Navasāhasāṅkacarita · Chapter 1

avyāt sa vo yasya nisargavakraḥ spṛśaty adhijyasmaracāpalīlām
jaṭāpinaddhoragarājaratna marīcilīḍhobhayakoṭir induḥ //

jaṭāhiratnadyutipāṭalo 'vyāt sa vaḥ śaśī śaṅkaramauliratnam
śrutāv aśokāṅkurakautukena yaṃ kartum icchaty acalendrakanyā //

kumbhasthalī rakṣatu vo vikīrṇa sindūrareṇur dviradānanasya
praśāntaye vighnatamaśchaṭānāṃ niṣṭhyūtabālātapapallaveva //

cakṣus tad unmeṣi sadā mukhe vaḥ sārasvataṃ śāśvatam āvir astu
paśyanti yenāvahitāḥ kavīndrās triviṣṭapābhyantaravarti vastu //

tattvaspṛśas te kavayaḥ purāṇāḥ śrībhartṛmeṇṭhapramukhā jayanti
nistṛṃśadhārāsadṛśena yeṣāṃ vaidarbhamārgeṇa giraḥ pravṛttāḥ //

pūrṇendubimbād api sundarāṇi teṣām adūre purato yaśāṃsi
ye bhartṛmeṇṭhādikavīndrasūkti vyaktopadiṣṭena pathā prayānti //

sarasvatīkalpalataikakandaṃ vandāmahe vākpatirājadevam
yasya prasādād vayam apy ananya kavīndracīrṇe pathi sañcarāmaḥ //

divaṃ yiyāsur mama vāci mudrām adatta yāṃ vākpatirājadevaḥ
tasyānujanmā kavibāndhavasya bhinatti tāṃ saṃprati sindhurājaḥ //

naite kavīndrāḥ kati kāvyabandhe tad eṣa rājñā kim ahaṃ niyuktaḥ
kiṃ vālukāparvatake dhareyam āropyate satsu kulācaleṣu //

aho mahatsāhasam etad eva yad varṇaṇīyo navasāhasāṅkaḥ
dūre paricchedakathā hi satyam etadguṇānām udadher apāṃ ca //

bhaktyāthavāsyaiva mama prabandhe sūkṣmo 'yam unmīlati śaktileśaḥ
ullaṅghito yat kapinā payodhiḥ sevānubhavaḥ sa raghūdvahasya //

samatsare cetasi durjanānāṃ na jātucit sūktiguṇo guṇāya
nisargakṛṣṇendravadhūkapole nirarthakaḥ kuṅkumapattrabhaṅgaḥ //

kim anyad asyāś caritair nṛpasya muktāvadātaiḥ kṛtamaṇḍanāyāḥ
madīyasūkter mukulībhavantu svabhāvaśuddhāni satāṃ manāṃsi //

namo 'stu sāhityarasāya tasmai niṣiktam antaḥ pṛṣatāpi yasya
suvarṇatāṃ vaktram upaiti sadhor durvarṇatāṃ yāti ca durjanasya //

śrīsāhasāṅkojjvalakīrtigarbhā mamāthavā kaṃ na haranti vācaḥ
kasyātra lobhāya na śuktayas tā muktā hi yāsām udare sphuranti //

etāny avantīśvarapārijāta jātāni tārāpatipāṇḍurāṇi
sampraty ahaṃ paśyata! digvadhūnāṃ yaśaḥprasūnāny avataṃsayāmi //

asti kṣitaūjjayinīti nāmnā purī vihāyasy amarāvatīva
babandha yasyāṃ padam indrakalpaḥ śrīvikramāditya iti kṣitīśaḥ //

