Naishadhiya Charita · Chapter p19

dūtyāya daityāripateḥ pravṛtto dviṣāṃ niṣeddhā niṣādhapradhānam /
sa bhīmabhūmīpatirājadhānīṃ lakṣīcakārātha rathasya tasya

bhaimyā samaṃ nājagaṇadviyogaṃ sa dūtadharme sthiradhīradhīśaḥ /
payodhipāne munirantarāyaṃ durvāramapyaurvamivaurvaśeyaḥ

nalapraṇālīmiladambujākṣīsaṃvādapīyūṣapipāsavaste /
tadadhvavīkṣārthamivānimeṣā deśasya tasyābharaṇībabhūvuḥ

tāṃ kuṇḍinākhyāpadamātraguptāmindrasya bhūmeramarāvatīṃ saḥ /
manorathaḥ siddhimiva kṣaṇena rathastadīyaḥ puramāsasāda

bhaimīpadasparśakṛtārtharathyā seyaṃ purītyutkalikākulastām /
nṛpo nipīya kṣaṇamīkṣaṇābhyāṃ bhṛśaṃ niśaśvāsa suraiḥ kṣatāśaḥ

svidyatpramodāśrulavena vāmaṃ romāñcabhṛtpakṣmabhirasya cakṣuḥ /
anyatpunaḥ kampramapi sphurattvāttasyāḥ puraḥ prāpa navopabhogam

rathādasau sārathinā sanāthādrājāvatīryātha puraṃ viveśa /
nirgatya bimbādiva bhānavīyātsaudhākaraṃ maṇḍalamaṃśusaṅghaḥ

citraṃ tadā kuṇḍinaveśinaḥ ṣā nalasya mūrtirvavṛte na dṛśyā /
babhūva tañcitrataraṃ tathāpi viśvaikadṛśyaiva yadasya mūrtiḥ

janairvidagdhairbhavanaiśca mugdhaiḥ pade pade vismayakalpavallīm /
tāṃ gāhamānāsya ciraṃ nalasya dṛṣṭiryayau rājakulātithitvam

helāṃ dadhau rakṣijane'strisajje līnaścarāmīti hṛdā lalajje /
drakṣyāmi bhaimīmiti saṃtutoṣa dūtaṃ vicintya svamasau śuśoca

athopakāryāmamarendrakāryātkakṣāsu rakṣādhikṛtairadṛṣṭaḥ /
bhaimīṃ didṛkṣurbahudikṣu cakṣurdiśannasau tāmaviśadviśaṅkaḥ

ayaṃ ka ityanyanivārakāṇāṃ girā vibhurdvāri vibhujya kaṇṭham /
dṛśaṃ dadau vismayanistaraṅgāṃ sa laṅghitāyāmapi rājasiṃhaḥ

antaḥpurāntaḥ sa vilokya bālāṃ kāṃcitsamālabdhumasaṃvṛtorum /
nimīlitākṣaḥ parayā bhramantyā saṃghaṭṭamāsādya camaccakāra

anādisargasraji vānubhūtā citreṣu vā bhīmasutā nalena /
jāteva yadvā jitaśambarasya sā śāmbarīśilpamalakṣi dikṣu

alīkabhaimīsahadarśanānna tasyānyakanyāpsaraso rasāya /
bhaimībhramasyaiva tataḥ prasādādbhaimībhramastena na tāsvalambhi

bhaimīnirāśe hṛdi manmathena dattasvahastādvirahādvihastaḥ /
sa tāmalīkāmavalokya tatra kṣaṇādapaśyanvyaṣadadvibuddhaḥ

priyāṃ vikalpopahṛtāṃ sa yāvaddigīśasaṃdeśamajalpadalpam /
adṛśyavāgbhīṣitabhūribhīrurbhavo ravastāvadacetayattam

paśyansa tasminmarutādi tanvyāḥ stanau parispraṣṭumivāstavastrau /
akṣāntapakṣāntamṛgāṅkamāsyaṃ dadhāra tiryanvalitaṃ vilakṣaḥ

