Narasimha Purana · Chapter 31

ko 'sau dhruvaḥ kasya sutaḥ sūryādhāro 'bhavat katham
vicintya kathayāśu tvaṃ sūta jīva samāḥ śatam //

manoḥ svāyaṃbhuvasyāsīd uttānacaraṇaḥ sutaḥ
tasya kṣitipater vipra dvau sutau saṃbabhūvatuḥ //

surucyām uttamo jyeṣṭhaḥ sunītyāṃ tu dhruvo 'paraḥ
madhyesabhaṃ narapater upaviṣṭasya caikadā //

sunītyā rājasevāyai niyukto 'laṃkṛtaḥ sutaḥ
dhruvo dhātreyikāputraiḥ samaṃ vinayatatparaḥ //

sa gatvottānacaraṇaṃ kṣoṇīśaṃ praṇanāma ha
dṛṣṭvottamaṃ tadutsaṅge niviṣṭaṃ janakasya vai //

prāpya siṃhāsanasthaṃ ca nṛpatiṃ bālacāpalāt
ārurukṣum avekṣyāmuṃ surucir dhruvam abravīt //

daurbhageya kim āroḍhum iccher aṅkaṃ mahīpateḥ
bāla bāliśabuddhitvād abhāgyājāṭharodbhavaḥ //

asmin siṃhāsane sthātuṃ sukṛtaṃ kiṃ tvayā kṛtam //

yadi syāt sukṛtaṃ tat kiṃ durbhāgyodarago 'bhavaḥ
anenaivānumānena budhyasva svalpapuṇyatām //

bhūtvā rājakumāro 'pi nālaṃkuryā mamodaram
sukukṣijaṃ amuṃ paśya tvam uttamam anuttamam //

adhijānu dharājaner mānena paribṛṃhitam //

madhyerājasabhaṃ bālas tayeti paribhartsitaḥ //

nipatannetrabāṣpāmbur dhairyāt kiṃcin na coktavān
ucitaṃ nocitaṃ kiṃcin nocivān so 'pi pārthivaḥ //

niyantrito mahiṣyāś ca tasyāḥ saubhāgyagauravāt
visarjitasabhālokaṃ śokaṃ saṃhṛtya ceṣṭitaiḥ //

śaiśavaiḥ sa śiśur natvā nṛpaṃ svasadanaṃ yayau
sunītir nītinilayam avalokyātha bālakam //

mukhalakṣmyaiva cājñāsīd dhruvaṃ rājāpamānitam
atha dṛṣṭvā sunītiṃ tu raho 'ntaḥpuravāsinīm //

āliṅgya dīrghaṃ niḥśvasya muktakaṇṭhaṃ ruroda ha
sāntvayitvā sunītis taṃ vadanaṃ parimārjya ca //

dukūlāñcalasaṃparkair vījya taṃ mṛdupāṇinā
papraccha tanayaṃ mātā vada rodanakāraṇam //

vidyamāne narapatau śiśo kenāpamānitaḥ //

saṃpṛcche janani tvāhaṃ saṃyak śaṃsa mamāgrataḥ //

bhāryātve 'pi ca sāmānye kathaṃ sā suruciḥ priyā
kathaṃ na bhavatī mātaḥ priyā kṣitipater asi //

katham uttamatāṃ prāpta uttamaḥ suruceḥ sutaḥ
kumāratve 'pi sāmānye kathaṃ cāham anuttamaḥ //

kathaṃ tvaṃ mandabhāgyāsi sukukṣiḥ suruciḥ katham
kathaṃ nṛpāsanaṃ yogyam uttamasya kathaṃ na me //

kathaṃ me sukṛtaṃ tuccham uttamasyottamaṃ katham
iti śrutvā vacas tasya sunītir nītimacchiśoḥ //

kiṃcid ucchvasya śanakaiḥ śiśuśokopaśāntaye
svabhāvamadhurāṃ vāṇīṃ vaktuṃ samupacakrame //

ayi tāta mahābuddhe viśuddhenāntarātmanā
nivedayāmi te sarvaṃ māvamāne matiṃ kṛthāḥ //

tayā yad uktaṃ tat sarvaṃ tathyam eva na cānyathā
yadi sā mahiṣī rājño rājñīnām ativallabhā //

mahāsukṛtasaṃbhārair uttamaś cottamodare
uvāsa tasyāḥ puṇyāyā nṛpasiṃhāsanocitaḥ //

