Naishadhiya Charita · Chapter p5
niśi daśamitāmāliṅgantyāṃ vibodhavidhitsubhirniṣadhavasudhāmīnāṅkasya priyāṅkamupeduṣaḥ /
śrutimadhupadasragvaidagdhīvibhāvitabhāvikasphuṭarasabhṛśābhyaktā vaitālikairjagire giraḥ
jaya jaya mahārāja prābhātikīṃ suṣamāmimāṃ saphalayata māṃ dānāḍakṣṇordarālasapakṣmaṇī /
prathamaśakunaṃ śayyotthāyaṃ tavāstu vidarbhajā priyajanamukhāmbhojāttuṅgaṃ yadaṅga na maṅgalam
varuṇagṛhiṇīmāśāmāsādayantamamuṃ rucīnicayasicayāṃśāṃśabhraṃśakrameṇa niraṃśukam /
tuhinamahasaṃ paśyantīva prasādamiṣādasau nijamukhamitaḥ smeraṃ dhatte harermahiṣīharit
amahatitarāstādṛktārā na locanagocarāstaraṇikiraṇā dyāmañcanti kramādaparasparāḥ /
kathayati pariśrātiṃ rātrī tamassahayudhvanāmayamapi daridrāṇaprāṇastamīdayitastviṣām
sphurati timirastomaḥ paṅkaprapañca ivoccakaiḥ purusitagaruccañcaccañcaccañcūpuṭasphuṭacumbitaḥ /
api madhukarī kāliṃmanyā virājati dhūmalacchaviriva raverlākṣālakṣmīṃ karairatipātukaiḥ
rajanivamathuprāleyāmbhaḥkaṇakramasaṃbhṛtaiḥ kuśakisalayasyācchairagreśayairudabindubhiḥ /
suṣirakuśalenāyaḥsūcīśikhāṅkurasaṃkaraṃ kimapi gamitānyantarmuktāphalānyavamenire
raviruciṛcāmokāreṣu sphuṭāmalabindutāṃ gamayitumamūruccīyante vihāyasi tārakāḥ /
svaraviracanāyāsāmuccairudāttatayā hṛtāḥ śiśiramahaso bimbādasmādasaṃśayamaṃśavaḥ
vrajati kumude dṛṣṭvā mohaṃ dṛśorapidhāyake bhavati ca nale dūraṃ tārāpatau ca hataujasi /
laghu raghupaterjāyāṃ māyāmayīmiva rāvaṇistimiracikuragrāhaṃ rātriṃ hinasti gabhastirāṭ
tridaśamithunakrīḍātalpe vihāyasi gāhate nidhuvanadhutasragbhāgaśrībharaṃ grahasaṃgrahaḥ /
mṛdutarakarākāraistūlotkarairudaraṃbhariḥ pariharati nākhaṇḍo gaṇḍopadhānavidhāṃ vidhuḥ
daśaśatacaturvedīśākhāvivartanamūrtayaḥ savidhamadhunā'laṃkurvanti dhruvaṃ raviraśmayaḥ /
vadanakuhare'pyadhyetṝṇāmayaṃ tadudañcati śrutipadabhayasteṣāmeva pratidhvaniradhvani
nayati bhagavānambhojasyā'nibandhanabāndhavaḥ kimapi maghavaprāsādasya praghāṇamupaghnatām /
apasaradaridhvāntapratyagviyatpathamaṇḍalīlaganaphaladaśrāntasvarṇācalabhramavibhramaḥ
nabhasi mahasāṃ dhvāntadhvāṅkṣapramāpaṇapattriṇāmiha viharaṇaiḥ śyainaṃpātāṃ raveravadhārayan /
śaśaviśasanatrāsādāśāmayāccaramāṃ śaśī tadadhigamanāttārāpārāpatairudaḍīyata
bhṛśamabibharustārā hārāccyutā iva mauktikāḥ surasuratajakrīḍālūnāddyusadviyadaṅgaṇam /
bahukarakṛtātprātaḥsaṃmārjanādadhunā punarnirupadhinijāvasthālakṣmīvilakṣaṇamīkṣyate
prathamamupahṛtyārghaṃ tārairakhanḍitataṇḍulaistimirapariṣaddūrvāparvāvalīśabalīkṛtaiḥ /
atha ravirucāṃ grāsātithyaṃ nabhaḥ svavihāribhiḥ sṛjati śiśirakṣodaśreṇīmayairudasaktubhiḥ