antaḥpure vistṛtavāguro'pi bālāvalīnāṃ valitairguṇaughaiḥ /
na kālasāraṃ hariṇaṃ tadakṣidvayaṃ prabhurbanddhumabhūnmanobhūḥ

dormūlamālokya kacaṃ rurutsostataḥ kucau tāvanulepayantyāḥ /
nābhīmathaiṣa ślathavāsaso'nu mimīla dikṣu kramakṛṣṭacakṣuḥ

mīlanna śeke'bhimukhāgatābhāṃ dhartuṃ nipīḍya stanasāntarābhyām /
svāṅgānyapeto vijagau sa paścātpumaṅgasaṅgotpulake punaste

nimīlanaspaṣṭavilokanābhyāṃ kadarthitastāḥ kalayankaṭākṣaiḥ /
sa rāgadarśīva bhṛśaṃ lalajje svataḥ satāṃ hrīḥ parato'tigurvī

romāñcitāṅgīmanu tatkaṭākṣairbhrāntena kāntena raternidiṣṭaḥ /
moghaḥ śaraughaḥ kusumāni nābhūttaddhairyapūjāṃ prati paryavasyan

hitvaiva vartmaikamiha bhramantyāḥ sparśaḥ striyāḥ sutyaja ityavetya /
catuṣpathasyābharaṇaṃ babhūva lokāvalokāya satāṃ sa dīpaḥ

udvartayantyā hṛdaye nipatya nṛpasya dṛṣṭirnyavṛtaddrutaiva /
viyogivairātkucayornakhāṅkairardhendulīlairgalahastiteva

tanvīmukhaṃ drāgadhigatya candraṃ viyoginastasya nimīlitābhyām /
dvayaṃ draḍhīyaḥ kṛtamīkṣaṇābhyāṃ tadindutā ca svasarojatā ca

catuṣpathe taṃ vinimīlitākṣaṃ caturdigetāḥ sukhamagrahīṣyan /
saṃghaṭṭya tasminbhṛśabhīnivṛttāstā eva tadvatrma na cedadāsyan

saṃghaṭṭayantyāstarasātmabhūṣāhīrāṅkuraprotadukūlahārī /
diśā nitambaṃ paridhāpya tanvyāstatpāpasaṃtāpamavāpa bhūpaḥ

hataḥ kayācitpathi kandukena saṃghaṭṭya bhinnaḥ karajaiḥ kayāpi /
kayācanāktaḥ kucakuṅkumena saṃbhuktakalpaḥ sa babhūva tābhiḥ

chāyāmayaḥ praikṣi kayāpi hāre nije sa gacchannatha nekṣyamāṇaḥ /
taccintayāntarniracāyi cāru svasyaiva tanvyā hṛdayaṃ praviṣṭaḥ

tacchāyasaundaryanipītadhairyāḥ pratyekamāliṅgadamū ratīśaḥ /
ratipratidvandvitamāsu nūnaṃ nāmūṣu nirṇītaratiḥ kathaṃcit

tasmādadṛśyādapi nātibibhyustacchāyarūpāhitamohalolāḥ /
manyanta evādṛtamanmathājñāḥ prāṇānapi svānsudṛśastṛṇāni

jāgarti tacchāyadṛśāṃ purā yaḥ spṛṣṭe ca tasminvisasarpa kampaḥ /
drute drutaṃ tatpadaśabdabhītyā svahastitaścārudṛśāṃ paraṃ saḥ

ullāsyatāṃ spṛṣṭanalāṅgamaṅgaṃ tāsāṃ nalacchāyapibāpi dṛṣṭiḥ /
aśmaiva ratyāstadanarti patyā chede'pyabodhaṃ yadaharṣi roma

yasminnalaspṛṣṭakametya hṛṣṭā bhūyo'pi taṃ deśamagānmṛgākṣī /
nipatya tatrāsya dharārajaḥsthe pāde prasīdeti śanairavādīt

bhramannamuṣyāmupakārikāyāmāyasya bhaimīvirahātkraśīyān /
asau muhuḥ saudhaparamparāṇāṃ vyadhatta viśrāntimadhityakāsu

ullikhya haṃsena dale nalinyāstasmai yathādarśi tathaiva bhaimī /
tenābhilikhyopahṛtasvahārā kasyā na dṛṣṭājani vismayāya

