વિતીયઃ પક્ષ । તદા કઃ પુનર્ભાવસ્ય પ્રદ્વેષો યેન પ્રધ્વંસાખ્યે વસ્તુનિ સ્વહેતોરુત્પન્ને નિવર્તતે નામ ॥
યત્પુનરેતદુચ્યતે - નાભાવસ્યોત્પાદે ભાવસ્યાપરા નિવૃત્તિઃ, કિં ત્વભાવોત્પત્તિરેવ તન્નિવૃત્તિરિતિ । કથમન્યસ્યોત્પાદે ઽન્યસ્ય નિવૃત્તિઃ । અત્ર સ્વભાવભેદૈરુત્તરં વાચ્યમ્ યે પરસ્પરપરિહારસ્થિતયઃ સ્વહેતુભ્યો જાયન્તે । ન હિ સ્વતો ઽન્યસ્યાઙ્કુરસ્ય વહ્નિર્ન કારણમિત્યન્યત્વાવિશેષાદ્ ભસ્મનો ઽપિ ન કારણમ્ । સ્વભાવભેદેનતુ કાર્યકારણભાવસમર્થનં પરસ્પરપરિહારસ્થિતિનિયમે ઽપિ તુલ્યમ્ । યથા ચોત્પાદસ્ય પુરસ્તાદખિલસામર્થ્યરહિતસ્યાઙ્કુરપ્રાગભાવસ્યાપકારં કઞ્ચિદકુર્વન્તો ઽપિ બીજાદયો ઽઙ્કુરમારભમાણાઃ પ્રાગભાવં નિવર્તયન્તિ, તદુત્પાદસ્યૈવ તત્પ્રાગભાવનિવૃત્તિરૂપત્વાત્; એવં તદભાવહેતવો ઽપિ ભાવરૂપે ઽકિઞ્ચિત્કરા (#નિબન્ધ્ 121#) અપિ તદભાવમાદધાનાસ્તન્નિવર્તયન્તિ, અભાવોત્પાદસ્યૈવ ભાવનિવૃત્તિરૂપત્વાત્ । તેન પૂર્વવન્નાર્થક્રિયાકરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તદુચિતં સ્યાદ્ યદિ કાર્યકારણયોરિવાસ્યા પ્યાત્મા પ્રમાણપ્રતીતઃ સ્યાત્, કેવલં દૃશ્યાનુપલમ્ભગ્રસ્તે ઽપ્યેતસ્મિન્નુપલભ્યત ઇતિ પ્રલાપો વ્યક્તમિયં ભણ્ડવિદ્યેત્યુક્તમ્ । અર્થાપત્તિરપિ ક્ષીણેત્યપિ પ્રાગભાવસ્ય ચ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપન્યાસો ભણ્ડાલેખ્યન્યાયઃ ।
કિં ચ કઃ પુનરત્ર વિરોધઃ
સહસ્થાનાભાવો યદિ તવ વિરોધો ઽર્થવિપદોઃ
સહસ્થાનાસઙ્ગઃ ક્ષણમપિ યથા શીતશિખિનોઃ ।
સ ચ ધ્વંસો ધ્વંસાન્તરમુપનયન્ સંપ્રતિ ભવેદ્
વિરોધી સો ઽપ્યન્યં ક્ષયમિતિ ન નાશઃ કથમપિ ॥
અન્યથા સિદ્ધસત્તામાત્રેણ વિરોધિત્વે સર્વં સર્વેણ વિરુદ્ધં પ્રસજ્યેત । સ્વભાવાલમ્બનમપ્યદર્શનાદેવ નિરસ્તમિતિ ।
અથાન્યોન્યાભાવપ્રકૃતિકતયાર્થે સતો તદા
ક્ષયસ્યૈવાભાવઃ સહ ભવતુ વા હેતુબલતઃ ।
અનેન ધ્વંસે ચ પ્રકૃતહતિરસ્ય ત્વનુદયે
બલીયાનેવાર્થઃ સ્વયમપચયે ઽન્યેન કિમિહ ॥
સચ્ચાસચ્ચ કિમસ્તુ વસ્ત્વિતિ તુ પ્રસઙ્ગઃ ત્રિલોચનપ્રસ્તાવે નિરાકરણીયઃ । અત એવાત્ર પ્રસ્તાવે ભુવનૈકગુરૂન્ ભગવતઃ કીર્તિપાદાનવમન્યમાનઃ શઙ્કરઃ પશોરપિપશુરિતિ કૃપાપાત્રમેવૈષ જાલ્મઃ ।
યદપ્યાહ ત્રિલોચનઃ ભાવવ્યતિરિક્તાં નિવૃત્તિમનિચ્છદ્ભિરશક્યા સ્વરૂપનિવૃત્તિરવસ્થાપયિતુમ્ । યા હિ તસ્ય પ્રાક્તની કાચિદવસ્થા ભવદ્ભિરર્થક્રિયાનિર્વર્તનયોગ્યા દૃષ્ટા સૈવ યદ્યુત્તરકાલમપ્યનુવર્તતે તર્હિ સ્વરૂપેણૈવ નિવૃત્તો ભાવઃ કથમવસ્થાપ્યતે । તદાનીમયં નષ્ટો નામ યદિ સ્વહેતુપ્રતિલબ્ધસ્વરૂપવ્યતિરેકિણી તસ્ય કાચિદવસ્થોત્પદ્યેત, ઉત્પત્તૌ સૈવ તસ્યાત્માન્તરં જાતમિત્યતાદવસ્થ્યમેવાસ્ય વિનાશં બ્રૂમઃ । તાદવસ્થ્યે તાદાત્મ્યે ચ સ્વરૂપેણ નિવૃત્તો ભાવ ઇત્યસ્ય શબ્દસ્ય સત્યમર્થં ન વિદ્મઃ । સ્વરૂપનિવૃત્તિઃ ખલ્વિયં ભવન્તી ભાવ એવ સ્યાત્, ભાવાદન્યા વા । તત્ત્વે સ્વકારણેભ્યો નિષ્પન્નસ્યાર્થસ્યાન્યથાનુપપત્તાવુત્પત્તેરારભ્ય સત્ત્વાન્નિત્યત્વં પ્રસજ્યેત । અન્યત્વે ચ તદેવ નિવૃત્તેરન્યત્વનિવૃત્તિ(રિતિ) પ્રિયમનુષ્ઠિતં પ્રિયેણ । તસ્માદુત્સૃજ્ય વિભ્રમં નાશોત્પત્તિરેવ નષ્ટત્વમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
(#નિબન્ધ્ 122#)

તદેતદજ્ઞાનફલમ્ । તથા હિ
સ્વકારણાદેવ યથાન્યદેશવિચ્છિન્નરૂપઃ સમુદેતિ ભાવઃ ।
વિચ્છિન્નભિન્નક્ષણવૃત્તિરેવં સ્વકારણાદેવ ન જાયતે કિમ્ ॥
અભાવતો ઽર્થાન્તરરૂપબાધે તત્રાપિ ચાર્થાન્તરમીક્ષણીયમ્ ।
પ્રદીપદૃષ્ટાન્તમતં ન કાન્તં સ્વરૂપસંદર્શનવિપ્રયોગાત્ ॥
યથા હિ દેશાન્તરપરાવૃત્તમનીલાદિપરાવૃત્તં ચ સ્વહેતોરુત્પન્નં વસ્તુ તથા દ્વિતીયક્ષણાન્તરપરાવૃત્તમપિ । યથા ચાન્યદેશાનવસ્થાયિત્વં તદ્દેશાવસ્થાયિત્વેનાવિરુદ્ધમ્, વિરુદ્ધં ચ દેશાન્તરાવસ્થાયિત્વેનૈવ તથા દ્વિતીયક્ષણાવસ્થાયિત્વં પ્રથમક્ષણાવસ્થાયિત્વેનાવિરુદ્ધમ્, વિરુદ્ધં પુનર્દ્વિતીયક્ષણાવસ્થાયિત્વેનૈવ । કેવલં દેશાન્તરદ્વિતીયક્ષણયોસ્તત્પ્રચ્યુતિમાત્રં વ્યવહ્રિયતે । તદન્યોન્યાભાવપ્રધ્વંસાભાવયોઃ પદાર્થયોઃ સદ્ભાવે ઽપ્યવાર્યમ્, અભાવાન્તરાસ્વીકારે ઽપિ ભાવાભાવયોરપ્યમિશ્રત્વાસ્વીકારે તાદાત્મ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ ભાવાભાવયોસ્તાદાત્મ્યમિતિ । યથાર્થક્રિયાકારિત્વસ્ય તદ્દેશવર્તિત્વનીલત્વાદિભિન્નવિરોધસ્તથા દ્વિતીયક્ષણાનવસ્થાયિત્વેનાપીતિ વિવક્ષિતમ્ । પરમાર્થતસ્તુ ધર્મિધર્મયોસ્તાદાત્મ્યં વ્યાવૃત્તિકૃતો ભેદવ્યવહાર ઇતિ અપોહસિદ્ધૌ પ્રસાધિતમ્ । એતચ્ચોક્તક્રમેણાવિરુદ્ધમાપાદિતમ્ । એતાવતિ તુ તત્ત્વે વાક્છલમાત્રપ્રવૃત્તા દ્વેષવિષજ્વલિતાત્માનઃ ક્ષુદ્રાઃ પ્રલપન્તીતિ કિમત્ર બ્રૂમઃ ।
તતશ્ચ વ્યતિરિક્તનિવૃત્ત્યુત્પત્તિમન્તરેણ સ્વરૂપનિવૃત્તેરુપપત્તેઃ કથં ક્ષણાદૂર્ધ્વં પ્રાક્તનસત્તાવસ્થિતિઃ । તસ્માદુત્સૃષ્ટવિભ્રમં નષ્ટવ્યવહારમાત્રમસ્તુ, ન ત્વસ્યાન્યત્ કિઞ્ચિજ્ જાયેત, ભાવસ્ય તાદવસ્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । અભાવઃ કથં નિષિધ્યત ઇતિ ચેત્ । ન, તદનુત્પત્તિમાત્રવિષયસ્ય વાચાનિશ્ચયેન ચ પશ્ચાદભાવવ્યવહારમાત્રપ્રવર્તનસ્યેષ્ટત્વાદ્ વસ્તૂત્પત્તેરેવ નિષિદ્ધત્વાત્ ।
નનુ કેયં વાચોયુક્તિઃ, અભાવવ્યવહારમાત્રમિષ્યતે પશ્ચાન્નાભાવ ઇતિ । એવં સતિ વિસંવાદિતાપ્રસઙ્ગો ઽભાવવ્યવહારસ્ય । અભાવશ્ચ મિથ્યેતિ ભાવ એવ પ્રતિષેધ્યસ્ય સ્યાત્ । સ ચાભાવઃ પશ્ચા(દ્) ભવતીતિ સ્ફુટતરમસ્ય કાદાચિત્કત્વાત્સહેતુકત્વમ્, વસ્તુત્વં ચેતિ । અસદેતત્, અભાવાખ્યવસ્ત્વન્તરાસ્વીકારે ઽપિ પ્રચ્યુતિમાત્રાપેક્ષયાપિ વ્યવહારસ્ય ચરિતાર્થત્વપ્રતિપાદનાત્ ।
યત્તુ તદ્વિવિક્તભૂતલાદેર્વિષયત્વમાશઙ્ક્યોક્તમ્, ન ભૂતલાદેર્વસ્ત્વન્તરત્વાત્ । ન ચ વસ્ત્વન્તરે પ્રતિપાદિતે પ્રતીતે વા ઘટાદિ વસ્તુભૂતમિતિ પ્રતિપાદિતં પ્રતીતં (#નિબન્ધ્ 123#) વા ભવતિ । એવં વસ્ત્વન્તરમેવ નાશ ઇતિ અસ્મિન્ મતે યદ્ દૂષણમુક્તં તત્ સ્વયમેવ પરિહૃતં સ્યાદિતિ, તદપ્યસંબદ્ધમ્, કેવલં હિ ભૂતલમસ્ય વિષય ઇતિ કથં ન ઘટાદેરભૂતત્વબોધઃ । યૈવ હિ ઘટાદ્યપેક્ષયા કૈવલ્યાવસ્થા પ્રદેશસ્ય સ એવ ઘટવિરહઃ । વચનાદિનાપ્યેવં કેવલપ્રદેશપ્રતિપાદને કથમિવ ન પ્રકૃતઘટાદ્યભાવપ્રતિપાદનમ્ । કૈવલ્યં ચાસહાયપ્રદેશાદવ્યતિભિન્નમેવ ॥
ન ચેહ ઘટો નાસ્તીતિ પ્રત્યયસ્ય ઘટવત્યપિ પ્રદેશે પ્રસઙ્ગઃ, સ્વહેતોસ્તથોત્પન્નસ્ય સઘટપ્રદેશસ્ય કેવલપ્રદેશાદન્યત્વાત્ । ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનતઃ સઘટાઘટપ્રદેશયોરેકત્વમ્, પૂર્વમસ્ય નિરાકરણાત્ । ન ચ વિનાશહેતોરસામર્થ્યવૈયર્થ્યાભિધાને ઽઙ્કુરાદિહેતોરપિ તથાભિધાતુમુચિતમ્ । અસિદ્ધે હિ કાર્યે હેતોરાશ્રયણમવાર્થમ્ । સિદ્ધે ચેયં ચિન્તા, યદિ હેતોર્નિત્યો ઽનિત્યો વાર્થો જાતઃ કિં નાશકારણેનેતિ હેતુપુરસ્કારેણૈવ પ્રવૃત્તેઃ । ન ચૈવમસિદ્ધે ઽઙ્કુરાદૌ કાર્યે શક્યમભિધાતુમ્, સ્વરૂપસ્યૈવાભાત્ તદ્ધર્મકત્વા(તદ્) ધર્મકત્વાદિપર્યનુયોગસ્ય નિર્વિષયત્વાત્ ॥
નનુ ત્વયાપિ ભાવાભાવયોર્લક્ષણભેદો ઽભિહિતઃ । તત્કથમેકત્વં સર્વાર્થાનામ્ । લક્ષણભેદાદેવ ભેદવ્યવસ્થા । તતો ઽપિ ચેન્ન ભેદવ્યવસ્થિતિઃ, ન કસ્યચિત્ કુતશ્ચિદ્ ભેદવ્યવસ્થિતિરિત્યદ્વૈતપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન । યો હિ નશ્વરસ્વભાવઃ સ એવ નાશોઃ, નશ્યતીતિ બહુલાધિકારાત્ કર્તરિ ઘઞઃ પ્રસાધનાત્, તં નાશં ભાવસ્વભાવમિચ્છામઃ । નશનં નાશ ઇતિ તુ પ્રસજ્યાત્મા દ્વિધા કર્તવ્યઃ । તત્ત્વતસ્તાવદ્ વસ્તુત્વવિરહાત્ તત્ત્વાન્યત્વવિરહિત એવાસૌ ભાવો ન ભવતીતિ તદ્ભાવનિષેધમાત્રપાતં તુ ભવતિ ખરશૃઙ્ગાદિવત્ । સંવૃતૌ તુ યથા કાલભેદેન વિકલ્પ્યમાનઃ કાદાચિત્ક ઇવ પ્રતિભાતિ તથા સર્વોપાખ્યાવિરહરૂપતયા ભાવાદ્ભિન્ન ઇવ પ્રતિભાતીતિ નાવસ્તુત્વોપલક્ષણભેદાખ્યાનવિરોધઃ । એવં ચ સતિ સંવૃત્ત્યા લક્ષણભેદે ભાવાભાવયોર્ભેદસ્યેષ્ટત્વાત્ । તત્વેન ચ લક્ષણૈકતાવિરહે ભાવસ્ય તેનૈક્યનિષેધાત્ કથમદ્વૈતપ્રસઙ્ગોપાલમ્ભઃ ॥
સ્યાદેતત્ । ન ચ વિવેકાપ્રતીતૌ તદ્વિવિક્તગ્રહણં ભવતિ । તદ્વિવેકશ્ચ ન ભૂતલાદિસ્વરૂપમેવ વિશેષણત્વાદિતિ । તદેતન્ન્યાયબહિષ્કૃતમ્ । વિશેષણવિશેષ્યભાવો હિ સઙ્કલ્પારુઢે રૂપે બાહ્યાર્થસ્પર્શે વિકલ્પશબ્દલિઙ્ગાન્તરાણાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ શાસ્ત્રે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદનાત્ । સ ચ સઙ્કલ્પો ઽભિન્નમપિ ભાવં ભિન્નમિવાકલયતિ । યથા શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્, શરીરે કરણાદયઃ, લમ્બકર્ણો દેવદત્ત ઇત્યાદિ । તસ્માત્ કલ્પનાધીનો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ । અભિન્ને ઽપિ ભાવે ભેદવિવક્ષાપેક્ષો ભેદવ્યવહારઃ કથં ભેદનિયતમાત્માનમાતનોતુ ॥
સ્ખલદ્ગતિરયં રાહોઃ શિર ઇત્યાદિનિર્દેશ ઇતિ ચેત્ । યદિ સત્યમેતત્, તદા શિરો ઽતિરિક્તસ્ય રાહોરિવ ક્ષ્માતલાદેરતિરિક્તસ્ય વિવેકસ્ય દૃશ્યાનુપલમ્ભબાધિતત્વાદયમપિ નિર્દેશઃ સ્ખલદ્ગતિરેવ, તથાપિ નેતિ કોષપાનં પ્રમાણમ્ । તસ્માત્સઘટાત્ (#નિબન્ધ્ 124#) પ્રદેશાન્તરાત્ પ્રદેશ એવાયમન્યો ઘટવિવિક્તઃ સ્વહેતોરુત્પન્નો ન તુ ઘટવિવેકેન વિશેષિતઃ, સ્વહેતોરુત્પન્નસ્ય વિવિક્તસ્યાભાવે વિવેકસ્યાભાવાત્ । કિં ચ
વ્યાપ્તં ભિદા યદિ વિશેષ્યવિશેષ(ણ)ત્વં ભેદાત્યયાન્નનુ તદા તદભાવ એવ ।
દેશો વિશિષ્ટ ઇતિ ચાસ્તિ યથા તથેદમપ્યસ્તિ દૃશ્યમતભેદદૃગસ્તિ નેતિ ॥
તસ્માન્નાભાવો નામ કશ્ચિદ્ યત્ર કારણવ્યાપારઃ । તદેવં સહેતુકવિનાશત્વાદિતિ હેતુઃ સ્વરૂપાસિદ્ધ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
સતામક્ષણિકત્વં કાર(ણ)વત્ત્વાદિત્યપ્યસંબદ્ધમેવ, ક્ષણિકત્વકારણવત્ત્વયોર્વિરોધાભાવાદક્ષણિકત્વેન કારણવત્ત્વસ્ય વ્યાપ્તેરસિદ્ધેઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાત્ । ન ચાસ્ય વિપર્યયે વૃત્તિશઙ્કા નાશસ્ય સહેતુકત્વમેવ નિવર્તયતિ, ઉક્તક્રમેણ નાશસ્યૈવાભાવાદિતિ ॥