āmañjuguñjatkalahaṃsapaṅkti vikasvarāmbhojarajaḥpiśaṅgā
ābhāti yasyāḥ parikhā nitambe saśabdajambūnadamekhaleva //

prākāravapracchalataḥ śarīram āvartya līlāśayanaṃ murāreḥ
yatrāntarasthāyinidhānarakṣāṃ vidhātum unmagna ivoragendraḥ //

pade pade sāndrasudhojjvalāni gṛhāṇi yā nākasadāṃ bibharti
abhyudgatānīva phaṇīndralokam āpūrya tadbhūmibhṛtāṃ yaśāṃsi //

himacchaṭāhāribhir aṃśujālaiḥ prālambimuktāphalajālakāni
vilāsinīvibhramamandirāṇi yasyāṃ hasantīva parasparasya //

gṛhāṇi yasyāṃ savarāṅganāni varāṅganā rūpapuraskṛtāṅgyaḥ
rūpaṃ samunmīlitasadvilāsam astraṃ vilāsāḥ kusumāyudhasya //

yatrānanair eṇādṛśām abhikhyāṃ sitāśmavātāyanapaṅktir eti
ambhoruhair ujjvalahemakḷptair ākāśagaṅgājalaveṇikeva //

vidhūyamānāḥ pavanena yasyāṃ nīlāśmaveśmāruṇavaijayantyaḥ
bhinnāñjanaśyāmaghanodgatānāṃ taḍillatānāṃ dyutim āvahanti //

udeti kāntāmaṇimekhalānāṃ gṛhe gṛhe yatra muhur ninādaḥ
āyāti yo 'naṅgajayadvipasya madāvatārotsavaḍiṇḍimatvam //

mukhendubhiḥ pauravilāsinīnāṃ kapolakāntyā kṛtasaṃvibhāgaḥ
na yāti kārśyaṃ bahule 'pi yatra vātāyanāsannataraḥ śaśāṅkaḥ //

na pakṣapātena vadāmi satyam uṣassu yasyāṃ bhavanāṅganebhyaḥ
sammarjanībhiḥ parataḥ kriyante visūtritaikāvalimauktikāni //

yasyām asaṅkṣiptadṛśāṃ stanāṅke kastūrikāpattralatā cakāsti
śarāsanābhyāsavidhau samāpte mukteva godhā makaradhvajena //

vilāsinīsadmalasatpatākā paṭāñcale kāñcanakiṅkiṇīnām
nirantarair yā raṇitair ajasram ājñām ivodghoṣayati smarasya //

pratikṣaṇaṃ yā galitāṃśukānām anaṅgalīlākalahotsaveṣu
analpakṛṣṇāgurudhūmabhaṅgyā vāmabhruvām arpayatīva vāsaḥ //

yatrāṣṭamīcandram upeyivāṃsam ālambya saudheṣv asamagrakāntim
keśāhṛtaiḥ ketakagarbhabarhair āpūrayanty ardham arālakeśyaḥ //

līlākaṭākṣe madirekṣaṇānāṃ sammohanāstrasphuritaṃ niveśya
ratyā saha kṛīḍati puṣpadhanvā yasyām aśokadrumavīthikāsu //

jāne jaganmohanakautukena vidhāya kūjāmiṣam anyapuṣṭaiḥ
aharniśaṃ cūtavaneṣu yasyām adhīyate mānmatham astravedam //

dikcakrasaṃcārimarīcidaṇḍa= cchalena cāmīkaratoraṇānām
avaimi dikpālapurīr vijitya yā hemavetragrahaṇe niyuṅkte //

ullāsiṣu svarṇagavākṣapaṅkter yā raśmidaṇḍeṣu vighūrṇamānaiḥ
bhāty agravedisphaṭikāṃśujālair dodhūyamānojjvalacāmareva //

yasyāṃ gṛhaprāṅganapadmarāga raśmicchaṭāpāṭalam antarikṣam
āliṅgitaṃ kiṃśukaśoṇabhāsā sandhyātapeneva sadā vibhāti //

