Naishadhiya Charita · Chapter p1
athādbhutenāstanimeṣamudramunnidralomānamamuṃ yuvānam /
dṛśā papustāḥ sudṛśaḥ samustāḥ sutā ca bhīmasya mahīmaghonaḥ
kiyacciraṃ daivatabhāṣitāni nihnotumenaṃ prabhavantu nāma /
palālajālaiḥ pihitaḥ svayaṃ hi prakāśamāsādayatīkṣuḍimbhiḥ
apāṅgamapyāpa dṛśorna raśmirnalasya bhaimīmabhilaṣya yāvat /
smarāśugaḥ subhruvi tāvadasyāṃ pratyaṅgamāpuṅkhaśikhaṃ mamajja
yadakramaṃ vikramaśaktisāmyādupācaraddvāvapi pañcabāṇaḥ /
kathaṃ na vaimatyamamuṣya cakre śarairanardhārdhavibhāgabhāgbhiḥ
tasminnalo'sāviti sānvarajyatkṣaṇaṃ kṣaṇaṃ kveha sa ityudāsta /
punaḥ sma tasyāṃ valate'sya cittaṃ dūtyādanenātha punarnyavarti
kayācidālokya nalaṃ lalajje kayāpi tadbhāsi hṛdā mamajje /
taṃ kāpi mene smarameva kanyā bheje manobhūvaśabhūyamanyā
kastvaṃ kuto veti na jātu śekustaṃ praṣṭumapyapratibhātibhārāt /
uttasthurabhyutthitivāñchayeva nijāsanānnekarasāḥ kṛśāṅgyaḥ
svācchandyamānandaparamparāṇāṃ bhaimī tamālokya kimapyavāpa /
mahārayaṃ nirjhariṇīva vārāmāsādya dhārādharakelikālam
tatraiva magnā yadapaśyadagre nāsyādṛgasthāṅgamayāsyadanyat /
nādāsyadasyai yadi buddhidhārāṃ vicchidya vicchidya cirānnimeṣa
dṛśāpi sāliṅgitamaṅgamasya jagrāha nāgrāvagatāṅgaharṣaiḥ /
saṅgāntare'nantaramīkṣite tu nivṛtya sasmāra na pūrvadṛṣṭam
hitvaikamasyāpaghanaṃ viśantī taddṛṣṭiraṅgāntarabhuktisīmām /
ciraṃ cakārobhayalābhalobhātsvabhāvalolā gatamāgataṃ
nirīkṣitaṃ cāṅgamavīkṣitaṃ ca dṛśā pibantī rabhasena tasya /
samānamānandamiyaṃ dadhānā viveda bhedaṃ na vidarbhasubhruḥ
sūkṣme ghane naiṣadhakeśapāśe nipatya nispandatarībhavadbhyām /
tasyānubandhaṃ na vimocya gantumapāri tallocanakhañjanābhyām
bhūlokabharturmukhapāṇipādapadmaiḥ parīrambhamavāpya tasya /
damasvasurdṛṣṭisarojarājiściraṃ na tatyāja sabandhubandham
tatkālamānandamayībhavantī bhavattarānirvacanīyamohā /
sā muktasaṃsāridaśārasābhyāṃ dvisvādamullāsamabhuṅkta miṣṭam
dūte nalaśrībhṛti bhāvibhāvā kalaṅkinīyaṃ jani meti nūnam /
na saṃvyadhānnaiṣādhakāyamāyaṃ vidhiḥ svayaṃdūtamimāṃ pratīndram
puṇye manaḥ kasya munerapi syātpramāṇamāste yadaghe'pi dhāvat /
taccinti cittaṃ parameśvarastu bhaktasya hṛṣyatkaruṇo ruṇiddhi
sālīkadṛṣṭe madanonmadiṣṇuryathāpa śālīnatamā na maunam /
tathaiva tathye'pi nale na lebhe mugdheṣu kaḥ satyamṛṣāvivekaḥ
vyarthībhavadbhāvapidhānayatnā svareṇa sātha ślathagadgadena /