kaumāragandhīni nivārayantī vṛttāni romāvalivetracihnā /
sālikhya tenaikṣyata yauvanīyadvāḥsthāmavasthāṃ paricetukāmā

paśyāḥ puraṃdhrīḥ prati sāndracandrarajāḥkṛtakrīḍakumāracakre /
citrāṇi cakre dhvani cakravarticihnaṃ tadaṅghripratimāsu cakram

tāruṇyapuṇyāmavalokayantyoranyonyameṇekṣaṇayorabhikhyām /
madhye muhūrtaṃ sa babhūva gacchannākasmikācchādanavismayāya

puraḥsthitasya kvacidasya bhūpāratneṣu nāryaḥ pratibimbitāni /
vyomanyadṛśyeṣu nijānyapaśyanvismitya vismitya sahasrakṛtvaḥ

tasminviṣajyāṛdhapathāttapātaṃ tadaṅgarāgacchuritaṃ nirīkṣya /
vismeratāmāpuravismarantyaḥ kṣiptaṃ mithaḥ kandukamindumukhyaḥ

puṃsi svabhartṛvyatiriktabhūte bhūtvāpyanīkṣāniyamavratinyaḥ /
chāyāsu rūpaṃ bhuvi vīkṣya tasya phalaṃ dṛśorānaśire mahiṣyaḥ

vilokya tacchāyamatarki tābhiḥ patiṃ prati svaṃ vasudhāpi dhatte /
yathā vayaṃ kiṃ madanaṃ tathainaṃ trinetranetrānalakīlanīlam

rūpaṃ praticchāyikayopanītamāloki tābhiryadi nāma kāmam /
tathāpi nāloki tadasya rūpaṃ hāridrabhaṅgāya vitīrṇabhaṅgam

bhavannadṛśyaḥ pratibimbadehavyūhaṃ vitanvanmaṇikuṭṭimeṣu /
puraṃ parasya praviśanviyogī yogīva citraṃ sa rarāja rājā

pumānivāsparśi mayā vrajantyā chāyā mayā puṃsaḥ iva vyaloki /
bruvannivātarki mayāpi kaściditi sma sa straiṇagiraḥ śṛṇoti

ambāṃ praṇatyopanatā natāṅgī nalena bhaimī pathi yogamāpa /
sa bhrāntibhaimīṣu na tāṃ vyavikta sā taṃ ca nādṛśyatayā dadarśa

prasūprasādādhigatā prasūnamālā nalasyodbhramavīkṣitasya /
kṣiptāpi kaṇṭhāya tayopakaṇṭhaṃ sthitaṃ tamālambata satyameva

sragvāsanādṛṣṭajanaprasādaḥ satyeyamityadbhutamāpa bhūpaḥ /
kṣiptāmadṛśyatvamitāṃ ca mālāmālokya tāṃ vismayate sma bālā

anyonyamanyatravadīkṣamāṇo paraspareṇādhyuṣite'pi deśe /
aliṅgitālīkaparasparāntastathyaṃ mithastau pariṣasvajāte

sparśaṃ tamasyādhigatāpi bhaimī mene punarbhrāntimadarśanena /
nṛpaḥ sa paśyannapi tāmudītaḥ stambho na dhartuṃ sahasā śaśāka

sparśāṭiharṣādṛtasatyamatyā pravṛtya mithyāpratilabdhabādhau /
punarmithastathyamapi spṛśantau na śraddadhāte pathi tau vimugdhau

sarvatra saṃvādyamabādhamānau rūpaśriyātithyakaraṃ paraṃ tau /
na śekatuḥ kelirasādvirantumalīkamālokya parasparaṃ tu

parasparasparśarasormisekāttayoḥ kṣaṇaṃ cetasi vipralambhaḥ /
snehātidānādiva dīpikārcirnimiṣya kiṃcidviguṇaṃ didīpe

veśmāpa sā dhairyaviyogayogādbodhaṃ ca mohaṃ ca muhurdadhānā /
punaḥpunastatra puraḥ sa paśyanbabhrāma tāṃ subhruvamudbhrameṇa

