નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 22

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે આહાર્યાભિનયો નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ
સામાન્યાભિનયો નામ જ્ઞેયો વાગઙ્ગસત્ત્વજઃ ।
તત્ર કાર્યઃ પ્રયત્નસ્તુ નાટ્યં સત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતમ્

સત્ત્વાતિરિક્તો ઽભિનયો જ્યેષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે ।
સમસત્ત્વો ભવેન્મધ્યઃ સત્વહીનો ઽધમઃ સ્મૃતઃ

અવ્યક્તરૂપં સત્ત્વં હિ વિજ્ઞેયં ભાવસંશ્રયમ્ ।
યથાસ્થાનરસોપેતં રોમાઞ્ચાસ્રાદિભિર્ગુણૈઃ

અલઙ્કારાસ્તુ નાટ્યજ્ઞૈર્જ્ઞેયા ભાવરસાશ્રયાઃ ।
યૌવને ઽભ્યધિકાઃ સ્ત્રીણા વિકારા વક્ત્રગાત્રજાઃ

આદૌ ત્રયો ઽઙ્ગજસ્તેષાં દશ સ્વાભાવિકાઃ પરે ।
અયત્નજાઃ પુનઃ સપ્ત રસભાવોપબૃંહિતાઃ

દેહાત્મકં ભવેત્સત્ત્વં સત્ત્વાદ્ભાવઃ સમુત્થિતઃ ।
ભાવાત્સમુત્થિતો હાવો હાવાદ્ધેલા સમુત્થિતા

હેલા હાવશ્ચ ભાવશ્ચ પરસ્પરસમુત્થિતાઃ ।
સત્ત્વભેદે ભવન્ત્યેતે શરીરે પ્રકૃતિસ્થિતાઃ

વાગઙ્ગમુખરાગૈશ્ચ સત્ત્વેનાભિનયેન ચ ।
કવેરન્તર્ગતં ભાવં ભાવયન્ભાવ ઉચ્યતે

[ભાવસ્યાતિકૃતં સત્ત્વં વ્યતિરિક્તં સ્વયોનિષુ ।
નૈકાવસ્થાન્તરકૃતં ભાવં તમિહ નિર્દિશેત્]

તત્રાક્ષિભ્રૂવિકારાઢ્યઃ શૃઙ્ગારાકારસૂચકઃ ।
સગ્રીવારેચકો જ્ઞેયો હાવઃ સ્થિતસમુત્થિતઃ

યો વૈ હાવઃ સ એવૈષા શૃઙ્ગારરસસંભવા ।
સમાખ્યાતા બુધૈર્હેલા લલિતાભિનયાત્મિકા

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમઃ કિલિકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટિમિતં બિબ્બોકો લલિતં તથા

વિહૃતં ચેતિ વિજ્ઞેયા દશ સ્ત્રીણાં સ્વભાવજાઃ ।
પુનરેષાં સ્વરૂપાણિ પ્રવક્ષ્યામિ પૃથક્પૃથક્

વાગઙ્ગાલઙ્કારૈઃ શિષ્ટૈઃ પ્રીતિપ્રયોજિતૈર્મધુરૈઃ ।
ઇષ્ટજનસ્યાનુકૃતિર્લીલા જ્ઞેયા પ્રયોગજ્ઞૈઃ

સ્થાનાસનગમનાનાં હસ્તભ્રૂનેત્રકર્મણાં ચૈવ ।
ઉત્પદ્યતે વિશેષો યઃ શ્લિષ્ટઃ સ તુ વિલાસઃ સ્યાત્

માલ્યાચ્છાદનભૂષણ વિલેપનાનામનાદરન્યાસઃ ।
સ્વલ્પો ઽપિ પરાં શોભાં જનયતિ યસ્માત્તુ વિચ્છિતિઃ

વિવિધાનામર્થાનાં વાગઙ્ગાહાર્યસત્ત્વાનામ્ ।
મદરાગહર્ષજનિતો વ્યત્યાસો વિભ્રમો જ્ઞેયઃ

સ્મિતરુદિતહસિતભયહર્ષગર્વદુઃખશ્રમાભિલાષાણામ્ ।
સઙ્કરકરણં હર્ષાદસકૃત્ કિલિકિઞ્ચિતં જ્ઞેયમ્

ઇષ્ટજનસ્ય કથાયાં લીલાહેલાદિદર્શને વાપિ ।
તદ્ભાવભાવનાકૃતમુક્તં મોટ્ટાયિતં નામ

કેશસ્તનધરાદિગ્રહણાદતિહર્ષસંભ્રમોત્પન્નમ્ ।
કુટ્ટમિતં વિજ્ઞેઅયં સુખમપિ દુઃખોપચારેણ

ઇષ્ટાનાં ભાવાનાં પ્રાપ્તાવભિમાનગર્વસંભૂતઃ ।
સ્ત્રીણામનાદરકૃતો બિબ્બોકો નામ વિજ્ઞેયઃ

હસ્તપાદાઙ્ગવિન્યાસો ભ્રૂનેત્રોષ્ઠપ્રયોજિતઃ ।
સૌકુમાર્યાદ્ભવેદ્યસ્તુ લલિતં તત્પ્રકીર્તિતમ્

[કરચરણાઙ્ગન્યાસઃ સભ્રૂનેત્રોષ્ઠસંપ્રયુક્તસ્તુ ।
સુકુમારવિધાનેન સ્ત્રીભિઉરિતીદં સ્મૃતં લલિતમ્]

વાક્યાનાં પ્રીતિયુક્તાનાં પ્રાપ્તાનાં યદભાષણમ્ ।
વ્યાજાત્સ્વભાવતો વાપિ વિહૃતં નામ તદ્ભવેત્

[પ્રાપ્તાનામપિ વચસાં ક્રિયતે યદભાષણં હ્રિયા સ્ત્રીભિઃ ।
વ્યાજાત્સ્વભાવતો વાપ્યેતત્સમુદાહૃતં વિહૃતમ્]

શોભા કાન્તિશ્ચ દીપ્તિશ્ચ તથા માધુર્યમેવ ચ ।
ધૈર્યં પ્રાગલ્ભ્યમૌદાર્યમિત્યેતે સ્યુરયત્નજાઃ

રૂપયૌવનલાવણ્યૈરુપભોગોપબૃંહિતૈઃ ।
અલઙ્કરણમઙ્ગાનાં શોભેતિ પરિકીર્તિતા

વિજ્ઞેયા ચ તથા કાન્તિઃ શોભૈવાપૂર્ણમન્મથા ।
કાન્તિરેવાતિવિસ્તીર્ણા દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

સર્વાવસ્થાવિશેષેષુ દીપ્તેષુ લલિતેષુ ચ ।
અનુલ્બણત્વં ચેષ્ટાયા માધુર્યમિતિ સંજ્ઞિતમ્

ચાપલેનાનુપહતા સર્વાર્થેષ્વવિકત્થના ।
સ્વાભાવિકી ચિત્તવૃત્તિર્ધૈર્યમિત્યભિધીયતે

પ્રયોગનિસ્સાધ્વસતા પ્રાગલ્ભ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
ઔદાર્યં પ્રશ્રયઃ પ્રોક્તઃ સર્વાવસ્થાનુગો બુધૈઃ

સુકુમારે ભવન્ત્યેતે પ્રયોગે લલિતાત્મિકે ।
વિલાસલલિતે હિત્વા દીપ્તે ઽપ્યેતે ભવન્તિ હિ

શોભા વિલાસો માધુર્યં સ્થૈર્યં ગામ્ભીર્યમેવ ચ ।
લલિતૌદાર્યતેજાંસિ સત્ત્વભેદાસ્તુ પૌરુષાઃ

દાક્ષ્યં શૌર્યમથોત્સાહો નીચાર્થેષુ જુગુપ્સનમ્ ।
ઉત્તમૈશ્ચ ગુણૈઃ સ્પર્ધા યતઃ શોભેતિ સા સ્મૃતા

ધીરસંચારિણી દૃષ્ટિર્ગતિર્ગોવૃષભાઞ્ચિતા ।
સ્મિતપૂર્વમથાલાપો વિલાસ ઇતિ કીર્તિતઃ

અભ્યાસત્કરણાનાં તુ શ્લિષ્ટત્વં યત્ર જાયતે ।
મહત્સ્વપિ વિકારેષુ તન્માધુર્યમિતિ સ્મૃતમ્

ધર્ર્માર્થકામસંયુક્તાચ્છુભાશુભસમુત્થિતાત્ ।
વ્યવસાયાદચલનં સ્થૈર્યમિત્યભિસંજ્ઞિતમ્

યસ્ય પ્રભાવાદાકારા હર્ષક્રોધભયાદિષુ ।
ભાવેષુ નોપલક્ષ્યન્તે તદ્ગામ્ભીર્યમિતિ સ્મૃતમ્

અબુદ્ધિપૂર્વકં યત્તુ નિર્વિકારસ્વભાજમ્ ।
શૃઙ્ગારાકારચેષ્ટત્વં લલિતં તદુદાહૃતમ્

દાનમભ્યુપપત્તિશ્ચ તથા ચ પ્રિયભાષણમ્ ।
સ્વજને ચ પરે વાપિ તદૌદાર્યં પ્રકીર્તિતમ્

અધિક્ષેપાવમાનાદેઃ પ્રયુક્તસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રાણત્યયે ઽપ્યસહનં તત્તેજઃ સમુદાહૃતમ્