તથા પ્રમેયત્વાદપિ સ્થિરસિદ્ધિર્મનોરથમાત્રમ્ । સાકારવેદનોદયપક્ષસ્થિતૌ હિ દ્વિતીયક્ષણાનુવૃત્તાવપ્યર્થસ્ય વ્યવહિતત્વાત્, પ્રકાશાનુપપત્તેર્વિષયસ્વરૂપવેદનમેવ જ્ઞાનસ્ય વિષયવેદનમ્ । એવં ચ વર્તમાનાનુરોધઃ । અતીતે ઽપિ તત્પ્રત્યાસત્તેરપ્રચ્યુતેઃ । ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ, અનન્તરાતીતાદન્યેન ક્ષણેન સારૂપ્યાસમર્પણાત્ । તતશ્ચ કારણત્વાદ્ યદિ નામ પ્રમેયત્વસ્ય પૂર્વકાલસત્ત્વેન વ્યાપ્તિસ્તથાપિ પ્રમેયત્વવત્ પૂર્વકાલસત્ત્વમપિ ક્ષણિકે ઽવિરુદ્ધમિતિ પ્રમેયત્વાક્ષણિકત્વયોર્વ્યાપ્તિસાધનો વ્યાપકાનુપલમ્ભો ઽસિદ્ધઃ । જ્ઞાનાકારાર્પકત્વં હિ હેતુત્વમ્, પ્રમેયત્વં પ્રામાણિકપ્રતીતત્વમ્ । તચ્ચાનન્તરાતીત એવ ક્ષણે સમુપપદ્યતે ॥
જ્ઞાનસત્ત્વાસમયે ઽર્થાનુવૃત્તેરભાવાન્નિર્વિષયતેતિ ચેત્ । નન્વનુવૃત્તાવપિ તદર્પિતાકારસ્વરૂપસંવેદનમેવ તદ્વેદનમ્ । તદેવ ચ સવિષયત્વમ્ । ઇયં ચ પ્રત્યાસત્તિરનન્તરાતીતે ઽપિ ક્ષણે ઽક્ષીણેતિ ન દ્વિતીયક્ષણાનુવૃત્તેરનુરોધ ઇત્યુક્તમ્ । અતઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકમેવ પ્રમેયત્વમ્ ॥
અથ સાકારવાદવિદ્વેષાદનાકારજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વં પ્રમેયત્વમભિપ્રેતં તદાસિદ્ધતાસ્ય હેતોઃ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદેર્જ્ઞાનમુત્પદ્યતાં નામ । તચ્ચાનુભવૈકરસત્વેન સર્વત્રાર્થે સદૃશાકારત્વાત્ કસ્ય ગ્રાહકમસ્તુ, યેનાભિસંબદ્ધમિતિ ચેત્ । આત્મમનઃસંયોગાદીનામપિ ગ્રહણં સ્યાત્ । જનકસ્ય ગ્રહણમિતિ ચેત્ । તથાપ્યાત્માદીનાં ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ । વિષયત્વેન જનકસ્ય ગ્રહણમિત્યપ્યસાધુ, વિષયત્વસ્યાદ્યાપ્યનિશ્ચયાત્ । ઇદં દૃષ્ટં શ્રુતં વેદમિત્યધ્યવસાયો યત્રાર્થે સ વિષય ઇતિ ચેત્ । નન્વસ્ત્યેવ પ્રતિનિયતો વ્યવહારઃ । કઃ પુનરત્ર પ્રત્યાસત્તિનિયમ ઇતિ પૃચ્છામઃ । સ ચેદુપવર્ણયિતું ન શક્યતે, વ્યવહારો ઽપિ ત્વન્મતે નિયતો ન સ્યાદિતિ બ્રૂમઃ । અસ્તિ તાવદિતિ ચેત્ । અત એવાર્થસારૂપ્યમસાધારણં પ્રત્યાસત્તિનિમિત્તમસ્તુ, નિર્મિમિત્તે નિયમાયોગાત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 125#)
નનુ સારૂપ્યમપ્યર્થાદર્શને કથમવધાર્યતે । તચ્ચ કિમેકદેશેન, સર્વાત્મના વા । આદ્યે પક્ષે સર્વં સર્વસ્ય વેદનં સ્યાત્ । દ્વિતીયે તુ જ્ઞાનમજ્ઞાનતાં વ્રજેત્ । કિં ચ સારૂપ્યાદર્થવેદને ઽનન્તરં જ્ઞાનં તુલ્યવિષયં વિષયઃ સ્યાદિતિ ચેત્ । માભૂદર્થસ્ય દર્શનમ્ । આકારવિશેષબલાદધ્યવસિતાર્થસ્યાર્થક્રિયાપ્રાપ્તેરેવાર્થો ઽપીદૃશ ઇતિ સારૂપ્યવ્યવહારો ઽવિરુદ્ધઃ । અત એવ સ્થૂલગતં પરમાણુગતં વા સારૂપ્યં ન ચિન્ત્યતે । જ્ઞાનાકારસ્ય સ્થૂલત્વે ઽપ્યેકસામગ્રીપ્રતિબદ્ધપુઞ્જવિશેષાદપ્યભીષ્ટક્રિયાકરણાત્ પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ । સારૂપ્યં ચૈકદેશેનૈવ । ન ચાત્ર સર્વવેદનપ્રસઙ્ગઃ, સર્વેષાં જ્ઞાનં પ્રત્યજનકત્વાત્ । જનકાનાં ચ સ્વવ્યપદેશનિમિત્તાસાધારણૈકદેશાર્પકત્વેન ગ્રાહ્યત્વાત્ । નાપિ તુલ્યવિષયાન્તરજ્ઞાનગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય સ્વસંવેદનાદેવ પ્રમાણાત્ સિદ્ધત્વાત્ । પ્રમાણાન્તરસ્ય તત્ર વૈયર્થ્યાત્ । જડત્વે સત્યાકારાર્પકસ્ય વસ્તુનો ગ્રાહ્યત્વાદિત્યસ્યાર્થસ્યાભીષ્ટત્વાચ્ચ । બાહ્યાર્થસ્થિતૌ ચેયં ચિન્તેતિ સર્વમનવદ્યમ્ । તદેવમયં પ્રમેયત્વાદિતિ હેતુઃ સાકારવાદપક્ષે સન્દિગ્ધવ્યતિરેકઃ, નિરાકારપક્ષે ચાસિદ્ધ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
ન ચાર્થાપત્તિરતિ સ્થિરાત્મસાધની, કાર્યકારણભાવગ્રહણાદીનામન્યથોપપત્તેઃ । તથા હિ ઉપાદાનોપાદેયભાવસ્થિતચિત્તસન્તતિમપ્યાશ્રિત્યેયં વ્યવસ્થા સુસ્થેતિ કથમાત્માનં પ્રત્યુજ્જીવયતુ । તત્ર કાર્યકારણભાવપ્રતીતિસ્તાવદનાકુલા । તથાપિ પ્રાગ્ભાવિવસ્તુનિશ્ચયજ્ઞાનસ્યોપાદેયભૂતેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભેણ પશ્ચાદ્ભાવિવસ્તુજ્ઞાનેનાસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ નિશ્ચયો જન્યતે । તથા પ્રાગ્ભાવિવસ્ત્વપેક્ષયા કેવલભૂતલનિશ્ચાયકજ્ઞાનોપાદેયભૂતેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભેણ પશ્ચાદ્ભાવિવસ્ત્વપેક્ષયા કેવલભૂતલનિશ્ચાયકજ્ઞાનેનાસ્મિન્નસતીદં ન ભવતીતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયો જન્યતે । યથોક્તમ્
એકાવસાયસમનન્તરજાતમન્યવિજ્ઞાનમન્વયવિમર્શમુપાદધાતિ ।
એવં તદેકવિરહાનુભવોદ્ભવાન્યવ્યાવૃત્તિધીઃ પ્રથયતિ વ્યતિરેકબુદ્ધિમ્ ॥
અત એવ દેવદત્તેનાગ્નૌ પ્રતીતે યજ્ઞદત્તેન ચ ધૂમે પ્રતીતે ન કાર્યકારણભાવગ્રહણં તજ્જ્ઞાનયોરુપાદાનોપાદેયભાવાભાવાત્ । યત્ર ત્વેકસન્તાને જ્ઞાનક્ષણયોરુપાદાનોપાદેયભાવસ્તત્ર કાર્યાદિગ્રહઃ સુગ્રહઃ । અન્યથા સત્યપિ નિત્યાત્મનિ પ્રતિસન્ધાતરિ કાર્યકારણભાવાદીનામપ્રતીતિરેવ સ્યાત્ ।
તથા હિ આત્મનઃ સકાશાત્ પ્રતિસન્ધેયબુદ્ધીનામભેદો ભેદો વા ભેદાભેદો વા । પ્રથમપક્ષે આત્મૈવ સ્યાત્ પ્રતિસન્ધાતા, બુદ્ધ્ય એવ વા સ્યુઃ પ્રતિસન્ધેયા ઇતિ કઃ પ્રતિસન્ધાનાર્થઃ । ભેદપક્ષ ઽપિ બુદ્ધિભ્યો ભિદ્યમાનસ્ય જડસ્યાત્મનઃ કઃ પ્રતિસન્ધાનાર્થ ઇતિ ન વિદ્મઃ । બુદ્ધિયોગાદ્ દ્રષ્ટુત્વવત્ પ્રતિસન્ધાતૃત્વમિતિ (#નિબન્ધ્ 126#) ચેત્ । બુદ્ધિ રેવ તર્હિ દ્રષ્ટી પ્રતિસન્ધાત્રી ચેતી નિયમસ્વીકારે તદ્યોગાદસ્ય તથાત્વમિતિ કિમનેન યાચિતકમણ્ડનેન । બુદ્ધીનાં કર્તૃત્વાભાવાદિતિ ચેત્ । તદ્દ્વારેણાપિ તર્હિ તસ્યાત્મનો દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યવહારાનુપપત્તિઃ । યદિ હિ બુદ્ધિર્હેતોઃ ફલસ્ય વા દ્રષ્ટ્રી સ્યાત્ તદાનન્તર્યપ્રતિનિયમસ્ય ચાનુસન્ધાત્રી કલ્પિતા । તદ્યોગાદ્ દ્રષ્ટૃત્વં પ્રતિસન્ધાતૃત્વં ચોચ્યત ઇતિ સ્યાદપિ પ્રતિવિષયમલબ્ધવિશેષાયાં ચ બુદ્ધૌ સંબન્ધો ઽપિ ન વિશેષં વ્યવહારયિતુમીશઃ - અધુના નિબન્ધનાધિગન્તા, અધુના ફલસ્ય, ઇદાનીં પ્રતિસન્ધાતેતિ । તથાવિધબુદ્ધિગતવિશેષસ્વીકારે તુ કિમપરેણાત્મના કર્તવ્યમ્, તાવતૈવ પર્યાપ્તત્વાદ્ વ્યવહારસ્ય ।
સ્થિરાત્માનમન્તરેણ સૈવ બુદ્ધિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્ । કેનૈવં પ્રતારિતો ઽસિ । અહો મોહમાહાત્મ્યં યદીદૃશાનપિ પરવશીકરોતિ । તથા હિ નેદમિદમન્તરેણ યદુચ્યતે તત્ ખલ્વન્યત્ર પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં સામર્થ્યાવધારણે સતિ યુજ્યતે વહ્નેરિવ ધૂમે, ચક્ષુરાદિવદ્વા દૃષ્ટકારણાન્તરસામગ્ર્યા કાર્યાદર્શને પશ્ચાદ્ દર્શને ચ કિઞ્ચિદન્યદપેક્ષણીયમસ્તીતિ સામાન્યાકારેણ ।
આદ્યઃ પક્ષસ્તાવન્નાસ્તીતિ વ્યક્તમ્ । દ્વિતીયો ઽપિ ન સંભવી । ન હિ કારણબુદ્ધિસમનન્તરં કાર્યબુદ્ધૌ સત્યાં નિશ્ચયપ્રવૃત્તસ્યેદમસ્યાનન્તરં દૃષ્ટં મયેતિ પ્રતિસન્ધાનમદૃષ્ટપૂર્વં કદાચિત્ યતો ઽન્યસ્ય સામર્થ્યપરિકલ્પનં સ્યાદિત્યુદસ્ય વ્યામોહમુક્તક્રમેણૈવ કાર્યકારણગ્રહણવ્યવસ્થા સ્વીકર્તવ્યા ।
ભેદાભેદપક્ષસ્તુ ધિક્કાર એવ, તસ્યૈવ તદપેક્ષયા ભેદાભેદવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદેકત્વાનુપપત્તેઃ । તતશ્ચ યદ્ભિન્નં ભિન્નમેવાભિન્નં ચાભિન્નમિતિ નૈકસ્ય ભેદાભેદૌ ।તથાપ્યભેદે વિશ્વમેકમિતિ યુગપદુત્પાદસ્થિતિપ્રલયપ્રસઙ્ગઃ । એવં ક્રમિવસ્તુગ્રાહકૈઃ ક્રમિજ્ઞાનૈરુપાદાનોપાદેયભૂતૈઃ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ક્રમેણામી જાયન્ત ઇતિ નિશ્ચયો જન્યતે । ઐકકાલિકાનેકવસ્તુગ્રાહકૈરેવ તજ્જ્ઞાનૈરેકોપાદાનત્વાત્ સકૃદિમાનિ જાતાનીતિ વિકલ્પઃ ક્રિયત ઇતિ ક્રમાક્રમગ્રહણમપ્યનવદ્યમ્ ।
કથમનેકજ્ઞાનાદેકવિકલ્પ ઇતિ ચેત્ । કિ દોષઃ ।

ભવન્તુ ભિન્ના મતયસ્તથાપિતા દધત્યુપાદાનતયૈકકલ્પનમ્ ।
ન ભિન્નસંખ્યા ફલહેતુબાધિની ન ચાન્યસન્તાનભવા ઇવાક્ષમાઃ ॥
યદપ્યુક્તં શઙ્કરેણ પૂર્વોત્તરક્ષણયોઃ સંવિત્તીઃ, તાભ્યાં વાસના, તયા હેતુફલભાવાધ્યવસાયી વિકલ્પ ઇતિ ચેત્ । કિમિદાનીં યત્કિઞ્ચિદાશઙ્કિતેન વક્તવ્યમિત્યેવં વિધિરનુષ્ઠીયતે ભવતા । વિકલ્પો હિ ગૄહીતાનુસન્ધાનમતદ્રૂપસમારોપો વા સ્યાત્ । ન તાવત્ પૂર્વઃ પક્ષઃ, અદૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકસ્ય પુરુષસ્ય હેતુફલભાવાગ્રહે ઽનુસન્ધાનપ્રત્યયહેતોર્વાસનાવિશેષસ્યૈવાનુપપત્તેઃ । અગૃહીતસ્ય ચાનુસન્ધાને ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
(#નિબન્ધ્ 127#)
તદેતન્ન સમ્યગાલોચિતમ્ । યતો હેતુફલભૂતયોઃ પૂર્વોત્તરક્ષણયોરેકૈકેન જ્ઞાનેનાનનુભવે ઽપ્યુપાદાનોપાદેયભૂતાભ્યાં ક્રમિજ્ઞાનાભ્યાં હેતુફલત્વે ગૃહીતે એવ । કેવલં હેતુકાલે ફલાભાવાત્ । તદ્વિષયસામર્થ્યગ્રહણે ઽપિ ફલાદર્શનાત્ તદવસાય એવાપ્રવૃત્તઃ કાર્યદર્શનેન પ્રવર્ત્યતે । તથા ફલાવલોકને ઽપિ તત્કાર્યતા ગૃહીતૈવ વિકલ્પેનાનુસન્ધીયત ઇતિ ગૃહીતાનુસન્ધાનરૂપ એવાયં વિકલ્પ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
યદાહ મહાભાષ્યાલઙ્કારઃ
યદિ નામૈકમધ્યક્ષં ન પૂર્વાપરવિત્તિમત્ ।
અધ્યક્ષદ્વયસદ્ભાવે પ્રાક્પરાવેદનં કથમ્ ॥ ઇતિ ॥
તથા સ્મરણમભિલાષઃ, સ્વયં વિહિતપ્રત્યનુમાર્ગણમ્, દૃષ્ટાર્થકુતૂહલવિરમણમ્, કર્મફલસંબન્ધઃ, સંશયપૂર્વકનિર્ણયશ્ચ પૂર્વપૂર્વાનુભવૈકોપાદાનકારણૈઃ સમર્પિતસંસ્કારગતૈરુત્તરોત્તરાર્થાનુભવૈવોપાદેયભૂતૈર્જન્યમાનો યુજ્યત ઇતિ કિમધિકેનાત્મના પરિકલ્પિતેન । ઉપાદાનોપાદેયભાવનિયમાદેવ ચ ન સન્તાનાન્તરે સ્મરણાદિપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ । કિમિદમુપાદાનમિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યત્સન્તાનનિવૃત્ત્યા યદુત્પદ્યતે તત્તસ્યોપાદાનકારણમ્ । યથા મૃત્સન્તાનનિવૃત્ત્યોત્પદ્યમાનસ્ય કુમ્ભસ્ય મૃદુપાદાનમિતિ શાસ્ત્રે પ્રપઞ્ચિતમ્ । ન ચાત્ર પરલોકક્ષતિઃ ॥