sakhīcaye sādhvasabaddhavāci svayaṃ tamūce namadānanenduḥ
natvā śiroratnarucāpi pādyaṃ saṃpādyamācāravidātithibhyaḥ /
priyākṣarālīrasadhārayāpi vaidhī vidheyā madhuparkatṛptiḥ
svātmāpi śīlena tṛṇaṃ vidheyaṃ deyā vihāyāsanabhūrnijāpi /
ānandabāṣpairapi kalpyamambhaḥ pṛcchā vidheyā madhubhirvacobhiḥ
padopahore'nupanamratāpi saṃbhāvyate'pāṃ tvarayāparādhaḥ /
tatkartumarhāñjalisañjanena svasaṃbhṛtiḥ prāñjalatāpi tāvat
purā parityajya mayātyasarji svamāsanaṃ tatkimiti kṣaṇaṃ na /
anarhamapyetadalaṃkriyeta prayātumīhā yadi cānyato'pi
nivedyatāṃ hanta samāpayantau śirīṣakoṣamradimābhimānam /
pādau kiyaddūramimau prayāse nidhitsate tucchadayaṃ manaste
anāyi deśaḥ katamastvayādya vasantamuktasya daśāṃ vanasya /
tvadāptasaṃketatayā kṛtārthā śravyāpi nānena janena saṃjñā
tīrṇaḥ kimarṇonidhireva naiṣa surakṣitebhūdiha yatpraveśaḥ /
phalaṃ kimetasya tu sāhasasya na tāvadadyāpi viniścinomi
tava praveśe sukṛtāni heturmanye madakṣṇorapi tāvadatra /
na lakṣito rakṣibhaṭairyadābhyāṃ pīto'si tanvā jitapuṣpadhanvā
yathā kṛtiḥ kācana te yathāvā dauvārikāndhaṃkaraṇī ca śaktiḥ /
rucyo rucībhirjitakāñcanībhistathāsi pīyūṣabhujāṃ sanābhiḥ
na manmathastvaṃ sa hi nāstimūrtirna cāśvineyaḥ sa hi nādvitīyaḥ /
cihnaiḥ kimanyairathavā taveyaṃ śrīreva tābhyāmadhiko viśeṣaḥ
ālokatṛptīkṛtaloka yastvāmasūta pīyūṣamayūkhamenam /
kaḥ spardhituṃ dhāvati sādhu sārdhamudanvatā nanvayamanvavāyaḥ
bhūyo'pi bālā nalasundaraṃ taṃ matvāmaraṃ rakṣijanākṣibandhāt /
ātithyacāṭūnyapadiśya tatsthāṃ śriyaṃ priyāsyāstutava stutaḥ sā
vāgjanmavaiphalyamasahyaśalyaṃ guṇādbhute vastuni maunitā cet /
khalatvamalpīyasi jalpite tu tadastu bandibhramabhūmitaiva
kaṃdarpa evedamavindata tvāṃ puṇyena manye punaranyajanma /
caṇḍīśacaṇḍākṣihutāśakuṇḍe juhāva yanmandiramindriyāṇām
śobhāyaśobhirjitaśaivaśailaṃ karoṣi lajjāgurumaulimailam /
dasrau haṭhaśrīharaṇādudasrau kaṃdarpamapyujjhitarūpadarpam
avaimi haṃsāvalayo valakṣāstvatkāntikīrteścapalāḥ pulākāḥ /
uḍḍīya yuktaṃ patitāḥ sravantīveśantapūraṃ paritaḥ plavante
bhavatpadāṅguṣṭhamapi śritā śrīrdhruvaṃ na labdhā kusumāyudhena /
ratīśajetuḥ khalu cihnamasminnardhendurāste nakhaveṣadhārī
rājā dvijānāmanumāsabhinnaḥ pūrṇāṃ tanūkṛtya tanūṃ tapobhiḥ /
kuhūṣu dṛśyetaratāṃ kimtya sāyujyamāpnoti bhavanmukhasya