padmyāṃ nṛpaḥ saṃcaramāṇa eṣa ciraṃ paribhramya kathaṃkathaṃcit /
vidarbharājaprabhavābhirāmaṃ prāsādamabhraṃkaṣamāsasāda

sakhīśatānāṃ sarasairvilāsaiḥ smarāvarodhabhramamāvahantīm /
vilokayāmāsa sabhāṃ sa bhaimyāstasya pratolīmaṇivedikāyām

kaṇṭhaḥ kimasyāḥ pikaveṇuvīṇāstisro jitāḥ sūcayati trirekhaḥ /
ityantarastūyata yatra kāpi nalena bālā kalamālapantī

etaṃ nalaṃ taṃ damayanti paśya tyajārtimityā likulaprabodhān /
śrutvā sa nārīkaravartisārīmukhātsvamāśaṅkata yatra dṛṣṭam

yatraikayālīkanalīkṛtālīkaṇṭhe mṛṣābhīmabhavībhavantyā /
taddṛkpathe dauhadikopanītā śālīnamādhāyi madhūkamālā

candrābhamābhraṃ tilakaṃ dadhānā tadvannijāsyendukṛtānubimbam /
sakhīmukhe candrasame sasarja candranavasthāmiva kāpi yatra

dalodare kāñcanaketakasya kṣaṇānmasībhāvukavarṇalekham /
tasyaiva yatra svamanaṅgalekhaṃ lilekha bhaimī nakhalekhinībhiḥ

vilekhituṃ bhīmabhuvo lipīṣu sakhyā'tivikhyātibhṛtāpi yatra /
aśāki līlākamalaṃ na pāṇirapāri karṇotpalamakṣi naiva

bhaimīmupāvīṇayadetya yatra kalipriyasya priyaśiṣyavargaḥ /
gandharvavadhvaḥ svaramadhvarīṇatatkaṇṭhanālaikadhurīṇavīṇaḥ

nāvā smaraḥ kiṃ harabhītigupte payodhare khelati kumbha eva /
ityardhacandrābhanakhāṅkacumbikucā sakhī yatra sakhībhirūce

smarāśugībhūya vidarbhasubhrūvakṣo yadakṣobhi khalu prasūnaiḥ /
srajaṃ sṛjantyā tadaśodhi teṣu yatraikayā sūciśikhāṃ nikhāya

yatrāvadattāmatibhīya bhaimī tyaja tyajedaṃ sakhi sāhasikyam /
tvameva kṛtvā madanāya datse bāṇānprasūnāni guṇena sajjān

ālikhya sakhyāḥ kucapattrabhaṅgīmadhye sumadhyā makarīṃ kareṇa /
yatrālapattāmidamāli yānaṃ manye tvadekāvalinākanadyāḥ

tāmeva sā yatra yagāda bhūyaḥ payodhiyādaḥ kucakumbhayoste /
seyaṃ sthitā tāvakahṛcchayāṅkapriyāstu vistārayaśaḥpraśastiḥ

śārīṃ carantīm sakhi mārayaitāmityakṣadāye kathite kayāpi /
yatra svaghātabhramabhīruśārīkākūtthasākūtahasaḥ sa jajñe

bhaimīsamīpe sa nirīkṣya yatra tāmbūlajāmbūnadahaṃsalakṣmīm /
kṛtapriyādūtyamahopakāramarālamohadraḍhimānamūhe

tasminniyaṃ seti sakhīsamāje nalasya saṃdehamatha vyudasyan /
apṛṣṭa eva sphuṭamācacakṣe sa ko'pi rūpātiśayaḥ svayaṃ tām

bhaimīvinodāya mudā sakhībhistadākṛtīnāṃ bhuvi kalpitānām /
nātarki madhye sphuṭamapyudītaṃ tasyānubimbaṃ maṇivedikāyām

hutāśakīnāśajaleśadūtīrnirākariṣṇoḥ kṛtakākuyāñcāḥ /
bhaimyā vacobhiḥ sa nijāṃ tadāśāṃ nyavartayaddūramapi prayātām

