Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.7

ya eṣa devaḥ kathito yasmiñ jñāte vimucyate /
vada kvāsau sthito devaḥ katham enam ahaṃ labhe kathito (naiṣa dūre 'vatiṣṭhate śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ) *yasmin ... //

ya eṣa devaḥ kathito naiṣa dūre 'vatiṣṭhate /
śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ //

eṣa sarvam idaṃ viśvaṃ na viśvaṃ tv eṣa sarvagaḥ /
vidyate hy eṣa evaiko na tu viśvābhidhāsti dṛk //

cinmātram eṣa śaśibhṛc cinmātraṃ garuḍadhvajaḥ °⟨ḍeśvaraḥ⟩[ḍadhvajaḥ] /
cinmātram eva tapanaś cinmātraṃ kamalodbhavaḥ //

bālā api vadanty etad yadi cetanamātrakam /
jagad ity eva kevātra nāma syād upadeśatā //

cinmātraṃ cetanaṃ viśvam iti yaj jñātavān asi /
na kiñcid etad vijñātaṃ bhavatā bhavatāraṇam //

cetanaṃ nāma saṃsāro jīva eṣa paśuḥ smṛtaḥ /
etasmād eva niryānti jarāmaraṇavīcayaḥ //

paśur ajño hy amūrto 'pi duḥkhasyaivaiṣa bhājanam /
cetanatvāc cetatīdam atyanarthaḥ svayaṃ sthitaḥ //

cetyanirmuktatā yā syād acetyonmukhatātha vā /
asya sā bharitāvasthā tāṃ jñātvā nānuśocati //

bhidyate hṛdayagranthiś chidyante °granthi[ś] ⟨c⟩chid° sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāpare °rā⟨v⟩[p]a° //

tasya cetyonmukhatvaṃ tu cetyāsambhavanaṃ vinā /
roddhuṃ na śakyaṃ dṛśyaṃ tu cetyaṃ śāmyatu vai katham //

sādhusaṅgamasacchāstraiḥ saṃsārārṇavatārakaḥ s(ā)aṃ° /
dṛśyate paramātmā yaḥ sa brahman vada kīdṛśaḥ //

yad etac cetanaṃ jīvo viśīrṇo janmajaṅgale /
etam ātmānam icchanti ye te 'jñāḥ paṇḍitā api //

jīva eveha saṃsārāś cetanād duḥkhasantateḥ /
asmiñ jñāte na n⟨-⟩[a] vijñātaṃ kiñcid bhavati kutracit //

jñāyate paramātmā ced rāma tad duḥkhasantatiḥ /
kṣayam eti viṣāveśaśāntāv iva viṣūcikā //

rūpaṃ kathaya me brahman yathāvat paramātmanaḥ /
yasmin dṛṣṭe naro mohāt samagrāt sa⟨y⟩[m]a° santariṣyati //

deśād deśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ /
nimeṣeṇaiva yan madhye tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

atyantābhāva evāsti saṃsārasya jagatsthiteḥ /
yasmin bodhamahāmbhodhau tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

draṣṭṛdṛśyakramo yatra sthito 'py astam alaṃ gataḥ /
yad anākāśam ākāśas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

aśūnyam iva yac chūnyaṃ yasmiñ śūnye jagat sthitam /
sargaughe sati yac chūnyaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

yan mahācinmayam api bṛhatpāṣāṇavat sthitam /
jaḍaṃ tv ajaḍam evāntas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

sabāhyābhyantaraṃ sarvaṃ yena samprāpya saṅgamam /
svarūpasattām āpnoti tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

prakāśasya yathāloko yathā śūnyatvam ambare /
tathedaṃ saṃsthitaṃ yatra tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

sarvataḥ paramātmaiṣa kathaṃ nāmābhibudhyate /
iyato 'sya jagannāmno dṛśyasyāsambhavaḥ kutaḥ //

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
atyantābhāvasambodho yadi rūḍhibalaṃ bhavet //

taj jñātaṃ brahmaṇo rūpaṃ bhaven nānyena karmaṇā /
dṛśyātyantābhāvatas tu ṛte nānyā śubhā gatiḥ //

atyantābhāvasampattau dṛśyasyāsya yathāsthiteḥ /
śiṣyate paramārtho 'sau budhyate jñāyate tataḥ //

na cid apratibimbāsti dṛśyābhāvād ṛte kvacit /
kva vinā pratibimbena kilādarśo 'vatiṣṭhate //

jagannāmno 'sya dṛśyasya sattāsambhavanaṃ (parā)*sattā*° vinā /
budhyate paramaṃ tattvaṃ na kadācana kenacit //

iyato dṛśyajālasya brahmāṇḍasya jagatsthiteḥ /
mune katham asattāsti kva meruḥ sarṣapodare //

dināni katicid rāma yadi tiṣṭhasy akhinnadhīḥ /
sādhusaṅgamasacchāstraparamas tad aham kṣaṇāt //

pramārjayāmi te dṛśyaṃ bodho mṛgajalaṃ yathā /
dṛśyābhāve draṣṭṛtā ca śāmyed bodho 'vaśiṣyate //

draṣṭṛtvaṃ sati dṛśye 'smin dṛśyatvaṃ saty avekṣake /
ekatvaṃ sati hi dvitve dvitvaṃ caikatvavedane //

ekābhāve dvayor eva siddhir bhavati nātra hi /
dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyatvakṣaye sad avaśiṣyate //

ahantādi jagad dṛśyaṃ sarvaṃ te sarva(ṃ)[ṃ] t(o)[e] mārjayāmy aham /
atyantāsattvasaṃvittyā manomakurato malam //

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | /
yat tu nāsti svabhāvena kaḥ kleśas tatpramārjane //

jagad ādāv anutpannam yac cedaṃ dṛśyate tatam /
tat svātmany eva vimale brahma cittvāt svabṛṃhitam s⟨u⟩[va]° //

jagan nāma na cotpannaṃ na cāsti na ca dṛśyate /
hemnīva kaṭakāditvaṃ kim etanmārjane śramaḥ //

tathaitad vistareṇeha vakṣyāmo bahuyuktibhiḥ /
abādhitaṃ a(rdhauci)*bādhi*taṃ yathā nūnaṃ svayam evānubhūyate //

ādāv eva hi notpannaṃ yat tasyehāstitā kutaḥ °sti(bhākta)*tā ku*taḥ /
kuto marau jalasarid dvitīyendau kuto grahaḥ //

yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāsti marau jalam /
yathā nāsti nabhovṛkṣas °kṣ(ā)as tathā nāsti jagadbhramaḥ //

yad idaṃ dṛśyate rāma tad brahmaiva nirāmayam /
etat purastād vakṣyāmo yuktito na giraiva vaḥ //

yan nāma yuktibhir iha pravadanti tajjñās °jñ⟨a⟩[ā]s tatrāvahelanam ayuktam udārabuddheḥ | /
yo yuktiyuktam avamatya vimūḍhabuddhyā kaṣṭāvaho bhavati taṃ vidur ajñam eva //