asurahitamapyādityotthāṃ vipattimupāgataṃ ditisutaguruḥ prāṇairyoktuṃ na kiṃ kacavattamaḥ /
paṭhati luṭhatīṃ kaṇṭhe vidyāmayaṃ mṛtajīvanīṃ yadi na vahate saṃdhyāmaunavratavyayabhīrutām
udayaśikhariprasthānyahnā raṇe'tra niśaḥ kṣaṇe dadhati viharatpūṣāṇyūṣmadrutāśmajatusravān /
udayadaruṇaprahvībhāvādarādaruṇānuje milati kimu tatsaṅgācchaṅkyā naveṣṭakaveṣṭanā
ravirathahayānaśvasyanti dhruvaṃ vaḍavā balapratibalabalāvasthāyinyaḥ samīkṣya samīpagān /
nijaparivṛḍhaṃ gāḍhapremā rathāṅgavihaṃgamī smaraśaraparādhīnasvāntā vṛṣasyati saṃprati
niśi niraśanāḥ kṣīrasyantaḥ kṣudhā/śvakiśorakā madhuramadhuraṃ heṣante te vilolitavāladhi /
turagasamajaḥ sthānotthāyaṃ kvaṇanmaṇimanthabhūdharabhavaśilālehāyehācaṇo lavaṇasyati
uḍupariṣadaḥ kiṃ nārhatvaṃ niśaḥ kimu naucitī patiriha na yaddṛṣṭastābhyāṃ gaṇeyarucīgaṇaḥ /
sphuṭamuḍupaterāśmaṃ vakṣaḥ sphuranmalināśmanaśchavi yadanayorvicchede'pi drutaṃ bata na drutam
aruṇakiraṇe vahnau lājānudūni juhoti yā pariṇayati tāṃ saṃdhyāmetāmavaimi maṇirdivaḥ /
iyamiva sa evāgnibhrāntiṃ karoti purā yataḥ karamapi na kastasyaivotkaḥ sakautukamīkṣitum
ratiratipatidvaitaśrīkau dhuraṃ bibhṛmastarāṃ priyavacasi yannagnācāryā vadāmatamāṃ tataḥ /
api viracito vidmaḥ puṇyadruhaḥ khalu narmaṇaḥ paruṣamaruṣe naikasyai vāmudeti mude'pi tat
bhava laghuyutākāntaḥ saṃdhyāmupāssva tapomala tvarayati kathaṃ saṃdhyeyaṃ tvāṃ na nāma niśānujā /
dyutipatirathāvaśyaṃkārī dinodayamāsitā haripatiharitpūrṇabhrūṇāyitā kiyataḥ kṣanān
muṣitamanasaścitraṃ bhaimi tvayādya kalāgṛhairniṣādhavasudhānāthasyāpi ślathaślathatā vidhau /
ajagaṇadayaṃ saṃdhyāṃ vandhyāṃ vidhāya na dūṣaṇaṃ namasitumanā yannāma syānna saṃprati pūṣaṇam
na viduṣitarā kāpi tvatastato niyatakriyāpatanadurite heturbharturmanasvini mā sma bhūḥ /
aniśabhavadatyāgādenaṃ janaḥ khalu kāmukīsubhagamabhidhāsyatyuddāmā parāṅkavadāvadaḥ
raha sahacarīmetāṃ rājannapi stritamāṃ kṣāṇaṃ taraṇikiraṇaiḥ stokānmuktaiḥ samālabhate nabhaḥ /
udadhinirayadbhāsvatsvarṇodakumbhadidṛkṣutāṃ dadhati nalinaṃ prasthāyinyaḥ śriyaḥ kumudānmudā
prathamakakubhaḥ pānthatvena sphuṭekṣitavṛtrahāṇyanupadamiha drakṣyanti tvāṃ mahāṃsi mahaspateḥ /
paṭimavahanādūhāpohakṣamāṇi vitanvatāmahaha yuvayostāvallakṣmīvivecanacāturīm
anatiśithile puṃbhāvena pragalbhabalāḥ khalu prasabhamalayaḥ pāthojāsye niviśya niritvarāḥ /
kimapi mukhataḥkṛtvānītaṃ vitīrya sarojnīmadhurasamuṣoyoge jāyāṃ navānnamacīkaran
mihirakiraṇābhogaṃ bhoktuṃ pravṛttatayā puraḥ kalitaculukāpośānasya grahārthamiyaṃ kimu /