vijñaptimantaḥsabhayaḥ sa bhaimyā madhyesabhaṃ vāsavasambhalīyām /
saṃbhālayāmāsa bhṛśaṃ kṛśāśastadālivṛndairabhinandyamānām

lipirna daivī supaṭhā bhuvīti tubhyaṃ mayi preritavācikasya /
indrasya dūtyāṃ racaya prasādaṃ vijñāpayantyāmavadhānadānaiḥ

salīlamāliṅganayopapīḍamanāmayaṃ pṛcchati vāsavastvām /
śeṣastvadāśleṣakathāpanidraistadromabhiḥ saṃdidiśe bhavatyai

yaḥ preryamāṇo'pi hṛdā maghonastvadarthanāyāṃ hriyamāpadāgaḥ /
svayaṃvarasthānajuṣastvamasya badhāna kaṇṭhaṃ varaṇasrajāśu

nainaṃ tyaja kṣīradhimanthanādyairasyānujāyodgamitāmaraiḥ śrīḥ /
asmai vimathyekṣurasodamanyāṃ śrāmyantu notthāpayituṃ śriyaṃ te

lokasraji dyaurdivi cāditeyā apyāditeyeṣu mahānmahendraḥ /
kiṃkartumarthī yadi so'pi rāgājjāgarti kakṣā kimataḥ parāpi

padaṃ śatenāpa makhairyadindrastasmai sa te yācanacāṭukāraḥ /
kuru prasādaṃ tadalaṃkuruṣva svīkārakṛdbhrūnaṭanaśṛameṇa

mandākinīnandanayorvihāre deve dhave devari mādhave vā /
śreyaḥ śriyāṃ yātari yacca sakhyāṃ taccetasā bhāvini bhāvayasva

rajyasva rājye jagatāmitīndrādyācñāpratiṣṭhāṃ labhase tvameva /
laghūkṛtasvaṃ baliyācanena tatprāptaye vāmanamāmananti

yāneva devānnamasi trikālaṃ na tatkṛtaghnīkṛtiraucitī te /
prasīda tānapyanṛṇānvidhātuṃ patiṣyatastvatpadayostrisaṃdhyam

ityuktavatyā nihitādareṇa bhaimyā gṛhītā maghavatprasādaḥ /
srakpārijātasya ṛte nalāśāṃ vāsairaśeṣāmapupūradāśām

ārye vicāryālamiheti kāpi yogyaṃ sakhi syāditi kācanāyi /
oṃkāra evottaramastu vastu maṅgalyamatreti ca kāpyavocat

anāśravā vaḥ kimahaṃ kadāpi vaktuṃ viśeṣaḥ paramasti śeṣaḥ /
ītīrite bhīmajayā na dūtīmāliṅgadālīśca mudāmiyattā

bhaimīṃ ca dūtyaṃ ca na kiṃcidāpamiti svayaṃ bhāvayato nalasya /
ālokamātrādyadi tanmukhendorabhūnna bhinnaṃ hṛdayāravindam

īṣatsmitakṣālitasṛkvabhāgā dṛksaṃjñayā vāritatattadāliḥ /
srajā namaskṛtya tayaiva śakraṃ tāṃ bhīmabhūruttarayāṃcakāra

stutau maghonastyaja sāhasikyaṃ vaktuṃ kiyattaṃ yadi veda vedaḥ /
mṛṣottaraṃ sākṣiṇi hṛtsu nṝpāmajñātṛvijñāpi mamāpi tasmin

ājñāṃ tadīyāmanu kasya nāma nakārapāruṣyamupaitu jihvā /
prahvā tu tāṃ mūrdhni vidhāya mālāṃ bālāparādhyāmi viśeṣavāgbhiḥ

tapaḥphalatvena hareḥ kṛpeyamimaṃ tapasyeva janaṃ niyuṅkte /
bhavatyupāyaṃ prati hi pravṛttāvupeyamādhuryamadhairyasarji