avāpya yasyāṃ gṛhadīrghikāccha vaiḍūryasopānamayūkhasakhyam
hārītaśaṅkāṃ kalahaṃsaśāvā vāmabhruvāṃ pratyaham arpayanti //

nikāmam acchaiḥ pramadākapolair yatrendubimbākṛtibhiḥ kriyante
svavaktrasaundaryavilokaneṣu vilāsino darpaṇanirvyapekṣāḥ //

parāṅmukhīnām api ratnabhittau prasādavat tadvadanaṃ vilokya
yasyāṃ yuvāno hariṇekṣaṇānām alīkakopaṃ sahasā vidanti //

kurvanti yasyāṃ kusumeṣukeli śramonmiṣatsvedalavās taruṇyaḥ
kapolakālāgurupattravallī kalmāṣam ambho gṛhadīrghikāsu //

yasyāṃ samunmīlati sundarīṇāṃ sā kāpi saubhāgyaviśeṣalakṣmīḥ
vilāsamuktāguṇavad yad āsāṃ sadā priyas tiṣṭhati kaṇṭhalagnaḥ //

avaimi gītena hṛte kuraṅge purandhribhiḥ saudhatalasthitābhiḥ
śyāmāsu yasyāṃ labhate tadaccha= kapolabimbānukṛtiṃ mṛgāṅkaḥ //

durgeti sarvatra gatā prasiddhiṃ nagendrakanyeva sanīlakaṇṭhā
yā lagnakāñcīviṣayeṇa kāntiṃ siṃhāsanenātitarāṃ bibharti //

vṛntād apāstair marutā vikīrṇaiḥ sugandhibhis tīrataruprasūnaiḥ
śiprāsarit kūlatamālanīlā vibhāti yasyāḥ kabarīlateva //

dhūmena yā naikamukhogatena saṃveṣṭyamāṇā paritaś cakāsti
madāttaratneti samatsareṇa kṛtoparodheva mahārṇaveṇa //

vilaṅghayanti śrutivartma yasyāṃ līlāvatīnāṃ nayanotpalāni
bibharti yasyām api vakrimāṇam eko mahākālajaṭārdhacandraḥ //

dhvajāgralagnena vilambatā kham anekaratnāṃśukadambakena
yasyāṃ sa caṇḍīpatimaṇḍapo 'pi bibharti māyūram ivātapattram //

purā kila brahmakamaṇḍalor yat āpūritaṃ puṇyatamābhir adbhiḥ
dhatte 'tra yā tat tripurāntakasya taḍāgam ādarśam ivāṅkadeśe //

yasyām anekāmaraveśmarājir maṇidhvajāgrocchalitair mayūkhaiḥ
likhaty amartyapramadākuceṣu vicitravarṇā iva patralekhāḥ //

yasyāṃ visūtrojjhitamekhalāni tathā śukāvartitasītkṛtāni
śaṃsanti saṃketam uṣassu yūnāṃ śiprātaṭodyānalatāgṛhāṇi //

manoharaiḥ kāmijanasya yasyāṃ nīrandhraniryanmṛganābhigandhaiḥ
sacandanaiḥ kāñcanakeliśailaiḥ kucair ivodyānabhuvo vibhānti //

gatāsu tīraṃ timighaṭṭanena sasaṃbhramaṃ pauravilāsinīṣu
yatrollasatphenataticchalena muktārdrahāseva vibhāti śiprā //

saṃsargam āsādya vilāsinīnāṃ vilāsaveśmāgurudhūpadhūmaiḥ
baddhāspadāḥ saudhaśikhāsu yasyāṃ sugandhi toyaṃ jaladā vamanti //

satpuṣkaroddyotitaraṅgaśobhi ny amandam ārabdhamṛdaṅgavādye
udyānavāpīpayasīva yasyām eṇīdṛśo lāsyagṛhe ramante //

māṇikyavātāyanakāntijāla viluptarathyātimirotkarāsu
śyāmāsu yasyāṃ pramadāḥ kathaṃ cit saṅketam utkampikucāḥ prayānti //