યદપ્યુક્તમ્ - ચિત્તશરીરયોઃ કિયત્કાલસ્થિતિનિબન્ધનસ્ય દૃષ્ટસ્ય નિવૃત્તૌ ચિત્તસ્યાપિ નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ । મરણવેદનયા હિ ચિત્તં વિકલમ્ । તતો ઽવિકલા ચિત્તાન્તરજનનાવસ્થા ન સંભવતિ । તસ્માદુપસ્થિતે મરણદુઃખે સર્વસંસ્કારવિરોધિનિ ચિત્તમપ્યુચ્છિદ્યેતેતિ નાસ્તિક્યમાયાતમિતિ । તદયુક્તમ્ । યતો મરણદુઃખં ચિત્તવિશેષ એવ, તસ્ય ચિત્તાન્તરજનનસામર્થ્યસ્વભાવસ્ય સ્વભાવાદવાર્યૈવ જ્ઞાનોત્પત્તિરિતિ । બન્ધાન્મોક્ષો ઽપિ સંસારિચિત્ત સબન્ધાદનાશ્રવચિત્તપ્રબન્ધો યઃ । શુભાદિમોક્ષયોરપિ પ્રવૃત્તિરવાર્યા । યતઃ સત્યપ્યાત્મન્યહમેવ મુક્તો ભવિષ્યામિ સુખી ચેત્યાત્મગ્રહણક્ષણાદધ્યવસાયાત્ પ્રવર્તતે । ન પુનરાત્મના ગલહસ્તિતઃ । સ ચાનાદ્યવિદ્યાપરમ્પરાયાતઃ પૂર્વાપરયોરેકત્વારોપકો મિથ્યાસઙ્કલ્પો બાધિતે ઽપ્યાત્મન્યવ્યાહતપ્રસર ઇતિ કથમપ્રવૃત્તિઃ । નનુ
નૈરાત્મ્યવાદપક્ષે (તુ) પૂર્વમેવાવબુધ્યતે ।
મદ્વિનાશાત્ફલં ન સ્યાન્મત્તો ઽન્યસ્યાથવા ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
અપ્રવૃત્તિરેવાસ્ત્વિતિ ચેત્ । અસ્તુ, કો દોષઃ । યદ્યયમાત્મગ્રહો નિર્વિષયો ઽપિ પ્રવૃત્તિમનાક્ષિપ્ત ક્ષણમપિ સ્થાતું (ન) પ્રભવતિ । યથા હિ જાતસ્યાવશ્યં મૃત્યુરિતિ (#નિબન્ધ્ 128#) જ્ઞાતવતોપ્યપ્રતિક્રિયપુત્રાદિમરણે સોરસ્તાડમાક્રન્દો મરણાદૌ ચ યત્નઃ શોકોદ્રેકાત્ એવમવિદ્યોદ્રેકાદેવ નૈરાત્મ્યં જાનન્નપિ પ્રવર્તતે, ન સુખમાસ્ત ઇતિ કિમત્ર ક્રિયતામ્, અવિદ્યાયાઃ પ્રવર્તનશક્તેરવાર્યત્વાત્ । પ્રત્યભિજ્ઞા ચ પૂર્વમેવ ધ્વસ્તા । કાર્યકારણભાવનિયતા પશ્ચાદ્ભાવિપૂર્વભાવિતા । સા ચ ક્ષણિકે ઽપ્યવિરુદ્ધા । ઉપાદાનોપાદેયતા ચ ક્રમિસ્વસંવેદનજ્ઞાનદ્વયેન સાક્ષાત્કૃતા તત્પૃષ્ઠભાવિના નિશ્ચીયત ઇતિ, અસત્યપ્યાત્મનિ પ્રતિસન્ધાતરિ કાર્યકારણગ્રહણાદય ઉપપદ્યમાના નાત્માનમુપસ્થાપયિતું પ્રભવન્તિ । અતો ઽર્થાપત્તિરતિ ન ક્ષમેતિ ભાગ્યહીનમનોરાજ્યમિવ સ્થિરસિદ્ધિર્વિશીર્યત એવ । તથા ચ ક્ષણભઙ્ગસન્દેહે સત્ત્વાદ્યનુમાનં પ્રાપ્તાવસરમ્ ॥
॥ સ્થિરસિદ્ધિદૂષણં સમાપ્તમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 129#)
॥ 9 ॥
॥ ચિત્રાદ્વૈતપ્રકાશવાદઃ ॥
॥ નમસ્તારાયૈ ॥
દિગેષા સ્વપરાશેષપ્રતિવાદિપ્રસાધની ।
ચિત્રાદ્વૈતમતાબોધધ્વાન્તસ્તોમકદર્થિની ॥
ઇહ ખલુ સકલજડપદાર્થરાશૌ પ્રત્યાખ્યાતે નિરાકૃતે ચ નિરાકારવિજ્ઞાનવાદે પ્રતિહતે ચાલીકાકારયોગિનિ પારમાર્થિકપ્રકાશમાત્રે સમ્યગુન્મૂલિતે ચ સાકારવિજ્ઞાનાલીકત્વસમારોપે પ્રતિસન્તાનં ચ સ્વપ્નવદબાધિતદેહભોગપ્રતિષ્ઠાદ્યાકારપ્રકાશમાત્રાત્મકે જગતિ વ્યવસ્થિતે યસ્ય યદા યાવદાકારચક્રપ્રતિભાસં યદ્વિજ્ઞાનં પરિસ્ફુરતિ તસ્ય તદા તાવદાકારચક્રપરિકરિતં તદ્વિજ્ઞાનં ચિત્રાદ્વૈતમિતિ સ્થિતિઃ । તદેવં ચિત્રમદ્વૈતં વિજ્ઞાનમિતિ પદત્રયમિહ પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ॥
અત્ર ચ વિપ્રતિપત્તિર્નામ કિં ચિત્રતાયામદ્વૈતે વિજ્ઞાનત્વે સર્વત્રૈવેતિ વિકલ્પાઃ ॥
ન તાવદસૌ ચિત્રસ્વરૂપાનુસારિણી ભવિતુમર્હતિ, તન્માત્રસ્ય સર્વજ્ઞાનુભવસિદ્ધત્વાત્, અન્યથા શશવિષાણાદાવિવ જડમિદમલીકં વિજ્ઞાનં વેતિ વિપ્રતિપત્તીનામનવકાશપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ વિજ્ઞાનત્વે વિવાદઃ કર્તુંમુચિતઃ,
સહોપલમ્ભનિયમાદ્
ઇત્યાદિના પૂર્વમેવ નીલાદીનાં સાકારવિજ્ઞાનત્વપ્રસાધનાત્ । અત એવ સર્વત્રાપિ વિમતિરસઙ્ગતા, સાકારવિજ્ઞાનસિદ્ધાવેવ ચિત્રાદ્વૈતવાદાવતારાત્ । તસ્માચ્ચિત્રતેયમદ્વૈતવિરોધિનીતિ વ્યામોહાદેકત્વ એવ વિપ્રતિપ્રત્તિરિતિ તત્ર પ્રસાધનં સાધનમિદમુચ્યતે ॥
યત્ પ્રકાશતે તદેકમ્ । યથા ચિત્રાકારચક્રમધ્યવર્તી નીલાકારઃ । પ્રકાશતે ચેદં ગૌરગાન્ધારમધુરસુરભિસુકુમારસાતેતરાદિવિચિત્રાકારકદમ્બકમિતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
ન તાવદસ્યાસિદ્ધિરભિધાતું શક્યતે, પ્રત્યક્ષપ્રમાણપ્રસિદ્ધસદ્ભાવે વિજ્ઞાનાત્મકનીલાદ્યાકારચક્રે ધર્મિણિ પ્રકાશમાનતાયાઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । ન ચાસ્ય (#નિબન્ધ્ 130#) હેતોર્વિરુદ્ધતા સંભવતિ, વિચિત્રાકારમધ્યવર્તિનિ નીલાકારે દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ પ્રકાશમાનતાલક્ષણસ્ય સાધનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ । નનુ ચૈકત્વે સાધ્યે યદપરમેકત્વાધિકરણં તદિહ દૃષ્ટાન્તીકર્તુમુચિતમ્ । ન ચાસ્ય નીલાકારસ્ય એકતા વિદ્યતે, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસપ્રસિદ્ધસ્યાનેકત્વસ્ય સંભવાત્ । દેશકાલાકારભેદો હિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ । તતશ્ચ યથા ચિત્રિતાકારચક્રસ્યાકારભેદતો ભેદસ્તથા નીલાકારસ્યાપિ દેશભેદતો ભેદઃ । તદયં સાધ્યશૂન્યો દૃષ્ટાન્તો હેતુશ્ચ વિપક્ષે પરિદૃશ્યમાનો યદિ તત્રૈવ નિયતસ્તદા વિરુદ્ધઃ ॥
તત્રાપિ સંભવે ઽનૈકાન્ત ઇતિ ચેત્ । અત્રોચ્યતે । યદિ દેશભેદતો વિજ્ઞાનાત્મકસ્થૂલનીલાકારસ્ય ભેદસ્તદાસ્ય પ્રતિપરમાણુદેશભેદે ભેદસંભવાતુ પરમાણુપ્રચયમાત્રાત્મકો વિજ્ઞાનાત્મકસ્થૂલનીલાકારઃ સ્યાત્ । તથા ચ સતિ સર્વેષાં વિજ્ઞાન(અ)ત્મકનીલપરમાણૂનાં સ્વસ્વરૂપનિમગ્નત્વેન સંતમસનિમગ્નાનેકપુરુષવત્ વ્યતિવેદનાભાવાત્ સ્થૂલનીલાખણ્ડલકપ્રતિભાસાભાવપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ સ્યાત્, ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણયોઃ પુરસ્તાદપકર્તવ્યત્વાત્ । ન ચૈવં વક્તવ્યમ્ પરમાણૂનાં સ્વરૂપનિમગ્નત્વે ઽપ્યેકોપાદાનતયા પુઞ્જાત્મૈવ સ્થૂલઃ સ્થૂલમાત્માનં જ્ઞાસ્યતીતિ, સત્યપ્યેકોપાદાનત્વે સ્વસ્વરૂપનિમગ્નત્વાદેવ સ્થૂલવ્યવસ્થાપકસ્ય ભિન્નસ્યાત્મનો ઽન્યોન્યં વા ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવસ્યાયોગાત્ । તાદાત્મ્યેન વ્યતિવેદનસ્ય ચાનભ્યુપગમાત્ ।
વર્ગો વર્ગં વેત્તિ
ઇત્યસ્યાનુપદત્વાત્ । ન ચ યથા બાહ્યાર્થવાદે સ્થૂલૈકાકારજ્ઞાનપ્રતિભાસ એવ બાહ્યપરમાણુપ્રચયપ્રતિભાસવ્યવસ્થા ગત્યન્તરાભાવાત્, તથા જ્ઞાનપરમાણુપ્રચયવ્યવસ્થા(પક) સ્થૂલૈકાકારયોગિવિજ્ઞાનાન્તરસ્થાનભ્યુપગમાત્ । અભ્યુપગમે વા તસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તત્વાત્ । તસ્માદ્ યાવદ્ યાવત્ પ્રતિભાસસ્તાવત્તાવત્ સ્થૂલતયૈવ વ્યાપ્તઃ । અસ્થૂલે પરમાણૌ સ્થૂલનિવૃત્તિમાત્રે ચ પ્રતિભાસસ્ય દૃશ્યાનુપલમ્ભબાધિતત્વાત્ । યથા પ્રસિદ્ધાનુમાને સત્ત્વં ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તં ક્રમાક્રમકારિત્વેનાપિ, ક્ષણિકત્વાભાવાચ્ચ કર્માક્રમનિવૃત્તૌ નિવર્તમાનં ક્ષણિકત્વે નિયતં સિધ્યતિ, તથાત્રાપિ પ્રકાશમાનત્વં સાધનમેકત્વેનાપિ સ્થૌલ્યેનાપિ, એકત્વાભાવાચ્ચ વિપક્ષાત્ પરમાણુપુઞ્જાત્મન એકત્વનિવૃત્તિમાત્રાત્મનશ્ચ સ્વવિરુદ્ધોપલમ્ભાત્ સ્થૌલ્યસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ નિવર્તમાનમેકત્વં નિયતં સિધ્યતિ । તતશ્ચ યથા બહિર્વ્યાપ્તિપક્ષે ઘટે દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાત્ સત્ત્વં ક્ષણિકત્વનિયતમવધાર્ય સત્ત્વાત્ પક્ષે ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ, ત(થા) ત્રાપિ નીલાકારે દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદેવ પ્રકાશમાનત્વમેકત્વનિયતમવગમ્ય પ્રકાશમાનત્વાદ્ વિચિત્રાકારચક્રે સાધ્યધર્મિણ્યેકત્વસિદ્ધિરિતિ ન દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યશૂન્યત્વમ્ । નાપિ હેતોર્વિરુદ્ધતા । ન ચાનૈકાન્તિકતા ॥

નન્વેકત્વે સાધ્યે તત્પ્રચ્યુતિર્દ્વિત્વં ચ વિપક્ષઃ, તસ્માચ્ચ વિપક્ષાદ્ધેતુવ્યતિરેકપ્રતિપત્ત્યવસરે કિં વિપક્ષાત્મા પ્રકાશતે ન વા । પ્રતિભાસપક્ષે પ્રકાશમાનત્વસ્ય (#નિબન્ધ્ 131#) હેતોઃ સાધારણાનૈકાન્તિકતા, વિપક્ષે ઽપિ દૃષ્ટત્વાત્ । અથ ન પ્રકાશતે તદા સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વમ્, કુતો વ્યતિરેક ઇત્યવધેરેવાપ્રકાશમાનશરીરત્વાત્ કથમતઃ સાધ્યસિદ્ધિપ્રત્યાશા ।
અત્રોચ્યતે । ઇહ દ્વિવિધો વિજ્ઞાનાનાં વિષયઃ ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયશ્ચ । પ્રતિભાસમાનો ગ્રાહ્યઃ । અગૃહીતો ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયો ઽધ્યવસેયઃ । તત્રાસર્વજ્ઞે ઽનુમાતરિસકલવિપક્ષપ્રતિભાસાભાવાન્ન ગ્રાહ્યતયા વિપક્ષો વિષયો વક્તવ્યઃ, સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્, સર્વત્ર સકલવિપક્ષપ્રતિભાસાભાવાત્ તતો વ્યતિરેકાસિદ્ધેઃ । પ્રતિભાસે ચ દેશકાલસ્વભાવાન્તરિતસકલવિપક્ષ સાક્ષાત્કારે સાધ્યાત્માપિ વરાકઃ સુતરાં પ્રતીયત ઇત્યનુમાનવૈયર્થ્યમ્ । તસ્માદપ્રતિભાસે ઽપ્યધ્યવસાયસિદ્ધાદેવ વિપક્ષાદ્ ધૂમાદેર્વ્યતિરેકો નિશ્ચિતઃ । તત્ કિમર્થમત્ર વિપક્ષપ્રતિભાસઃ પ્રાર્થ્યતે । યદિ પુનરસ્યાધ્યવસાયો ઽપિ ન સ્યાત્તદા વ્યતિરેકો ન નિશ્ચીયત ઇતિ યુક્તમ્, પ્રતિનિયતવિષયવ્યવહારાભાવાત્ ॥
નન્વસ્મન્મતે વસ્ત્વવસ્ત્વાત્મકસકલવિપક્ષપ્રતિપત્તિસંભવાત્ તતો હેતુવ્યતિરેકઃ સંપ્રત્યેતું શક્યત એવ । ન ચ પ્રતિભાસમાત્રેણ સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, અર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણત્વાત્ સત્ત્વસ્ય । ત્વન્મતે તુ પ્રકાશ એવ વસ્તુત્વમ્ । અતો વિપક્ષયોરેકત્વપ્રચ્યુતિર્દ્વિત્વયોઃ પ્રતિભાસે પ્રકાશમાનત્વસાધનસ્ય વિપક્ષસાધારણતા । અપ્રતિભાસે ચસન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વમિતિ ચોદ્યં દુરુદ્ધરમેવેતિ ચેત્ । તદેતદસઙ્ગતમ્ । તથા હિ ધૂમાદિરવહ્ન્યાદેર્વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તો વહ્ન્યાદિનિયતઃ સિધ્યતિ, તસ્ય ચ વસ્ત્વવસ્ત્વાત્મકસકલવિપક્ષપદાર્થરાશેઃ સ્વરૂપનિર્ભાસ ઇતિ કિં નિર્વિકલ્પકજ્ઞાને કલ્પનાયાં વા । નિર્વિકલ્પે ચેત્ । પ્રતિભાસ ઇતિ ચ કો ઽર્થઃ । કિં નિરાકારે જ્ઞાને સકલવિપક્ષાદિસ્વરૂપસ્ય સાક્ષાત્ સ્ફુરણમ્, યદિ વા તદર્પિતબુદ્ધિસ્વભાવભૂતસદૃશાકારપ્રકાશઃ, અથ સમનન્તરપ્રત્યયબલાયાતબુદ્ધિગતબાહ્યસદૃશાકારપ્રતિભાસઃ, આહોસ્વિદ્ બુદ્ધેરાત્મભૂતવિપક્ષસદૃશાલીકાકારપરિસ્ફૂર્તિઃ ।