ātapatraṃ ca candrābhaṃ śubhe cāpi hi cāmare
bhadrāsanaṃ tathoccaṃ ca sindhurāś ca madotkaṭāḥ //

turaṃgamāś ca turagā anādhivyādhi jīvitam
niḥsapatnaṃ śubhaṃ rājyaṃ prāpyaṃ viṣṇuprasādataḥ //

ity ākarṇya sunītyās tan mātur vākyam aninditam
saunīteyo dhruvo vācam ādade vaktum uttaram //

janayitri sunīte me śṛṇu vākyam anākulam
uttānacaraṇād anyan nāstīti me matiḥ śubhe //

siddhārtho 'smy amba yady asti kaścid āśritakāmadhuk
adyaiva sakalārādhyaṃ tam ārādhya jagatpatim //

tattadāsāditaṃ viddhi padam anyair durāsadam
ekam eva hi sāhāyyaṃ mātar me kartum arhasi //

anujñāṃ dehi me viṣṇuṃ yathā cārādhayāmy aham //

anujñātuṃ na śaknomi tvām uttānaśayāṅgaja //

saptāṣṭavarṣadeśīyaḥ krīḍāyogyo 'si putraka
tvadekatanayā tāta tvadādhāraikajīvitā //

labdho 'si katibhiḥ kaṣṭhair iṣṭā saṃprārthya devatāḥ
yadā yadā bahir yāsi raṃtuṃ tricaturaṃ padam
tadā tadā mama prāṇas tāta tvām upagacchati //

adya yāvat pitā mātā tvaṃ cottānapado vibhuḥ
adyaprabhṛti me mātā pitā viṣṇur na śaṃśayaḥ //

viṣṇor ārādhane nāhaṃ vāraye tvāṃ suputraka
jihvā me śatadhā yāti yadi tvāṃ vārayāmi bhoḥ //

ity anujñām iva prāpya jananīcaraṇāmbujau
parikramya praṇamyātha tapase sa dhruvo yayau //

tayāpi dhairyasūtreṇa sunītyā parigumphya ca
tatrendīvarajā mālā dhruvasyopāyanīkṛtā //

mātrā tanmārgarakṣārthaṃ tadā tadanugīkṛtāḥ
parair avāryaprasarāḥ svāśīrvādāḥ paraḥśatāḥ //

sarvatrāvatu te putra śaṅkhacakagadādharaḥ
nārāyaṇo jagadvyāpī prabhuḥ kāruṇyavāridhiḥ //

svasaudhāt sa vinirgatya bālo bālaparākramaḥ
anukūlena marutā darśitādhvāviśad vanam //

sa mātṛdaivatobhijñaḥ kevalaṃ rājavartmani
na veda kānanādhvānaṃ kṣaṇaṃ dadhyau nṛpātmajaḥ //

puropavanam āsādya cintayām_asa so 'rbhakaḥ
kiṃ karomi kva gacchāmi ko me sāhāyyado bhavet //

evam unmīlya nayane yāvat paśyati sa dhruvaḥ
tāvad dadarśa saptarṣīn atarkitagatīn vane //

atha dṛṣṭvā sa saptarṣīn saptasaptatitejasaḥ
bhāgyasūtrair ivākṛṣyo -panītān pramumoda ha //

tilakāṅkitasadbhālān kuśopagrahitāṅgulīn
kṛṣṇājinopaviṣṭāṃś ca brahmasūtrair alaṃkṛtān //

upagamya vinamrāṃsaḥ prabaddhakarasaṃpuṭaḥ
dhruvo vijñāpayaṃ_cakre praṇamya lalitaṃ vacaḥ //

avaita māṃ munivarāḥ sunītyudarasaṃbhavam
uttānapādatanayaṃ dhruvaṃ nirviṇṇamānasam //

taṃ dṛṣṭvorjasvalaṃ bālaṃ svabhāvamadhurākṛtim
anarghyanayane pathyaṃ mṛdugambhīrabhāṣiṇam //

upopaveśya śiśukaṃ procus te vismitā bhṛśam
tavādyāpi na jānīmo vatsa nirvedakāraṇam //