સત્ત્વજો ઽભિનયોઃ પૂર્વં મયા પ્રોક્તઓ દ્વિજોત્તમાઃ ।
શારીરં ચાપ્યાભિનયં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

ષડાત્મકસ્તુ શારીરો વાક્યં સૂચાઙ્કુરસ્તથા ।
શાખા નાટ્યાયિતં ચૈવ નિવૃત્ત્યઙ્કુર એવ ચ

નાનારસાર્થયુક્તૈર્વૃત્તનિબન્ધૈઃ કૃતઃ સચૂર્ણપદૈઃ ।
પ્રાકૃતસંસ્કૃતપાઠો વાક્યાભિનયો બુધૈર્જ્ઞેયઃ

વાક્યર્થો વાક્યં વા સત્ત્વાઙ્ગૈઃ સૂચ્યતે યદા પૂર્વમ્ ।
પશ્ચાદ્વાક્યાભિનયઃ સૂચેત્યભિસંજ્ઞિતા સા તુ

હૃદયસ્થો નિર્વચનૈરઙ્ગાભિનયઃ કૃતો નિપુણસાધ્યઃ ।
સૂચૈવોત્પત્તિકૃતો વિજ્ઞેયસ્ત્વઙ્કુરાભિનયઃ

યત્તુ શિરોમુખજઙ્ઘોરુપાણિપાદૈર્યથાક્રમં ક્રિયતે ।
શાખાદર્શનમાર્ગઃ શાખાભિનયઃ સ વિજ્ઞેયઃ

નાટ્યાયિતમુપચારૈર્યઃ ક્રિયતે ઽભિનયસૂચયા નાટ્યે ।
કાલપ્રકર્ષહેતોઃ પ્રવેશકૈઃ સંગમો યાવત્

સ્થાને ધ્રુવાસ્વભિનયો યઃ ક્રિયતે હર્ષશોકરોષાદ્યૈઃ ।
ભાવરસસંપ્રયુક્તૈર્જ્ઞેયં નાટ્યાયિતં તદપિ

યત્રાન્યોક્તં વાક્યં સૂચાભિનયેન યોજયેદન્યઃ ।
તત્સંબન્ધાર્થકથં ભવેન્નિવૃત્ત્યઙ્કુરઃ સો ઽથ

એતેષાં તુ ભવેન્માર્ગો યથાભાવરસાન્વિતઃ ।
કાવ્યવસ્તુષુ નિર્દિષ્ટો દ્વાદશાભિનયાત્મકઃ

આલાપશ્ચ પ્રલાપશ્ચ વિલાપઃ સ્યાત્તથૈવ ચ ।
અનુલાપો ઽથ સંલાપસ્ત્વપલાપસ્તથૈવ ચ

સન્દેશાશ્ચાતિદેશશ્ચ નિર્દેશઃ સ્યાત્તથાપરઃ ।
ઉપદેશો ઽપદેશશ્ચ વ્યપદેશશ્ચ કીર્તિતઃ

આભાષણં તુ યદ્વાક્યમાલાપો નામ સ સ્મૃતઃ ।
અનર્થકં વચો યત્તુ પ્રલાપઃ સ તુ કીર્તિતઃ

કરુણપ્રભવો યસ્તુ વિલાપઃ સ તુ કીર્તિતઃ ।
બહુશો ઽભિહિતં વાક્યમનુલાપ ઇતિ સ્મૃતઃ

ઉક્તિપ્રત્યુક્તિસંયુક્તઃ સંલાપ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
પૂર્વોક્તસ્યાન્યથાવાદો હ્યપલાપ ઇતિ સ્મૃતઃ

તદિદં વચનં બ્રૂહીત્યેષ સન્દેશ ઉચ્યતે ।
યત્ત્વયોક્તં મયોક્તં તત્સો ઽતિદેશ ઇતિ સ્મૃતઃ

સ એષો ઽહં બ્રવીમીતિ નિર્દેશ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
વ્યાજાન્તરેણ કથનં વ્યપદેશ ઇહોચ્યતે

ઇદં કુરુ ગૃહાણેતિ હ્યુપદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અન્યાર્થકથનં યત્ સ્યાત્ સો ઽપદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ

એતે માર્ગાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સર્વાભિનયયોજકાઃ ।
સપ્તપ્રકારમેતેષાં પુનર્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

પ્રત્યક્ષશ્ચ પરોક્ષશ્ચ તથા કાલકૃતાસ્ત્રયઃ ।
આત્મસ્થશ્ચ પરસ્થશ્ચ પ્રકારાઃ સપ્ત એવ તુ

એષા બ્રવીમિ નાહં ભો વદામીતિ ચ યદ્વચઃ ।
પ્રત્યક્ષશ્ચ પરોક્ષશ્ચ વર્તમાનશ્ચ તદ્ભવેત્

અહં કરોમિ ગચ્છામિ વદામિ વચનં તવ ।
આત્મસ્થો વર્તમાનશ્ચ પ્રત્યક્ષશ્ચૈવ સ સ્મૃતઃ

કરિષ્યામિ ગમિષ્યામિ વદિષ્યામીતિ યદ્વચઃ ।
આત્મસ્થશ્ચ પરોક્ષશ્ચ ભવિષ્યત્કાલ એવ ચ

હતા જિતા ચ ભગ્નાશ્ચ મયા સર્વે દ્વિષદ્ગણાઃ ।
આત્મસ્થશ્ચ પરોક્ષશ્ચ વૃત્તકાલશ્ચ સ સ્મૃતઃ

[ત્વયા હત જિતાશ્ચેતિ યો વદેન્નાટ્યકર્મણિ ।
પરોક્ષશ્ચ પરસ્થશ્ચ વૃત્તકાલસ્તથૈવ ચ

એષ બ્રવીમિ કુરુતે ગચ્છતીત્યાદિ યદ્વચઃ ।
પરસ્થો વર્તમાનશ્ચ (પ્રત્યક્ષશ્ચ) ભવેત્તથા

સ ગચ્છતિ કરોતીતિ વચનં યદુતાહૃતમ્ ।
પરસ્થં વર્તમાનં ચ પરોક્ષં ચૈવ તદ્ભવેત્

કરિષ્યન્તિ ગમિષ્યન્તિ વદિષ્યન્તીતિ યદ્વચઃ ।
પરસ્થમેષ્યત્કાલં ચ પરોક્ષં ચૈવ તદ્ભવેત્]

હસ્તમન્તરતઃ કૃત્વા યદ્વદેન્નાટ્યકર્મણિ ।
આત્મસ્થં હૃદયસ્થં ચ પરોક્ષં ચૈવ તન્મતમ્

પરેષામાત્મનશ્ચૈવ કાલસ્ય ચ વિશેષણાત્ ।
સપ્તપ્રકારસ્યાસ્યૈવ ભેદા જ્ઞેયા અનેકધા

એતે પ્રયોગા વિજ્ઞેયા માર્ગાભિનયયોજિતાઃ ।
એતેષ્વિહ વિનિષ્પન્નો વિવિધો ઽભિનયો ભવેત્

શિરો હસ્તકટીવક્ષોજઙ્ઘોરુકરણેષુ તુ ।
સમઃ કર્મવિભાગો યઃ સામાન્યાભિનયસ્તુ સઃ

લલિતૈર્હસ્તસંચારસ્તથા મૃદ્વઙ્ગચેષ્ટિતૈઃ ।
અભિનેયસ્તુ નાટ્યજ્ઞૈ રસભાવસમન્વિતૈઃ

અનુદ્ધતમસંભ્રાન્તમનાવિદ્ધાઙ્ગચેષ્ટિતમ્ ।
લયતાલકલાપાતપ્રમાણનિયતાત્મકમ્

સુવિભક્તપદાલાપમનિષ્ઠુરમકાહલમ્ ।
યદીદૃશં ભવેન્નાટ્યં જ્ઞેયમાભ્યન્તરં તુ તત્

એતદેવ વિપર્યસ્તં સ્વચ્છન્દગતિચેષ્ટિતમ્ ।
અનિબદ્ધગીતવાદ્યં નાટ્યં બાહ્યમિતિ સ્મૃતમ્

લક્ષણાભ્યન્તરત્વાદ્ધિ તદાભ્યન્તરમિષ્યતે ।
શાસ્ત્રબાહ્યં ભવેદ્યત્તુ તદ્બાહ્યમિતિ ભણ્યતે

અનેન લક્ષ્યતે યસ્માત્ પ્રયોગઃ કર્મ ચૈવ હિ ।
તસ્માલ્લક્ષણમેતદ્ધિ નાટ્યે ઽસ્મિન્ સંપ્રયોજિતમ્

અનાચાર્યોષિતા યે ચ યે ચ શાસ્ત્રબહિષ્કૃતાઃ ।
બાહ્યં પ્રયુઞ્જતે તે તુ અજ્ઞાત્વાચાર્યકીં ક્રિયામ્

શબ્દં સ્પર્શં ચ રૂપં ચ રસં ગન્ધં તથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાનીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ ભાવૈરભિનયેદ્બુધઃ