ન તાવદાદ્યઃ પક્ષો યુક્તઃ, દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટાનાં પદાર્થાનામર્વાચીને જને નિરાકારે ચ જ્ઞાને સ્ફુરણાયોગાદિત્યસ્યાર્થસ્ય શાસ્ત્રે એવ વિસ્તરેણ પ્રસાધનાત્ । સ્ફુરણે ચાસાધ્યસ્યાપિ પ્રકાશનપ્રસઙ્ગે ઽનુમાનવૈયર્થ્યસ્ય પ્રતિપાદનાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, દેશાદિવિપ્રકૃષ્ટત્વાદેવ સાક્ષાત્સ્વાકારસમર્પણસામર્થ્યાભાવાત્ ।
ન ચ તૃતીયઃ સઙ્ગતઃ, સાદૃશ્યસંભવે ઽપિ સમનન્તરબલાદેવાયાતસ્ય બાહ્યેન સહ પ્રત્યાસત્તેરભાવાત્ ।
ન ચતુર્થો ઽપિ પ્રકાર સંભવતિ, અસત્પ્રકાશયોર્વિરોધાત્, સ્ફુરતો ઽલોકત્વાયોગાત્ । તથા હ્યસત્પ્રકાશ ઇતિ કિમસદીશ્વરાદેઃ ખ્યાતિઃ, ભાસમાનો વા આકારો ઽસન્, સન્ વા ન કશ્ચિત્ ખ્યાતીતિ વિવક્ષિતમ્ । તત્ર યસ્ય પદાર્થસ્ય સ્વરૂપપરિનિર્ભાસઃ સ કથમસન્નિતિ પ્રાણધારિભિરભિધાતવ્યઃ । સ્ફુરતઃ કેશોણ્ડુકાકારસ્ય (#નિબન્ધ્ 132#) બાહ્યરૂપતયા બાધ્યત્વે ઽપિ જ્ઞાનરૂપતયાર્થત્વસ્ય આચાર્યેણ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ગ્રાહકાભિમતનિરાકારપ્રકાશસ્યાપ્યસત્ત્વાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ ॥
પ્રતિભાસે ઽપિ બાધનાદસત્યત્વમિતિ ચેત્ । કિં તદ્ બાધકમ્, પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા । યદ્યેકત્ર સ્વરૂપસાક્ષાત્કારિણિ પ્રત્યક્ષે ઽવિશ્વાસઃ કથમન્યત્ર બાધકે સ્વરૂપાન્તરપ્રકાશ એવ નિર્વૃત્તિસ્તત્પૂર્વકમનુમાનં ચ સુતરામવિશ્વાસભાજનમિતિ ન બાધકવાર્તાપિ । યદાહુર્ગુરવઃ
યસ્ય સ્વરૂપનિર્ભાસસ્તદેવાસત્કથં ભવેત્ ।
બાધાતો યદિ સાપ્યેકા પ્રત્યક્ષાનુમયોર્નનુ ॥
પ્રત્યક્ષે યદ્યવિશ્વાસઃ એકત્રાન્યત્ર કા ગતિઃ ।
તત્પૂર્વમનુમાનં ચ કથમાશ્વાસગોચરઃ ॥ ઇતિ ।
નનુ
દૃષ્ટમેવ દ્વિચન્દ્રાદિપ્રતિભાસે ઽપિ બાધિતમ્ ।
ન દૃષ્ટે ઽનુપપન્નત્વં તજ્જ્ઞાતમપિ બાધ્યતે ॥
ઇતિ ચેત્ । ન । બાધ્યસ્યાપ્રતિભાસનાત્ । પ્રતિભાસિનશ્ચાબાધ્યત્વાત્ । તથા હિ
બુદ્ધ્યાકારસ્ય નિર્ભાસો બાધા બાહ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
સ્ફૂર્તાવપ્યવિશ્વાસે ક્વ વિશ્વાસ ઇતિ કીર્તિતમ્ ॥
એતેન ભાસમાનો વા આકારો ઽસન્નિતિ દ્વિતીયો ઽપિ પક્ષઃ પ્રતિક્ષિપ્તઃ, પ્રતિભાસાદેવ સત્તાસિદ્ધેર્બાધકાબકાશાભાવાત્ ।

તથા સન્ વા કશ્ચિન્ન ખ્યાતીતિ તૃતીયસઙ્કલ્પો ઽપિ વ્યાકુલઃ, પ્રકાશવ્યાપ્તત્વાત્ સત્તાયાઃ । અપ્રકાશસ્યાસત્તયા ગ્રસ્તત્વાત્ ॥
નનુ પ્રકાશો નામઃ વસ્તુનઃ સત્તાસાધકં પ્રમાણમ્ । ન ચ પ્રમાણનિવૃત્તાવર્થાભાવઃ । અર્થક્રિયાશક્તિસ્તુ સત્ત્વમ્ । તચ્ચાપ્રકાશસ્યાપિ ન વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્ । સત્યમેતત્ । બહિરર્થબાદે ઽપ્રકાશસ્યાપિ સામર્થ્યાભ્યુપગમાત્ । કેશોણ્ડુકાદિપ્રતિભાસે ઽધ્યવસિતસ્યાર્થક્રિયાશક્તિવિયોગાદેવાભાવસિદ્ધેઃ । સર્વથા બહિરભાવે તુ જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશાવ્યભિચારાત્તાવતૈવ સત્ત્વે કિમર્થક્રિયયા ।
કથમન્યહૃદઃ સત્ત્વં પ્રકાશાદેવ નાસ્ય ચેત્ ।
નાર્થક્રિયાપિ સર્વસ્મૈ ક્વચિચ્ચેદ્ ભાસનં ન કિમ્ ॥
ઇતિ । નિર્વિકલ્પે તાવત્ સ્વસંવેદનસિદ્ધસ્વાકારમન્તરેણ વિપક્ષાદયો ન પરિસ્ફુરન્તિ । અથામી વિકલ્પે પ્રતિભાસન્ત ઇતિ દ્વિતીયઃ સઙ્કલ્પો ઽભ્યુપગમ્યતે, અસ્મિન્નપિ પક્ષે પ્રતિભાસમાન આકારો ઽસાધારણો ઽશબ્દસંસૃષ્ટતયા સ્વસંવેદનતાદાત્મ્યે પ્રવિષ્ટત્વાદ્વસ્તુસન્નેવ ।
અધ્યવસેયતયા વિપક્ષાદયો ગૃહ્યન્ત ઇતિ ચેત્ । તદાપિ તેષાં સ્વરૂપસ્ય નિર્ભાસો ઽસ્તિ ન વા । નિર્ભાસે પ્રત્યક્ષસિદ્ધતૈવ, નાસત્ખ્યાતિઃ । શાસ્ત્રે ઽપિ
(#નિબન્ધ્ 133#)
ઽસ્વરૂપસાક્ષાત્કારિત્વમેવ પ્રત્યક્ષત્વમ્ઽ
ઉક્તમ્ । તસ્ય ચેતરપ્રત્યક્ષેષ્વિવ વિકલ્પે ઽપિ સ્વીકારે વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલમ્ભેન વિકલ્પભ્રાન્તત્વયોર્દૂરમપાસ્તત્વાદ્વિકલ્પે ઽપિ ત્વન્મતે પ્રત્યક્ષત્વમક્ષતમ્ । તત્ કથં તત્સિદ્ધસ્ય પ્રત્યક્ષાન્તરાનુમાનાભ્યાં બાધાભિધાનમ્, તયોરપિ સ્વરૂપાન્તરપ્રકાશપૌરુષત્વાત્ ॥
અથ વિકલ્પભ્રાન્તત્વયોર્વ્યાપકવિરુદ્ધયોઃ સંભવાત્ વિકલ્પે પ્રત્યક્ષત્વમેવાસંભવિ । નન્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમસંભવીતિ સ્વરૂપસાક્ષાત્કારિત્વમસંભવીત્યુક્તમ્ । અથ વિપક્ષાદિરર્થો ઽસ્મિન્ પ્રકાશત ઇતિ વાચા સ્વરૂપસાક્ષાત્કારિત્વં કથિતમિતિ માતા મે બન્ધ્યેતિ વૃત્તાન્તઃ । ઇષ્યતે ચ ત્વયા વિપક્ષાદિસ્વરૂપસાક્ષાત્કારિત્વં બિકલ્પસ્યેતિ પ્રત્યક્ષતાનતિક્રમઃ, અપ્રત્યક્ષત્વે વસ્તુસ્વરૂપસ્ફુરણાયોગાત્ । તતશ્ચ તત્પ્રતિભાસિનો ઽપિ રૂપસ્ય સત એવ ખ્યાતિર્નાસત્ખ્યાતિઃ । ન ચ તદેવ વિકલ્પે પરિસ્ફુરદ્રૂપમસતામીશ્વરાદીનાં સ્વરૂપમ્, અસત્ત્વસ્યૈવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । સ્વરૂપસ્ફુરણે ઽપ્યસત્ત્વે ઽન્યત્રાપિ પ્રકાશિન્યનાશ્વાસાત્ ।
તતો યત્ સાકારવાદે જલ્પિતમ્
નિત્યાદયઃ સન્ત એવ સ્યુઃ
ઇતિ તદાત્મન એવ પતિતમ્ । યદાહુર્ગુરવઃ
સ્વરૂપસાક્ષાત્કરણાદધ્યક્ષત્વં ન ચાપરમ્ ।
વિકલ્પભ્રમભૂમિત્વમત એવ હિ બાધિતમ્ ॥
યદિ નાધ્યક્ષતા તસ્ય રૂપનિર્ભાસ એવ ન ।
તતસ્તદસદીશાદિ પ્રતિભાતીત્યસઙ્ગતમ્ ॥
યદિ તુ પ્રતિભાસેત રૂપમસ્ય સદેવ તત્ ।
તદસત્પ્રતિભાતીતિ તચ્ચ ભાત્યસદેવ વઃ ॥
અથાધ્યવસાયે ઽધ્યવસેયસ્વરૂપસ્ય પ્રતિભાસો નાસ્તીત્યુચ્યતે । ન તદા કસ્યચિદધ્યવસાયઃ । કથમતઃ પ્રતિનિયતવસ્તુવ્યવસ્થાસિદ્ધિઃ । કિં ચ કો ઽયમધ્યવસાયોનામ । કિં વ્યાવૃત્તિભેદપરિકલ્પિતસ્ય પ્રકાશાંશસ્ય, સ્વાકારાંશસ્ય, અલીકાકારસ્ય, બાહ્યવસ્તુનો ઽવસ્તુનો વા સ્ફુરણમધ્યવસાયાર્થઃ । યદિ વા સ્વાકારે બાહ્યારોપઃ, બાહ્યે વા સ્વાકારારોપઃ, સ્વાકારબાહ્યયોર્યોજના, તયોરેકીકરણમેકપ્રતિપત્તિરભેદેન પ્રતિપત્તિઃ ભેદાગ્રહો ઽધ્યવસાયાર્થ ઇતિ વિકલ્પાઃ ।
તત્ર ન તાવદાદિમૌ પક્ષૌ કલ્પનામર્હતઃ । સ્વરૂપે સર્વસ્યૈવ સ્ફુરણસ્ય નિર્વિકલ્પત્વાદવસાયાનુપપત્તિઃ । ઇતરથા નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અલીકસ્ફુરણં તુ પ્રાક્ પ્રત્યાખ્યાતમ્ ।સત્યપિ સ્ફુરણે ઽસ્ફુટત્વાન્નિર્વિકલ્પકમેતત્ । દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનવત્ । અસ્તુ સ્વગ્રાહ્યે તન્નિર્વિકલ્પકમ્, બાહ્યે તુ અધ્યવસેયે (#નિબન્ધ્ 134#) અધ્યવસાય ઇતિ ચેત્ । ન તત્સંબન્ધાભાવાત, તદપ્રતિભાસાચ્ચ । અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તપ્રાયમ્ । બાહ્યવસ્તુસ્વરૂપસ્ફુરણે તુ પ્રત્યક્ષપ્રતિપત્તિરેવાસાવિતિ કો ઽધ્યવસાયઃ । અવસ્તુસ્ફુરણં પુનસ્ત્રિધા વિકલ્પ્ય પ્રાગેવ પ્રત્યાખ્યાતમ્ ।
સ્વાકારે તુ બાહ્યારોપો ન સંભવત્યેવ । તથા હિ જ્ઞાનં કેનચિદાકારેણ સત્યેનાલીકેન વોપજાતં નામ । બાહ્યારોપસ્તુ તદાકારે તત્કૃતો ઽન્યકૃતો વા સ્યાત્ । તત્કૃતત્વે ન તાવત્ તત્કાલ એવ વ્યાપારાન્તરમનુભૂયત ઇતિ કુતસ્તદારોપઃ । કાલાન્તરે ચ સ્વયમેવાસત્ કસ્ય વ્યાપારઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયપક્ષે જ્ઞાનાન્તરમપિ નાકારારોપરાગસઙ્ગિનીમુત્પત્તિમન્તરેણ વ્યાપારાન્તરેણ ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્કરં નામ । તદેતદર્વાચીનજ્ઞાનસદૃશાકારગોચરીકરણે ઽપિ ન બાહ્યારોપવ્યાપારમપરં સ્પૃશતિ તદાકારલેશાનુકારમપહાય । ન ચ શબ્દામુખીકરણમતિરિક્તો વ્યાપારઃ, શબ્દાકારસ્યાપિ સ્વરૂપ એવાન્તર્ભાવાદિતિ નાકારાદન્યો જ્ઞાનવ્યાપારઃ । આરોપ્યમાણશ્ચાસાવર્થો બાહ્યઃ । તત્ર બુદ્ધૌ યદિ સ્વરૂપેણ સ્ફુરતિ સત્યપ્રતીતિરેવાસૌ, ક આરોપઃ । અથ ન પરિસ્ફુરતિ તથાપિ ક આરોપઃ । સ્ફુરણે વા અધિકરણભૂતસ્વાકારાતિરિક્તસ્યારોપ્યમાણાકારસ્યાપિ પ્રતિભાસપ્રસઙ્ગઃ ।
તદાકારસ્ફુરણમેવ તસ્ય સ્ફુરણમિતિ ચેત્ । ન । તસ્યારોપવિષયત્વાત્ । ન હિ મરીચિસ્ફુરણમેવ જલસ્ફુરણમિતિ ન સ્વાકારે બાહ્યારોપઃ । અત એવ બાહ્યે સ્વાકારારોપો નાસ્તિ, આરોપવિષયસ્ય બાહ્યસ્યાસ્ફુરણાત્ । તત એવ સ્વાકારબાહ્યયોર્યોજનાપ્યસંભવિની, યોગ્યયોરપ્રતિભાસાત્ । ન ચૈકીકરણમધ્યવસાયઃ । કો ઽયમેકીકરણાર્થઃ । યદ્યેકતાપત્તૌ પ્રયોજકત્વં તદારોપ્યારોપવિષયયોઃ કદાચિદેકીભાવાભાવાદસંભવ એવ । ન હિ શશવિષાણે કારણં કિઞ્ચિત્ । ન ચ પૂર્વમનેકમેકતામેતીતિ ક્ષણિકવાદિનઃ સાંપ્રતમ્ । અર્થાન્તરોત્પત્તિમાત્રં તુ સ્યાત્ । ન ચ તદુપલબ્ધિગોચરો ઽન્યત્રારોપવિષયાત્ સ્વાકારાત્ । ન ચ તાવતાપ્યર્થસ્ય કિઞ્ચિદિતિ કથમેકીકરણમ્ ।
અથૈકપ્રતીતિરધ્યવસાયઃ । તથાપિ ન દ્વયોરેકપ્રતિપત્તિરધ્યવસેયાનુભવાભાવાત્ । ન ચ દ્વયોઃ પ્રતીતિરિત્યેવાધ્યવસાયઃ નીલપીતવત્ ।
ન ચાભેદેન પ્રતીતિરધ્યવસાયઃ । યતઃ પર્યુદાસપક્ષે ઐક્યપ્રતીતિરુક્તા ભવતિ । સા ચ પ્રત્યુક્તા, અધ્યવસેયપ્રતિપત્ત્યભાવાત્ । ભેદેન પ્રતીતિનિષેધમાત્રે ઽપિ ન બાહ્યસ્ય પ્રતીતિરુક્તેતિ કુતસ્તદધ્યવસાયઃ । યદિ હિ બાહ્યં પ્રકાશેત એકત્વેનાનેકત્વેન વા સતા અસતા વા પ્રતીતિરિતિ યુક્તમ્ ।
સર્વાકારતત્સ્વરૂપતિરસ્કારેણ સા પ્રતીતિરિત્યેકપ્રતીતિરિતિ ચેત્ । તત્સ્વરૂપતિરસ્કારે તર્હિ તદપ્રતિભાસનમેવ । કસ્યચિદંશસ્ય પ્રતિભાસનાદિતિ ચેત્ । ન । નિરંશત્વાદ્વસ્તુનઃ સર્વાત્મના પ્રતિભાસો ઽપ્રતિભાસો વેતિ શાસ્ત્રમેવાત્ર વિસ્તરેણ પરીક્ષ્યતે ।
(#નિબન્ધ્ 135#)
ન ચ ભેદાગ્રહો ઽધ્યવસાયો વક્તવ્યઃ । તથા હિ કિં બાહ્યે ગૃહ્યમાણે ઽગૃહ્યમાણે વા । ન ચ પ્રથમઃ પક્ષઃ, બાહ્યગ્રહણસ્ય પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્ । ગ્રહણે વાધ્યવસાયસ્ય પ્રત્યક્ષતાપ્રસઙ્ગાત્ । અગૃહ્યમાણે તુ બાહ્યે પ્રવૃત્તિનિયમો ન સ્યાત્, અન્યેષામપિ તદાનીમગ્રહણાદન્યત્રાપિ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।