kṛtvā dṛśau te bahuvarṇacitre kiṃ kṛṣṇasārasya tayormṛgasya /
adūrajāgradvidarapraṇālīrekhāmayacchadvidhirardhacandram
mugdhaḥ sa mohātsubhagānna dehāddadbhavadbhrūracanāya cāpam /
bhrūbhaṅgajeyastava yanmanobhūranena rūpeṇa yadātadābhūt
mṛgasya netradvitayaṃ tavāsye vidhau vidhutvānumitasya dṛśyam /
tasyaiva cañcatkacapāśaveṣaḥ pucchaḥ sphuraccāmaraguccha eṣaḥ
āstāmanaṅgīkaraṇādbhavena dṛśyaḥ smaro neti purāṇavāṇī /
tavaiva dehaṃ śritayā śriyeti navastu vastu pratibhātivādaḥ
tvayā jagatyuccitakāntisāre yadindunāśīli śiloñchavṛttiḥ /
āropi tanmāṇavako'pi maulau sa yajvarājye'pi maheśvareṇa
ādehadāhaṃ kusumāyudhasya vidhāya saundaryakathādaridram /
tvadaṅgaśilpātpunarīśvareṇa cireṇa jāne jagadanvakampi
mahī kṛtārthā yadi mānavo'si jitaṃ divā yadyamareṣu ko'pi /
kulaṃ tvayālaṃkṛtamauragaṃ cennādho'pi kasyopari nāgalokaḥ
seyaṃ na dhatte'nupapattimuccairmaccittavṛttistvayi cintyamāne /
mamau sa bhadraṃ culuke samudrastvayāttagāmbhīryamahattvamudraḥ
saṃsārasindhāvanubimbamatra jāgarti jāne tava vairaseniḥ /
bimbānubimbau hi vihāya dhāturna jātu dṛṣṭātisarūpasṛṣṭiḥ
iyatkṛtaṃ kena mahījagatyāmaho mahīyaḥ sukṛtaṃ janena /
pādau yamuddiśya tavāpi padyārajaḥsu padmasrajamārabhete
bravīti te kiṃ kimiyaṃ na jāne saṃdehadolāmavalambya saṃvit /
kasyāpi dhanysya gṛhātithistvamalīkasaṃbhāvanayāthavālam
prāptaiva tāvattava rūpasṛṣtiṃ nipīya dṛṣṭirjanuṣaḥ phalaṃ me /
api śrutī nāmṛtamādriyetāṃ tayoḥ prasādīkuruṣe giraṃ cet
itthaṃ madhūtthaṃ rasamudgirantī tadoṣṭhabandhūkadhanurvisṛṣṭā /
karṇātprasūnāśugapañcabāṇī vāṇīmiṣeṇāsya mano viveśa
amujjadākaṇṭhamaṃsau sudhāsu priyaṃ priyāyā vacanaṃ nipīya /
dviṣanmukhe'pi svadate stutiryā tanmi(nmṛ)ṣṭatā neṣṭamukhe tvameyā
paurastyaśailaṃ janatopanītāṃ gṛhṇanyathāhnaḥ patirarghyapūjām /
tathātitheyīmatha saṃpratīcchanpriyārpitāmāsanamāsasāda
ayodhi taddhairyamanobhavābhyāṃ tāmeva bhaimīmavalambya bhūmim /
āha sma yatra smaracāpamantaśchinnaṃ bhruvau tajjayabhaṅgavārtām
atha smarājñāmavadhīrya dhairyādūce sa tadvāgupavīṇito'pi /
vivekadhārāśatadhautamantaḥ satāṃ na kāmaḥ kaluṣīkaroti
haritpatīnāṃ sadasaḥ pratīhi tvadīyamevātithimāgataṃ mām /
vahantamantarguruṇādareṇa prāṇāniva svaḥprabhuvācikāni
viramyatāṃ bhūtavatī saparyā niviśyatāmāsanamujjhitaṃ kim /
yā dūtatā naḥ phalinā vidheyā saivātitheyī pṛthurudbhavitrī