કૃત્વા સાચીકૃતાં દૃષ્ટિં શિરઃ પાર્શ્વનતં તથા ।
તર્જની કર્ણદેશે ચ બુધઃ શબ્દં વિનિર્દિશેત્

કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતે નેત્રે કૃત્વા ભ્રૂક્ષેપમેવ ચ ।
તથાંઽસગણ્ડયોઃ સ્પર્શાત્ સ્પર્શમેવં વિનિર્દિશેત્

કૃત્વા પતાકૌ મૂર્ધસ્થૌ કિંચિત્પ્રચલિતાનનઃ ।
નિર્વર્ણયન્ત્યા દૃષ્ટ્યા ચ રૂપં ત્વભિનયેદ્ બુધઃ

કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતે નેત્રે કૃત્વોત્ફુલ્લાં ચ નાસિકામ્ ।
એકોચ્છ્વાસેન ચેષ્ટૌ તુ રસગન્ધૌ વિનિર્દિશેત્

પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાર્થાનાં ભાવા હ્યેતે ઽનુભાવિનઃ ।
શ્રોત્રત્વઙ્નેત્રજિહ્વાનાં ઘ્રાણસ્ય ચ તથૈવ હિ

ઇન્દ્રિયાર્થાઃ સમનસો ભવન્તિ હ્યનુભાવિનઃ ।
ન વેત્તિ હ્યમનાઃ કિંચિદ્વિષયં પઞ્ચધાગતમ્

મનસસ્ત્રિવિધો ભાવો વિજ્ઞેયો ઽભિનયે બુધૈઃ ।
ઇષ્ટસ્તથા હ્યનિષ્ટશ્ચ મધ્યસ્થશ્ચ તથૈવ હિ

પ્રહ્લાદનેન ગાત્રસ્ય તથા પુલકિતેન ચ ।
વદનસ્ય વિકાસેન કુર્યાદિષ્ટનિદર્શનમ્

ઇષ્ટે શબ્દે તથા રૂપે સ્પર્શે ગન્ધે તથા રસે ।
ઇન્દ્રિયૈર્મનસા પ્રાપ્તૈઃ સૌમુખ્યં સંપ્રદર્શયેત્

પરાવૃત્તેન શિરસા નેત્રનાસાવિકર્ષણૈઃ ।
ચક્ષુષશ્ચાપ્રદાનેન હ્યનિષ્ટમભિનિર્દિશેત્

નાતિહૃષ્ટેન મનસા ન ચાત્યર્થજુગુપ્સયા ।
મધ્યસ્થનૈવ ભાવેન મધ્યસ્થમભિનિર્દિશેત્

તેનેદં તસ્ય વાપીદં સ એવં પ્રકરોતિ વા ।
પરોક્ષાભિનયો યસ્તુ મધ્યસ્થ ઇતિ સ સ્મૃતઃ

આત્માનુભાવી યો ઽર્થઃ સ્યાદાત્મસ્થ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।
પરાર્થવર્ણના યત્ર પરસ્થઃ સ તુ સંજ્ઞિતઃ

પ્રાયેણ સર્વભાવાનાં કામાન્નિષ્પત્તિરિષ્યતે ।
સ ચેચ્છાગુણસમ્પન્નો બહુધા પરિકલ્પિતઃ

ધર્મકામો ઽર્થકામશ્ચ મોક્ષકામસ્તથૈવ ચ ।
સ્ત્રીપુંસયોસ્તુ યોગો યઃ સ તુ કામ ઇતિ સ્મૃતઃ

સર્વસ્યૈવ હિ લોકસ્ય સુખદુઃખનિબર્હણઃ ।
ભૂયિષ્ઠં દૃષ્યતે કામઃ સ સુખં વ્યસનેષ્વપિ

યઃ સ્ત્રીપુરુષસંયોગો રતિસંભોગકારકઃ ।
સ શૃઙ્ગાર ઇતિ જ્ઞેય ઉપચારકૃતઃ શુભઃ

ભૂયિષ્ઠમેવ લોકો ઽયં સુખમિચ્છતિ સર્વદા ।
સુખસ્ય હિ સ્ત્રિયો મૂલં નાના શીલાશ્ચા તાઃ પુનઃ

દેવદાનવગન્ધર્વરક્ષોનાગપતત્રિણામ્ ।
પિશાચયક્ષવ્યાલાનાં નરવાનરહસ્તિનામ્

મૃગમીનોષ્ટ્રમકરખરસૂકરવાજિનામ્ ।
મહીષાજગવાદીનાં તુલ્યશીલાઃ સ્ત્રિયઃ સ્મૃતાઃ

સ્નિગ્ધૈરઙ્ગૈરુપાઙ્ગૈશ્ચ સ્થિરા મન્દનિમેષિણિ ।
અરોગા દીપ્ત્યુપેતા ચ દાનસત્ત્વાર્જવાન્વિતા

અલ્પસ્વેદા સમરતા સ્વલ્પભુક્ સુરતપ્રિયા ।
ગન્ધપુષ્પરતા હૃદ્યા દેવશીલાઙ્ગના સ્મૃતા

અધર્મશાઠ્યાભિરતા સ્થિરક્રોધાતિનિષ્ઠુરા ।
મદ્યમાંસપ્રિઅયા નિત્યં કોપના ચાતિમાનિની

ચપલા ચાતિલુબ્ધા ચ પરુષા કલહપ્રિયા ।
ઈર્ષ્યાશીલા ચલસ્નેહા ચાસુરં શીલમાશ્રિતા

ક્રીડાપરા ચારુનેત્રા નખદન્તૈઃ સુપુષ્પિતૈઃ ।
સ્વઙ્ગી ચ સ્થિરભાષી ચ મન્દાપત્યા રતિપ્રિયા

ગીતે વાદ્યે ચ નૃત્તે ચ રતા હૃષ્ટા મૃજાવતી ।
ગન્ધર્વસત્ત્વા વિજ્ઞેયા સ્નિગ્ધત્વક્કેશલોચના

બૃહદ્વ્યાયતસર્વાઙ્ગી રક્તવિસ્તીર્ણલોચના ।
ખરરોમા દિવાસ્વપ્નનિરતાત્યુચ્ચભાષિણી

નખદન્તક્ષતકરી ક્રોધેર્ષ્યાકલહપ્રિયા ।
નિશાવિહારશીલા ચ રાક્ષસં શીલમાશ્રિતા

તીક્ષ્ણનાસાગ્રદશના સુતનુસ્તામ્રલોચના ।
નીલોત્પલસવર્ણા ચ સ્વપ્નશીલાઽતિકોપના

તિર્યગ્ગતિશ્ચલારમ્ભા બહુશ્વાસાતિમાનિની ।
ગન્ધમાલ્યાસવરતાનાગસત્ત્વાઽઙ્ગના સ્મૃતા

અત્યન્તવ્યાવૃતાસ્યા ચ તીક્ષ્ણશીલા સરિત્પ્રિયા ।
સુરાસવક્ષીરરતા બહ્વપત્યા ફલપ્રિયા

નિત્યં શ્વસનશીલાચ તથોદ્યાનવનપ્રિયા ।
ચપલા બહુવાક્છીઘ્રા શાકુનં સત્ત્વમાશ્રિતા

ઊનાધિકાઙ્ગુલિકરા રાત્રૌ નિષ્કુટચારિણિ ।
બાલોદ્વેજનશીલા ચ પિશુના ક્લિષ્ટભાષિણિ

સુરતે કુત્સિતાચારા રોમશાઙ્ગી મહાસ્વના ।
પિશાચસત્ત્વા વિજ્ઞેયા મદ્યમાંસબલિપ્રિયા

સ્વપ્નપ્રસ્વેદનાઙ્ગી ચ સ્થિરશય્યાસનપ્રિયા ।
મેધાવિની બુદ્ધિમતી મદ્યગન્ધામિષપ્રિયા

ચિરદૃષ્ટેષુ હર્ષં ચ કૃતજ્ઞત્વાદુપૈતિ સા ।
અદીર્ઘશાયિની ચૈવ યક્ષશીલાઽઙ્ગના સ્મૃતા

તુલ્યમાનાવમાના યા પરુષત્વક્ ખરસ્વરા ।
શઠાનૃતોદ્ધતકથા વ્યાલસત્ત્વા ચ પિઙ્ગદૃક્

વિભક્તાઙ્ગી કૃતજ્ઞા ચ ગુરુદેવદ્વિજપ્રિયા ।
ધર્મકામાર્થનિરતા હ્યહઙ્કાઆરવિવર્જિતા ।
સુહૃત્પ્રિયા સુશીલા ચ માનુષં સત્ત્વમાશ્રિતા

સંહતાલ્પતનુર્હૃષ્ટા પિઙ્ગરોમા છલપ્રિયા ।
પ્રગલ્ભા ચપલા તીક્ષ્ણા વૃક્ષારામવનપ્રિયા

સ્વલ્પમપ્યુપકારં તુ નિત્યં યા બહુમન્યતે ।
પ્રસહ્યરતિશીલા ચ વાનરં સત્ત્વમાશ્રિતા

મહાહનુલલાટા ચ શરીરોપચયાન્વિતા ।
પિઙ્ગાક્ષી રોમશાઙ્ગી ચ ગન્ધમાલ્યાસવપ્રિયા

કોપના સ્થિરચિત્તા ચ જલોદ્યાનવનપ્રિયા ।
મધુરાભિરતા ચૈવ હસ્તિસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા

સ્વલ્પોદરી ભગ્નનાસા તનુજઙ્ઘા વનપ્રિયા ।
ચલવીસ્તીર્ણનયના ચપલા શીઘ્રગામિની

દિવાત્રાસપરા નિત્યં ગીતવાદ્યરતિપ્રિયા ।
નિવાસસ્થિરચિત્તા ચ મૃગસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા

દીર્ઘપીનોન્નતોરસ્કા ચલા નાતિનિમેષિણી ।
બહુભૃત્યા બહુસુતા મત્સ્યસત્ત્વા જલપ્રિયા

લમ્બોષ્ઠી સ્વેદબહુલા કિઞ્ચિદ્વિકટગામિની ।
કૃશોદરી પુષ્પફલલવણામ્લકટુપ્રિયા

ઉદ્બન્ધકટિપાર્શ્વા ચ ખરનિષ્ઠુરભાષિણી ।
અત્યુન્નતકટીગ્રીવા ઉષ્ટ્રસત્ત્વાઽટવીપ્રિયા

સ્થૂલશીર્ષાઞ્ચિતગ્રીવા દારિતાસ્યા મહસ્વના ।
જ્ઞેયા મકરસત્ત્વા ચ ક્રૂરા મત્સ્યગુણૈર્યુતા

સ્થૂલજિહ્વોષ્ઠદશના રૂક્ષત્વક્કટુભાષિણી ।
રતિયુદ્ધકરી ધૃષ્ટા નખદન્તક્ષતપ્રિયા

સપત્નીદ્વેષિણી દક્ષા ચપલા શીઘ્રગામિની ।
સરોગા બહ્વપત્યા ચ ખરસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા

દીર્ઘપૃષ્ઠોદરમુખી રોમશાલી બલાન્વિતા ।
સુસંક્ષિપ્તલલાટા ચ કન્દમૂલફલપ્રિયા

કૃષ્ણા દંષ્ટોત્કટમુખી હ્રસ્વોદરશિરોરુહા ।
હીનાચારા બહ્વપત્યા સૌકરં સત્ત્વમાશ્રિતા

સ્થિરા વિભક્તપાર્શ્વોરુકટીપૃષ્ઠશિરોધરા ।
સુભગા દાનશીલા ચ ઋજુસ્થૂલશિરોરુહા

કૃશા ચઞ્ચલચિત્તા ચ સ્નિગ્ધવાક્છીઘ્રગામિની ।
કામક્રોધપરા ચૈવ હયસત્ત્વાઙ્ગના સ્મૃતા

કિઞ્ચિદુન્નતવક્ત્રા ચ જલક્રીડાવનપ્રિયા ।
બૃહલ્લલાટા સુશ્રોણી માહિષં સત્ત્વમાશ્રિતા

કૃશા તનુભુજોરસ્કા નિષ્ટબ્ધસ્થિરલોચના ।
સંક્ષિપ્તપાણિપાદા ચ સૂક્ષ્મરોમસમાચિતા

ભયશીલા જલોદ્વિગ્ના બહ્વપત્યા વનપ્રિયા ।
ચઞ્ચલા શીઘ્રગમના હ્યજસત્ત્વા~ઙ્ગના સ્મૃતા

ઉદ્બન્ધગાત્રનયના વિજૃમ્ભણપરાયણા ।
દીર્ઘાલ્પવદના સ્વલ્પપાણિપાદવિભૂષિતા

ઉચ્ચઃસ્વના સ્વલ્પનિદ્રા ક્રોધના સુકૃતપ્રિયા ।
હીનાચારા કૃતજ્ઞા ચ શ્વશીલા પરિકીર્તિતા

પૃથુપીનોઓન્નતશ્રોણી તનુજઙ્ઘા સુહૃત્પ્રિયા ।
સંક્ષિપ્તપાણિપાદા ચ દૃઢારમ્ભા પ્રજાહિતા

પિતૃદેવાર્ચનરતા સત્યશૌચગુરુપ્રિયા ।
સ્થિરા પરિક્લેશસહા ગવાં સત્ત્વં સમાશ્રિતા

નાનાશીલાઃ સ્ત્રિયો જ્ઞેયાઃ સ્વં સ્વં સત્ત્વં સમાશ્રિતાઃ ।
વિજ્ઞાય ચ યથાસત્ત્વમુપસેવેત તાઃ પુનઃ

ઉપચારો યથાસત્ત્વં સ્ત્રીણામલ્પો ઽપિ હર્ષદઃ ।
મહાનપ્યન્યથાયુક્તો નૈવ તુષ્ટિકરો ભવેત્

યથા સંપ્રર્થિતાવાપ્ત્યા રતિઃ સમુપજાયતે ।
સ્ત્રીપુંસયોશ્ચ રત્યર્થમુપચારો વિધીયતે

ધર્માર્થં હિ તપશ્ચર્યા સુખાર્થં ધર્મ ઇષ્યતે ।
સુખસ્ય મૂલં પ્રમદાસ્તાસુ સમ્ભોગ ઇષ્યતે

કામોપભાગો દ્વિવિધો નાટ્યધર્મે ઽભિધીયતે ।
બાહ્યાભ્યન્તરતશ્ચૈવ નારીપુરુષસંશ્રયઃ

આભ્યન્તરઃ પાર્થિવાનાં સ ચ કાર્યસ્તુ નાટકે ।
બાહ્યો વેશ્યાગતશ્ચૈવ સ ચ પ્રકરણે ભવેત્

તત્ર રાજોપભોગં તુ વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
ઉપચારવિધિં સમ્યક્ કામતન્ત્રસમુત્થિતમ્

ત્રિવિધા પ્રકૃતિઃ સ્ત્રીણાં નાનાસત્ત્વસમુદ્ભવા ।
બાહ્યા ચાભ્યન્તરા ચૈવ સ્યાદ્બાહ્યાભ્યન્તરાપરા

કુલીનાભ્યન્તરા જ્ઞેયા બાહ્યા વેશ્યાઙ્ગના સ્મૃતા ।
કૃતશૌચા તુ યા નારી સા બાહ્યાભ્યન્તરા સ્મૃતા

અન્તઃપુરોપચારે તુ કુલજા કન્યકાપિ વા ।
ન હિ રાજોપચારે તુ બાહ્યસ્ત્રીભોગ ઇષ્યતે

આભ્યન્તરો ભવેદ્રાજ્ઞો બાહ્યો બાહ્યજનસ્ય ચ ।
દિવ્યવેશાઙ્ગનાનાં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ સઙ્ગમઃ

કુલજાકામિતં યચ્ચ તજ્જ્ઞેયં કન્યકાસ્વપિ ।
યા ચાપિ વેશ્યા સાપ્યત્ર યથૈવ કુલજા તથા

ઇહ કામસમુત્પતીર્નાનાભાવસમુદ્ભવા ।
સ્ત્રીણાં વા પુરુષાણાં વા ઉત્તમાધમમધ્યમા

શ્રવણાદ્દર્શનાદ્રૂપાદઙ્ગલીલાવિચેષ્ટિતૈઃ ।
મધુરૈશ્ચ સમાલાપૈઃ કામઃ સમુપજાયતે

રૂપગુણાદિસમેતં કલાદિવિજ્ઞાનયૌવનોપેતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુરુષવિશેષં નારી મદનાતુરા ભવતિ

તતઃ કામયમાનાનાં નૃણાં સ્ત્રીણામથાપિ ચ ।
કામાભાવેઙ્ગિતાનીહ તજ્જ્ઞઃ સમુપલક્ષયેત્

લલિતા ચલપક્ષ્મા ચ તથા ચ મુકુલેક્ષણા ।
સ્રસ્તોત્તરપુટા ચૈવ કામ્યા દૃષ્ટિર્ભવેદિહ
[વલિતાન્તા સલાલિત્યસંમિતૈર્વ્યઞ્જિતૈરસ્તથા ।
દૃષ્ટિઃ સા લલિતા નામ સ્ત્રીણામર્ધાવલોકને]

ઈષ્ત્સંરક્તગણ્ડસ્તુ સસ્વેદલવચિત્રિતઃ ।
પ્રસ્પન્દમાનરોમાઞ્ચો મુખરાગો ભવેદિહ

કામ્યેનાઙ્ગવિકારેણ સકટાક્ષનિરીક્ષિતૈઃ ।
તથાભરણસંસ્પર્શૈઃ કર્ણકણ્ડુયનૈરપિ

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રવિલિખનૈઃ સ્તનનાભિપ્રદર્શનૈઃ ।
નખનિસ્તોદનાચ્ચૈવ કેશસંયમનાદપિ

વેશ્યામેવંવિધૈર્ભાવૈર્લક્ષયેન્મદનાતુરામ્ ।
કુલજાયાસ્તથા ચૈવ પ્રવક્ષ્યામીઙ્ગિતાનિ તુ

પ્રહસન્તીવ નેત્રાભ્યાં પ્રતતં ચ નિરીક્ષતે ।
સ્મયતે સા નિગૂઢં ચ વાચં ચાધોમુખી વદેત્