ત્રિલોચનો ઽપીત્થમધ્યવસાયં દૂષયતિ । કો ઽયમધ્યવસાયઃ । કિં ગ્રહણમ્, અહોસ્વિત્ કરણમ્, ઉત યોજના, અથ સમારોપઃ । તત્ર સ્વાભાસમનર્થમર્થ કથં ગૃહ્ણીયાત્, કુર્યાદ્ વા વિકલ્પઃ । ન હિ નીલં પીતં શક્યં ગ્રહીતું કર્તું વા શિલ્પકુશલેનાપિ । નાપ્યગૃહીતેન સ્વલક્ષણેન સ્વાકારં યોજયિતુમર્હતિ વિકલ્પઃ । ન ચ સ્વલક્ષણં વિકલ્પગ્રહણગોચરઃ । ન ચ સ્વાકારમનર્થમર્થમારોપયતિ । ન તાવદગૃહીતસ્વાકારઃ શક્ય આરોપયિતુમિતિ તદ્ગ્રહણમેષિતવ્યમ્ । તત્ર કિં ગૃહીત્વા આરોપયતિ, અથ યદૈવ સ્વાકારં ગૃહ્ણાતિ તદૈવારોપયતિ । નાદ્યઃ । ન હિ ક્ષણિકં વિકલ્પવિજ્ઞાનં ક્રમવન્તૌ ગ્રહણસમારોપૌ કર્તુમર્હતિ । ઉત્તરસ્મિંસ્તુ કલ્પે ઽવિકલ્પસ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષાદ્વિકલ્પાકારાદહઙ્કારાસ્પદાદનહઙ્કારાસ્પદઃ સમારોપ્યમાણો વિકલ્પેન સ્વગોચરો ન શક્યો ઽભિન્નઃ પ્રતિપત્તુમ્ । નાપિ બાહ્યસ્વલક્ષણકત્વેન શક્યઃ પ્રતિપત્તુમ્, વિકલ્પાકારે સ્વલક્ષણસ્ય બાહ્યસ્યાપ્રતિભાસનાદિતિ ।
બાચસ્પતિરપિ અધ્યવસાયં પ્રતિક્ષિપતિ । અનર્થં સ્વાભાસમર્થમધ્યવસ્યતીતિ નિર્વચનીયમેતત્ । નન્વયમારોપયતીતિ કિં વિકલ્પસ્ય સ્વરૂપાનુભવ એવારોપઃ, ઉત વ્યાપારાન્તરં સ્વરૂપાનુભવાત્ । ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ, અનુભવસમારોપયોર્વિકલ્પાવિકલ્પરૂપતયા દ્રવકઠિનવત્તાદાત્મ્યાનુપપત્તેઃ । વ્યાપારાન્તરત્વે તુ ક્રમઃ સમાનકાલતા વા । ન તાવત્ ક્રમઃ, ક્ષણિકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ક્રમવદ્વ્યાપારાયોગાત્ । અક્ષણિકવાદિનામપિ બુદ્ધિકર્મણોર્વિરમ્ય વ્યાપારાનુપપત્તેઃ ન ક્રમવદ્વ્યાપારસંભવઃ । અનુભવસમારોપૌ સમાનકાલાવિતિ ચેત્ । ભવતુ સમાનકાલત્વં કેવલમ્ । આત્મા સ્વભાવસ્થિત એવ વેદ્યઃ, પરભાવેન વેદને સ્વરૂપવેદનાનુપપત્તેઃ । તથા ચાત્મા જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારો ઽનુભૂતો ઽર્થશ્ચ સમારોપિતઃ । ન ત્વાત્મા વેદ્યમાનઃ સમારોપિતો નાર્થઃ સમારોપ્યમાણઃ પ્રત્યક્ષવેદ્યઃ । સ ચ સમારોપઃ સતો ઽસતો વા ગ્રહણમેવ । ન ચ જ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય ગ્રહણં સંભવતીત્યુપપાદિતમ્ ।
સ્વપ્રતિભાસસ્ય બાહ્યાદ્ભેદાગ્રહો બાહ્યસમારોપસ્તતો બાહ્યે વૃત્તિરિતિ ચેત્ । સ કિં ગૃહ્યમાણે બાહ્યે ન વા । ન તાવદ્ ગૃહ્યમાણે । ઉક્તં હ્યેતન્ન તદ્ગ્રહણં સંભવતીતિ । અગૃહ્યમાણે તુ ભેદાગ્રહે ન પ્રવૃત્તિનિયમઃ સ્યાત્, અન્યેષામપિ તદાનીમગ્રહાદન્યત્રાપિ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ । તસ્માદ્ યથા યથાયમધ્યવસાયશ્ચિન્ત્યતે તથા તથા વિશીર્યત એવ । તથા વિકલ્પારોપાભિમાનગ્રહનિશ્ચયાદયો ઽપ્યધ્યવસાયવત્ સ્વાકારપર્યવસિતા એવ સ્ફુરન્તો બાહ્યસ્ય વાર્તામાત્રમપિ ન (#નિબન્ધ્ 136#) જાનન્તીત્યધ્યવસાયસ્વભાવા એવ શબ્દપ્રવૃત્તિમિત્તભેદે ઽપિ તત્કથં યુક્ત્યાગમબહિર્ભૂતો ઽનાત્મસ્ફુરણમાચક્ષીત ।
નન્વેવં વિકલ્પાદીનામસંભવે સંભવે ઽપ્યનાત્મપ્રકાશકત્વાનભ્યુપગમે સર્વજનપ્રસિદ્ધવિધિપ્રતિષેધવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગ ઇતિ લોકવિરોધઃ । વિકલ્પ ઇત્યધ્યવસાયૈત્યારોપ ઇત્યભિમાન ઇતિ ગ્રહ ઇતિ નિશ્ચય ઇત્યાદિકં શાસ્ત્રે પ્રતિપદં પ્રતિપાદિતમ્, તત્સિદ્ધં ચ બહિરર્થાદિકમભ્યુપગતમિત્યાચાર્યવિરોધઃ, ન્યાયવિરોધશ્ચ । તથા હિ સવરેવ પ્રકારૈરવિપરીતસ્વરૂપસંવેદનાદ્ ભ્રાન્તેરત્યન્તમભાવઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ સર્વસત્ત્વાઃ સદૈવ સમ્યક્સમ્બુદ્ધા ભવેયુઃ ।
વિકલ્પિતા બુદ્ધિર્ભ્રાન્તિઃ, સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયાદિતિ ચેત્ । કથમવસીયમાનસ્તયા સો ઽર્થો ન પ્રકાશતે । પ્રકાશમાનો વા કથમસૌ તસ્યાં ન પ્રકાશતે । અથ પ્રકાશત એવ, તદાર્થસ્ય તાદાત્મ્યપ્રસઙ્ગઃ । અસતિ ચાર્થે સારસ્યાત્ અભૂન્માન્ધાતા, ભવિષ્યતિ શઙ્ખો ઽસ્ત્યાત્મા, નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ સર્વાત્મના ચ નિશ્ચયઃ સ્યાત્ । ગૌરિતિ સ્પષ્ટેન ચ સ્વેન લક્ષણેન પ્રકાશેત । સ્વલક્ષણે ચ સઙ્કેતાયોગાત્ વિકલ્પિકૈવ સા બુદ્ધિર્ન સ્યાત્ । તસ્માદશેષગોવ્યક્તિસાધારણેન ગોત્વેન ગોબુદ્ધિરલીકેન સાભિલાપેન વિપ્લવાત્ પ્રખ્યાતીતિ તથા પ્રકાશનમસ્યા ગવાર્થાવસાય ઇત્યેષ્ટવ્યમ્ । એવં હ્યેતે દોષા ન સ્યુઃ, અપ્રતિભાસમાનસ્યાપિ સ્વલક્ષણસ્ય ભ્રાન્ત્યાવસાયાદિતિ ॥
અત્રાભિધીયતે । ન તાવલ્લોકશાસ્ત્રવિરોધૌ, અગૃહીતે ઽપિ બાહ્યે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાદિસમર્થનાત્ સ્વપરવાદિદુરતિક્રમાધ્યવસાયસ્વરૂપનિર્વચનાત્ । ન્યાયવિરોધસ્ય તુ ગન્ધો ઽપિ નાસ્તિ ।
તથા હિ કા પુનરિયં ભ્રાન્તિરસત્ખ્યાતિરતસ્મિંસ્તદ્ગ્રહો વા યદભાવાદિદાનીમેવ મુક્તિરાસજ્યતે ।
ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ, અસત્ખ્યાતેઃ પ્રત્યાખ્યાનાત્ । યદાહુર્ગુરવઃ
યસ્ય સ્વરૂપનિર્ભાસો બાધકાદ્ યદિ તન્ન સત્ ।
બાધકે ઽપિ ક આશ્વાસઃ સ્વરૂપાન્તરભાસિનિ ॥

અન્યસ્વરૂપોપનયાત્ તત્સ્વરૂપનિવારણમ્ ।
તત્રાપિ સંશયો જાતઃ પૂર્વબાધોપલબ્ધિતઃ ॥
ઇયમેવાગ્રહે બાધા નાદ્યજસ્યાપરા યદિ ।
અસ્ય પૂર્વૈવ ભવતુ રૂપનિર્ભાસનં સમમ્ ॥
નાન્યા વ ભાવિનીત્યત્ર પ્રમાણં કિઞ્ચિદસ્તિ વઃ ।
અપિ સ્વરૂપનિર્ભાસે યદા બાધકસંભવઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 137#)
અનિર્ભાસે સ્વરૂપસ્ય હેતુશોધનવિપ્લવે ।
બાધશઙ્કાવિનિર્ભાસે ઽપ્યેવં ચેદ્ વિપ્લવો મહાન્ ॥ ઇતિ ॥
શાસ્ત્રે ચ અતસ્મિંસ્તદ્ગ્રહાત્ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયાદ્ દૃશ્યવિકલ્પ્યયોરેકીકરણાદ્ ભ્રાન્તિરુક્તા । તામયં સમર્થયિતુમસમર્થઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાલીકસ્ફુરણં ભ્રાન્તિરિતિ કાવ્યં વિરચય્ય વિસ્તારયતિ ॥
નન્વતસ્મિંસ્તદ્ગ્રહો ઽપિ ભ્રમઃ સ્વાકારપર્યવસિતજ્ઞાનાદતિરિક્તો બહુભિર્બહુધા વિચાર્યં પ્રત્યાખ્યાતઃ । તત્ કથં તસ્મિન્નપિ પક્ષે ન ભ્રાન્તિક્ષતિર્યેનેદાનીમેવ મુક્તિપ્રસઙ્ગો ન સ્યાદિતિ ચેત્ । તદેતદ્ ભગવતો ભાષ્યકારસ્ય મતવિદ્વેષવિષવ્યાકુલવિક્રોશિતમતિકાતરયતિ કૃપાપરવશધિયઃ । તથા હિ સમનન્તરપ્રત્યયબલાયાતસ્વપ્રતિભાસવિશેષવેદનમાત્રાદગૃહીતે ઽપિ પરત્ર પ્રવૃત્ત્યાક્ષેપો ઽધ્યવસાયઃ । ન ચાસૌ પૂર્વોક્તવાગ્જાલૈઃ પ્રતિહન્તું શક્યઃ, સર્વપ્રાણભૃતાં પ્રત્યાત્મવિદિતત્વાત્, કૈશ્ચિદપ્યનુદ્ભિન્નત્વાત્ । અયમેવ ચ સંસારસ્તત્ક્ષયો મોક્ષ ઇતિ ક્વેદાનીમેવ તદ્વાર્તાપિ । તથા હિ વિચિત્રાનાદિવાસનાવશાત્ પ્રબોધકપ્રત્યયવિશેષાપેક્ષયા વિકલ્પઃ કેનચિદાકારેણોપજાયમાન એવ બહિર્મુખપ્રવૃત્ત્યનુકૂલમર્થક્રિયાસ્મરણાભિલાષાદિપ્રબન્ધમાધત્તે । તતઃ પુરુષાર્થક્રિયાર્થિનો બહિરર્થાનુરૂપાણિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યવધારણાનિ ભવન્તિ । પૃથગ્જનસન્તાનજ્ઞાનક્ષણાનાં તાદૃશો હેતુફલભાવસ્ય નિયતત્વાત્ । અનિશ્ચિતાર્થસંબન્ધવિકલ્પકાલે ઽપિ સદસત્તાનિર્ણયાદિપ્રવૃત્તિપ્રસવઃ । તત્ર યદુભયથા પ્રવૃત્તિસાધનસામર્થ્યમસ્ય સ્વહેતુબલાયાતમયમેવ પ્રવૃત્તિવિષયત્વારોપો ઽધ્યવસાયાપરનામા । યથા ચન્દ્રાદિજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તસ્યાભ્રાન્તસ્ય વા તદ્દર્શનાવસાયજનનમેવ ગ્રહણવ્યાપારઃ ।
સ્વવિદપીયમર્થવિદેવ કાર્યતો દ્રષ્ટવ્યેતિ
ન્યાયાત્ । તથા વિકલ્પસ્યાપ્યગ્નિરત્રેત્યાદિનાકારેણોત્પદ્યમાનસ્ય પ્રવૃત્ત્યાક્ષેપકત્વમેવ બાહ્યાવસાનં નામ । યથા ચ નિર્વિકલ્પદ્વિચન્દ્રાદ્યાકારતૈવ તથાવસાયસાધની, એવમવસાયસ્યાપિ તાદૃશાકારતૈવ વિષયાન્તરવિમુખપ્રવૃત્તિસાધની ॥
નનુ તથા ચ તચ્ચ તેન પ્રતિપાદ્યતે ન ચ તજ્જ્ઞાને તત્ પ્રકાશત ઇતિ શપથેનાપિ ન સંપ્રત્યય ઇતિ ચેત્ । અસંબદ્ધમેતત્ । ન હ્યધ્યવસાયાદ્ બાહ્યસ્ય પટાદેર્વસ્તુનો બાધકાવતારાત્ પૂર્વસન્દિગ્ધવસ્તુભાવસ્ય ક્ષણિકાદેરવસ્તુનો વા શશવિષાણાદેરસ્ફુરણે ઽપિ સિદ્ધિપ્રતિબન્ધો બ્રહ્મણાપિ પ્રતિવિધાતું શક્યઃ । દ્વિવિધો હિ વિષયવ્યવહારઃ, પ્રતિભાસાદધ્યવસાયાચ્ચ । તદિહ પ્રતિભાસાભાવે ઽપિ પરાપોઢસ્વલક્ષણાદેરધ્યવસાયમાત્રેણ વિષયત્વમુક્તમ્, સર્વથા નિર્વિષયત્વે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાદિસકલવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । તતશ્ચ તેન ચ તત્ પ્રતિપાદ્યતે ન ચ જ્ઞાને તત્પ્રકાશ ઇતિ સઙ્ગતિરસ્ત્યેવ, પ્રકાશ્યપ્રકાશકભાવાભાવે ઽપ્યધ્યવસાયાધ્યવસાયકભાવેનાપિ વિષયવિષયિભાવોપપત્તેઃ ।
(#નિબન્ધ્ 138#)
નનુ યદિ નાધ્યવસેયપ્રતીતિસ્તદાગૃહીતે ઽપિ સ્વલક્ષણાદૌ પ્રવૃત્તિરિતિ સર્વત્રાવિશેષેણ પ્રસજ્યેત, સર્વત્રાગૃહીતત્વેન વિશેષાભાવાત્, તતશ્ચ પ્રાપ્તિરપિ નાભિમતસ્ય નિયમેનેત્યનુમાનમપિ વિપ્લુતમ્ । અત્ર બ્રૂમઃ । યદ્યધ્યવસેયમગૃહીતં વિશ્વમપ્યગૃહીતમ્, તથાપિ નિયતવિષયૈવ પ્રવૃત્તિર્ન સર્વત્ર, તથાભૂતસમનન્તરપ્રત્યયબલાયાતનિયતાકારતયા નિયતશક્તિત્વાદ્વિકલ્પસ્ય । નિયતશક્તયો ભાવા હિ પ્રમાણપરિનિષ્ઠિતસ્વભાવાઃ, ન શક્તિસાઙ્કર્યપર્યનુયોગભાજઃ, અસદુત્પત્તિવત્ સર્વત્રાસત્ત્વે ઽપિ હિ બીજાદઙ્કુરસ્યૈવોત્પત્તિઃ, તત્રૈવ તસ્ય શક્તેઃ પ્રમાણેન નિરૂપણાત્ । તથેહાપિ હુતવહાકારસ્ય વિકલ્પસ્ય દાહપાકાદ્યર્થક્રિયાર્થિનસ્તત્સ્મરણવતો હુતવહવિષયાયામેવ પ્રવૃત્તૌ સામર્થ્યં પ્રમાણપ્રતીતં કથમતિપ્રસઙ્ગભાગિ । પ્રત્યાસત્તિચિન્તાયાં ચ તાત્ત્વિકસ્યાપિ વહ્નેર્જ્વલદ્ભાસ્વરાકારત્વં વિકલ્પોલ્લિખિતસ્યાપીતિ, તાવતા તત્રૈવ પ્રવર્તનશક્તિર્જ્વલનવિકલ્પસ્ય ન જલાદૌ ॥
નનુ ચ સાદૃશ્યારોપેણ કિં સ્વાકારસ્ય બાહ્યે સ્વાકારે વા બાહ્યસ્યારોપઃ । ઉભયથાપ્યસઙ્ગતિ, આરોપ્યારોપવિષયયોઃ સ્વાકારબાહયયોર્દ્વયોર્ગ્રહણાસંભવાદિતિ ચેત્ । ન વયમારોપેણ પ્રવૃત્તિં બ્રૂમઃ । કિં તર્હિ, સ્વવાસનાપરિપાકવશાદુપજાયમાનૈવ સા બુદ્ધિરપશ્યન્ત્યપિ બાહયં બાહયે પ્રવૃત્તિમાતનોતીતિ વિપ્લુતૈવ સંસારાત્મિકા ચ । યત્ શાસ્ત્રં
ન જ્ઞાને તુલ્યમુત્પત્તિતો ધિયઃ ।
