મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.7

ય એષ દેવઃ કથિતો યસ્મિઞ્ જ્ઞાતે વિમુચ્યતે ।
વદ ક્વાસૌ સ્થિતો દેવઃ કથમ્ એનમ્ અહં લભે કથિતો (નૈષ દૂરે ઽવતિષ્ઠતે શરીરે સંસ્થિતો નિત્યં ચિન્માત્રમ્ ઇતિ વિશ્રુતઃ) *યસ્મિન્ ... ॥

ય એષ દેવઃ કથિતો નૈષ દૂરે ઽવતિષ્ઠતે ।
શરીરે સંસ્થિતો નિત્યં ચિન્માત્રમ્ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

એષ સર્વમ્ ઇદં વિશ્વં ન વિશ્વં ત્વ્ એષ સર્વગઃ ।
વિદ્યતે હ્ય્ એષ એવૈકો ન તુ વિશ્વાભિધાસ્તિ દૃક્ ॥

ચિન્માત્રમ્ એષ શશિભૃચ્ ચિન્માત્રં ગરુડધ્વજઃ °⟨ડેશ્વરઃ⟩[ડધ્વજઃ] ।
ચિન્માત્રમ્ એવ તપનશ્ ચિન્માત્રં કમલોદ્ભવઃ ॥

બાલા અપિ વદન્ત્ય્ એતદ્ યદિ ચેતનમાત્રકમ્ ।
જગદ્ ઇત્ય્ એવ કેવાત્ર નામ સ્યાદ્ ઉપદેશતા ॥

ચિન્માત્રં ચેતનં વિશ્વમ્ ઇતિ યજ્ જ્ઞાતવાન્ અસિ ।
ન કિઞ્ચિદ્ એતદ્ વિજ્ઞાતં ભવતા ભવતારણમ્ ॥

ચેતનં નામ સંસારો જીવ એષ પશુઃ સ્મૃતઃ ।
એતસ્માદ્ એવ નિર્યાન્તિ જરામરણવીચયઃ ॥

પશુર્ અજ્ઞો હ્ય્ અમૂર્તો ઽપિ દુઃખસ્યૈવૈષ ભાજનમ્ ।
ચેતનત્વાચ્ ચેતતીદમ્ અત્યનર્થઃ સ્વયં સ્થિતઃ ॥

ચેત્યનિર્મુક્તતા યા સ્યાદ્ અચેત્યોન્મુખતાથ વા ।
અસ્ય સા ભરિતાવસ્થા તાં જ્ઞાત્વા નાનુશોચતિ ॥

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે °ગ્રન્થિ[શ્] ⟨ચ્⟩છિદ્° સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાપરે °રા⟨વ્⟩[પ્]અ° ॥

તસ્ય ચેત્યોન્મુખત્વં તુ ચેત્યાસમ્ભવનં વિના ।
રોદ્ધું ન શક્યં દૃશ્યં તુ ચેત્યં શામ્યતુ વૈ કથમ્ ॥

સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રૈઃ સંસારાર્ણવતારકઃ સ્(આ)અં° ।
દૃશ્યતે પરમાત્મા યઃ સ બ્રહ્મન્ વદ કીદૃશઃ ॥

યદ્ એતચ્ ચેતનં જીવો વિશીર્ણો જન્મજઙ્ગલે ।
એતમ્ આત્માનમ્ ઇચ્છન્તિ યે તે ઽજ્ઞાઃ પણ્ડિતા અપિ ॥

જીવ એવેહ સંસારાશ્ ચેતનાદ્ દુઃખસન્તતેઃ ।
અસ્મિઞ્ જ્ઞાતે ન ન્⟨-⟩[અ] વિજ્ઞાતં કિઞ્ચિદ્ ભવતિ કુત્રચિત્ ॥

જ્ઞાયતે પરમાત્મા ચેદ્ રામ તદ્ દુઃખસન્તતિઃ ।
ક્ષયમ્ એતિ વિષાવેશશાન્તાવ્ ઇવ વિષૂચિકા ॥

રૂપં કથય મે બ્રહ્મન્ યથાવત્ પરમાત્મનઃ ।
યસ્મિન્ દૃષ્ટે નરો મોહાત્ સમગ્રાત્ સ⟨ય્⟩[મ્]અ° સન્તરિષ્યતિ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરં દૂરં પ્રાપ્તાયાઃ સંવિદો વપુઃ ।
નિમેષેણૈવ યન્ મધ્યે તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

અત્યન્તાભાવ એવાસ્તિ સંસારસ્ય જગત્સ્થિતેઃ ।
યસ્મિન્ બોધમહામ્ભોધૌ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમો યત્ર સ્થિતો ઽપ્ય્ અસ્તમ્ અલં ગતઃ ।
યદ્ અનાકાશમ્ આકાશસ્ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

અશૂન્યમ્ ઇવ યચ્ છૂન્યં યસ્મિઞ્ શૂન્યે જગત્ સ્થિતમ્ ।
સર્ગૌઘે સતિ યચ્ છૂન્યં તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

યન્ મહાચિન્મયમ્ અપિ બૃહત્પાષાણવત્ સ્થિતમ્ ।
જડં ત્વ્ અજડમ્ એવાન્તસ્ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વં યેન સમ્પ્રાપ્ય સઙ્ગમમ્ ।
સ્વરૂપસત્તામ્ આપ્નોતિ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