સ્મિતોત્તરા મન્દવાક્યા સ્વેદાકારનિગૂહની ।
પ્રસ્પન્દિતાધરા ચૈવ ચકિતા ચ કુલાઙ્ગના

એવંવિધૈઃ કામલિઙ્ગૈરપ્રાપ્તસુરતોત્સવા ।
દશસ્થાનગતં કામં નાનાભાવૈઃ પ્રદર્શયેત્

પ્રથમે ત્વભિલાષઃ સ્યાદ્ દ્વિતીયે ચિન્તનં ભવેત્ ।
અનુસ્મૃતિસ્તૃતીયે તુ ચતુર્થે ગુણકીર્તનમ્

ઉદ્વેગઃ પઞ્ચમે પ્રોક્તો વિલાપઃ ષષ્ઠ ઉચ્યતે ।
ઉન્માદઃ સપ્તમે જ્ઞેયો ભવેદ્વ્યાધિસ્તથાષ્ટમે

નવમે જડતા ચૈવ દશમે મરણં ભવેત્ ।
સ્ત્રીપુંસયોરેષ વિધિર્લક્ષણં ચ નિબોધત

વ્યવસાયાત્સમારબ્ધઃ સંકલ્પેચ્છાસમુદ્ભવઃ ।
સમાગમોપાયકૃતઃ સો ઽભિલાષઃ પ્રકીર્તિતઃ

નિર્યાતિ વિશતિ ચ મુહુઃ કરોતિ ચાકારમેવ મદનસ્ય ।
તિષ્ઠતિ ચ દર્શનપથે પ્રથમસ્થાને સ્થિતા કામે

કેનોપાયેન સંપ્રાપ્તિઃ કથં વાસૌ ભવેન્મમ ।
દૂતીનિવેદિતૈર્ભાવૈરિતિ ચિન્તાં નિદર્શયેત્

આકેકરાર્ધવિપ્રેક્ષિતાનિ વલયરશનાપરામર્શઃ ।
નીવીનાભ્યાઃ સંસ્પર્શનં ચ કાર્યં દ્વિતીયે તુ

સુમુહુર્મુહુર્નિઃશ્વસિતૈર્મનોરથવિચિન્તનૈઃ ।
પ્રદ્વેષાચ્ચાન્યકાર્યાણામનુસ્મૃતિરુદાહૃતા

નૈવાસને ન શયને ધૃતિમુપલભતે સ્વકર્મણિ વિહસ્તા ।
તચ્ચિન્તોપગતત્વાત્ તૃતીયમેવ પ્રયુઞ્જીત

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગલીલાભિર્વાક્ચેષ્ટાહસિતેક્ષિતૈઃ ।
નાસ્ત્યન્યઃ સદૃશસ્તેનેત્યેતત્ સ્યાદ્ ગુણકીર્તનમ્

ગુણકીર્તનોલ્લુકસનૈરશ્રુસ્વેદાપમાર્જનૈશ્ચાપિ ।
દૂત્યવિરહવિસ્રમ્ભૈરભિનયયોગશ્ચતુર્થે તુ

આસને શયને ચાપિ ન તુષ્યતિ ન તિષ્ઠતિ ।
નિત્યમેવોત્સુકા ચ સ્યાદુદ્વેગસ્થાનમાશ્રિતા

ચિન્તાનિઃશ્વાસખેદેન હૃદ્દાહાભિનયેન ચ ।
કુર્યાત્તદેવમત્યન્તમુદ્વેગાભિનયેન ચ

ઇહ સ્થિત ઇહાસીન ઇહ ચોપગતો મયા ।
ઇતિ તૈસ્તૈર્વિલપિતૈર્વિલાપં સંપ્રયોજયેત્

ઉદ્વિગ્નાત્યર્થમૌત્સુક્યાદધૃત્યા ચ વિલાપિની ।
તતસ્તતશ્ચ ભ્રમતિ વિલાપસ્થાનમાશ્રિતા

તત્સંશ્રિતાં કથાં યુઙ્ક્તે સર્વાવસ્થાગતાપિ હિ ।
પુંસઃ પ્રદ્વેષ્ટિ ચાપ્યન્યાનુન્માદઃ સંપ્રકીર્તિતઃ

તિષ્ઠત્યનિમિષદૃષ્ટિર્દીર્ઘં નિઃશ્વસિતિ ગચ્છતિ ધ્યાનમ્ ।
રોદિતિ વિહારકાલે નાટ્યમિદં સ્યાત્તથોન્માદે

સામદાનાર્થસંભોગૈઃ કામ્યૈઃ સંપ્રેષણૈરપિ ।
સર્વૈર્નિરાકૃતૈઃ પશ્ચાદ્ વ્યાધિઃ સમુપજાયતે

મુહ્યતિ હૃદયં ક્વાપિ પ્રયાતિ શિરસશ્ચ વેદના તીવ્રા ।
ન ધૃતિં ચાપ્યુપલભતે હ્યષ્ટમમેવં પ્રયુઞ્જીત

પૃષ્ટા ન કિઞ્ચિત્ પ્રબ્રતે ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ।
હાકષ્ટવાક્યા તૂષ્ણીકા જડતાયાં ગતસ્મૃતિઃ

અકાણ્ડે દત્તહુંકારા તથા પ્રશિથિલાઙ્ગિકા ।
શ્વાસગ્રસ્તાનના ચૈવ જડતાભિનયે ભવેત્

સર્વૈઃ કૃતૈઃ પ્રતીકારૈર્યદી નાસ્તિ સમાગમઃ ।
કામાગ્નિના પ્રદીપ્તાયા જાયતે મરણં તતઃ

એવં સ્થાનાનિ કાર્યાણિ કામતન્ત્રં સમીક્ષ્ય તુ ।
અપ્રાપ્તૌ યાનિ કામસ્ય વર્જયિત્વા તુ નૈધનમ્

વિવિધૈઃ પુરુષો ઽપ્યેવં વિપ્રલમ્ભસમુદ્ભવૈઃ ।
ભાવૈરેતાનિ કામસ્ય નાનારૂપાણિ યોજયેત્.

એવં કામયમાનાનાં સ્ત્રીણા નૃણામથાપિ વા ।
સામાન્યગુણયોગેન યુઞ્જીતાભિનયં બુધઃ

ચિન્તાનિઃશ્વાસખેદેન હૃદ્દાહાભિનયેન ચ ।
તથાનુગમન્નાચ્ચાપિ તથૈવાધ્વનિરીક્ષણાત્

આકાશવીક્ષણાચ્ચાપિ તથા દીનપ્રભાષણાત્ ।
સ્પર્શનાન્મોટનાચ્ચાપિ તથા સાપાશ્રયાશ્રયાત્

એભિર્નાનાશ્રયોત્પન્નૈર્વિપ્રલમ્ભસમુદ્ભવૈઃ ।
કામસ્થાનાનિ સર્વાણિ ભૂયિષ્ઠં સમ્પ્રયોજયેત્

સ્રજો ભૂષણગન્ધાંશ્ચ ગૃહાણ્યુપવનાનિ ચ ।
કામાગ્નિના દહ્યમાનઃ શીતલાનિ નિષેવતે

પ્રદહ્યમાનઃ કામાર્તો બહુસ્થાનસમર્દિતઃ ।
પ્રેષયેત્કામતો દૂતીમાત્માવસ્થાપ્રદર્શિનીમ્

સન્દેશં ચૈવ દૂત્યાસ્તુ પ્રદદ્યાન્મદનાશ્રયમ્ ।
તસ્યેયં સમવસ્થેતિ કથયેદ્વિનયેન સા

અથાવેદિતભાવાર્થો રત્યુપાયં વિચિન્તયેત્ ।
અયં વિધિર્વિધાનજ્ઞૈઃ કાર્યઃ પ્રચ્છન્નકામિતે

વિધિં રાજોપચારસ્ય પુનર્વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ ।
અભ્યન્તરગતં સમ્યક્ કામતન્ત્રસમુત્થિતમ્

સુખદુઃખકૃતાન્ ભાવાન્ નાનાશીલસમુત્થિતાન્ ।
યાન્યાન્ પ્રકુરુતે રાજા તાન્સ્તાન્ લોકાનુવર્તતે

ન દુર્લભાઃ પાર્થિવાનાં સ્ત્ર્યર્થમાજ્ઞાકૃતાઃ ગુણાઃ ।
દાક્ષિણ્યાત્તુ સમુદ્ભૂતઃ કામો રતિકરો ભવેત્

બહુમાનેન દેવીનાં વલ્લભાનાં ભયેન ચ ।
પ્રચ્છન્નકામિતં રાજ્ઞા કાર્યં પરિજનં પ્રતિ

યદ્યપ્યસ્તિ નરેન્દ્રાણાં કામતન્ત્રમનેકધા ।
પ્રચ્છન્નાકામિતં યત્તુ તદ્વૈ રતિકરં ભવેત્

યદ્વામાભિનિવેશિત્વં યતશ્ચ વિનિવાર્યતે ।
દુર્લભત્વં ચ યન્નાર્યાઃ સા કામસ્ય પરા રતિઃ