anavāptābhilāṣāṇāṃ vairāgyaṃ jāyate nṛṇām
saptadvīpapate rājñaḥ kumāras tvaṃ tathā katham //

kim asmābhir aho kāryaṃ kas tavāsti manorathaḥ //

munayo mama yo bandhur uttamaś cottamottamaḥ //

pitrā pradattaṃ tasyāstu tad bhadrāsanam uttamam
bhavatkṛtaṃ hi sāhāyyaṃ etad icchāmi suvratāḥ //

ananyanṛpabhuktaṃ yad yad anyebhyaḥ samucchritam
indrādiduravāpaṃ yat kathaṃ labhyeta tat padam //

iti śrutvā vacas tasya munayo bālakasya tu
yathārtham eva pratyūcur marīcyādyās tadā dhruvam //

anāsvāditagovinda padāmbujarajorasaḥ
manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayet phalam //

anarcitācyutapadaḥ padam āsādayet katham
indrādiduravāpaṃ yan mānavaiḥ sudurāsadam //

na hi dūre padaṃ tasya sarvāsāṃ saṃpadām iha
kamalākāntakāntāṅghri kamalaṃ yaḥ suśīlayet //

yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ
paramāntakam āpnoti sa viṣṇuḥ sarvado dhruva //

yad āhuḥ paramaṃ brahma pradhānapuruṣāt param
yanmāyayā kṛtaṃ sarvaṃ sa viṣṇu kīrtito 'rthadaḥ //

yo yajñapuruṣo viṣṇur vedavedyo janārdanaḥ
antarātmāsya jagataḥ saṃtuṣṭaḥ kiṃ na yacchati //

yad bhūnartanavartinyaḥ siddhayo 'ṣṭau nṛpātmaja
tam ārādhya hṛṣīkeśaṃ caturvargo na dūrataḥ //

satyam uktaṃ dvijendrā vo viṣṇor ārādhanaṃ prati
kathaṃ sa bhagavān ijyaḥ sa vidhiś copadiśyatām //

prabhūtado bhaved yo vai durārādhyatamo bhavet
bālo 'haṃ rājaputro 'haṃ duḥkhaṃ naiva mayā kṣamam //

tiṣṭhatā gacchatā vāpi svapatā jāgratā tathā
śayānenopaviṣṭena vedyo nārāyaṇaḥ sadā //

putrān kalatraṃ mitrāṇi rājyaṃ svargāpavargakam
vāsudevaṃ japan martyaḥ sarvaṃ prāpnoty asaṃśayam //

dvādaśākṣaramantreṇa vāsudevātmakena ca
dhyāyaṃś caturbhujaṃ viṣṇuṃ japtvā siddhiṃ na ko gataḥ //

pitāmahena cāpy eṣa mahāmantra upāsitaḥ
manunā rājyakāmena vaiṣṇavena nṛpātmaja //

tvam apy etena mantreṇa vāsudevaparo bhava
yathābhilaṣitām ṛddhiṃ kṣipraṃ prāpsyasi sattama //

ity uktvāntarhitāḥ sarve mahātmāno munīśvarāḥ
vāsudevamanā bhūtvā dhruvo 'pi tapase yayau //

dhruvaḥ sarvārthadaṃ mantraṃ japan madhuvane tapaḥ
sa cakre yamunātīre munidiṣṭena vartmanā //

śraddhānvitena japatā ca tapaḥprabhāvāt sākṣād ivābjanayanaṃ dadṛśe hṛdīśam
divyākṛtiṃ sapadi tena tataḥ sa eva harṣāt punaḥ sa prajajāpa nṛpātmabhūtaḥ //

kṣuttarṣavarṣaghanavātamahoṣṇatādi śārīraduḥkhakulam asya na kiṃcanābhūt
magne manasy anupameyasukhāmburāśau rājñaḥ śiśur na ca viveda śarīravārtām //

vighnāś ca tasya kila śaṅkitadevasṛṣṭā bālasya tīvratapaso viphalā babhūvuḥ
śītātapādir iva viṣṇumayaṃ muniṃ hi prādeśikā na khalu dharṣayituṃ kṣamante //

atha bhaktajanapriyaḥ prabhuḥ śiśunā dhyānabalena toṣitaḥ
varadaḥ patagendravāhano harir āgāt svajanaṃ tam īkṣitum //

