Naishadhiya Charita · Chapter p7

athādhigantuṃ niṣadheśvaraṃ sā prasādanāmādriyatāmarāṇām /
yataḥ surāṇāṃ surabhirnṛṇāṃ tu sā vedhasāsṛjyata kāmadhenuḥ

pradakṣiṇaprakramaṇālavālavilepadhūpācaraṇāmbusekaiḥ /
iṣṭaṃ ca mṛṣṭaṃ ca phalaṃ suvānā devā hi kalpadrumakānanaṃ naḥ

śraddhāmayībhūya suparvaṇastānnanāma nāmagrahaṇāgrakaṃ sā /
sureṣu hi śraddadhatāṃ namasya sarvāṛthasiddhyaṅgamithaḥ samasyā

yattānnije sā hṛdi bhāvanāyā balena sākṣādakṛtākhilasthān /
abhūdabhīṣṭapratibhūḥ sa tasyā varaṃ hi dṛṣṭā dadate paraṃ te

sabhājanaṃ tatra sasarja teṣāṃ sabhājane paśyati vismite sā /
āmudyate yatsumanobhirevaṃ phalasya siddhau sumanobhireva

vaiśadyahṛdyairmradimābhirāmairāmodibhistānatha jātijātaiḥ /
ānarca gītyanvitaṣaṭpadaiḥ sā stavaprasūnastabakairnavīnaiḥ

hṛtpadmasadmanyadhivāsya buddhyā dadhyāvathaitāniyamekatānā /
suparvaṇāṃ hi sphuṭabhāvanā yā sā pūrvarūpaṃ phalabhāvanāyāḥ

bhaktyā tayaiva prasasāda tasyāstuṣṭaṃ svayaṃ devacatuṣṭayaṃ tataḥ /
svenānalasya sphuṭatāṃ yiyāsoḥ phūtkṛtyapekṣā kiyatī khalu syāt

prasādamāsādya suraiḥ kṛtaṃ sā sasmāra sārasvatasūktisṛṣṭeḥ /
devā hi nānyadvitaranti kiṃtu prasadya te sādhudhiyaṃ dadante

śeṣaṃ nalaṃ pratyamareṇa gāthā yā yā samarthā khalu yena yena /
tāṃ tāṃ tadanyena sahālagantīṃ tadā viśeṣaṃ pratisaṃdadhe sā

ekaikavṛtteḥ pratilokapālaṃ pativratātvaṃ jagṛhurdiśāṃ yāḥ /
veda sma gāthā militāstadāsāvāśā ivaikasya nalasya vaśyāḥ

yā pāśinaivāśanipāṇinaiva gāthā yamenaiva samāgninaiva /
tāmeva mene militāṃ nalasya saiṣā viśeṣāya tadā nalasya

niścitya śeṣaṃ tamasau nareśaṃ pramodamedasvitarāntarābhūt /
devyā girāṃ bhāvitabhaṅgirākhyaccittena cintārṇavayādaseyam

sā bhaṅgirasyāḥ khalu vāci kāpi yadbhāratī mūrtimatīyameva /
śliṣṭaṃ nigadyādṛta vāsavādīnviśiṣya me naiṣadhamapyavādīt

jagrantha seyaṃ madanugraheṇa vacaḥsrajaḥ spaṣṭayituṃ catasraḥ /
dve te nalaṃ lakṣayituṃ kṣamete mamaiva moho'yamaho mahīyān