iti vikasitenaikena prāgdalena sarojinī janayati matiṃ sākṣātkarturjanasya dinodaye
taṭatarukhagaśreṇīsāṃrāviṇairiva sāmprataṃ sarasi vigalannidrāmudrājaniṣṭa sarojinī /
adharasudhayā madhye madhye vadhūmukhalabdhayā dhayati madhupaḥ svāduṃkāraṃ madhūni saroruhām
gatacaradinasyāyurbhraṃśe dayodayasaṃkucatkamalamukulakroḍānnīḍapraveśamupeyuṣām /
iha madhulihāṃ bhinneṣvambhoruheṣu samāyatāṃ saha sahacarairālokyante'dhunā madhupāraṇāḥ
timiravirahātpāṇḍūyante diśaḥ kṛśatārakāḥ kamalahasitaiḥ śyenīvonnīyate sarasī na kā /
śaraṇamilitadhvāntadhvaṃsiprabhādaradhāraṇādgaganaśikharaṃ nīlatyekaṃ nijairayaśobharaiḥ
sarasijavanānyudyatpakṣāryamāṇi hasantu na kṣatarucisuhṛccandraṃ tandrāmupaitu na kairavam /
himagiridṛṣaddāyādaśri pratītamadaḥ smitaṃ kumudavipinasyātho pāthoruhairnijanidrayā
dhayatu naline mādhvīkaṃ vā na vābhinavāgataḥ kumudamakarandaughaiḥ kukṣiṃbharirbhramarotkaraḥ /
iha tu lihate rātrītarṣaṃ rathāṅgavihaṃgamā madhu nijavadhūvaktrāmbhoje'dhunādharanāmakam
jagati mithune cakrāveva smarāgamapāragau navamiva mithaḥ saṃbhuñjāte viyujya viyujya yau /
satatamamṛtādevāhārādyudāpadarocakaṃ tadamṛtabhujāṃ bhartā śaṃbhurviṣāṃ bubhuje vibhuḥ
viśati yuvatityāge rātrīmucaṃ mihikārucaṃ dinamaṇimaṇiṃ tāpe cittānnijācca yiyāsati /
virahataralajjihvā bahvāhvayantyativihvalāmiha sahacarīṃ nāmagrāhaṃ rathāṅgavihaṃgamāḥ
svamukulamayairnetrairandhaṃbhaviṣṇutayā janaḥ kimu kumudinīṃ durvyācaṣṭe raveranavekṣikām /
likhitapaṭhitā rājño dārāḥ kavipratibhāsu ye śṛṇuta śṛṇutāsūryaṃpaśyā na sā kila bhāvinī
culukitatamaḥsindhorbhṛṅgaiḥ karādiva śubhyate nabhasi bisinībandhorandhracyutairudavindubhiḥ /
śatadalamadhusrotaḥkacchadvayīparirambhaṇādanupadamadaḥpaṅkāśaṅkāmamī mama tanvate
ghusṛṇasumanaḥśṛeṇīśrīṇāmanādaribhiḥ saraḥparisaracarairbhāsāṃ bhartuḥ kumārataraiḥ karaiḥ /
ajani jalajāmodānandotpatiṣṇumadhuvratā baliśabalanādguñjāpuñjaśriyaṃ hṛgayālubhiḥ
racayati ruciḥ śoṇīmetāṃ kumāritarā raveryadalipaṭalī nīlīkartuṃ vyavasyati pātukā /
ajani sarasī kalmāṣī taddhruvaṃ dhavalasphuṭatkavalakalikāṣaṇḍaiḥ pāṇḍūkṛtodaramaṇḍalā
kamalakuśalādhāne bhānoraho puruṣāvrataṃ yadupakurute netrāṇi śrīgṛhatvavivakṣubhiḥ /
kavibhirupamānādapyambhojatāṃ gamitānyasāvapi yadatathābhāvānmuñcatyulūkavilocane
yadatimahatī bhaktirbhānau tadenamuditvaraṃ tvaritamupatiṣṭhasvādhvanya tvamadhvarapaddhateḥ /
iha hi samaye mandeheṣu vrajantyudavajratāmabhi ravimupasthānotkṣiptā jalāñjalayaḥ kila
udayaśikhariprasthāvasthāyinī khanirakṣāyā śiśutaramahomāṇikyānāmaharmaṇimaṇḍalī /