તથાવિધાયાઃ
ઇતિ । તસ્માન્ન રૂપ્યાદિવદારોપદ્વારેણ પ્રવૃત્તિરપિ તુ તથાવિધાકારોત્પત્તિપ્રતિબદ્ધશક્તિનિયમાત્ । ન ચ વિચારકસ્ય વસ્ત્વદર્શનનિશ્ચયાદપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગચ્છતે । દર્શને ઽપિ હિ પ્રવૃત્તિરર્થક્રિયાર્થિતયા । અર્થક્રિયાપ્રાપ્તિશ્ચ વસ્તુસત્તાનિયમે । સ ચ નિયમો યથા દર્શનાદ્ વસ્તુપ્રતિબન્ધકૃતઃ, તથા વિકલ્પવિશેષાદપિ પારમ્પર્યેણ વસ્તુપ્રતિવસ્તુપ્રતિબન્ધકૃત ઇત્યદર્શને ઽપિ અધ્યવસાયાત્ પ્રવૃત્તિર્યુજ્યત ઇતિ નાનુમાનમનવસ્થિતમ્ । એતેન તચ્ચ ન પ્રતીયતે, તેન ચાભેદાભાસનમિત્યુપાલમ્ભો ઽસંભવીત્યુપદર્શિતમ્, અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકરણમિત્યભેદાદિનિષ્ઠાયા દર્શિતત્વાત્ । તસ્માદવિચારરમણીયો ઽતસ્મિંસ્તદ્ગ્રહ એવ ભ્રાન્તિરારોપાપરનામા, તત્ક્ષયશ્ચ મોક્ષ ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદાહુર્ગુરવઃ
તસ્માત્પ્રવૃત્તેરાક્ષેપે વિકલ્પાકારજન્મનિ ।
મતો જલાદ્યારોપો ઽપિ સત્યાસત્યસમશ્ચ સઃ ॥
તતો યદ્યપિ તત્ત્વેન નારોપો નામ કસ્યચિત્ ।
વ્યવહારકૃતસ્ત્વેષ પ્રતિષેદ્ધું ન શક્યતે ॥
મરીચૌ જલવદ્ યાવદનાત્મન્યાત્મકલ્પનમ્ ।
ભ્રમ એવ હિ સંસારો નિર્વાણં તત્ત્વસંસ્થિતિઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 139#)
તતશ્ચ યાવન્ન વિચારસંભવો ભવો ઽયમન્યઃ શમ ઇત્યયં નયઃ ।
વિચારલીલાલલિતે તુ માનસે ભવઃ શમો વા ક ઇહેતિ કથ્યતામ્ ॥
તથા આર્યમૈત્રેયનાથપાદા અપિ
ન ચાન્તરં કિંચન વિદ્યતે ઽનયોઃ સદર્થવૃત્ત્યા શમજન્મનોરિહ ।
તથાપિ જન્મક્ષયતો વિધીયતે શમસ્ય લાભઃ શુભકર્મકારિણામ્ ॥
આર્યનાગાર્જુનપાદાશ્ચ
નિર્વાણં ચ ભવશ્ચૈવ દ્વયમેવ ન વિદ્યતે ।
પરિજ્ઞાનં ભવસ્યૈવ નિર્વાણમિતિ કથ્યતે ॥
ઇતિ સર્વૈરેવ પ્રકાશૈરવિપરીતસ્વરૂપસંવેદને ઽપિ ભ્રાન્તિવ્યવસ્થાસંભવાદસ્તિ સંસારઃ ॥

યદપ્યુક્તં વિકલ્પસ્યાવિષયશ્ચ બાહ્યમ્ ગ્રહણં ચાસ્ય શબ્દેન સંયોજ્યેતિ વિકલ્પત્વમપિ દુર્યોજમ્, આત્મનિ ચ શબ્દયોજના નાસ્તીતિ વિકલ્પો નામ નાસ્ત્યેવ, તત્કસ્ય વિકલ્પચિન્તેતિ । અત્રભિધીયતે । ઇહાગ્નિરત્રેત્યધ્યવસાયો યથા કાયિકીં વૃત્તિં પ્રસૂતે તથાગ્નિર્મયા પ્રતીયત ઇતિ વાચિકીમપિ પ્રસૂતે, એતદાકારાનુવ્યવસાયરૂપાં માનસીમપિ પ્રસવતિ । એવં ચ સતિ યથા વિકલ્પેનાયમર્થો ગૃહીત ઇતિ નિશ્ચયઃ, તથા શબ્દેન સંયોજ્ય ગૃહીત ઇત્યપિ, અર્થાકારલેશવચ્છબ્દાકારસ્યાપિ સ્ફુરણાત્ । તસ્માદર્થગ્રહાભિમાનવાન્ માનવસ્તાવદભિધાનસંયુક્તગ્રહણાભિમાનવાનપીત્યવસાયાનુરોધાદેવ વિકલ્પવ્યવસ્થા ન તત્ત્વતઃ । યદાહુર્ગુરવઃ
ન શબ્દૈઃ સંસર્ગઃ ક્વચિદપિ બહિર્વા મનસિ વા-
ક્ષરાકારાકીર્ણઃ સ્ફુરતિ પુનરર્થાકૃતિલવઃ ।

ઉભાવપ્યાકારૌ યદપિ ધિય એવાધ્યવસિતિર્
વિધત્તે તૌ બાહ્યે વચસિ ચ વિકલ્પસ્થિતિરતઃ ॥
અભાને પ્રતિભાને વા ન ચારોપો ઽપિ કસ્યચિત્ ।
પ્રતીત્યોત્પાદભેદેન વ્યવસ્થામાત્રમીદૃશમ્ ॥
નિર્વિકલ્પાદ્વિકલ્પસ્ય ભાવે લેશાનુકારિણઃ ।
સઙ્કેતકારિવચનાદ્ બુદ્ધ્યાકારે વિશેષિણિ ॥
(#નિબન્ધ્ 140#)
સઙ્કેતઃ કૃત ઇત્યાસ્થા તાદૃક્ શબ્દશ્રુતૌ પુનઃ ।
પ્રવૃત્ત્યાક્ષેપબુદ્ધ્યાત્મભાવે વાચ્યવ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ।
તસ્માદ્ વસ્તુ વા ઘટપટાદિ સન્દિગ્ધવસ્તુ વા સાધકબાધકાતિક્રાન્તમ્, અવસ્તુ વાત્મદિક્કાલાક્ષણિકાદિકમધ્યવસિતમિતિ, અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતમિત્યર્થઃ । અયમેવ ચારોપૈકીકરણાધ્યવસાયાભેદગ્રહાદીનામર્થઃ સર્વત્ર શાસ્ત્રે બોદ્ધવ્યઃ । તસ્માદધ્યવસાયસ્યાકારવિશેષયોગાદગૃહીતે ઽપિ પ્રવર્તનયોગ્યતા નામ યો ધર્મસ્તયા બાહ્યાધ્યવસાયયોર્ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવશ્ચેત્ સંવૃત્ત્યા દુષ્પરિહરઃ, તદા વિષયિવિષયભાવો ઽપિ લબ્ધ ઇત્યધ્યવસાયમાત્રેણ વિષયવિષયિત્વમુક્તમિતિ યુક્તમ્ । યદાહ અલઙ્કારકારઃ
કથં તદ્વિષયત્વં તત્ર પ્રવર્તનાદિતિ ।
એતેન યદુક્તમ્ કથમવસીયમાનસ્તયાત્માર્થો ન પ્રકાશ્યત ઇત્યાદિ, તન્નિરસ્તમ્, તદપ્રકાશે ઽપિ તદધ્યવસાયસ્ય વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ । અસતિ ચાર્થે સા ન સ્યાદિત્યપ્યયુક્તમ્, આત્માદેરધ્યવસેયસ્ય પ્રતિભાસપ્રતિક્ષેપે બુદ્ધ્યા સહ તાદાત્મ્યાભાવાત્ । ન ચ સર્વાકારનિશ્ચયપ્રસઙ્ગદોષઃ સઙ્ગતઃ । સર્વાકારનિશ્ચયો હિ સર્વેષ્વાકારેષુ પ્રવૃત્તિકારકત્વાત્મા નિરુક્તઃ, ન ચૈકાકારોલ્લેખિનો વિકલ્પસ્યાકારાન્તરે પ્રવર્તનશક્તિરનુભવવિષય ઇતિ કુતઃ શબ્દપ્રમાણાન્તરાનપેક્ષેતિ યુક્તમ્ । તત્ર નિર્વિકલ્પકં સ્પષ્ટપ્રતિભાસત્વાદ્ ગ્રાહકં વ્યવસ્થાપ્યતે । વિકલ્પસ્તુ સ્પષ્ટૈકવ્યાવૃત્ત્યુલ્લેખાદારોપકાદિવ્યવહારભાજનમ્ । યથા ચ બાહ્યે સતિ ક્વચિદ્ ભ્રમવ્યવસ્થા તથાન્તર્નયે ઽપિ સર્વત્ર । કેવલં બહિર્મુખપ્રવૃત્યપેક્ષયા ક્રિયમાણો નાત્મનિ કશ્ચિદ્ ભ્રમ ઇત્યુક્તં ભવતિ । ન ચ ગોસ્વલક્ષણપ્રકાશાવકાશઃ, સ્વાકારસ્યૈવ સ્ફુરણાત્, સ્વલક્ષણે ચ સંકેતાયોગાત્ । વિકલ્પિકૈવ ન સ્યાદિતિ તુ સ્વરૂપાપેક્ષયા સિદ્ધસાધનમ્ । બાહ્યાપેક્ષયા ત્વધ્યવસાયવદ્ વિકલ્પિકૈવ સા બુદ્ધિસ્તથા । તસ્માદશેષગોવ્યક્તિસાધારણેન ગોત્વેન ગોબુદ્ધિરલીકેન સાભિલાપેન વિપ્લવાત્ પ્રખ્યાતીતિ તથા પ્રખ્યાનમસ્યા ગવાવસાય ઇત્યેષ્ટવ્યમિત્યપિ નેષ્ટવ્યમેવ, ચરણમર્દનાદિના પ્રત્યવસ્થાને ઽપિ યુક્તિશાસ્ત્રબહિર્ભૂતત્વાદેતદભાવે ઽપિ કથિતદોષપ્રધ્વંસાત્ । ન હિ વિકલ્પબુદ્ધાવલીકાકારસ્ફુરણમેવ બાહ્યસ્યાધ્યબસાય ઇતિ કાચિદર્થસઙ્ગતિઃ, અર્થસ્યેતિ સંબન્ધાનુપપત્તે । બુદ્ધેરત્ર ક્રમાભાવાત્ પ્રત્યક્ષતૈવ, કથમધ્યવસાયઃ । અપ્રતિભાસમાનસ્યાપિ સ્વલક્ષણસ્ય ભ્રાન્ત્યાવસાયાદિતિ તુ ન બુધ્યામહે । અવસાયેન હિ તદ્વિતિસ્પર્શે પ્રતિભાસઃ કો ઽપરઃ । તદ્વિત્તાવપ્યસ્પષ્ટત્વાદધ્યવસાય ઇત્યપ્યયુક્તમ્, તદ્રૂપવિત્તાવસ્પષ્ટત્વસ્યૈવાભાવાત્ ।
જાતો નામાશ્રયો ઽન્યોન્યશ્ચેતસાં તસ્ય વસ્તુનઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ યત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 141#)
ઇતિ આચાર્યઃ સ્મર્યતામ્ । ન ચ તદાસૌ ભ્રાન્તિર્ભવિતુમર્હતિ, વસ્તુસ્વરૂપસ્યૈવ નિર્ભાસાત્ ॥
અલીકવૃત્તેરિતિ ચેત્ । સૈવાસ્તુ । બાહ્યસ્યાસ્ફુરતો ઽધ્યવસાયઃ કથમ્ । સૈવ સ ઇતિ ચેત્ । અલીકમિદમિતિ વિદુષો બાહ્યાધ્યવસાયવ્યસ્થાભાવાત્, બાહ્યાસ્ફુરણાત્ તદપ્રતિબદ્ધત્વાચ્ચ । પ્રતિબન્ધે ઽપિ તસ્યેપિ સ્યાત્, ન પુનસ્તદધ્યવસાયઃ, તદસ્ફુરણસ્ફુરણયોરપિ તદયોગાદિત્યલમતિનિર્બન્ધેન । તદેવમપ્રતિભાસિનો ઽપિ વિપક્ષાદધ્યવસાયમાત્રસિદ્ધાદેવ વ્યાવૃત્તો દોષત્રયનિર્મુક્તઃ પ્રકાશમાનતાત્મકો હેતુર્યાવત્પ્રકાશાવધિજ્ઞાનાત્મકચિત્રાકારચક્રસ્યૈકત્વં સાધયત્યેવ ॥
યદાહુર્ગુરવઃ
ભાસતે યત્તદેકં તદ્યથા ચિત્રે સિતાકૃતિઃ ।
ભાસતે ચાખિલં ચિત્રં પીતશીતસુખાદિકમ્ ॥
નાત્રાસિદ્ધિઃ પ્રકાશસ્ય ચિત્રે ધર્મિણિ દર્શનાત્ ।
ન ચ સાધ્યવિયુક્તત્વં દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ દૃશ્યતે ॥
એકૈકાણુનિમગ્નત્વાત્ સંવિત્તિર્ન પરસ્પરમ્ ।
ન ચૈકાણુપ્રકાશો ઽસ્તિ સ્થૂલમેવ સ્ફુરત્યતઃ ॥
બાહ્યાણૂનાં પ્રતીભાસો બુદ્ધિરેકા સ્થવીયસી ।
જ્ઞાનાણૂનાં ક એકસ્તુ પ્રતિભાસો ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માત્ સ્થૂલતયા વ્યાપ્તો નિર્ભાસસ્તન્નિવૃત્તિતઃ ।
નિવર્તમાનો ઽનેકસ્માદેકત્વે વિનિયમ્યતે ॥
યથા સજાતીયમતાદ્ ભાગાદ્ભેદનિરાક્રિયા ।
અનાભાસપ્રસઙ્ગેન વિજાતીયમતાત્ તથા ॥
તન્નાસ્તુ સાધ્યો દૃષ્ટાન્તો ન ચ શઙ્કાવિપર્યયે ।
અતો નિર્દોષતો હેતોશ્ચિત્રાદ્વૈતવ્યવસ્થિતિઃ ॥
સંગ્રહશ્લોકશ્ચ
એકત્વેન યથાપ્તિમાનભિમતો ભાસસ્તથા વ્યાપ્યતે
સ્થૌલ્યેનાપ્યણુશો ન હિ ક્વચિદિદં સ્વપ્ને ઽપિ નિર્ભાસનમ્ ।
તેન પ્રત્યણુભેદનેત્યુપરતં તદ્વ્યાપકસ્યાત્યયાદ્
એકત્વેન પરીતમાકૃતિચયશ્ચાયં વિનિર્ભાસતે ॥
ઇતિ ॥
નનુ ચાત્ર દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરુભયમાત્રાપ્યેકત્વં પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનાચ્ચ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણાત્ પ્રતિહતમ્, તત્ કથમનુમાનાદેકત્વસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યદેતત્ પ્રત્યક્ષં ભેદસાધકમુપનીયતે, તત્ કિં નીલાદીનામનાત્મભૂતમાત્મભૂતં (#નિબન્ધ્ 142#) વા । પ્રથમપક્ષે, આસ્તાં તાવદેષામતો ભેદસિદ્ધિઃ, સત્તામાત્રમપિ ન સિધ્યેત્ । સ હિ નીલાદિકો ઽર્થો જડો વિજ્ઞાનાન્તરાત્માલીકસ્વભાવો વા સ્વીકર્તવ્યઃ । ત્રિષ્વપિ પક્ષેષુ પ્રકાશ્યપ્રકાશકભાવાભાવઃ । તથા હિ જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશકત્વં નામ કિં વિદ્યમાનત્વં વ્યાપારાવેશો વા । પ્રથમપક્ષે સર્વસર્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગઃ, સર્વપુરુષજ્ઞાનવિદ્યમાનતાયાઃ સર્વં પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્ । તથા નીલાદિભિરપિ જ્ઞાનસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ, તેષામપિ વિદ્યમાનત્વલક્ષણગ્રાહકત્વસંભવાત્ ॥

અથ જ્ઞાનત્વે સતિ વિદ્યમાનત્વમિતિ સવિશેષણં લક્ષણમુચ્યતે । તત્ કિં નીલાદીનામજ્ઞાનત્વે કોશપાનમાયુષ્મતા કર્તવ્યમ્, યેન સત્તામાત્રેણ સમસમયં સ્ફુરતોર્વિજ્ઞાનનીલાદ્યોઃ પ્રતિજ્ઞામાત્રાદેકસ્ય જડત્વાલીકત્વબાધ્યત્વાપ્રકાશત્વાદિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
અથ દ્વિતીયસ્તદા સ કિં વ્યાપારઃ પ્રત્યક્ષસ્યાત્મા જ્ઞાનાન્તરમ્, અર્થસ્યાત્માર્થાન્તરં વા સ્યાત્ । પ્રથમવિકલ્પે સ્વાત્મનિ કારિત્રવિરોધઃ । દ્વિતીયપક્ષે જ્ઞાનાન્તરં યદ્યન્યવિષયમ્ અર્થસ્ય ન કિઞ્ચિત્ । તદ્વિષયત્વં ચાદ્યાપિ ન સિદ્ધમ્, તત્પ્રત્યાસત્તેરેવ ચિન્ત્યમાનત્વાત્ ॥
તૃતીયે પુનઃ સઙ્કલ્પે નીલાદિકં કૃતમેવ સ્યાત્, ન પ્રકાશિતમ્, તૈલવર્ત્યાદિભિરિવ પ્રદીપઃ । પ્રકાશસ્તુ સ્વયમેવ । તથા ચ જ્ઞાનાન્તરત્વાત્ સન્તાનાન્તરવદપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગઃ ।