śuśrūṣitāhe tadahaṃ tameva patiṃ mude'pi vratasaṃpade'pi /
viśeṣaleśoya'madevadehamaṃśāgataṃ tu kṣitibhṛttayeha

aśrauṣamindrādariṇīrgiraste satīvratātipratilomatīvrāḥ /
svaṃ prāgahaṃ prādiṣi nāmarāya kiṃnāma tasmai manasā narāya

tasminvimṛśyaiva vṛte hṛdaiṣā maindrī dayā māmanutāpikābhūt /
nirvātukāmaṃ bhavasaṃbhavānāṃ dhīraṃ sukhānāmavadhīraṇeva

varṣeṣu yadbhāratamāryudhuryāḥ stuvanti gārhasthyamivāśrameṣu /
tatrāsmi patyurvarivasyayeha śarmormikirmīritadharmalipsuḥ

svarge satāṃ śarma paraṃ na dharmā bhavanti bhūmāviha tacca te ca /
śakyā makhenāpi mudo'marāṇāṃ kathaṃ vihāya trayamekamīhe

sādhorapi svaḥ khalu gāmitādho gamī sa tu svargamitaḥ prayāṇe /
ityāyatī cintayato hṛdi dve dvayorudarkaḥ kimu śarkare na

prakṣīṇa evāyuṣi karmakṛṣṭe narānna tiṣṭhatyupatiṣṭhate yaḥ /
bubhukṣate nākamapathyakalpaṃ dhīrastamāpātasukhonmukhaṃ kaḥ

itīndradūtyāḥ prativācamardhe pratyuhya saiṣābhidadhe vayasyāḥ /
kiṃcidvivakṣollasadoṣṭhalakṣmījitāpanidraddalapaṅkajāsyāḥ

anādidhāvisvaparamparāyā hetusrajaḥ srotasi veśvare vā /
āyattadhīreṣa janastadāryāḥ kimīdṛśaḥ paryanuyogayogyaḥ

nityaṃ niyatyā paravatyaśeṣe kaḥ saṃvidāno'pyanuyogayogyaḥ /
acetanā sā ca na vācamarhedvaktā tu vaktraśramakarma bhuṅkte

kramelakaṃ nindati komalecchuḥ kramelakaḥ kaṇṭakalampaṭastam /
prītau tayoriṣṭabhujoḥ samāyāṃ madhyasthatā naikataropahāsaḥ

guṇā haranto'pi harernaraṃ me na rocamānaṃ parihāpayanti /
na lokamālokayathāpavargāttrivargamarvāñcamamuñcamānam

ākīṭamākaiṭabhavairi tulyaḥ svābhīṣṭalābhātkṛtakṛtyabhāvaḥ /
bhinnaspṛhāṇāṃ prati cārthamarthaṃ dviṣṭatvamiṣṭatvamapavyavastham

adhvāgrajāgrannibhṛtāpadandhurbandhuryadi syātpratibandhumarhaḥ /
joṣaṃ janaḥ kāryavidastu vastu pracchayā nijecchā padavīṃ mudastu

itthaṃ pratīpoktimatiṃ sakhīnāṃ vilupya pāṇḍityabalena bālā /
api śrutasvarpatimantrisūktiṃ dūtīṃ babhāṣe'dbhutalolamaulim

paretabharturmanaseva dūtīṃ nabhasvatevānilasakhyabhājaḥ /
trisrotasevāmbupatestadāśu sthirāsthamāyātavatīṃ nirāstham

bhūyo'rthamenaṃ yadi māṃ tvamāttha tadā padāvālabhase maghonaḥ /
satīvrataistīvramimaṃ tu mantumantarvaraṃ vajriṇi mārjitāsmi

itthaṃ punarvāgavakāśanāśānmahendradūtyāmapayātavatyām /
viveśa lolaṃ hṛdayaṃ nalasya jīvaḥ punaḥ kṣībamiva prabodhaḥ

śravaṇapuṭayugena svena sādhūpanītaṃ digadhipakṛpayāptādīdṛśaḥ saṃvidhān
alabhata madhu bālā rāgavāgutthamitthaṃ niṣadhajanapadendraḥ pātumānandasāndram

śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śṛīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ mamalladevī ca yam /
ṣaṣṭhaḥ khaṇḍanakhaṇḍato'pi sahajātkṣodakṣame tanmahākāvye'yaṃ vyagalannalasya carite sargo nisargojjvalaḥ