પ્રકાશસ્ય યથાલોકો યથા શૂન્યત્વમ્ અમ્બરે ।
તથેદં સંસ્થિતં યત્ર તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

સર્વતઃ પરમાત્મૈષ કથં નામાભિબુધ્યતે ।
ઇયતો ઽસ્ય જગન્નામ્નો દૃશ્યસ્યાસમ્ભવઃ કુતઃ ॥

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અત્યન્તાભાવસમ્બોધો યદિ રૂઢિબલં ભવેત્ ॥

તજ્ જ્ઞાતં બ્રહ્મણો રૂપં ભવેન્ નાન્યેન કર્મણા ।
દૃશ્યાત્યન્તાભાવતસ્ તુ ઋતે નાન્યા શુભા ગતિઃ ॥

અત્યન્તાભાવસમ્પત્તૌ દૃશ્યસ્યાસ્ય યથાસ્થિતેઃ ।
શિષ્યતે પરમાર્થો ઽસૌ બુધ્યતે જ્ઞાયતે તતઃ ॥

ન ચિદ્ અપ્રતિબિમ્બાસ્તિ દૃશ્યાભાવાદ્ ઋતે ક્વચિત્ ।
ક્વ વિના પ્રતિબિમ્બેન કિલાદર્શો ઽવતિષ્ઠતે ॥

જગન્નામ્નો ઽસ્ય દૃશ્યસ્ય સત્તાસમ્ભવનં (પરા)*સત્તા*° વિના ।
બુધ્યતે પરમં તત્ત્વં ન કદાચન કેનચિત્ ॥

ઇયતો દૃશ્યજાલસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય જગત્સ્થિતેઃ ।
મુને કથમ્ અસત્તાસ્તિ ક્વ મેરુઃ સર્ષપોદરે ॥

દિનાનિ કતિચિદ્ રામ યદિ તિષ્ઠસ્ય્ અખિન્નધીઃ ।
સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રપરમસ્ તદ્ અહમ્ ક્ષણાત્ ॥

પ્રમાર્જયામિ તે દૃશ્યં બોધો મૃગજલં યથા ।
દૃશ્યાભાવે દ્રષ્ટૃતા ચ શામ્યેદ્ બોધો ઽવશિષ્યતે ॥

દ્રષ્ટૃત્વં સતિ દૃશ્યે ઽસ્મિન્ દૃશ્યત્વં સત્ય્ અવેક્ષકે ।
એકત્વં સતિ હિ દ્વિત્વે દ્વિત્વં ચૈકત્વવેદને ॥

એકાભાવે દ્વયોર્ એવ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાત્ર હિ ।
દ્વિત્વૈક્યદ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વક્ષયે સદ્ અવશિષ્યતે ॥

અહન્તાદિ જગદ્ દૃશ્યં સર્વં તે સર્વ(ં)[ં] ત્(ઓ)[એ] માર્જયામ્ય્ અહમ્ ।
અત્યન્તાસત્ત્વસંવિત્ત્યા મનોમકુરતો મલમ્ ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ । ।
યત્ તુ નાસ્તિ સ્વભાવેન કઃ ક્લેશસ્ તત્પ્રમાર્જને ॥

જગદ્ આદાવ્ અનુત્પન્નમ્ યચ્ ચેદં દૃશ્યતે તતમ્ ।
તત્ સ્વાત્મન્ય્ એવ વિમલે બ્રહ્મ ચિત્ત્વાત્ સ્વબૃંહિતમ્ સ્⟨ઉ⟩[વ]° ॥

જગન્ નામ ન ચોત્પન્નં ન ચાસ્તિ ન ચ દૃશ્યતે ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કિમ્ એતન્માર્જને શ્રમઃ ॥

તથૈતદ્ વિસ્તરેણેહ વક્ષ્યામો બહુયુક્તિભિઃ ।
અબાધિતં અ(ર્ધૌચિ)*બાધિ*તં યથા નૂનં સ્વયમ્ એવાનુભૂયતે ॥

આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નં યત્ તસ્યેહાસ્તિતા કુતઃ °સ્તિ(ભાક્ત)*તા કુ*તઃ ।
કુતો મરૌ જલસરિદ્ દ્વિતીયેન્દૌ કુતો ગ્રહઃ ॥

યથા વન્ધ્યાસુતો નાસ્તિ યથા નાસ્તિ મરૌ જલમ્ ।
યથા નાસ્તિ નભોવૃક્ષસ્ °ક્ષ્(આ)અસ્ તથા નાસ્તિ જગદ્ભ્રમઃ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે રામ તદ્ બ્રહ્મૈવ નિરામયમ્ ।
એતત્ પુરસ્તાદ્ વક્ષ્યામો યુક્તિતો ન ગિરૈવ વઃ ॥

યન્ નામ યુક્તિભિર્ ઇહ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્ °જ્ઞ્⟨અ⟩[આ]સ્ તત્રાવહેલનમ્ અયુક્તમ્ ઉદારબુદ્ધેઃ । ।
યો યુક્તિયુક્તમ્ અવમત્ય વિમૂઢબુદ્ધ્યા કષ્ટાવહો ભવતિ તં વિદુર્ અજ્ઞમ્ એવ ॥