kalyāṇi kalyāni tavāṅgakāni kaccittamāṃ cittamanāvilaṃ te /
alaṃ vilambena giraṃ madīyāmākarṇayākarṇataṭāyatākṣi
kaumāramārabhya gaṇā guṇānāṃ haranti te dikṣu dhṛtādhipatyān /
surādhirājaṃ salilādhipaṃ ca hutāśanaṃ caryamanandanaṃ ca
caracciraṃ śaiśavayauvanīyadvairājyabhāji tvayi khedameti /
teṣāṃ rucaścauratareṇa cittaṃ pañceṣuṇā luṇṭhitadhairyavittam
teṣāmidānīṃ kila kevalaṃ sā hṛdi tvadāśā vilasatyajasram /
āśāstu nāsādya tanūrudārāḥ pūrvādayaḥ pūrvavadātmadārāḥ
anena sārdhaṃ tava yauvanena koṭiṃ parāmacchiduro'dhyarohat /
premāpi tanvi tvayi vāsavasya guṇo'pi cāpe sumanaḥśarasya
prācīṃ prayāte virahādayaṃ te tāpācca rūpācca śaśāṅkaśaṅkī /
parāparādhairnidadhāti bhānau ruṣāruṇaṃ locanavṛndamindraḥ
trinetramāṭreṇa ruṣā kṛtaṃ yattadeva yo'dyāpi na saṃvṛṇoti /
na veda ruṣṭe'dya sahasranetre gantā sa kāmaḥ khalu kāmavasthām
pikasya vāṅmātrākṛtādvyalīkānna sa prabhurnandati nandane'pi /
bālasya cūḍāśaśino'parādhānnārādhanaṃ śilati śūlino'pi
tamomayīkṛtya diśaḥ parāgaiḥ smareṣavaḥ śakradṛśāṃ diśanti /
kuhūgiraścañcupuṭaṃ dvijasya rākārajanyāmapi satyavācam
śaraiḥ prasūnaistudataḥ smarasya smartuṃ sa kiṃ nāśaninā karoti /
abhedyamasyāhaha varma na syādanaṅgatā cedgiriśaprasādaḥ
dhṛtādhṛtestasya bhavadviyogādanyānyaśayyāracanāya lūnaiḥ /
apyanyadāridryaharāḥ pravālaijītā daridrāstaravo'marāṇām
ravairguṇāsphālabhavaiḥ smarasya svarṇāthakarṇau badhirāvabhūtām /
guroḥ śṛṇotu smaramohanidrāprabodhadakṣāṇi kimakṣarāṇi
anaṅgatāpapraśamāya tasya kadarthyamānā muhurāmṛṇālam /
madhaumadhau nākanadīnalinyo varaṃ vahantāṃ śiśire'nurāgam
damasvasaḥ seyamupaiti tṛṣṇā harerjagatyagrimalekhyalakṣmīm /
dṛśāṃ yadabdhistava nāma dṛṣṭitribhāgalobhārtimasau bibharti
agnyāhitā nityamupāsate yāṃ dedīpyamānāṃ tanumaṣṭāmūrteḥ /
āśāpatiste damayanti so'pi smareṇa dāsībhavituṃ nyadeśi
tvadgocarastaṃ khalu pañcabāṇaḥ karoti saṃtāpya tathā vinītam /
svayaṃ yathā svāditataptabhūyaḥ paraṃ na saṃtāpayitā sa bhūyaḥ
adāhi yastena daśārdhabāṇaḥ purāpurārernayanālayena /
na nirdahaṃstaṃ bhavadakṣivāsī na vairaśuddheradhunādhamarṇaḥ
somāya kupyanniva viprayuktaḥ sa somamācāmati dūyamānam /
nāmāpi jāgarti hi yatra śatrostejasvinastaṃ katame sahante
śarairajasraṃ kusumāyudhasya kadarthyamānastaruṇi tvadarthe /
abhyarcayadbhirvinivedyamānādapyeṣa manye kusumādbibheti