śliṣyanti vāco yadamūramuṣyāḥ kavitvaśakteḥ khalu te vilāsāḥ /
bhūpālalīlāḥ kila lokapālāḥ samāviśanti vyatibhedino'pi

tyāgaṃ mahendrādicatuṣṭasya kimabhyanandatkramasūciasya /
kiṃ prerayāmāsa nale ca tanmāṃ sā sūktirasyā mama kaḥ pramohaḥ

parasya dārānkhalu manyamānairaspṛśyamānāmamarairdharitrīm /
bhaktyaiva bhartuścaraṇau dadhānāṃ nalasya tatkālamapaśyadeṣā

sureṣu nāpaśyadavaikṣatākṣṇornimeṣamurvībhṛti saṃmukhī sā /
iha tvamāgatya nale mileti saṃjñānadānādiva bhāṣamāṇam

nābuddha bālā vibudheṣu teṣu kṣodaṃ kṣiteraikṣata naiṣadhe tu /
patye sṛjantyāḥ parirambhamurvyāḥ saṃbhūtasaṃbhedamasaṃśayaṃ sā

svedaḥ svadehasya viyogatāpaṃ nirvāpayiṣyanniva saṃsisṛkṣoḥ /
hīrāṅkuraścāruṇi hemanīva nale tayāloki na daivateṣu

sureṣu mālāmamalāmapaśyannale tu bālā malinībhavantīm /
imāṃ kimāsādya nalo'dya mṛdvīṃ śraddhāsyate māmiti cintayeva

śriyaṃ bhajantāṃ kiyadasya devāśchāyā nalasyāsti tathāpi naiṣām /
itīrayantīva tayā niraikṣi sā naiṣadhe na tridaśeṣu teṣu

cihnairamībhirnalasaṃvidasyāḥ saṃvādamāpa prathamopajātā /
sā lakṣaṇavyaktibhireva devaprasādamāsāditamapyabodhi

nale nidhātuṃ varaṇasrajaṃ tāṃ smaraḥ sma rāmāṃ tvarayatyathainām /
apatrapā tāṃ niṣiṣedha tena dvayānurodhaṃ tulitaṃ dadhau sā

srajā samāliṅgayituṃ priyaṃ sā rasādadhattaiva bahuprayatnam /
stambhatrapābhyāmabhavattadīye spandastu mando'pi na pāṇipadme

tasyā hṛdi vrīḍamanobhavābhyāṃ dolāvilāsaṃ samavāpyamāne /
sthitaṃ dhṛtaiṇāṅkakulātapatre śṛṅgāramāliṅgadadhīśvaraśrīḥ

karaḥ srajā sajjatarastadīyaḥ priyonmukhaḥ sanvirarāma bhūyaḥ /
priyānanasyārdhapathaṃ yayau ca pratyāyayau cāticalaḥ kaṭākṣaḥ

tasyāḥ priyaṃ cittamupetameva prabhūbabhūvākṣi na tu prayātum /
satyaḥ kṛtaḥ spaṣṭamabhūttadānīṃ tayākṣṇi lajjeti janapravādaḥ

kathaṃ kathaṃcinniṣadheśbarasya kṛtvāsyapadmaṃ daravīkṣitaśri /
vāgdevatāyā vadanendubimbaṃ trapāvatī sākṛta sāmidṛṣṭam

ajānatīvedamavocadenāmākūtamasyāstadavetya devī /
bhāvastrapormipratisīrayā te na dīyate lakṣayituṃ mamāpi

devyāḥ śrutau neti nalārdhanāmni gṛhīta eva trapayā nipītā /
athāṅgulīraṅgulibhirmṛśantī dūraṃ sā namayāṃcakāra

kare vidhṛtyeśvarayā girāṃ sā pānthā pathīndrasya kṛtā vihasya /
vāmeti nāmaiva babhāja sārdhaṃ purandhrisādhāraṇasaṃvibhāgam

vihasya haste'tha vikṛṣya devī netuṃ prayātā'bhi mahendrametām /
bhramādiyaṃ dattamivāhidehe tataścamatkṛtya karaṃ cakarṣa

bhaimīṃ nirīkṣyābhimukhīṃ maghonaḥ svārājyalakṣmīrabhṛtābhyasūyām /
dṛṣṭvā tatastatparihāriṇīṃ tāṃ vrīḍaṃ biḍaujaḥpravaṇābhyapādi

tvattaḥ śrutaṃ neti nale mayātaḥ paraṃ vadasvetyuditātha devyā /
hīmanmathadvairatharaṅgabhūmī bhaimī dṛśā bhāṣitanaiṣadhābhūt

hasatsu bhaimīṃ diviṣatsu pāṇau pāṇim praṇīyāpsarasāṃ rasātsā /
āliṅgya nītvākṛta pānthadurgāṃ bhūpāladikpālakulādhvamadhyam