maṇipiṇḍakamaulirājito vilasadratnamahāghanacchaviḥ
sa babhāv udayādrimatsarād dhṛtabālārka ivāsitācalaḥ //

sa rājasūnuṃ tapasi sthitaṃ taṃ dhruvaṃ dhruvasnigdhadṛg ity uvāca
dantāṃśusaṃjñair amitapravāhaiḥ prakṣālayan reṇum ivāsya gātre //

varaṃ varaṃ vatsa vṛṇīṣva yas te manogatas tvattapasāsmi tuṣṭaḥ
dhyānena te cendriyanigraheṇa manonirodhena ca duṣkareṇa //

śṛṇvan vacas tat sakalaṃ gambhīram unmīlitākṣaḥ sahasā dadarśa
sve cintyamānaṃ tv idam eva mūrtaṃ puraḥsthitaṃ brahma caturbhujaṃ saḥ //

dṛṣṭvā kṣaṇaṃ rājasutaḥ supūjyaṃ puras trayīśaṃ kim iha bravīmi
kiṃ vā karomīti sasaṃbhramaḥ sa tu na cābravīt kiṃcana no cakāra //

harṣāśrupūrṇaḥ pulakāñcitāṅgas trilokanātheti vadann athoccaiḥ
daṇḍapraṇāmāya papāta bhūmau pravepamānabhru hareḥ puraḥ sa hi //

daṇḍavat praṇipatyātha paritaḥ pariluṇṭhya ca
roroda harṣeṇa ciraṃ dṛṣṭvā taṃ jagato gurum //

nāradena sanandena sanakena ca saṃśrutam
anyaiḥ sanatkumārādyair yogibhir yogināṃ varam //

kāruṇyabāṣpanīrārdraṃ puṇḍarīkavilocanam
dhruvam utthāpayāṃ_cakre cakrī dhṛtvā kareṇa tam //

haris tu paripasparśa tadaṅgaṃ dhūlidhūsaram
karābhyāṃ komalābhyāṃ sa pariṣvajyāha taṃ hariḥ //

varaṃ varaya bho bāla yat te manasi vartate
tad dadāmi na saṃdeho nādeyaṃ vidyate tava //

tato varaṃ rājaśiśur yayāce viṣṇuṃ varaṃ te stavaśaktim eva
taṃ mūrtivijñānanibhena devaḥ pasparśa śaṅkhena mukhe 'malena //

atha suramunidattajñānacandreṇa samyag vimalitam iva cittaṃ pūrṇam eva dhruvasya
tribhuvanaguruśaṅkhasparśajajñānabhānān udayati nitarāntaḥ sādhu tuṣṭāva hṛṣṭaḥ //

sthānābhikāmī tapasi sthito 'ham tvāṃ dṛṣṭavān sādhumunīndraguhyam
kācaṃ vicinvann iva divyaratnaṃ svāmin kṛtārtho 'smi varān na yāci //

apūrvadṛṣṭe tava pādapadme dṛṣṭvā dṛḍhaṃ nātha na hi tyajāmi
kāmān na yāce sa hi ko 'pi mūḍho yaḥ kalpavṛkṣāt tuṣamātram icchet //

tvāṃ mokṣabījaṃ śaraṇaṃ prapannaḥ śaknomi bhoktuṃ na bahiḥsukhāni
ratnākare deva sati svanāthe vibhūṣaṇaṃ kācamayaṃ na yuktam //

ato na yāce varam īśa yuṣmat pādābjabhaktiṃ satataṃ mamāstu
imaṃ varaṃ devavara prayaccha punaḥ punas tvām idam eva yāce //

ity ātmasaṃdarśanalabdhadivya jñānaṃ gadantaṃ bhagavāñ jagāda //

ārādhya viṣṇuṃ kim anena labdhaṃ mā bhūñjane 'pīttham asādhuvādaḥ
sthānaṃ paraṃ prāpnuhi yan mataṃ te kālena māṃ prāpsyasi śuddhabhāvaḥ //