smarendhane vakṣasi tena dattā saṃvartikā śaivalavallicitrā /
rarāja cetobhavapāvakasya dhūmāvilā kīlaparampareva
putrī suhṛdyena saroruhāṇāṃ yatpreyasī candanavāsitā dik /
dhairyaṃ vibhuḥ so'pi tayaiva hetoḥ smarapratāpajvalane juhāva
taṃ dahyamānairapi manmathaidhaṃ hastairupāste malayaḥ pravālaiḥ /
kṛcchre'pyasau nojjhati tasya sevāṃ sadā yadāśāmavalambate yaḥ
smarasya kīrtyeva sitīkṛtāni taddoḥpratāpairiva tāpitāni /
aṅgāni dhatte sa bhavadviyogātpāṇḍūni caṇḍajvarajarjarāṇi
yastanvi bhartā ghusṛṇena sāyaṃ diśaḥ samālambhanakautukinyāḥ /
tadā sa cetaḥ prajighāya tubhyaṃ yadā gato naiti nivṛtya pānthaḥ
tathā na tāpāya payonidhīnāmaśvāmukhotthaḥ kṣudhitaḥ śikhāvān /
nijaḥ patiḥ saṃprati vāripopi yathā hṛdisthaḥ smaratāpaduḥsthaḥ
atpratyuta tvanmṛdubāhuvallīsmṛtisrajaṃ gumphati durvinītā /
tato vidhatte'dhikameva tāpaṃ tena śritā śaityaguṇā mṛṇālī
nyastaṃ tatastena mṛṇāladaṇḍakhaṇḍaṃ babhāse hṛdi tāpabhāji /
taccittamagnairmadanasya bāṇaiḥ kṛtaṃ śatacchidramiva kṣaṇena
iti trilokītilakeṣu teṣu manobhuvo vikramakāmacāraḥ /
amoghamastraṃ bhavatīmavāpya madāndhatānargalacāpalasya
sārotthadhāreva sudhārasasya svayaṃvaraḥ śvo bhavitā taveti /
saṃtarpayantī hṛdayāni teṣāṃ śrutiḥ śrutī nākajuṣāmayāsīt
samaṃ sapatnībhavaduḥkhatīkṣṇaiḥ svadāranāsāpathikairmarudbhiḥ /
anaṅgaśauryānalatāpaduḥsthairatha pratasthe haritāṃ marudbhiḥ
apāstapātheyasudhopayogaistvaccumbinaiva svamanorathena /
kṣudhaṃ ca nirvāpayatā tṛṣaṃ ca svādīyasā'dhvā gamitaḥ sukhaṃ taiḥ
priyā manobhūśaradāvadāhe devīstvadarthena nimajjayadbhiḥ /
sureṣu sāraiḥ kriyate'dhunā taiḥ pādārpaṇānugrahabhūriyaṃ bhūḥ
alaṃkṛtāsannamahīvibhāgairayaṃ janastairamarairbhavatyām /
avāpito jaṅgamalekhalakṣmīṃ nikṣipya saṃdeśamayākṣarāṇi
ekaikamete parirabhya pīnastanopapīḍaṃ tvayi saṃdiśanti /
tvaṃ mūrcchatāṃ naḥ smarabhillaśalyairmude viśalyauṣadhivalliredhi
tvatkāntimasmābhirayaṃ pipāsanmanorathāśvāsanayaikayaiva /
nijaḥ kaṭākṣaḥ khalu vipralabhyaḥ kiyanti yāvadbhaṇa vāsarāṇi
nije sṛjāsmāsu bhuje bhajantyāvādityavarge pariveṣaveṣam /
prasīda nirvāpaya tāpamaṅgairanaṅgalīlālaharītuṣāraiḥ
dayasva kiṃ ghātayasi tvamasmānanaṅgacaṇḍālaśarairadṛśyaiḥ /
bhinnā varaṃ tīkṣṇakaṭākṣabāṇaiḥ premastava premarasātpavitraiḥ
tvadarthinaḥ santu parassahasrāḥ prāṇāstu nastvaccaraṇaprasādaḥ /