ādeśitāmapyavalokya mandaṃ mandaṃ nalasyaiva diśā calantīm /
bhūyaḥ surānardhapathādathāsau tāneva tāṃ netumanā nunoda

mukhābjamāvartanalolanālaṃ kṛtvālihūṃhūṃravalakṣyalakṣyam /
bhīmodbhavā tāṃ nunude'ṅkapālīṃ devyā navoḍheva dṛḍhāṃ vivoḍhuḥ

devī kathaṃcitkhalu tāmadevadrīcīṃ bhavantīṃ smitasiktasṛkkā /
āha sma māṃ pratyapi te punaḥ kā śaṅkā śaśāṅkādadhikāṣyabimbe

eṣāmakṛtvā caraṇapraṇāmameṣāmanujñāmanavāpya samyak /
suparvavaire tava vairaseniṃ varītumīhā kathamaucitīyam

itīrite viśvasitāṃ punastāmādāya pāṇau diviṣatsu devī /
kṛtvā praṇamrāṃ vadati sma sā tān bhakteyamarhatyadhunānukampām

yuṣmānvṛṇīte na bahūnsatīyaṃ śeṣāvamānācca bhavatsu naikam /
tadvaḥ sametānnṛpamenamaṃśānvarītumanviṣyati lokapālāḥ

bhaimyā srajaḥsañjanayā pathi prāksvayaṃvaraṃ saṃjanayāṃbabhūva /
saṃbhogamāliṅganayāsya vedhāḥ śeṣaṃ tu kaṃ hantumiyadyatadhve

varṇāśramācārapathātprajābhiḥ svābhiḥ sahaivāskhalate nalāya /
praseduṣo vedṛśavṛttabhaṅgyā ditsaiva kīrterbhuvamānayadvaḥ

iti śrute'syā vacasaiva hāsyātkṛtvā salāsyādharamāsyabimbam /
bhrūvibhramākūtakṛtābhyanujñeṣveteṣu tāṃ sātha nalāya ninye

mandākṣanispandatanormanobhūduṣpreramapyānayati sma tasyāḥ /
madhūkamālāmadhuraṃ karaṃ sā kaṇṭhopakaṇṭhaṃ vasudhāsudhāṃśoḥ

athābhilikhyeva samarpyamāṇāṃ rājiṃ nijasvīkaraṇākṣarāṇām /
dūrvāṅkurāḍhyāṃ nalakaṇṭhanāle vadhūrmadhūkasrajamutsasarja

tāṃ dūrvayā śyāmalayātivelaṃ śṛṅgārabhāṣaṃnibhayā suśobhām /
mālāṃ prasūnāyudhapāśabhāsaṃ kaṇṭhena bhūbhṛdbibharāṃbabhūva

dūrvāgrajāgratpulakāvaliṃ tāṃ nalāṅgamaṅgādbhṛśamullasantīm /
mānena manye namitānanā sā sāsūyamālokata puṣpamālām

kāpi pramodāsphuṭanirjihānavarṇeva yā maṅgalagītirāsām /
saivānanebhyaḥ purasundarīṇāmuccairulūludhvaniruccacāra

sā nirmale tasya madhūkamālā hṛdi sthitā ca pratibimbitā ca /
kiyatyamagnā kiyatī ca magnā puṣpeṣubāṇāliriva vyaloki

romāṇi sarvāṇyapi bālabhāvādvaraśriyaṃ vīkṣitumutsukāni /
tasyāstadā kaṇṭakitāṅgayaṣṭerudgrīvikādānamivānvabhūvan