ādhārabhūtaḥ sakalagrahāṇāṃ kalpadrumaḥ sarvajanaiś ca vandyaḥ
mama prasādāt tava sā ca mātā mamāntike yā ca sunītir āryā //

taṃ sādhayitveti varair mukundaḥ svam ālayaṃ dṛśyavapur jagāma
tyaktvā śanair divyavapuḥ svabhaktaṃ muhuḥ parāvṛttya samīkṣamāṇaḥ //

tāvac ca sadyaḥ surasiddhasaṅghaḥ śrīviṣṇutadbhaktasamāgamaṃ tam
dṛṣṭvātha varṣan surapuṣpavṛṣṭiṃ tuṣṭāva harṣād dhruvam avyayaṃ ca //

śriyābhimatyā ca sunītisūnur vibhāti devair api vandyamānaḥ
yo 'yaṃ nṛṇāṃ kīrtanadarśanābhyām āyur yaśo vardhayati śriyaṃ ca //

itthaṃ dhruvaḥ prāpa padaṃ durāpaṃ hareḥ prasādān na ca citram etat
tasmin prasanne dvijarājapatre na durlabhaṃ bhaktajaneṣu kiṃcit //

sūryamaṇḍalamānāt tu dviguṇaṃ somamaṇḍalam
pūrṇe śatasahasre dve tasmān nakṣatramaṇḍalam //

dve lakṣe 'pi budhasyāpi sthānaṃ nakṣatramaṇḍalāt
tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ //

aṅgārako 'pi śukrasya tāvanmāne vyavasthitaḥ
lakṣadvayaṃ tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ //

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe tu vyavasthitaḥ
tasmāc chanaiścarād ūrdhvaṃ lakṣe saptarṣimaṇḍalam //

saptarṣimaṇḍalād ūrdhvam ekaṃ lakṣaṃ dhruvaḥ sthitaḥ
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya sattama //

svabhāvāt tapati viprendra adhaś cordhvaṃ ca raśmibhiḥ
kālasaṃkhyāṃ trilokasya sa karoti yuge yuge //

janas tapas tathā satyam etāṃl lokān dvijottama
brahmaṇā muniśārdūla viṣṇubhaktivivardhitaḥ //

ūrdhvagatair dvijaśreṣṭha raśmibhis tapate raviḥ
adhogataiś ca bhūrlokaṃ dyotate dīrghadīdhitiḥ //

sarvapāpaharaḥ sūryaḥ kartā tribhuvanasya ca
chatravat pratipaśyeta maṇḍalān maṇḍalaṃ param //

ādityamaṇḍalādhastād bhuvarlokaṃ pratiṣṭhitam
trailokyasyeśvaratvaṃ ca viṣṇudattaṃ śatakratoḥ //

lokapālaiḥ sa sahito lokān rakṣati dharmataḥ
vaset svarge mahābhāga devendraḥ sa tu kīrtimān //

tato 'dhastān mune cedaṃ pātālaṃ viddhi saprabham
na tatra tapate sūryo na rātrir na niśākaraḥ //

divyasvarūpam āsthāya tapanti satataṃ janāḥ
pātālasthā dvijaśreṣṭha dīpyamanāḥ svatejasā //

svarlokāt tu maharlokaḥ koṭimātre vyavasthitaḥ
tato yojanamātreṇa dviguṇo maṇḍalena tu //

janalokaḥ sthito vipra pañcamo munisevitaḥ
tatropari tapolokaś caturbhiḥ koṭibhiḥ sthitaḥ //

satyaloko 'ṣṭakoṭībhis tapolokoparisthitaḥ
sarve chatrākṛtijñeyā bhuvanoparisaṃsthitāḥ //

brahmalokād viṣṇuloko dviguṇaś ca vyavasthitaḥ
vārāhe tasya māhātmyaṃ kathitaṃ lokacintakaiḥ //

tataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha sthitaḥ paramapuruṣaḥ
brahmāṇḍāt paramaḥ sākṣān nirlepaḥ puruṣaḥ sthitaḥ //

paśupāśair vimucyeta tapojñānasamanvitaḥ
iti te saṃsthitiḥ proktā bhūgolasya mayānagha
yas tu samyag imāṃ vetti sa yāti paramāṃ gatim //

lokasya saṃsthānakaro 'prameyo viṣṇur nṛsiṃho naradevapūjitaḥ
yuge yuge viṣṇur anādimūrtimān āsthāya viśvaṃ paripāti duṣṭahā //