રાજ્ઞામન્તઃપુરજને દિવાસમ્ભોગ ઇષ્યતે ।
વાસોઅપચારો યશ્ચૈઅષાં સ રાત્રૌ પરિકીર્તિતઃ

પરિપાટ્યાં ફલાર્થે વા નવે પ્રસવ એવ વા ।
દુઃખે ચૈવ પ્રમોદે ચ ષડેતે વાસકાઃ સ્મૃતાઃ

ઉચિતે વાસકે સ્ત્રીનામૃતુકાલે ઽપિ વા નૃપૈઃ ।
પ્રેષ્યાણામથવેષ્ટાનાં કાર્યં ચૈવોપસર્પણમ્

તત્ર વાસકસજ્જા ચ વિરહોત્કણ્ઠિતાપિ વા ।
સ્વાધીનભર્તૃકા ચાપિ કલહાન્તરિતાપિ વા

ખણ્ડિતા વિપ્રલબ્ધા વા તથા પ્રોષિતભર્તૃકા ।
તથાભિસારિકા ચૈવ જ્ઞેયાસ્ત્વષ્ટૌ તુ નયિકાઃ

ઉચિતે વાસકએ યા તુ રતિસંભોગલાલસા ।
મણ્ડનં કુરુતે હૃષ્ટા સા વૈ વાસકસજ્જિકા

અનેકકાર્યવ્યાસઙ્ગાદ્યસ્યા નાગચ્છતિ પ્રિયઃ ।
તદનાગતદુઃખાર્તા વિરહોત્કણ્ઠિતા તુ સા

સુરતાતિરસૈર્બદ્ધો યસ્યાઃ પાર્શ્વે તુ નાયકઃ ।
સાન્દ્રામોદગુણપ્રાપ્તા ભવેત્ સ્વાધીનભર્તૃકા

ઈર્ષ્યાકલહનિષ્ક્રાન્તો યસ્યા નાગચ્છતિ પ્રિયઃ ।
સામર્ષવશસંપ્રાપ્તા કલહાન્તરિતા ભવેત્

વ્યાસઙ્ગાદુચિતે યસ્યા વાસકે નાગતઃ પ્રિયઃ ।
તદનાગમદુઃખાર્તા ખણ્ડિતા સા પ્રકીર્તિતા

યસ્યા દૂતીં પ્રિયઃ પ્રેષ્ય દત્ત્વા સંકેતમેવ વા ।
નાગતઃ કારણેનેહ વિપ્રલબ્ધા તુ સા ભવેત્

નાનાકાર્યાણિ સન્ધાય યસ્યા વૈ પ્રોષિતઃ પ્રિયઃ ।
સારૂઢાલકકેશાન્તા ભવેત્ પ્રોષિતભર્તૃકા

હિત્વા લજ્જાં તુ યા શ્લિષ્ટા મદેન મદનેન ચ ।
અભિસારયતે કાન્તં સા ભવેદભિસારિકા

આસ્વવસ્થાસુ વિજ્ઞેયા નાયિકા નાટકાશ્રયા ।
એતાસાં ચૈવ વક્ષ્યામિ કામતન્ત્રમનેકધા

ચિન્તાનિઃશ્વાસખેદેન હૃદ્દાહાભિનયેન ચ ।
સખીભિઃ સહ સંલાપૈરાત્માવસ્થાવલોકનૈઃ

ગ્લાનિદૈન્યાશ્રુપાતૈશ્ચ રોષસ્યાગમનેન ચ ।
નિર્ભૂષણમૃજાત્વેન દુઃખેન રુદિતેન ચ

ખણ્ડિતા વિપ્રલબ્ધા વા કલહાન્તરિતાપિ વા ।
તથા પ્રોષિતકાન્તા ચ ભાવાનેતાન્ પ્રયોજયેત્

વિચિત્રોજ્જ્વલવેષા તુ પ્રમોદોદ્યોતિતાનના ।
ઉદીર્ણશોભા ચ તથા કાર્યા સ્વાધીનભર્તૃકા

વેશ્યાયાઃ કુલજાયાયાશ્ચ પ્રેષ્યાયાશ્ચ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
એભિર્ભાવવિશેષૈસ્તુ કર્તવ્યમભિસારણમ્

સમદા મૃદુચેષ્ટા ચ તથા પરિજનાવૃતા ।
નાનાભરણચિત્રાઙ્ગી ગચ્છેદ્વેશ્યાઙ્ગના શનૈઃ

સંલીના સ્વેષુ ગાત્રેષુ ત્રસ્તા વિનમિતાનના ।
અવકુણ્ઠનસંવિતા હચ્છેત્તુ કુલજાઙ્ગના

મદસ્ખલિતસંલાપા વિભ્રમોત્ફુલ્લલોચના ।
આવિદ્ધગતિસંચારા ગચ્છેત્પ્રેષ્યા સમુદ્ધતમ્

ગત્વા સા ચેદ્યદા તત્ર પશ્યેત્સુપ્તં પ્રિયં તદા ।
અનેન તૂપચારેણ તસ્ય કુર્યાત્પ્રબોધનમ્

અલઙ્કારેણ કુલજા વેશ્યા ગન્ધૈસ્તુ શીતલૈઃ ।
પ્રેષ્યા તુ વસ્ત્રવ્યજનૈઃ કુર્વીત પ્રતિબોધનમ્

કુલાઙ્ગનાનામેવાયં નોક્તઃ કામાશ્રયો વિધિઃ ।
સર્વાવસ્થાનુભાવ્યં હિ યસ્માદ્ભવતિ નાટકમ્

નવકામપ્રવૃત્તાયા ક્રુદ્ધાયા વા સમાગમે ।
સાપદેશૈરુપાયૈસ્તુ વાસકં સંપ્રયોજયેત્

નાનાલઙ્કરવસ્ત્રાણિ ગન્ધમાલ્યાનિ ચૈવ હિ ।
પ્રિયયોજિતભુક્તાનિ નિષેવેત મુદાન્વિતઃ

ન તથા ભવતિ મનુષ્યો મદનવશઃ કામિનીમલભમાનઃ ।
દ્વિગુણોપજાતહર્ષો ભવતિ યથ સઙ્ગતઃ પ્રિયયા

વિલાસભાવેઙ્ગિતવાક્યલીલામાધુર્યવિસ્તારગુણોપપન્નઃ ।
પરસ્પરપ્રેમનિરીક્ષિતેન સમાગમઃ કામકૃતસ્તુ કાર્યઃ

તતઃ પ્રવૃત્તે મદને ઉપચારસમુદ્ભવે ।
વાસોપચારઃ કર્તવ્યો નાયકાગમનં પ્રતિ

ગન્ધમાલ્યે ગૃહીત્વા તુ ચૂર્ણવાસસ્તથૈવ ચ ।
આદર્શો લીલયા ગૃહ્યશ્છન્દતો વા પુનઃ પુનઃ

વાસોપચારે નાત્યર્થં ભૂષણગ્રહણં ભવેત્ ।
રશનાનૂપુરપ્રાયં સ્વનવચ્ચ પ્રશસ્યતે

નામ્બરગ્રહણં રઙ્ગે ન સ્નાનં ન વિલેપનમ્ ।
નાઞ્જનં નાઙ્ગરાગશ્ચ કેશસંયમનં તથા

નાપ્રાવૃત્તા નૈકવસ્ત્રા ન રાગમધરસ્ય તુ ।
ઉત્તમા મધ્યમા વાપિ કુર્વીત પ્રમદા ક્વચિત્

અધમાનાં ભવેદેષ સર્વ એવ વિધિઃ સદા ।
કારણાન્તરમાસાદ્ય તસ્માદપિ ન કારયેત્

પ્રેષ્યાદીનાં ચ નારીણાં નરાણાં વાપિ નાટકે ।
ભૂષણગ્રહણં કાર્યં પુષ્પગ્રહણમેવ ચ

ગૃહીતમણ્ડના ચાપિ પ્રતીક્ષેત પ્રિયાગમમ્ ।
લીલયા મણ્ડિતં વેષં કુર્યાદ્યન્ન વિરુધ્યતે

વિધિવદ્વાસકં કુર્યાન્નાયિકા નાયકાગમે ।
પ્રતીક્ષમાણા ચ તતો નાલિકાશબ્દમાદિશેત્

શ્રુત્વા તુ નાલિકાશબ્દં નાયકાગમવિક્લવા ।
વિષણ્ણા વેપમાના ચ ગચ્છેત્તોરણમેવ ચ

તોરણં વામહસ્તેન કવાટં દક્ષિણેન ચ ।
ગૃહીત્વા તોરણાશ્લિષ્ટા સંપ્રતીક્ષેત નાયકમ્

શઙ્કાં ચિન્તાં ભયં ચૈવ પ્રકુર્યાત્તોરણાશ્રિતા ।
અદૃષ્ટ્વા રમણં નારી વિષણ્ણા ચ ક્ષણં ભવેત્

દીર્ઘં ચૈવ વિનિઃશ્વસ્ય નયનામ્બુ નિપાતયેત્ ।
સન્નં ચ હૃદયં કૃત્વા વિસૃજેતદઙ્ગમાસને

વ્યાક્ષેપાદ્વિમૃશેચ્ચાપિ નાયકાગમનં પ્રતિ ।
તૈસ્તૈર્વિચારણોપાયૈઃ શુભાશુભસમુત્થિતૈઃ