romāṅkurairdanturitākhilāṅgī ramyādharā sā sutarāṃ vireje /
śaravyadaṇḍaiḥ śritamaṇḍanaśrīḥ smārī śaropāsanavedikeva

ceṣṭā vyaneśannikhilāstadāsyāḥ smareṣuvātairiva tā vidhūtāḥ /
abhyarthya nītāḥ kalinā muhūrtaṃ lābhāya tasya bahu ceṣṭituṃ vā

tannyastamālyaspṛśi yannalasya svedaṃ kare pañcaśaraścakāra /
bhaviṣyadudvāhamahotsavasya hastodakaṃ tajjanayāṃbabhūva

tūlena tasyāstulanā mṛdostatkamprā'stu sā manmathabāṇavātaiḥ /
citrīyitaṃ tattu nalo yaduccairabhūtsa bhūbhṛtpṛthuvepathustaiḥ

dṛśorapi nyastamivāsta rājñāṃ rāgāddṛgambupratibimbimālyam /
nṛpasya tatpītavatorivākṣṇoḥ prālambyamālambanayuktamantaḥ

stambhastathālambhitamāṃ nalena bhaimīkarasparśamudaḥ prasādaḥ /
kaṃdarpalakṣyīkaraṇārpitasya stambhasya dambhaṃ sa ciraṃ yathāpat

utsṛjya sāmrājyamivātha bhikṣāṃ tāruṇyamullaṅghya jarāmivārāt /
taṃ cārumākāramupekṣya yāntaṃ nijāṃ tanūmādadire digīśāḥ

māyānalatvaṃ tyajato nilīnaiḥ pūrvairahaṃpūrvikayā maghonaḥ /
bhīmodbhavāsāttvikabhāvaśobhā didṛkṣayevāvirabhāvi netraiḥ

gotrānukūlatvabhave vivāhe tatprātikūlyādiva gotraśatruḥ /
puraścakāra pravaraṃ varaṃ yamāyansakhāyaṃ dadṛśe tayā saḥ

svakāmasaṃmohamahāndhakāranirvāpamicchanniva dīpikābhiḥ /
udgatvarībhiśchuritaṃ vitene nijaṃ vapurvāyusakhaḥ śikhābhiḥ

patyau vṛte bhīmajayā na vahnāvahnā svamahnāya nijuhnuve yaḥ /
janādapatrapya sa hā sahāyastasya prakāśo'bhavadaprakāśaḥ

sadaṇḍamālaktakanetracaṇḍaṃ tamaḥkiraṃ kāyamadhatta kālaḥ /
tatkālamantaḥkaraṇaṃ nṛpāṇāmadhyāsituṃ kopa ivopanamraḥ

dṛggocaro'bhūdatha citraguptaḥ kāyastha uccairguṇa etadīyaḥ /
ūrdhvaṃ tu pattrasya maṣīda eko maṣerdadañcopari pattramanyaḥ

tasyāṃ manobandhavimocanasya kṛtasya tatkālamiva pracetāḥ /
pāśaṃ dadhānaḥ karabaddhavāsaṃ vibhurbabhāvāpyamavāpya deham

sahadvitīyaḥ striyamabhyupeyādevaṃ sa durbudhya nayopadeśam /
anyāṃ sabhāryaḥ kathamṛcchatīti jalādhipo'bhūdasahāya eva

devyāpi divyā'nu tanuḥ prakāśīkṛtā mudaścakrabhṛtaḥ sṛjantī /
anihnutaistāmavadhārya cihnaistadvāci bālā śithilādbhutābhūt

vilokake nāyakamelake'sminrūpānyatākautukadarśibhistaiḥ /
bādhā batendrādibhirindrajālavidyāvidāṃ vṛttivadhādvyadhāyi