navāmbuvāhapratibimbavatyāṃ yatroccaharmyāruṇaratnabhūmau
vyaktiṃ labhante surasundarīṇāṃ sālaktakāḥ prāvṛṣi pādamudrāḥ //

kṛtāvadhānātiśayena manye yā vedhasā madhyamalokaratnam
svaśilpavijñānaparaprakarṣa prakāśanāyātra vinirmiteva //

rājāsti tasyāṃ sa kulācalendra nikuñjaviśrāntayaśastaraṅgaḥ
bhāsvān grahāṇām iva bhūpatīnām avāptasaṃkhyo dhuri sindhurājaḥ //

nirvyūḍhanānādbhutasāhasaṃ ca raṇe vṛtaṃ ca svayam eva lakṣmyā
nāmnā yam eke navasāhasāṅkaṃ kumāranārāyaṇam āhur anye //

sahelam abhyuddharatā dharitrīṃ magnāṃ dviṣadvārinidhāv agādhe
yenātra nītā pṛthuvikrameṇa vyaktiṃ jagaty ādivarāhalīlā //

uddāmadugdhābdhitaraṅgahāse yasyārikāntākucamaṇḍalāni
hārāḥ patatsāñjanabāṣpapaṅka kalaṅkabhītyeva parityajanti //

sadyaḥ karasparśam avāpya citraṃ raṇe raṇe yasya kṛpāṇalekhā
tamālanīlā śaradindupāṇḍu yaśas trilokābharaṇaṃ prasūte //

parāṅmukhenāpi sadā parasve patyā bhuvaḥ sāgaramekhalāyāḥ
aho yaśaḥ pūrvamahīpatīnām anāvilaṃ yena balād viluptam //

cittaṃ prasādaś ca manasvitā ca bhujaṃ pratāpaś ca vasundharā ca
adhyāsate yasya mukhāravindaṃ dve eva satyaṃ ca sarasvatī ca //

yasyāpsarobhiḥ parigīyamānam ākarṇya bāhvor vijayaprapañcam
śacīkucasparśam ivāpya dhatte romodgamādhyāsitam aṅgam indraḥ //

prasādhitā yena ca bālya eva caturbhir utsāhavatā catasraḥ
śrutena buddhiḥ prabhutā nayena tyāgena lakṣmīr vasudhā balena //

raṇe raṇe muktakṛpaḥ kṛpāṇaṃ yaḥ śātadhāraṃ kṛtavān kṛtāstraḥ
anekarājanyaghaṭākirīṭa māṇikyaśāṇopalapaṭṭikāsu //

bhareṇa bhūmeḥ sphuṭam ā namantyāḥ pāṃsucchaṭāḥ śeṣaphaṇāmaṇīnām
nyamīlayan yadvijayaprayāṇe nāgāṅganānāṃ nayanotpalāni //

anyonyasaṃśleṣaviśīrṇahāra cyutena sevāvasare nṛpāṇām
kīrṇāsu muktānikareṇa yasya kakṣyāsu vārapramadāḥ skhalanti //

ākṣipya hārān nijavikramāgni sphuliṅgaśaṅkām anusandadhanti
yenārikāntākucamaṇḍaleṣu guñjāphalāny ābharaṇīkṛtāni //

kṛpāṇapātair dalatām arāti karīndrakumbhasthalamauktikānām
dhūlicchaṭā māṃsalayanti yasya samudgatāny ājimukhe yaśāṃsi //

indudyutiḥ kundasitān dadhānā guṇān anaṅgotsavavaijayantī
yena dviṣāṃ dūram anāyi kaṇṭhād ekāvalī vāmavilocanā ca //

yasmin vahaty ambudhinemim urvīm maurvīkiṇaśyāmaladīrghadoṣṇi
vibhāvyate pauravarāṅganānām madhyaṃ paraṃ dhāma daridratāyāḥ //