ગુરુકાર્યેણ મિત્રૈર્વા મન્ત્રિણા રાજ્યચિન્તયા ।
અનુબદ્ધઃ પ્રિયં કિં નુ વૃતો વલ્લભયાપિ વા

ઉત્પાતાન્નિર્દિશેચ્ચાપિ શુભાશુભસમુત્થિતાન્ ।
નિમિતૈરાત્મસંસ્થૈસ્તુ સ્ફુરિતૈઃ સ્પન્દિઅતૈસ્તથા

શોભનેષુ તુ કાર્યેષુ નિમિત્તં વામતઃ સ્ત્રિયાઃ ।
અનિષ્ટેષ્વથ સર્વેષુ નિમિત્તં દક્ષિણં ભવેત્

સવ્યં નેત્રં લલાટં ચ ભ્રૂનાસોષ્ઠં તથૈવ ચ ।
ઉરુબાહુસ્તનં ચૈવ સ્ફુરેદ્યદિ સમાગમઃ

એતેષમન્યથાભાવે દુર્નિમિત્તં વિનિર્દિશેત્ ।
દર્શને દુર્નિમિત્તસ્ય મોહં ગચ્છેત્ક્ષણં તતઃ

અનાગમે નાયકસ્ય કાર્યો ગણ્ડાશ્રયઃ કરઃ ।
ભૂષણે ચાપ્યવજ્ઞાનં રોદનં ચ સમાચરેત્

અથ ચેચ્છોભનં તત્સ્યાન્નિમિત્તં નાયકાગમે ।
સૂચ્યો નાયિકયાસન્નો ગન્ધાઘ્રાણેન નાયકઃ

દૃષ્ટ્વા ચોત્થાય સંહૃષ્ટા પ્રત્યુદ્ગચ્છેદ્યથાવિધિ ।
તતઃ કાન્તં નિરીક્ષેત પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચના

સખીસ્કન્ધાર્પિતકરા કૃત્વા સ્થાનકમાયતમ્ ।
દર્શયેત તતઃ કાન્તં સચિહ્નં સરસવ્રણમ્

યદિ સ્યાદપરાદ્ધસ્તુ કૃતૈસ્તૈસ્તૈરુપક્રમૈઃ ।
ઉપાલમ્ભકૃઅતૈર્વાક્યૈરુપાલભ્યસ્તુ નાયકઃ

માનાપમાનસંમોહૈરવહિત્થભયક્રમૈઃ ।
વચનસ્ય સમુત્પત્તિઃ સ્ત્રીણામીર્ષ્યાકૃતા ભવેત્

વિસ્રંભસ્નેહરાગેષુ સન્દેહે પ્રણયે તથા ।
પરિતોષે ચ ઘર્ષે ચ દાક્ષિણ્યાક્ષેપવિભ્રમે

ધર્માર્થકામયોગેષુ પ્રચ્છન્નવચનેષુ ચ ।
હાસ્યે કુતૂહલે ચૈવ સંભ્રમે વ્યસને તથા

સ્ત્રીપુંસયોઃ ક્રોધકૃતે પૃથઙ્મિશ્રે તથાપિ વા ।
અનાભાષ્યો ઽપિ સંભાષ્યઃ પ્રિય એભિસ્તુ કારણૈઃ

યત્ર સ્નેહો ભવેત્તત્ર હીર્ષ્યા મદનસંભવા ।
ચતસ્રો યોનયસ્તસ્યાઃ કીર્ત્યમાના નિબોધત

વૈમનસ્યં વ્યલીકં ચ વિપ્રિયં મન્યુરેવ ચ ।
એતેષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણાનિ યથાક્રમમ્

નિદ્રાખેદાલસગતિં સચિહ્નં સરસવ્રણમ્ ।
એવવિધં પ્રિયં દૃષ્ટ્વા વૈમનસ્યં ભવેત્ સ્ત્રિયાઃ

નિદ્રાભ્યસૂયિતાવેક્ષણેન રોષપ્રકમ્પમાનાઙ્ગ્યા ।
સાધ્વિતિ સુષ્ઠ્વિતિ વચનૈઃ શોભત ઇત્યેવમભિનેયમ્

બહુધા વાર્યમાણો ઽપિ યસ્તસ્મિન્નેવ દૃશ્યતે ।
સંઘર્ષમત્સરાત્તત્ર વ્યલીકં જાયતે સ્ત્રિયાઃ

કૃત્વોરસિ વામકરં દક્ષિણહસ્તં તથા વિધુન્વન્ત્યા ।
ચરણવિનિષ્ઠમ્ભેન ચ કાર્યો ઽભિનયો વ્યલીકે તુ

જીવન્ત્યા ત્વયિ જીવામિ દાસો ઽહં ત્વં ચ મે પ્રિયા ।
ઉક્ત્વૈવં યો ઽન્યથા કુર્યાદ્વિપ્રિયં તત્ર જાયતે

દૂતીલેખપ્રતિવચનભેદનૈઃ ક્રોધહસિતરુદિતૈશ્ચ ।
વિપ્રિયકરણે ઽભિનયઃ સશિરઃકમ્પૈશ્ચ કર્તવ્યઃ

પ્રતિપક્ષસકાશાત્તુ યઃ સૌભાગ્યવિકત્થનઃ ।
ઉપસર્પેત્ સચિન્હ્નસ્તુ મન્યુસ્તત્રોપજાયતે

વલયપરિવર્તનૈરથ સુશિથલમુત્ક્ષેપેણેન રશનાયાઃ ।
મન્યુસ્ત્વભિનેતવ્યઃ સશઙ્કિતં બાષ્પપૂર્ણાક્ષ્યા

દૃષ્ટ્વા સ્થિતં પ્રિયતમં સશઙ્કિતં સાપરાધમતિલજ્જમ્ ।
ઈર્ષ્યાવચનસમુત્થૈઃ ખેદયિતવ્યો હ્યુપાલમ્ભૈઃ

ન ચ નિષ્ઠુરમભિભાષ્યો ન ચાપ્યતિક્રોધનસ્તુ પરિહાસઃ ।
બાષ્પોન્મિશ્રૈર્વચનૈરાત્મોપન્યાસસંયુક્તૈઃ

મધ્યાઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રવિચ્યવાત્પાણિનોરસિ કૃતેન ।
ઉદ્વર્તિતનેત્રતયા પ્રતતૈરભિવીક્ષણૈશ્ચાપિ

કટિહસ્તવિવર્તનયા વિચ્છિન્નતયા તથાઞ્જલેઃ કરણાત્ ।
મૂર્ધભ્રમણનિહઞ્ચિતનિપાતસંશ્લેઅષ્ણાચ્ચાપિ

અવહિત્થવીક્ષણાદ્વા અઙ્ગુલિભઙ્ગેન તર્જનૈલલિતૈઃ ।
એભિર્ભાવવિશેષૈરનુનયનેષ્વભિનયઃ કાર્યઃ

શોભસે સાધુ દૃષ્ટો ઽસિ ગચ્છ ત્વં કિંં વિલમ્બસે ।
મા માં સ્પ્રાક્ષીઃ પ્રિયા યત્ર તત્ર યા તે હૃદિ સ્થિતા

ગચ્છેત્યુક્ત્વા પરાવૃત્ય વિનિવૃત્તાન્તરેણ તુ ।
કેનચિદ્વચનાર્થેન પ્રહર્ષં યોજયેત્પુનઃ

રભસગ્રહણાચ્ચાપિ હસ્તે વસ્ત્રે ચ મૂર્ધનિ ।
કાર્યં પ્રસાદનં નાર્યા હ્યપરાધં સમીક્ષ્ય તુ

હસ્તે વસ્ત્રે ઽથ કેશાન્તે નાર્યાપ્યથ ગૃહીતયા ।
કાન્તમેવોપસર્પન્ત્યા કર્તવ્યં મોક્ષણં શનૈઃ

ગૃહીતાયાથ કેશાન્તે હસ્તે વસ્ત્રે ઽથવા પુનઃ ।
હું મુઞ્ચેત્યુપસર્પન્ત્યા વાચ્યઃ સ્પર્શાલસં પ્રિયઃ

પાદાગ્રસ્થિતયા નાર્યા કિંચિત્કુટ્ટમિતોત્કટમ્ ।
અશ્વક્રાન્તેન કર્તવ્યં કેશાનાં મોક્ષણં શનૈઃ

અમુચ્યમાને કેશાન્તે સંજાતસ્વેદલેશયા ।
હં હુ મુઞ્ચાપસર્પેતિ વાચ્યઃ સ્પર્શાલસાઙ્ગયા

ગચ્છેતિ રોષવાક્યેન ગત્વા પ્રતિનિવૃત્ય ચ ।
કેનચિદ્વચનાર્થેન વાચ્યં યાસ્યસિ નેતિ ચ

વિધૂનનેન હસ્તેન હુંકારં સંપ્રયોજયેત્ ।
સ ચાવધૂનને કાર્યઃ શપથૈર્વ્યાજ એવ ચ

અક્ષ્ણોઃ સંવરણે કાર્યં પૃષ્ઠતશ્ચોપગૂહનમ્ ।
નાર્યાસ્ત્વપહૃતે વસ્ત્રે દીપચ્છાદનમેવ ચ