viśaṅkase kaitavanartitaṃ cedantaścaraḥ pañcaśaraḥ pramāṇam
asmākamadhyāsitametadantastāvadbhavatyā hṛdayaṃ cirāya /
bahistvayālaṃkriyatāmidānīmuro muraṃ vidviṣataḥ śriyeva
dayodayaścetasi cettavābhūdalaṃkuru dyāṃ viphalo vilambaḥ /
bhuvaḥ svarādeśamathācarāmo bhūmau dhṛtiṃ yāsi yadi svabhūmau
dhinoti nāsmāñjalajena pūjā tvayānvahaṃ tanvi vitanyamānā /
tava prasādopanate tu maulau pūjāstu nastvatpadapaṅkajābhyām
svarṇairvitīrṇaiḥ karavāma vāmanetre bhavatyā kimupāsanāsu /
aṅga tvadaṅgāni nipītapītadarpāṇi pāṇiḥ khalu yācate naḥ
vayaṃ kalādā iva durvidagdhaṃ tvadgaurimaspardhi dahema hema /
prasūnanārācaśarāsanena sahaikavaṃśaprabhavabhru babhu
sudhāsaraḥsu tvadanaṅgatāpaḥ śānto na naḥ kiṃ punarapsaraḥsu /
nirvāti tu tvanmamatākṣareṇa sūnāśugeṣormadhusīkareṇa
khaṇḍaḥ kimu tvadgira eva khaṇḍaḥ kiṃ śarkarā tatpathaśarkaraiva /
kṛśāṅgi tadbhaṅgirasotthakacchatṛṇaṃ na dikṣu prathitaṃ tadikṣuḥ
dadāma kiṃ te sudhayā'dhareṇa tvadāsya eva svayamāsyate hi /
candraṃ vijitya svayameva bhāvi tvadānanaṃ tanmakhabhāgabhoji
priye vṛṇīṣvāmarabhāvamasmaditi trapākṛdvacanaṃ na kiṃ naḥ /
tvatpādapadme śaraṇaṃ praviśya svayaṃ vayaṃ yena jijīviṣāmaḥ
nāsmākamasmānmadanāpamṛtyostrāṇāya pīyūṣarasāyanāni /
prasīda tasmādadhikaṃ nijaṃ tu prayaccha pātuṃ radanacchadaṃ naḥ
pṛṣṭaḥ svaiścāparopaiḥ saha sa hi makareṇātmabhūḥ ketunā'bhūddhattāṃ nastvatprasādādatha manasijatāṃ mānaso nandanaḥ san /
bhrūbhyāṃ te tanvi dhanvī bhavatu tava sitairjaitrabhallaḥ smitaiḥ stādastu tvannetracañcattaraśapharayugādhīnamīnadhvajāṅkaḥ ८.१०५ //
svapnena prāpitāyāḥ pratirajani tava śrīṣu magnaḥ kaṭākṣaḥ śrotre gītāmṛtābdhau tvagapi nanu tanūmañjarīsaukumārye /
nāsā śvāsādhivāse'dharamadhuni rasajñā caritreṣu cittaṃ tannastanvaṅgi kaiścinna karaṇahariṇairvāgurā laṅghitāsi
iti dhṛtasurasārthavācikasraṅnijarasanātalapattrahārakasya /
saphalaya mama dūtatāṃ vṛṇīṣva svayamavadhārya digīśamekameṣu
ānandayendramatha manmathamagnamagniṃ kelībhiruddhara tanūdari nūtanābhiḥ /
āsādayoditadayaṃ śamane mano vā no vā yadītthamatha tadvaruṇaṃ vṛṇīthāḥ
śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
tasyāgādayamaṣṭamaḥ kavikulādṛṣṭādhvapānthe mahākāvye cāruṇi naiṣadhīyacarite sargo nisargojjvalaḥ
Original text: naiṣadhīyacaritam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0