vilokya tāvāptadurāpakāmau parasparapremarasābhirāmau /
atha prabhuḥ prītamanā babhāṣe jāmbūnadorvīdharasārvabhaumaḥ

vaidarbhi dattastava tāvadeṣa varo durāpaḥ pṛthivīśa eva /
dūtyaṃ tu yattvaṃ kṛtavānamāyaṃ nala prasādastvayi tanmamāyam

pratyakṣalakṣyāmavalambya mūrtiṃ hutāni yajñeṣu tavopabhokṣye /
saṃśerate'smābhiravīkṣya bhuktaṃ makhaṃ hi mantrādhikadevabhāve

bhavānapi tvaddayitāpi śeṣe sāyujyamāsādayataṃ śivābhyām /
pretyāsmi kīdṛgbhaviteti cintā saṃtāpamantastanute hi jantoḥ

tavopavārāṇasi nāmacihnaṃ vāsāya pāresi puraṃ purāsti /
nirvātumicchorapi tatra bhaimīsaṃbhogasaṃkocabhiyādhikāśi

dhūmāvaliśmaśru tataḥ suparvā mukhaṃ makhāsvādavidāṃ tamūce /
kāmaṃ madīkṣāmayakāmadhenoḥ payāyatāmabhyudayastvadīyaḥ

yā dāhapākaupayikī tanurme bhūyāttvadicchāvaśavartinī sā /
tayā parābhūtatanoranaṅgāttasyāḥ prabhuḥ sannadhikastvamedhi

astu tvayā sādhitamannamīnarasādi pīyūṣarasātiśāyi /
yadbhūpa vidmastava sūpakārakriyāsu kautūhalaśāli śīlam

vaivasvato'pi svata eva devastuṣṭastamācaṣṭa dharādhirājam /
varapradānāya tavāvadānaiściraṃ madīyā rasanoddhureyam

sarvāṇi śastrāṇi tavāṅgacakrairāvirbhavantu tvayi śatrujaitre /
avāpyamasmādadhikaṃ na kiṃcijjāgarti vīravratadīkṣitānām

kṛcchraṃ gatasyāpi daśāvipākaṃ dharmānna cetaḥ skhalatu tvadīyam /
amuñcataḥ puṇyamananyabhakteḥ svahastavāstavya iva trivargaḥ

smitāñcitāṃ vācamavocadenaṃ prasannacetā nṛpatiṃ pracetāḥ /
pradāya bhaimīmadhunā varau tu dadāmi tadyautakakautukena

yatrābhilāṣastava tatra deśe nanvastu dhanvanyapi tūrṇamarṇaḥ /
āpo vahantīha hi lokayātrāṃ yathā na bhūtāni tathā'parāṇi

prasāritāpaḥ śucibhānunāstu maruḥ samudratvamapi prapadya /
bhavanmanaskāralavodgamena kramelakānāṃ nilayaḥ pureva

amlānirāmodabharaśca divyaḥ puṣpeṣu bhūyādbhavadaṅgasaṅgāt /
dṛṣṭaṃ prasūnopamayā mayānyanna dharmaśarmobhayakarmaṭhaṃ yat

vāgdevatāpi smitapūrvamurvīsuparvarājaṃ rabhasādbabhāṣe /
tvatpreyasīsaṃmadamācarantyā matkiṃ na kiṃcidgrahaṇocitaṃ te

artho vinaivāṛthanayopasīdannālpo'pi dhīrairavadhīraṇīyaḥ /
mānyena manye vidhinā vitīrṇaḥ sa prītidāyo bahu mantumarhaḥ

avāmāvāmārdhe sakalamubhayākāraghaṭanāddvidhābhūtaṃ rūpaṃ bhagavadabhidheyaṃ bhavati yat /
tadantarmantraṃ me smaraharamayaṃ sendumamalaṃ nirākāraṃ śaśvajjapa narapate sidhyatu sate