તાવત્ ખેદયિતવ્યસ્તુ યાવત્પાદગતો ભવેત્ ।
તતશ્ચરણયોર્યાતે કુર્યાદ્દૂતીનિરીક્ષણમ્

ઉત્થાપ્યાલિઙ્ગયેચ્ચૈવ નાયિકા નાયકં તતઃ ।
રતિભોગગતા હૃષ્ટા શયનાભિમુખી વ્રજેત્

એતદ્ગીતવિધાનેન સુકુમારેણ યોજયેત્ ।
યદા શૃઙ્ગારસંયુક્તં રતિસમ્ભોગકારણમ્

યદા ચાકાશપુરુષપરસ્થવચનાશ્રયમ્ ।
ભવેત્કાવ્યં તદા હ્યેષ કર્તવ્યો ઽભિનયઃ સ્ત્રિયા

યદન્તપુરસમ્બન્ધં કાર્યં ભવતિ નાટકે ।
શૃઙ્ગારરસસંયુક્તં તત્રાપ્યેષ વિધિર્ભવેત્

ન કાર્યં શયનં રઙ્ગે નાટ્યધર્મં વિજાનતા ।
કેનચિદ્વચનાર્થેન અઙ્કચ્છેદો વિધીયતે

યદ્વા શયીતાર્થવશાદેકાકી સહિતો ઽપિ વા ।
ચુમ્બનાલિઙ્ગનં ચૈવ તથ ગુહ્યં ચ યદ્ભવેત્

દન્તચ્છેદ્યં નખચ્છેદ્યં નીવીસ્રંસનમેવ ચ ।
સ્તનાન્તરવિમર્દં ચ રઙ્ગમધ્યે ન કારયેત્

ભોજનં સલિલક્રીડા તથા લજ્જાકરં ચ યત્ ।
એવંવિધં ભવેદ્યદ્યત્તત્તદ્રઙ્ગે ન કારયેત્

પિતાપુત્રસ્નુષાશ્વશ્રૂદૃશ્યં યસ્માત્તુ નાટકમ્ ।
તસ્માદેતાનિ સર્વાણિ વર્જનીયાનિ યત્નતઃ

વાક્યૈઃ સાતિશયૈઃ શ્રવ્યૈર્મધુરૈર્નાતિનિષ્ઠુરૈઃ ।
હિતોપદેશસંયુક્તૈસ્તજ્જ્ઞઃ કુર્યાત્તુ નાટકમ્

એવમન્તઃપુરકૃતઃ કાર્યસ્ત્વભિનયો બુધઃ ।
સમાગમે ઽથ નારીણાં વાચ્યાનિ મદનાશ્રયે

પ્રિયેષુ વચનાનીહ યાનિ તાનિ નિબોધત ।
પ્રિઅયઃ કાન્તો વિનીતશ્ચ નાથઃ સ્વામ્યથ જીવિતમ્

નન્દનશ્ચેત્યભિપ્રીતે વચનાનિ ભવન્તિ હિ ।
દુઃશીલો ઽથ દુરાચારઃ શઠો વામો વિકત્થનઃ

નિર્લજ્જો નિષ્ઠુરશ્ચૈઅવ પ્રિયઃ ક્રોધે ઽભિધીયતે ।
યો વિપ્રિયં ન કુરુતે ન ચાયુક્તં પ્રભાષતે

તથાર્જવસમાચારઃ સ પ્રિયસ્ત્વભિધીયતે ।
અન્યનારીસમુદ્ભૂતં ચિહ્નં યસ્ય ન દૃષ્યતે

અધરે વા શરીરે વા સ કાન્ત ઇતિ ભાષ્યતે ।
સંક્રુદ્ધે ઽપિ હિ યો નાર્યા નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે

પરુષં વા ન વદતિ વિનીતઃ સાઽભિધીયતે ।
હિતૈષી રક્ષણે શક્તો ન માની ન ચ મત્સરી

સર્વકાર્યેષ્વસંમૂઢઃ સ નાથ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
સામદાનાર્થસંભોગૈસ્તથા લાલનપાલનૈઃ

નારીં નિષેવતે યસ્તુ સ સ્વામીત્યભિધીયતે ।
નારીપ્સિતૈરભિપ્રાયૈર્નિપુણં શયનક્રિયામ્

કરોતિ યસ્તુ સંભોગે સ જીવિતમિતિ સ્મૃતઃ ।
કુલીનો ધૃતિમાન્દક્ષો દક્ષિણો વાગ્વિશારદઃ

શ્લાઘનીયઃ સખીમધ્યે નન્દનઃ સો ઽભિધીયતે ।
એતે વચનવિન્યાસા રતિપ્રીતિકરાઃ સ્મૃતાઃ

તથા ચાપ્રીતિવાક્યાનિ ગદતો મે નિબોધત ।
નિષ્ઠુરશ્ચાહિષ્ણુશ્ચ માનિ ધૃષ્ટો વિકત્થનઃ

અનવસ્થિતચિત્તશ્ચ દુઃશીલ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।
તાડનં બન્ધનં ચાપિ યો વિમૃશ્ય સમાચરેત્

તથા પરુષવાક્યશ્ચ દુરાચારઃ સ તન્યતે ।
વાચૈઅવ મધુરો યસ્તુ કર્મણ નોપપાદકઃ

યોષિતઃ કિઞ્ચિદપ્યર્થં સ શઠઃ પરિભાષ્યતે ।
વાર્યતે યત્ર યત્રાર્થે તત્તદેવ કરોતિ યઃ

વિપરીતનિવેશી ચ સ વામ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
સરસવ્રણચિહ્નો યઃ સ્ત્રીસૌભાગ્યવિકત્થનઃ

અતિમાની તથા સ્તબ્ધો વિકત્થન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વાર્યમાણો દૃઢતરં યો નારીમુપસર્પતિ

સચિહ્નાઃ સાપરાધશ્ચ સ નિર્લજ્જ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યો ઽપરાદ્ધસ્તુ સહસા નારીં સેવિતુમિચ્છતિ

અપ્રસાદનબુદ્ધિશ્ચ નિષ્ઠુરઃ સો ઽભિધીયતે ।
એતે વચનવિન્યાસાઃ પ્રિયાપ્રિયવિભાષિતાઃ

નર્તકીસંશ્રિતાઃ કાર્યા બહવો ઽન્યે ઽપિ નાટકે ।
એષ ગીતવિધાને તુ સુકુમારે વિધિર્ભવેત્

શૃઙ્ગારરસસંભૂતો રતિસંભોગખેદનઃ ।
યચ્ચૈવાકાશપુરુષં પરસ્થવચનાશ્રયમ્

શૃઙ્ગાર એવં વાચ્યં સ્યાત્તત્રાપ્યેષ ક્રમો ભવેત્ ।
યદ્વા પુરુસંબન્ધં કાર્યં ભવતિ નાટકે

શૃઙ્ગારરસસંયુક્તં તત્રાપ્યેષ ક્રમો ભવેત્ ।
એવમન્તઃપુરગતઃ પ્રયોજ્યો ઽભિનયો ભવેત્

દિવ્યાઙ્ગનાનાં તુ વિધિં વ્યાખ્યાસ્યમ્યનુપૂર્વશઃ ।
નિત્યમેવોજ્વલો વેષો નિત્યં પ્રમુદિતં મનઃ

નિત્યમેવ સુખઃ કાલો દેવાનાં લલિતાશ્રયઃ ।
ન ચૈર્ષ્યા નૈવ ચ ક્રોધો નાસૂયા ન પ્રસાદનમ્

દિવ્યાનાં દૃષ્યતે પુંસાં શૃઙ્ગારે યોષિતાં તથા ।
યે ભાવા માનુષાણાં સ્યુર્યદઙ્ગં યચ્ચ ચેષ્ટિતમ્

સર્વં તદેવ કર્તવ્યં દિવ્યૈર્માનુષસઙ્ગમે ।
યદા માનુષસંભોગો દિવ્યાનાં યોષિતાં ભવત્

તદા સર્વાઃ પ્રકર્તવ્યા યે ભાવા માનુષાશ્રયાઃ ।
શાપભ્રંશાત્તુ દિવ્યાનાં તથા ચાપત્યલિપ્સયા

કાર્યો માનુષસંયોગઃ શૃઙ્ગારરસસંશ્રયઃ ।
પુષ્પૈર્ભૂષણજૈઃ શબ્દૈરદૃશ્યાપિ પ્રલોભયેત્

પુનઃ સંદર્શનં દત્ત્વા ક્ષણાદન્તરિતા ભવેત્ ।
વસ્ત્રાભરણમાલ્યાદ્યૈર્લેખસંપ્રેષણૈરપિ

ઈદૃશૈરુપચારૈસ્તુ સમુન્માદ્યસ્તુ નાયકઃ ।
ઉન્માદનાત્સમુદ્ભૂતઃ કામો રતિકરો ભવેત્

સ્વભાવોપગતો યસ્તુ નાસાવત્યર્થભાવિકઃ ।
એવં રાજોપચારો હિ કર્તવ્યો ઽભ્યન્તરાશ્રયઃ