ākrāntadiṅmaṇḍalakuntalendra sāndrāndhakārāntaritaṃ raṇe yaḥ
svarājyam astrāruṇamaṇḍalāgro gṛhītavān dīdhitimān ivāhaḥ //

ākampitānāṃ maruteva yasya doṣṇājibhūmāv atidakṣiṇena
ajāyatāripramadālatānāṃ bāṣpodabindūtkarapuṣpamokṣaḥ //

vipakṣahṛdbhaṅgakṛtā nitāntam bhrūlekhayākuñcitayollasantyā
nākāramātreṇa parantapasya yasyānvakāri kriyayāpi cāpam //

doścandanānokaham āpya yasya samullasatsāndrayaśaḥprasūnā
gatātivṛddhiṃ lavalīlateva nibaddhamūlā paramāralakṣmīḥ //

kṛtānatibhyaḥ sahasā dadāti yaḥ sāmparāyeṣv abhayaṃ ripubhyaḥ
yaśaś ca gṛhṇāti tuṣārahāra mṛṇālakarpūraparāgapāṇḍu //

prakāśitāśaṃ paritaḥ prajānāṃ yasyodayaṃ dhāmanidher vadanti
muktāñjanadhvāntaparigrahāṇi netrāṇi śatrupramadājanasya //

yasya prayāṇe pṛtanābhareṇa pariskhalatsaptasamudramudrā
parasparakṣodasamākulāsu dolāyate bhūḥ phaṇabhṛtphaṇāsu //

vibhinnamānaṃ kamalekṣaṇānāṃ vyaktānubhāvaṃ bhuvanatraye 'pi
āhur janā dīrghaguṇābhirāmaṃ yam ekacāpaṃ kusumāyudhasya //

asaṃśayaṃ prāg asṛjad vidhātā yam ekam eva trijagadvadānyam
kalpadrumādīn atha tais tadīya nirmāṇaśeṣaiḥ paramāṇuleśaiḥ //

akṛtrimatyāgasamudgatāni vipakvatālīdalapāṇḍurāṇi
āśālatānāṃ valayeṣu bhartur yaśāṃsi yasya stabakībhavanti //

yatra pratāporjitarājacakra kirīṭaratnadyuticumbitāṅghrau
yathārthatāṃ yāti yayātipāṇḍu dilīpatulyaujasi rājaśabdaḥ //

ucchindataḥ kṣmāsarasīṃ vigāhya dharmakriyāpaṅkajinīvanāni
svairapracāraḥ kalikuñjarasya yenāṅkuśeneva balān niruddhaḥ //

ciraṃ vibhinnāḥ kumudendukunda bhāsaḥ samagrā api yatra te te
anyonyam ekatra nivāsasaukhya kutūhaleneva guṇā ghaṭante //

kāntyānuliptāni vilocanānām ā pāṭalānām atirodanena
sakuṅkumānīva puno bhavanti yasyārinārīkucamaṇḍalāni //

śriyi pratāpe yaśasi kṣamāyāṃ tyāge vilāse vinaye mahimni
kim anyad ārohati yasya sāmyaṃ na rantidevo na pṛthur na pārthaḥ //

sāmrājyabhārodvahanapragalbho yaśobhaṭākhyaḥ sacivo 'sti yasya
svasūkticaryāsv apareṇa nāmnā ramāṅgadaṃ yaṃ kavayo vadanti //

vijitya laṅkām api vartate yā yasyāś ca nāyāty alakāpi sāmyam
jetuḥ purī sāpy aparāsti tasya dhāreti nāmnā kularājadhānī //

tasyāṃ sa sāhasajitāvanipālamauli ratnāṃśupallavitakāñcanapādapīṭhaḥ
devaḥ kṣamāvalayam etad udañcitaika līlātapatrasulabhābharaṇaṃ bhunakti //