Nārāyaṇīya · Chapter 12.326

evaṃ stutaḥ sa bhagavān guhyais tathyaiś ca nāmabhiḥ
taṃ muniṃ darśayām āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk //

kiṃcic candraviśuddhātmā kiṃcic candrād viśeṣavān
kṛśānuvarṇaḥ kiṃcic ca kiṃcid dhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ //

śukapatravarṇaḥ kiṃcic ca kiṃcit sphaṭikasaprabhaḥ
nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kvacit //

pravālāṅkuravarṇaś ca śvetavarṇaḥ kvacid babhau
kvacit suvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kvacit //

nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kvacit
mayūragrīvāvarṇābho muktāhāranibhaḥ kvacit //

etān varṇān bahuvidhān rūpe bibhrat sanātanaḥ
sahasranayanaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasrapāt //

sahasrodarabāhuś ca avyakta iti ca kvacit
oṃkāram udgiran vaktrāt sāvitrīṃ ca tadanvayām //

śeṣebhyaś caiva vaktrebhyaś caturvedodgataṃ vasu

āraṇyakaṃ jagau devo harir nārāyaṇo vaśī //

vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhān maṇirūpān athopalān
ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam
dhārayām āsa deveśo hastair yajñapatis tadā //

taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ
vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram
tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ //

ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva mahar2ṣayaḥ
imaṃ deśam anuprāptā mama darśanalālasāḥ //

na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaścana
ṛte hy ekāntikaśreṣṭhāt tvaṃ caivaikāntiko mataḥ //

mamaitās tanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija
tās tvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam //

vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattas tvaṃ yam ihecchasi
prasanno 'haṃ tavādyeha viśvamūrtir ihā-vyayaḥ //

adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca
sadyaḥ phalam avāptaṃ vai dṛṣṭo yad bhagavān mayā //

vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭas tvaṃ yat sanātanaḥ
bhagavān viśvadṛk siṃhaḥ sarvamūrtir mahāprabhuḥ //

evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam
uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram

ime hy anindriyāhārā madbhaktāś candravarcasaḥ
ekāgrāś cintayeyur māṃ naiṣāṃ vighno bhaved iti //

siddhāś caite mahābhāgāḥ purā hy ekāntino 'bhavan
tamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyanty asaṃśayam //

na dṛśyaś cakṣuṣā yo 'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca
na ghreyaś caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ //

sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās taṃ bhajanti vai
yaś ca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate //

bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati
ajo nityaḥ śāśvataś ca nirguṇo niṣkalas tathā //

dvir dvādaśebhyas tattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ
puruṣo niṣkriyaś caiva jñānadṛśyaś ca kathyate //

yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama
sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ //

paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada

śubhā-śubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadācana //

sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate
ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca //

etān guṇāṃs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate

nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ //

jagatpratiṣṭhā devar1ṣe pṛthivy apsu pralīyate
jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate //

khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasy ākāśam eva ca

mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate //

avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkriye saṃpralīyate
nāsti tasmāt parataraṃ puruṣād vai sanātanāt //

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
ṛte tam ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam
sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ //

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṃjñitam //

tadāviśati yo brahmann adṛśyo laghuvikramaḥ
utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayan prabhuḥ //

na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kvacit
na ca jīvaṃ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta //

sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ
tasmāt sanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā //

yasmiṃś ca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye
sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate //

tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇam eva ca
yasmāt sarvaṃ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam
so 'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu //

yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ
jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ //

saṃkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate
pradyumnād yo 'niruddhas tu so 'haṃkāro maheśvaraḥ //

mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagat sthāvarajaṅgamam
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sac cā-sac caiva nārada //

māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama
ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ //

nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate
icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ //

māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada
sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi
mayaitat kathitaṃ samyak tava mūrticatuṣṭayam //

siddhā hy ete mahābhāgā narā hy ekāntino 'bhavan
tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune //

ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada
ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ
maivaṃ te buddhir atrābhūd dṛṣṭo jīvo mayeti ca //

ahaṃ sarvatrago_1 brahman bhūtagrāmāntarātmakaḥ
bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmy aham //

hiraṇyagarbho lokādiś caturvaktro niruktagaḥ_1
brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ //

paśyaikādaśa me rudrān dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitān
dvādaśaiva tathādityān vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān //

agrataś caiva me paśya vasūn aṣṭau surottamān
nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ //

sarvān prajāpatīn paśya paśya sapta ṛṣīn api
vedān yajñāṃś ca śataśaḥ paśyā-mṛtam athauṣadhīḥ //

tapāṃsi niyamāṃś caiva yamān api pṛthagvidhān
tathāṣṭaguṇam aiśvaryam ekasthaṃ paśya mūrtimat //

śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīm
vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm //

dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram
ambhodharān samudrāṃś ca sarāṃsi saritas tathā //

mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃś caturaḥ paśya sattama
trīṃś caivemān guṇān paśya matsthān mūrtivivarjitān //

devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hy eko 'ham āditaḥ //

ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare
pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam //

mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñam ayajat svayam
tatas tasmai varān prīto dadāv aham anuttamān //

matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvam eva ca
ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam //

tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaścana
tvaṃ caiva varado brahman varepsūnāṃ bhaviṣyasi //

surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana
pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata
vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvam upāsyo bhaviṣyasi //

prādurbhāvagataś cāhaṃ surakāryeṣu nityadā
anuśāsyas tvayā brahman niyojyaś ca suto yathā //

etāṃś cānyāṃś ca rucirān brahmaṇe 'mitatejase

ahaṃ dattvā varān prīto nivṛttiparamo 'bhavam //

nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā
tasmān nivṛttim āpannaś caret sarvāṅganirvṛtaḥ //

vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ //

hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ
so 'haṃ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ //

eṣo 'haṃ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ
tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagat punaḥ
kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama
tato bhūyo jagat sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā //

asmanmūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam
sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat //

pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ
aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ //

brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca
etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ //

yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha
naṣṭau punar balāt kālae ānayaty amitadyutiḥ

tathā balād ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai //

sattvair ākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām
ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ //

hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ
surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam //

virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ

bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāc cyāvayiṣyati //

trailokye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau
adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt //

tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyā-mitatejase
devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada
baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam //

tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ

kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam //

saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca
rāmo dāśarathir bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ //

tritopaghātād vairūpyam ekato 'tha dvitas tathā
prāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāv ṛṣī //

tayor ye tv anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ

te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija //

tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam
haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam //

dvāparasya kaleś caiva saṃdhau paryavasānike
prādurbhāvaḥ kaṃsahetor māthurāyāṃ bhaviṣyati //

tatrāhaṃ dānavān hatvā subahūn devakaṇṭakān
kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm //

vasānas tatra vai puryām aditer vipriyaṃkaram
haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam //

prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam
kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān //

śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇam
parājeṣyāmy athodyuktau devalokanamaskṛtau //

tataḥ sutaṃ baler jitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇam
vināśayiṣyāmi tataḥ sarvān saubhanivāsinaḥ //

yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejoabhisaṃvṛtaḥ
bhaviṣyati vadhas tasya matta eva dvijottama //

jarāsaṃdhaś ca balavān sarvarājavirodhakaḥ
bhaviṣyaty asuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje
mama buddhiparispandād vadhas tasya bhaviṣyati //

samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu
vāsaviḥ susahāyo vai mama hy eko bhaviṣyati //

evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāv ṛṣī
udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārtham īśvarau //

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam

sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāś ca sattama
kariṣye pralayaṃ ghoram ātmajñātivināśanam //

karmāṇy aparimeyāni caturmūrtidharo hy aham
kṛtvā lokān gamiṣyāmi svān ahaṃ brahmasatkṛtān //

haṃso hayaśirāś caiva prādurbhāvā dvijottama

yadā vedaśrutir naṣṭā mayā pratyāhṛtā tadā
savedāḥ saśrutīkāś ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge //

atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutās te yadi vā kvacit
atikrāntāś ca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ
lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ //

na hy etad brahmaṇā prāptam īdṛśaṃ mama darśanam
yat tvayā prāptam adyeha ekāntagatabuddhinā //

etat te sarvam ākhyātaṃ brahman bhaktimato mayā
purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama //

evaṃ sa bhagavān devo viśvamūrtidharo 'vyayaḥ
etāvad uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata //

nārado 'pi mahātejāḥ prāpyānugraham īpsitam
naranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravad badarāśramam //

idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam
sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam //

nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado 'śrāvayat punaḥ
brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam //

etad āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ
kiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt //

pitāmaho hi bhagavāṃs tasmād devād anantaraḥ
kathaṃ sa na vijānīyāt prabhāvam amitaujasaḥ //

mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca
samatītāni rājendra sargāś ca pralayāś ca ha //

sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ
jānāti devapravaraṃ bhūyaś cāto 'dhikaṃ nṛpa_2
param ātmānam īśānam ātmanaḥ prabhavaṃ tathā //

ye tv anye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ
tebhyas tac chrāvayām āsa purāṇaṃ vedasaṃmitam //

teṣāṃ sakāśāt sūryaś ca śrutvā vai bhāvitātmanām
ātmānugāmināṃ brahma śrāvayām āsa bhārata //

ṣaṭṣaṣṭir hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
sūryasya tapato lokān nirmitā ye puraḥsarāḥ
teṣām akathayat sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām //

sūryānugāmibhis tāta ṛṣibhis tair mahātmabhiḥ
merau samāgatā devāḥ śrāvitāś cedam uttamam //

devānāṃ tu sakāśād vai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ
śrāvayām āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ //

mama cāpi pitā tāta kathayām āsa śaṃtanuḥ
tato mayaitac chrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata //

surair vā munibhir vāpi purāṇaṃ yair idaṃ śrutam
sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ //

idam ākhyānam ārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpa_2
nā-vāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana //

matto 'nyāni ca te rājann upākhyānaśatāni vai
yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro 'yam uddhṛtaḥ //

surāsurair yathā rājan nirmathyā-mṛtam uddhṛtam
evam etat purā vipraiḥ kathā-mṛtam ihoddhṛtam //

yaś cedaṃ paṭhate nityaṃ yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ
ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ //

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ
sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ //

mucyed ārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām
jijñāsur labhate kāmān bhakto bhaktagatiṃ vrajet //

tvayāpi satataṃ rājann abhyarcyaḥ puruṣottamaḥ

sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ //

brahmaṇyadevo bhagavān prīyatāṃ te sanātanaḥ
yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhur janārdanaḥ //

śrutvaitad ākhyānavaraṃ dharmarāḍ janamejaya
bhrātaraś cāsya te sarve nārāyaṇaparāabhavan //

jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata
nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīm udīrayan //

yo hy asmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇam udīrayan //

gatvāntarikṣāt satataṃ kṣīrodam amṛtāśayam
pūjayitvā ca deveśaṃ punar āyāt svam āśramam //