sarvāṅgīṇarasāmṛtastimitayā vācā sa vācaspatiḥ sa svargīyamṛgīdṛśāmapi vaśīkārāya mārāyate /
yasmai yaḥ spṛhayatyanena sa tadevāpnoti iṃ bhūyasā yenāyaṃ hṛdaye sthitaḥ sukṛtinā amnmantracintāmaṇiḥ

puṣpairabhyarcya gandhādibhirapi subhagaiścāruhaṃsena māṃ cenniryāntīṃ mantramūrtiṃ japati mayi matiṃ nyasya mayyeva bhaktaḥ /
tatprāpte vatsarānte śirasi karamasau yasya kasyāpi dhatte so'pi ślokānakāṇḍe racayati rucirānkautukaṃ dṛśyamasyāḥ

guṇānāmāsthānīṃ nṛpatilakanārīti viditāṃ rasasphītāmantastava ca tava vṛtte ca kavituḥ /
bhavitrī vaidarbhīmadhikamadhikaṇṭhaṃ racayituṃ parīrambhakrīḍācaraṇaśaraṇāmanvahamaham

bhavadvṛttastoturmadupahitakaṇṭhasya kaviturmukhātpuṇyaiḥ ślokaistvayi ghanamudeyaṃ janamude /
tataḥ puṇyaślokaḥ kṣitibhuvanalokasya bhavitā bhavānākhyātaḥ sankalikaluṣahārī haririva

devī ca te ca jagadurjagaduttamāṅgaratnāya te kathaya kaṃ vitarāma kāmam /
kiṃcittvayā nahi pativratayā durāpaṃ bhasmāstu yastava bata vratalopamicchuḥ

kūṭakāyamapahāya no vapurbibhratastvamasi vīkṣya vismitā /
āptumākṛtimato manīṣitāṃ vidyayā hṛdi tavāpyudīyatām

itthaṃ vitīrya varamambaramāśrayatsu teṣu kṣaṇādudalasadvipulaḥ praṇādaḥ /
uttiṣṭhatāṃ parijanālapanairnṛpāṇāṃ svarvāsivṛndahatadundubhinādasāndraḥ

na doṣaṃ vidveṣādapi niravakāśaṃ guṇamaye vareṇa prāptāstre na samarasamārambasadṛśam /
jaguḥ puṇyaślokaṃ pratinṛpatayaḥ kiṃtu vidadhuḥ svaniśvāsairbhaimīhṛdayamudayannirbharadayam

bhūbhṛdbhirlambhitā'sau karuṇarasanadīmūrtimaddevatātvaṃ tātenābhyarthyayogyāḥsapadinijasakhīrdāpayāmāsatebhyaḥ /
vaidarbhyāste'pyalābhātkṛtagamanamanaḥprāṇavāñchāṃ vijaghnuḥ sakhyaḥ saṃśikṣya vidyāḥ satatadhṛtavayasyānukārābhirābhiḥ

ahaha saha maghonā śrīpratiṣṭhāsamāne nilayamabhi nale'tha svaṃ pratiṣṭhāsamāne /
apatadamarabharturmūrtibaddheva kīrtirgaladalimadhubāṣpā puṣpavṛṣṭirnabhastaḥ

svasyāmarairnṛpatimaṃśamamuṃ tyajadbhiraṃśacchidākadanameva tadādhyagāmi /
utkā sma paśyati nivṛtya nivṛtya yāntī vāgdevatapi nijavibhramadhāma bhaimīm

sānandaṃtanujāvivāhanamahe bhīmaḥ sa bhūmīpatirvaidarbhīniṣadheśvarau nṛpajanāniṣṭoktinirmṛṣṭaye /
svāni svāni dharādhipāśca śibirāṇyuddiśya yāntaḥ kramādeko dvau bahabaścakāra sṛjataḥ smātenire maṅgalam

śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
yātastasya caturdaśaḥ śaradijajyotsnācchasūktermahākāvye cāruṇi naiṣadhīyacarite sargo nisargojjvalaḥ