rajanidṛṣadaṃ dhvāntaśyāmāṃ vidhūya pidhāyikāṃ na khalu katameneyaṃ jāne janena vimudritā
suraparivṛḍhaḥ karṇātpratyagrahītkila kuṇḍaladvayamatha khalu prācyai prādānmudā sa hi tatpatiḥ /
vidhurudayabhāgekaṃ tatra vyaloki vilokyate navatarakarasvarṇasrāvi dvitīyamaharmaṇiḥ
dahanamaviśaddīptiryāstaṃ gate gatavāsarapraśamasamayaprāpte patyau vivasvati rāgiṇi /
adharabhuvanātsoddhṛtyaiṣā haṭhāttaraṇeḥ kṛtāmarapatipuraprāptirdhatte satīvratamūrtitām
badhujanakathā tathyaiveyaṃ tanau tanujanmanaḥ pitṛśitiharidvarṇādyāhārajaḥ kila kālimā /
śamanayamunākroḍaiḥ kālairitastamasāṃ pibādapi yadamalacchāyātkāyādabhūyata bhāsvataḥ
abhajata cirābhyāsaṃ devaḥ pratikṣaṇadātyaye dinamayamayaṃ kālaṃ bhūyaḥ prasūya tathā raviḥ /
na khalu śakitā śīlaṃ kālaprasūtirasau purā yamayamunayorjanmādhāneṣyanena yathojjhitum
ruciracaraṇaḥ sūtoruśrīsanātharathaḥ śaniṃ śamanamapi sa trātuṃ lokānasūta sutāviti /
rathapadakṛpāsindhurbandhurdṛśāmapi durjanairyadupahasito bhāsvānnāsmānhasiṣyati kaḥ khalaḥ
śiśirajarujāṃ gharmaṃ śarmodayāya tanūbhṛtāmatha kharakaraśyānāsyānāṃ prayacchati yaḥ payaḥ /
jalabhayajuṣāṃ tāpaṃ tāpaspṛśāṃ himamityayaṃ parahitamilatkṛtyāvṛttiḥ sa bhānurudañcati
iha na katamaścitraṃ dhatte tamisratatīrdiśāmapi catasṛṇāmutsaṅgeṣu śṛitā dhayatāṃ kṣaṇāt /
taruśaraṇatāmetya cchāyāmayaṃ nivasattamaḥ śamayitumabhūdānaiśvaryaṃ yadaryamarociṣām
jagati timiraṃ mūrcchāmabjavraje'pi cikitsataḥ pituriva nijāddasrāvasmādadhītya bhiṣājyataḥ /
apica śamanasyāsau tātastataḥ kimu naucitī yadayamadayaḥ kahlārāṇāmudetyapamṛtyave // १९. //
uḍuparivṛḍhaḥ patyā muktāmayaṃ yadapīḍayadyadapi bisinīṃ bhānorjāyāṃ jahāsa kumudvatī /
tadubhayamataḥ śaṅke saṅkocitaṃ nijaśaṅkayā prasarati navārke karkandhūphalāruṇarociṣi
śrutimayatanorbhānorjāne'vaneradharāḍhvanā viharaṇakṛtaḥ śākhā sākṣācchatāni daśa tviṣām /
niśi niśi sahasrābhyāṃ dṛgbhiḥ śṛṇoti sahasvarāḥ pṛthagahipatiḥ paśyatyasyākrameṇa ca bhāsvarāḥ
bahunakharatā yeṣāmagre khalu pratibhāsate kamalasuhṛdaste'mī bhānoḥ pravālarucaḥ karāḥ /
ucitamucitaṃ jāleṣvantaḥpraveśibhirāyataiḥ kiyadavayavaireṣāmāliṅgitāṅgulilaṅgimā
naya nayanayordrākpeyatvaṃ praviṣṭavatīramūrbhavanavalabhījālānnālā ivārkakarāṅgulīḥ /
bhramadaṇugaṇakrāntā bhānti bhramantya ivāśu yāḥ punarapi dhṛtā kunde kiṃvā na vardhakinā divaḥ
dinamiva divākīrtistīkṣṇaiḥ kṣuraiḥ savitu karaiḥ stimirakabarīlūnāṃ kṛtvā niśāṃ niradīdharat /
sphurati paritaḥ keśastomaistataḥ patayālubhirdhruvamadhavalaṃ tattacchāyacchalādavanītalam
brūmaḥ śaṅkhaṃ tava nala yaśaḥ śreyase sṛṣṭaśabdaṃ yatsodaryaṃ sa divi likhitaḥ spaṣṭamasti dvijendraḥ /