ચતુર્થે તુ વિકલ્પે અર્થાન્તરે કૃતે નીલાદિકં તદવસ્થમેવ । ન ચાનાત્મપ્રકાશનસામર્થ્યં જ્ઞાનસ્ય સ્વીકર્તુમુચિતમ્, વ્યાપારવત્ પ્રકાશનસ્યાપ્યેવં નિરાકર્તવ્યત્વાત્ । ન ચાગ્નિધૂમયોઃ કાર્યકારણભાવ ઇવ જ્ઞાનજ્ઞેયયોરપિ સ્વાભાવિકો ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવો વક્તવ્યઃ, પ્રમાણસિદ્ધકાર્યકારણભાવવદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકસ્વરૂપયોરદ્યાપિ નિર્વક્તુમશક્યત્વાદિતિ ક્વ નીલાદિવાર્તાપિ યદ્ભેદસિદ્ધિપ્રત્યાશા પ્રત્યક્ષતઃ સમ્પદ્યતે ॥
અથાત્મભૂતં તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, તદાત્મસ્વસંવેદનમેવ ભેદસાધકમભ્યુપગતં ભવેત્ । તચ્ચ યદિ પ્રત્યાકારં ભિન્નં તદા સર્વેષાં સ્વસ્વરૂપનિમગ્નત્વાચ્ચિત્રપ્રકાશપ્રણાશપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તમ્ ।
અથૈતદ્દોષભયાત્ સર્વેષામાકારાણામેકત્વમેવ સ્વભાવભૂતં સ્વસંવેદનમિષ્યતે, તદૈતદેવ ચિત્રાદ્વૈતં વિજ્ઞાનમુચ્યતે, યદનેકાભિમતાનાં સહોપલબ્ધાનાં નીલસુખાદ્યાકારાણાં સ્વભાવભૂતાખણ્ડસ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષં નામ । યદાહુર્ગુરવઃ
ભ્રમાભ્રમાકલ્પનકલ્પનાનિ, શાતાસિતાદીન્યખિલાક્ષજાનિ ।
જ્ઞાનાન્યભિન્નાનિ સહોપલબ્ધેઃ, પૂર્વાપરત્વં તુ ન વેદ્યમેવ ॥ ઇતિ ।
(#નિબન્ધ્ 143#)
તદેવં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરુભયત્રાપિ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષસિદ્ધમેકત્વમવિદ્યાવશાદ્ વિપ્રતિપત્તૌ સત્યામનુમાનતઃ સાધ્યતે । અત એવ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષાદનુમાનાચ્ચ એકત્વસિદ્ધૌ ન પ્રત્યક્ષાન્તરમ્ । નાપિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણમનુમાનં ભેદસાધનાય પ્રાપ્તાવસરમ્, ભેદગ્રાહકસ્ય ભિન્નસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યોક્તક્રમેણાપ્રામાણ્યાત્, પક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષાદિબાધિતત્વાત્ ।
નનુ બ્રૂયાન્નામ કિઞ્ચિત્, તથાપિ પ્રતિભાસભેદાદ્ ભેદ એવ, ન હિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામેતિ ચેત્ । હન્ત 1 પ્રતિભાસશબ્દેન કિમભિપ્રેતમ્, કિમાકારચક્રં સ્ફુરણં વા । તત્ર યદિ પ્રથમઃ પક્ષઃ, તદા બાહ્યે ઽર્થે પ્રત્યેતવ્યે બુદ્ધ્યાકારઃ પ્રમાણમ્ । તથાચાકારભેદો વ્યવહર્તવ્ય એવ । અન્યથા બાહ્યભેદો ન સિધ્યેત્ । યદા પુનરાકારચક્રમેવ પ્રમેયમ્ સ્વસંવેદનં ચ પ્રમાણં તદા તેનૈવ નીલાદીનાં સ્વભાવભૂતેનાખણ્ડાત્મના એકીકૃતાનાં કથમપ્રમાદી ભેદમાચક્ષીત ।
દ્વિતીયપક્ષે તુ સ્ફુરણં સ્વભાવભૂતાખણ્ડસ્વસંવેદનમેવોક્તમિતિ । તથાપિ કથં ભેદસ્તસ્માદ્ યથોર્ધ્વમિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષતઃ ક્ષણભેદે પ્રતીતે ઽપ્યવિદ્યાવશાદેકત્વાધ્યવસાયઃ તથા તિર્યક્સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણાકારાભેદે ઽધિગતે ઽપ્યવિદ્યાવશાદેવ ભેદાવસાયઃ ॥
યદ્યેવં વિરુદ્ધધર્માધ્યાસતો વિજ્ઞાનાકારચક્રવદ્ વ્યાપ્તો ઽપિ ન ભિદ્યેતેતિ ચેત્ । ન, બાહ્યે ધર્મિણ્યનેકત્વસ્ય સાધ્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદ્યબાધિતત્વાત્ । બુદ્ધ્યાકારકદમ્બકે તૂક્તક્રમેણ સ્વસંવેદનાદિસિદ્ધૈકત્વે ઽનેકત્વસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાદ્ બાધકાવતાર એવ નાસ્તિ । તસ્માદ્ વિજ્ઞાનત્વે સતીતિ હેતુવિશેષણં કર્તવ્યમ્ યેન બાહ્યસ્યૈવ ભેદઃ સિધ્યતિ ॥
નનુ યદિ વિજ્ઞાનાત્મકં વિચિત્રાકારચક્રમેકં તદા નીલાકાર એવ પીતાદ્યાકારવૃન્દં પ્રવિશેત્ । તથા પ્રકાશાકારચક્રયોરભેદો વ્યક્તિસામાન્યવત્ પ્રકાશ એવ, આકારચક્રમેવ વા સ્યાદિતિ ચેત્ । અસદેતત્ । તથા હિ દ્વયોરપ્યનયોઃ પ્રસઙ્ગવિપર્યયયોઃ ભેદઃ, સ ચ બાહ્યાર્થવાદ એવ યુજ્યતે, તત્ર ભેદગ્રાહકસ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષસ્યેષ્ટત્વાત્ । વિજ્ઞાનવાદે ત્વનાત્મપ્રકાશાભાવાત્ સ્વસંવેદનમેવૈકં પ્રમાણમ્ । તતો ઽપિ વિપર્યયસ્ય ભેદસ્ય સિદ્ધેઃ પ્રસઙ્ગો ઽપ્યસઙ્ગતઃ ઇત્યદ્વૈતમેવ ।
કિં ચ એવં સ્થૂલનીલાદ્યાકારો ઽપિ પરમાણુમાત્રે પ્રવિશેદિત્યપ્રતિભાસંજગદાપદ્યેત । અસ્તિ ચ પ્રતિભાસઃ । તસ્માદ્ યથાવસ્થિતાનામેવાકારાણામખણ્ડસ્વસંવેદનાત્મતૈવૈકત્વમ્, ન ભેદો ન સંકોચઃ સ્વીકર્તવ્યો ઽપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગાત્ । તથા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વવસ્તુત્વાદિભિરભેદે કૃતકત્વમેવાનિત્યત્વમેવ વા સ્યાદિત્યપિ પ્રસઙ્ગો વક્તવ્ય આપદ્યેત, સામાન્યવ્યક્ત્યોરિવ તયોર્વસ્તુતો ઽભેદો ઽખણ્ડાત્મત્વાત્ ॥
વ્યાવૃત્તિભેદ એવ પરમિતિ ચેત્ । યદ્યેવં પ્રકાશનીલાદ્યોરપ્યયમેવ ક્રમો જાગર્તીત્યેકાવશેષપ્રસઙ્ગો બાલપ્રલાપઃ । તદેવં
(#નિબન્ધ્ 144#)
બાહ્યં ન નશ્યતિ ભિદાણુતયાપિ સત્ત્વાદર્થક્ત્રિયાવિરહસંકરતાત્મભેદે ।
બુદ્ધિસ્તુ નશ્યતિ ભિદૈવ વિદૈવ સત્ત્વાચ્ચિત્રાપ્યતો ન ભિદમેતિ કિમત્ર કુર્મઃ ॥
નનુ દેશવિતાનાપ્તિર્નાત્માન્તરવિયોગિનઃ ।
દેશવિતાનહાનૌ ન ભાસ ઇત્યપિ શક્યતે ॥
ઇતિ ચેત્ ।
ન સ્વાત્માન્તરમન્યાત્મા સ બાહ્યસ્યૈવ યુજ્યતે ।
બુદ્ધેઃ સ્વવિત્તિનિષ્ઠાયાઃ યઃ પરસ્તસ્ય કા ગતિઃ ॥
હન્ત તથાપિ
નીલાદિવત્તદેકં ચ કથમેતત્ સમેતુ ચેત્ ।
નીલમંશાન્તરં ચૈકં કથં તદ્ભાતિ સઙ્ગતમ્ ॥
નેષ્ટં તદપિ ચેત્ તર્હિ ક્વાણ્વન્તર્ભિદિ ભાસનમ્ ।
ન પરીક્ષાક્ષમં ચાણુઃ કુતસ્તસ્ય તદા ભિદા ॥
મા ભૂદવસ્તુભાવાચ્ચેત્ સો ઽપ્યેકત્વહતૌ ભવેત્ ।
નિર્ભાસાદેકતાસિદ્ધૌ સ્વવિત્તેર્વસ્તુતા સ્થિતા ॥
ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽનુત્પાદો વાસ્ય બાધકઃ ।
એકાનેકવિયોગે ઽપિ સ્ફૂર્તિમાત્રેણ સત્ત્વતઃ ॥
કિં ચ પૂર્વાપરજ્ઞાનમદ્વૈતે યન્ન વિદ્યતે ।
પ્રતીત્યોત્પન્નતા તસ્માદસિદ્ધેરપ્યસાધનમ્ ॥
અનુત્પાદો ઽપ્યનેકાન્તો ઽકાર્યકારણરૂપકમ્ ।
હાને ઽપિ હેતુફલયોઃ સ્ફુરદ્રૂપં ક્વ ગચ્છતુ ॥
એકાનેકતયા વસ્તુવ્યાપ્તિઃ સિદ્ધા યદિ ક્વચિત્ ।
સર્વશૂન્યત્વસમયે હેતુરિષ્ટવિઘાતકૃત્ ॥
અથ લોકપ્ર(સિ)દ્ધૌ ચ ન સર્વલોકકલ્પિતમ્ ।

વસ્તુવ્યવસ્થા શરણં કિં તુ માનેન સઙ્ગતમ્ ॥
ન ચાધ્યક્ષાનુમાનાભ્યામનઙ્ગં ક્વચિદીક્ષિતમ્ ।
યસ્ય રાશિરનેકં સ્યાન્નાપિ વસ્તુ ચ કિઞ્ચિન ॥
યસ્ય ચૈકતરત્વાભ્યાં સત્ત્વવ્યાપ્તિઃ સ હન્યતામ્ ।
અભ્રાન્તવિત્તિમાત્રેણ સત્તાવાદી તુ જિત્વરઃ ॥
॥ સમાપ્તશ્ચિત્રાદ્વૈતપ્રકાશવાદો ઽયમ્ ॥
ગ્રાહયં ન તસ્ય ગ્રહણં (ન) તેન જ્ઞાનાન્તરગ્રાહયતાપિ શૂન્યઃ ।
તથાપિ ચ જ્ઞાનમયઃ પ્રકાશઃ પ્રત્યક્ષપક્ષસ્તુ તવાવિરાસીત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 145#)
॥ 10 ॥
॥ સન્તાનાન્તરદૂષણમ્ ॥
અથેહ પ્રકાશસહોપલમ્ભાદિસાધનબલેન જડપદાર્થરાશાવપાસ્તે નીલપીતાદ્યશેષપદાર્થજાતે ચ સ્વચિત્તપ્રતિભાસાત્મનિ સ્વપ્નમાયાદિવદદ્વયરૂપે સિદ્ધે સન્તાનાન્તરસદસત્તાનિરૂપણાર્થમિદમારભ્યતે ।
એવં હિ કેચિદાહુઃ । અસ્ત્યેવ સન્તાનાન્તરમનુમાનપ્રતીતમ્ । તથા હીચ્છાચિત્તસમનન્તરવ્યાહારવ્યવહારાભાસસ્ય દર્શનાત્ તદભાવે ચાદર્શનાદુપલમ્ભાનુપલમ્ભસાધનમન્વયવ્યતિરેકશરીરમિચ્છાચિત્તેન સહ વ્યાહારાદ્યાભાસસ્ય કાર્યકારણભાવમાત્મસન્તાને ઽવધાર્યેચ્છાચિત્તસ્યાપ્રતિસંવેદનસમયે ઽપિ વિચ્છિન્નવ્યાહારાદ્યાભાસદર્શનાત્ તત્કારણભૂતમિચ્છાચિત્તમનુમીયમાનં સન્તાનાન્તરમેવ વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ ।
અત્રેદમાલોચ્યતે । તદિચ્છાચિત્તં વ્યાહારાદ્યાભાસસ્ય કારણતયા વ્યવસ્થાપ્યમાનમનુમાતુર્દર્શનયોગ્યમથ દૃશ્યાદૃશ્યવિશેષણાનપેક્ષમિચ્છામાત્રમ્ । યદિતાવદાદ્યોવિકલ્પસ્તદાનુમાતુર્દર્શનયોગ્યત્વાદિચ્છાચિત્તસ્યાનુમાનકાલે ઽનુપલબ્ધિરભાવમેવ ગમયતીત્યનુપલમ્ભાખ્યપ્રત્યક્ષબાધિતત્વાત્ ક્વાનુમાનાવકાશસ્તસ્ય । યદિ પુનરિચ્છાચિત્તમનુમાનકાલે ઽપ્યનુભૂયેત, તદા કિમસ્યાનુમાનેન । અથૈવમગ્નિધૂમયોસ્તદુત્પત્તિસિદ્ધ્યનન્તરં નગનિકુઞ્જે ધૂમમુપલભમાનો નાગ્નિમપ્યનુમિનુયાત્, તત્રાપ્યગ્નેરનુપલબ્ધિબાધિતત્વાત્, ઉપલમ્ભે ચાનુમાનવૈફલ્યાત્ । નૈવમ્, અનુમાનસમયે દેશવિપ્રકર્ષવતો વહ્નેર્દર્શનાયોગ્યત્વેન દૃશ્યાનુપલબ્ધિવિરહાત્, અદૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય ચાભાવસાધનત્વવિરોધાત્ । ઇચ્છાચિત્તસ્ય તુ નાસ્તિ દેશવિપ્રકર્ષઃ । ઇચ્છાચિત્તં હિ સ્વસંબદ્ધમેવાનુમાતુર્દર્શનયોગ્યમ્, તસ્ય ચ દેશાદિવિપ્રકર્ષ ઇત્યલૌકિકમેતત્ ।
અથ દ્વિતીયો વિકલ્પઃ । તથા હીચ્છાચિત્તમાત્રં સ્વપરસન્તાનસાધારણદૃશ્યાદૃશ્યવિશેષણાનપેક્ષં વ્યાહારાદ્યાભાસં પ્રતિ કારણતયાવધાર્યતે । તદવધારણં કેન પ્રમાણેન । વ્યાહારાદ્યાભાસસ્ય હીચ્છામાત્રાભાવે ઽભાવં પ્રતીત્ય તદુત્પત્તિસિદ્ધિગવેષણા । ન ચેચ્છામાત્રસ્ય સ્વપરસન્તાનસાધારણસ્ય સ્વસંવેદનેનાન્યેન વાભાવઃ શક્યાવગમઃ । યથા હિ વહ્નિમાત્રસ્ય દેશકાલવ્યવહિતસ્યાપિ ધૂમોત્પાદદેશકાલયોર્યદિ સ્યાદુપલભ્યેતૈવ મયેતિ સંભાવિતસ્યાનુમાતૃપુરુષેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ (#નિબન્ધ્ 146#) ધૂમોત્પાદાત્ પ્રાગભાવે ઽવધાર્યમાણસ્તદુત્પત્તિસિદ્ધિમધ્યાસયતીતિ વ્યવહિતદેશકાલસ્યાપિ વહ્નેર્ધૂમમાત્રં પ્રતિ કારણત્વાવધારણમ્, સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્ય તુ જઠરભવાદિસાધારણસ્ય સર્વથાનુમાતૃપુરુષાશક્યાભાવપ્રતીતિકસ્ય વ્યાપ્તિબહિર્ભાવ એવ । તથાત્રાપીચ્છાચિત્તં પરસન્તાનસાધારણમપિ યાવદ્યદીય સ્યાદુપલભ્યેતૈવ મયેતિ યદિ સંભાવયિતું શક્યેત તદા તદ્વ્યતિરેકસિદ્ધિદ્વારેણ કારણતયાવધાર્યતે । કેવલં સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટે ચિત્તમાત્રે ઽસ્તમિતેયં કથેતિ ॥
ન ચ પરચિત્તં કાલવિપ્રકૃષ્ટં વર્તમાનત્વાદસ્ય, અતીતાનાગતયોરેવ કાલવિપ્રકૃષ્ટત્વેન વ્યવહારાત્ ।