addhā śraddhākaramiha karacchedamapyasya paśya mlānisthānaṃ tadapi nitarāṃ hāriṇo yaḥ kalaṅkaḥ
tārāśaṅkhavilopakasya jalajaṃ tīkṣṇatviṣo bhindataḥ sārambhaṃ calatā kareṇa nibiḍāṃ niṣpīḍanāṃ lambhitaḥ /
chedārthāpahṛtāmbukambujarajojambālapāṇḍubhavacchaṅkhacchitkarapattratāmiha vahannastaṃgatārdho vidhuḥ
jalajabhidurībhāvaṃ prepsuḥ kareṇa nipīḍayatyaśiśirakarastārāśaṅkhaprapañcavilopakṛt /
rajaniramaṇasyāstakṣoṇīdharārdhapidhāvaśāddadhatamadhunā bimbaṃ kambucchidaḥ karapatratām
yatpāthojavimudraṇaprakaraṇe nirnidrayatyaṃśumāndṛṣṭīḥ pūrṇayati sma yajjalaruhāmakṣṇā sahasraṃ hariḥ /
sājātyaṃ sarasīruhāmapi dṛśāmapyasti tadvāstavaṃ yanmūlādriyatetarāṃ kavinṛbhiḥ padmopamā cakṣuṣaḥ
avaimi kamalākare nikhilayāminīyāmikaśriyaṃ śrayati yatpurā vitatapattranetrodaram /
tadeva kumudaṃ punardinamavāpya narbhabhramaddvirepharavaghoraṇāghanamupaiti nidrāmudam
iha kimuṣasi pṛcchāśaṃsikiṃśabdarūpapratiniyamitavācā vāyasenaiṣa pṛṣṭaḥ /
bhaṇa phaṇibhavaśāstre tātaṇaḥ sthāninau kāviti vihitatuhīvāguttaraḥ kokilo'bhūt
dākṣīputrasya tantre dhruvamayamabhavatko'pyadhītī kapotaḥ kaṇṭhe śabdaughasiddhikṣatabahukaṭhinīśeṣabhūṣānuyātaḥ /
sarvaṃ vismṛtya daivātsmṛtimuṣasi gatāṃ ghoṣayanyo ghusaṃjñāṃ prāksaṃskāreṇa saṃpratyapi dhuvati śiraḥ paṭṭikāpāṭhajena
paurastyāyāṃ ghusṛṇamasṛṇaśrījuṣo vaijayantyāḥ stomaiścittaṃ hariti harati kṣīrakaṇṭhairmayūkhaiḥ /
bhānurjāmbūnadatanurasau śakrasaudhasya kumbhaḥ sthāne pānaṃ timirajaladherbhābhiretadbhavābhiḥ
dvitrereva tamastamālagahanagrāse davībhāvukairusrairasya sahasrapattrasadasi vyaśrāṇi ghasrotsavaḥ /
gharmāṇāṃ rayacumbitaṃ vitanute tatpiṣṭapiṣṭīkṛtakṣmādigvyomatamoghamoghamadhunā moghaṃ nidāghadyutiḥ
dūrārūḍhastimirajaladhervāḍavaścitrabhānurbhānustāmyadvanaruhavanīkelivaihāsiko'yam /
na svātmīyaṃ kimiti dadhate bhāsvaraśvetimānaṃ dyāmadyāpi dyumaṇikaraṇaśreṇayaḥ śoṇayanti
prātarvarṇanayānayā nijavapurbhūṣāprasādānadāddevī vaḥ paritoṣiteti nihitāmāntaḥpurībhiḥ puraḥ /
sūtā maṇḍanamaṇḍalīṃ paridadhurmāṇikyarocirmayakrodhāvegasarāgalocanarucā dāridryavidrāviṇīm
āgacchanbhaṇatāmuṣāḥ kṣāṇamathātithyaṃ dṛśorānaśe svargaṅgāmbuni bandinī kṛtadinārambhāplutirbhūpatiḥ /
ānandādatipuṣpakaṃ rathamadhiṣṭhāya priyāyautake prāptaṃ tairavarāgatairaviditaprāsādato nirgamaḥ
śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
ekāmatyajato navārthaghaṭanāmekānnaviṃśo mahākāvye tasya kṛtau nalīyacarite sargo'yamasminnagāt
Original text: naiṣadhīyacaritam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0