નાપિ દેશવિપ્રકૃષ્ટમ્, યસ્મિન્નેવ હિ શુક્લશઙ્ખાદિદેશે સ્વચિત્તં શુક્લાકારપ્રતિભાસિ સ્વસંવેદનેન વેદ્યતે તદ્દેશવર્ત્યેવ પીતાકારપ્રતિભાસિ પરસન્તાનભાવિ ચિત્તં ન વેદ્યતે । તત્ કથમેષ દેશવિપ્રકર્ષઃ ॥
અથેચ્છાચિત્તમાત્રં સ્વસંવેદનમાત્રાપેક્ષયા ન સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટમ્ । ન હ્યગ્નિરપ્યેકો યેનૈવેન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન દૃશ્યતે તેનૈવાન્યો ઽપિ દૃશ્યમ્ । તત્ર યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમાત્રાપેક્ષયા અગ્નિમાત્રં દૃશ્યમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે તથાત્રાપિ સ્વસંવેદનમાત્રાપેક્ષયા ઇચ્છાચિત્તમાત્રં સ્વપરસન્તાનસાધારણમપિ દૃશ્યમેવેતિ ।
અત્રોચ્યતે । કિમત્ર માત્રશબ્દેનાનુમાતૃપુરુષસંબન્ધાસંબન્ધાભ્યામવિશેષિતં યસ્ય કસ્યચિત્ પુરુષસ્યેન્દ્રિયજ્ઞાનં વસ્તુવિષયીકુર્વાણમસ્ય દૃશ્યતાસંભવે ઽપિનાનિમિતમભિમતમ્ । યદ્યેવં પિશાચાદિરપિ દૃશ્યઃ સ્યાત્ । સો ઽપિ હિ કસ્યચિત્ પુંસો યોગ્યાદેઃ સ્વજાતીયસ્ય વા પિશાચાન્તરસ્ય ભવત્યેવેન્દ્રિયજ્ઞાનગોચર ઇતિ ન કશ્ચિત્ સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટઃ સ્યાત્ । તસ્માદનુમાતૃપુરુષસંબન્ધિત્વમનપાસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્વલક્ષણાદિભેદનિરાસપર એવ માત્રશબ્દો યુક્તઃ । એતદેવાશઙ્કય ધર્મોત્તરેણાભિહિતમ્ -
એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષં ચેદં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ।
ઇત્યાદિ । તેનૈવં દૃશ્યતાસંભાવના યદીહ દેશે કાલે વા સ્યાદ્ ઘટાદિર્નિયમેનોપલભ્યેત, મદીયસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમાત્રસ્ય વિષયીભવેદિતિ । પરચિત્તે તુ ન શક્યમેવમ્ । યદીહ પરચિત્તં સ્યાત્ નિયમેન મદીયસ્ય સ્વસંવેદ(ન) માત્રસ્ય વિષયિ સ્યાદિતિ ॥
યદિ ચેચ્છાચિત્તમાત્રં તદુત્પત્તિગ્રહણસમયે દૃશ્યતયા સંભાવયિતવ્યમ્, તદાનુમાનકાલે ઽપિ દૃશ્યતયા સંભાવ્ય તદનુપલમ્ભેનાભાવસાધને કથમનુમાનં પ્રવર્તયિતુમિદમારબ્ધમ્, પ્રત્યક્ષેણૈવ પક્ષબાધાત્ । ન ચ કાલભેદેન સ્વભાવવિપ્રકર્ષેતરાવિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ । તસ્માદિચ્છાચિત્તમાત્રસ્ય સ્વપરસન્તાનસાધારણસ્ય દૃશ્યતયા સંભાવયિતુમશક્યત્વાત્ વ્યહારાદ્યુત્પાદાત્ પ્રાગનુપલમ્ભે ઽપ્યભાવસિદ્ધૌ ન તદભાવપ્રયુક્તો વ્યાહારાદ્યભાવઃ પ્રતીયત ઇતિ કથં કારણત્વસિદ્ધિર્યતઃ કાર્યહેતુદ્વારેણાનુમીયેત । ઇચ્છાચિત્તવિશેષસ્તુ સ્વસન્તાનભાવી ન ભવત્યેવાનુમાતુર્દૃશ્યઃ । કિં તુ તસ્ય દૃશ્યાનુપલમ્ભાજ્જિજ્ઞાસિતવિશેષે ધર્મિણિ બાધિતસ્ય કથમનુમાનમિત્યુક્તમેવ ॥
(#નિબન્ધ્ 147#)
તદેવમિચ્છાચિત્તવિશેષે સ્વસન્તાનભાવિનિ સાધ્યે પક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષબાધઃ, ઇચ્છાચિત્તમાત્રે ઽપિ સ્વપરસન્તાનસાધારણે સાધ્યે યદ્યનુપલમ્ભમાત્રેણ દૃશ્ય વિશેષણાનપેક્ષેણ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિસમયે તસ્યાભાવઃ પ્રતીયતે, તદા પક્ષીકૃતે ધર્મિણિ તથેતિ સ એવ દોષઃ । અથ ન પ્રતીયતે તદા સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો હેત્વાભાસો વ્યાહારાદિરિતિ સ્થિતમ્ ।

એવં તર્હિ સન્તાનાન્તરસાધકસ્યાભાવાદ્ બાધકસ્યાપિ કસ્યચિદદર્શનાદ્ભવતુ તત્ર સન્દેહ એવેતિ કેચિત્ । તૈરિદં બાધકમભિધીયમાનમવધીયતામ્ । યદિ હિ સન્તાનાન્તરં સંભવેત્ તદા તતો ભેદેન સ્વસન્તાનસ્યાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ । અન્યથા સ્વસન્તાનાદપિ પ્રકાશમાનાત્તસ્ય પરસન્તાનાભિમતસ્ય ભેદો ન સ્યાત્ । ન ચાભેદસ્તયોરિતિ સ્વસન્તાનાદ્ ભેદાભેદાભ્યામબાધ્યસ્ય પરસન્તાનસ્ય સામાન્યશશવિષાણાદિવદભાવ એવાયાત ઇતિ કથં સન્દેહઃ । તસ્માત્ પરસન્તાનાપેક્ષયા સ્વસન્તાનસ્ય ભેદો ઽપ્યવશ્યમ્ભાવ્યઃ । સ ચ ભેદઃ સન્તાનસ્ય સ્વભાવઃ સ્વસન્તાને પ્રતિભાસમાને નિયમેન પ્રતિભાસેત । કથમપરથા પ્રતિભાનાપ્રતિભાનલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસે ઽપિ સ્વસન્તાનસ્ય પરસન્તાનાદ્ ભેદઃ સ્વભાવતામાસાદયેત્ ॥
ન ચાસૌ ભેદઃ પ્રતિભાસતે । ભેદપ્રતિભાસે હિ ઉપગમ્યમાને તદવધિભૂતસ્યાપિ પરસન્તાનસ્ય પ્રતિભાસો દુરપહ્નવઃ સ્યાત્ ।
અસ્માદ્ભિન્નમિતીદં ચેત્ સ્વરૂપં સ્વસ્ય ચેતસઃ ।
સાવધેરસ્ય ભાસઃ સ્યાન્ન વા ગ્રાહ્યં તદાત્મના ॥
ભેદે ઽન્યલેશમપિ નૈતિ કુતો ભિન્નઃ ।
એવમાદિકમશેષમિહ પ્રવચનપ્રદીપશ્રીસાકારસઙ્ગ્રહાદિવચનમનુસ્મર્યતામ્ ।
યથા હિ સ્વસન્તાનમાત્રે પરિસ્ફુરતિ શશવિષાણાદસ્ફુરતો ન ભેદઃ પ્રતિભાતિ તથા પરસન્તાનાદપિ સ્ફુરણવિરહિણો ન ભાત્યેવ ભેદઃ । ન હિ પરસન્તાનાપેક્ષયા કશ્ચિદ્ વિશેષલેશઃ સ્વસન્તાનસ્ય પરિસ્ફુરતિ યો નાસ્તિ શશવિષાણાપેક્ષયા । ન ચ શશવિષાણપરસન્તાનાવપેક્ષ્ય સમાને સ્વસન્તાનપ્રતિભાસે શશવિષાણાપેક્ષયા ન ભેદો નાપ્યભેદઃ પ્રતિભાતિ । પરસન્તાનાપેક્ષયા તુ ભેદ એવ ભાતીત્યેવમવસ્થાપયિતું શક્યમ્ ।
ભેદાભેદયોરભાવપરિહારેણ હિ યથા ભેદો વ્યવસ્થિતઃ તદ્વદ્ ભેદપ્રતિભાસો ઽપિ ભેદાભેદાભાવપ્રતિભાસવિલક્ષણ એવોચિતો ભવિતુમ્, ન ચ તથાનુભૂયતે । તથાપિ ભેદઃ પ્રતિભાતીતિ વચનરચનમેતત્ । ભાષ્યકારન્યાયો ઽપ્યત્ર ભેદપ્રતિભાસદૂષણે વિસ્તરતો ઽવગન્તવ્યઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 148#)
યદિ ચાવધિપ્રતિભાસવિરહે ઽપિ ભેદપ્રતિભાનમિદં પરચિત્તાનુ(કમ્પયા) ક્ષમિતવ્યં (તર્હિ) બહિરર્થસ્યાપિ કથમભાવઃ સિધ્યતિ । શક્યં હિ તત્રાપિ સન્દેહમવતારયિતુમ્, ન બહિરર્થઃ કસ્યચિદાભાસતે, પરસન્તાનસ્તુ પરસ્ય પ્રતિભાસત એવ, તતશ્ચાત્રૈવ સન્દેહો ન બહિરર્થ ઇતિ ચેત્ । એતદપિ સકલં સન્દિગ્ધમેવ । ન હ્યવશ્યં પરસન્તાનઃ પરસ્યાભાસતે, કદાચિદસૌ નાસ્ત્યેવ ન ચાસાવવભાસત ઇત્યપિ વક્તું શક્તેઃ ।
કિં ચ મા નામ ભાસીષ્ટ બહિરર્થઃ કસ્યચિદપિ તથાપિ કથં તદભાવસિદ્ધિર્ભેદપ્રતિભાસાભ્યુપગમવાદિન ઇતીયન્માત્રમિહ વિવક્ષિતમ્ । ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ દોષઃ । તસ્માદ્ બહિરર્થેન સાધારણં સન્તાનાન્તરમિતિ કથં વિજ્ઞપ્તિવાદિનામપિ સંમતં ભવિષ્યતિ । કિં ચ કાર્યકારણભાવો ઽપિ વિજ્ઞાનદ્વયસ્ય ભેદપ્રતિભાસવાદિના બાધિતુમશક્યઃ । પૂર્વભાવિની હિ સંવિત્તિઃ પરસંવિત્ત્યપેક્ષયા ભેદં પૂર્વત્વં ચાત્મનો ગૃહ્ણાત્યેવાવધિપ્રતિભાસવિગમે ઽપિ ॥
પરભાવિન્યપિ સંવિત્તિઃ પૂર્વસંવિત્ત્યપેક્ષયા ભેદં પરત્વં ચાત્મનો ઽધિગચ્છત્યેવ સન્તાનાન્તરવદિતિ નિયતપૂર્વાપરભાવલક્ષણે કાર્યકારણભાવે ઽવભાસમાને ઽવસીયમાને ચ નીલાદિચિત્રાકારવત્ કથમ્
સંવૃત્ત્યાસ્તુ યથા તથા
ઇતિ ભગવતો વાર્તિકકારસ્ય વચનેન ફલિતમત્ર મતે । અપિ ચ ચિત્રાકારચક્રે ધર્મિણ્યદ્વૈતસાધનાર્થમુપન્યસ્તસ્ય પ્રકાશમાનત્વાદિહેતોર્ભેદગ્રાહકપ્રત્યક્ષાપહૃતવિષયત્વમુદ્ભાવયતઃ પ્રતિવાદિનો ભેદગ્રહણમનુમન્યમાનેન સન્તાનાન્તરસન્દેહં ચ વિના કથમુત્તરિતવ્યં ભવતા ॥
નન્વેવમપિ સન્તાનાન્તરાભાવઃ કેન પ્રમાણેન સિદ્ધઃ । ન તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ, તસ્ય વિધિવિષયસ્ય પ્રતિષેધસાધનાતધિકારાત્ । નાપ્યનુમાનેન, તસ્ય દૃશ્યાભાવસાધનનિયતસ્યાતીન્દ્રિયપરચિત્તાભાવસાધને ઽનવતારાદિતિ ચેત્ । અત્ર બ્રૂમઃ । સન્તાનાન્તરસંભવે નિયતભાવઃ તતઓ ભેદઃ સ્વચિત્તસ્ય । અભેદે સ્વસન્તાનાત્ પરસન્તાન એવ સ્યાત્ । યથા ચ યદુપલભ્યમાનં યેનં રૂપેણ ન ભાસતે ન તત્ તેન રૂપેણ સદ્વ્યવહારયોગ્યં યથા નીલં પીતરૂપેણ । નોપલભ્યતે ચ સ્વચિત્તમુપલભ્યમાનં પરસન્તાનાદ્ ભિન્ને(ન)રૂપેણેતિ ભેદસ્ય સ્વચિત્તતાદાત્મ્યનિષેધે દૃશ્યવિશેષણપ્રયોગાનપેક્ષા સ્વભાવાનુપલબ્ધિરિયમ્ ॥
નાપ્યસિદ્ધિઃ, ભેદપ્રતિભાસે તદવધેરપિ પ્રતિભાસપ્રાપ્તેઃ । અવધ્યપ્રતિભાસે તુ ભેદપ્રતિભાસાભાવઃ શશવિષાણભેદપ્રતિભાસાભાવવત્ સિદ્ધ એવ । એવમનેન પ્રમાણેન સન્તાનાન્તરસ્ય સ્વચિત્તાપેક્ષયા ભેદે પ્રતિક્ષિપ્તે અભેદે ચ સ્વયમેવાસંભવિનિ ભેદાભેદાભ્યામવાચ્યત્વં સિદ્ધમ્ । સામાન્યાદિવદ્ વસ્તુતાપહતિરિતિ, કથં (#નિબન્ધ્ 149#) બાધકાભાવાત્ સન્તાનાન્તરે સન્દેહો ઽભિધીયતે । એતચ્ચ શાસ્ત્રીયપ્રમેયસ્મારણમાત્રફલં કિઞ્ચિલ્લિખિતમિતિ । પરમિહ સ્વયમનુસન્ધેયમ્ ।

અપિ ચ સન્તાનાન્તરે તાવદર્વાગ્દૃશાં સન્દેહો ભવદ્ભિરનુમન્યતે । ભગવતસ્તુ કિમવસ્થાપ્યતામ્ । સંદેહાવસ્થાપને કથં સર્વજ્ઞતા । વિદ્યમાનમેવ કદાચિત્ સન્તાનાન્તરં ભગવતા નાવધાર્યતે તથાપ્યસૌ સર્વજ્ઞ ઇતિ કથમેતત્ । અનુમાનં ચ સન્તાનાન્તરવિષયં પ્રાગેવ ચિન્તિતમ્ । ન ચાનુમાનેન પ્રતીતાવપિ સર્વજ્ઞતા ભવિતુમર્હતિ । પ્રત્યક્ષેણ પરચિત્તપ્રતીતૌ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવો ઽપિ પરચિત્તસ્ય ભગવચ્ચિત્તેન સહાયાત ઇતિ બહિરર્થવાદ એવ મુખાન્તરેણોપગતઃ સ્યાત્, કથમયં વઞ્ચયતિ વાદઃ ॥
અસ્મદીયમતેન તુ પરચિત્તં નાસ્ત્યેવેતિ તદવધારણકૃતો(ન) ભગવતઃ સર્વજ્ઞતાક્ષતિદોષઃ । યાવચ્ચ ભેદગ્રહણાભિમાનરૂપા સંવૃસ્ત્તિતાવત્ સન્તાનાન્તરે સન્દેહાત્તદવબોધનાર્થં વચનાદિરપિ પ્રવર્તત ઇતિ સ્વવચનવિરોધો ઽપિ ન સંભવત્યેવ । ન ખલુ સન્તાનાન્તરવિષયઃ સર્વથા સન્દેહો નાસ્ત્યેવેત્યભિમતમસ્માકમ્, અપિ તુ પરમાર્થગતિરિયમુપદર્શિતા । ઇદં હિ સન્તાનાન્તરાભાવસાધનમદ્વયસાધનેન સાધારણમિતિ નૈકનિયતઃ સ્વવચનાદિવિરોધસ્તત્પરિહારો વા । ચિત્રાકારસંભવમાત્રેણાપિ ચ વેદાન્તધ્વાન્તાપસારો ભાષ્યકારેણ દર્શિતઃ । તથા ચ
આત્મા સ તસ્યાનુભવઃ સ ચ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્
ઇત્યાદિવાર્તિકવ્યાખ્યાનભાષ્યમ્ ।
આત્મવાદસ્તર્હિ પ્રસક્ત ઇતિ ચેત્ । ન ચિત્રાકારસંવેદનાત્ ઇત્યાદિ દ્વેષવિકલુષાશેષા એવ તુષાકારો ઽપિ વેદાન્તસિદ્ધાન્ત ઇતિ અલક્ષિત તદ્ગ્રન્થાનુત્થાપયન્તી સન્તાનાન્તરાપેક્ષયા પઠિતવતીત્યવસ્થા (?) સર્વા સંવૃતિસત્યાન્તઃ પાતિની હ્યેવાપૈ(તી) તિ સકલમનાકુલમિતિ ॥
॥ સન્તાનાન્તરદૂષણં સમાપ્તમ્ ॥