Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.14

itthaṃ jagad ahantādi dṛśyaṃ jātaṃ na kiñcana /
ajātatvāc ca nāsty eva yac ya⟨ś⟩[c] cāsti param eva tat //

paramākāśa evāsau jīvatāṃ cetati svayam /
niḥspandāmbhodhijaṭhare salilaṃ spandatām iva //

ākāśarūpam ajahad eva vettīva dṛśyatām /
svapnasaṅkalpaśailādāv iva cidvṛttir āntarī //

pṛthvyādirahito deho yo virāḍātmano mahān /
ātivāhika evāsau cinmātrācchanabhomayaḥ //

akṣayasvapnaśailābhaḥ sthirasvapnapuropamaḥ /
citrakṛtsthitacittasthacitrasainyasamākṛtiḥ //

anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ °⟨mū⟩[pu]trikau° /
brahmākāśe 'nikhātātmā sustambhe sālabhañjakaḥ °k⟨ā⟩[a]ḥ //

ādyaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ svayambhūr iti viśrutaḥ °t(ā)aḥ /
prāktanānāṃ svakāryāṇām abhāvād apakāraṇaḥ //

mahāpralayaparyanteṣv ādyāḥ kila pitāmahāḥ /
mucyante sarva evātaḥ prāktanaṃ karma teṣu kim //

moktavya eva kuḍyātmā dṛśyo 'dṛśyaś ca saṃsthitaḥ /
na ca dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā sarvam eva ca //

praticchandaḥ padārthānāṃ sarveṣām eṣa eva saḥ /
asmād udeti jīvālī dīpālī dīpakād iva //

saṅkalpa eva saṅkalpāt kilaiti kṣmādivarjitaḥ /
kṣmādimān iva niṣkuḍyaḥ svapnāt svapnāntaraṃ yathā //

asmād eva praticchandāj jīvāḥ samprasaranty amī /
sahakārikāraṇānām abhāvāc °vā⟨ś⟩[c] ca sa eva te //

sahakārikāraṇānām abhāve kāryakāraṇam /
ekam etad ato nānyaḥ parasmāt sargavibhramaḥ //

brahmaivādyo virāḍātmā virāḍātmaiva sargatā /
jīvākāśaḥ sa evetthaṃ sthitaḥ °⟨tvā⟩[taḥ] pṛthvyādy asad yataḥ //

kiṃ syāt parimito jīvarāśir āho anantakaḥ /
āhosvid asty anantātmā jīvapiṇḍo 'calopamaḥ //

dhārāḥ payomuca iva śīkarā iva vāridheḥ /
kaṇās °ṇā(su)s taptāyasa iva kasmān niryānti jīvakāḥ //

iti me bhagavan brūhi jīvajālavinirṇayam /
jñātam etan mayā prāyas tad eva prakaṭīkuru //

eka eva na jīvo 'sti rāśīnāṃ sambhavaḥ kutaḥ /
śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayātītīva te vacaḥ //

na jīvo 'sti na jīvānāṃ rāśayaḥ santi rāghava /
na caikaḥ parvataprakhyo jīvapiṇḍo 'sti kaścana //

jīvaśabdārthakalanāḥ samastakalanānvitāḥ /
na ca kāścana santīti niścayo 'stu 'st⟨i⟩[u] tavācalaḥ //

śuddhaṃ cinmātram amalaṃ brahmāstīha hi sarvagam /
tad yathā sarvaśaktitvād vindate yāṃ svayaṃ kalām //

cinmātrānukrameṇaiva sampraphullāṃ latām iva |
nanu mūrtām amūrtāṃ vā tām evāśu prapaśyati ||

jīvo buddhiḥ °ddhi[ḥ] kriyāspando mano dvitvaikyam ity api /
svasattāṃ prakacantīṃ tāṃ niyojayati vedane //

sābuddhaivaṃ bhavaty eva bhaved brahmaiva bodhataḥ /
abodhaḥ prekṣayā °dha[ḥ] pre° yāti nāśaṃ na tu sa budhyate //

yathāndhakāro dīpena prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati /
na cāsya jñāyate tattvam abodhasyaivam eva hi //

evaṃ brahmaiva jīvātmā nirvibhāgo nirantaraḥ /
sarvaśaktir anādyanto mahācitsārarūpadhṛt //

sarvānantatayā tv asya na kācid bhedakalpanā /
vidyate yā hi kalanā sā tad evānubhūtitaḥ //

evam etat kathaṃ brahmann ekajīvecchayākhilāḥ /
jagajjīvā na yujyante mahājīvaikatāvaśāt //

mahājīvātma tad brahma sarvaśaktimayātmakam /
sthitaṃ yatheccham eveha nirvibhāgaṃ nirantaram //

yad evecchati tat tasya bhavaty āśu mahātmanaḥ /
pūrvaṃ tu naśyatīcchā cid ato dvitvam udeti tat //

paścād dvitvavibhaktānāṃ svaśaktīnāṃ prakalpitaḥ /
anenetthaṃ hi bhavatīty evaṃ tena kriyākramaḥ //

śaktyādyayā tayā brāhmyā niyamo yaḥ prakalpitaḥ /
taṃ t(ā)aṃ vinā nodayo 'nyāsāṃ pradhānecchaiva rohati //

yasyā jīvābhidhānāyāḥ °yā[ḥ] śaktyā yecchā phalaty asau /
pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā na tu //

pradhānaśaktiniyamaḥ supratiṣṭho bhaven na cet /
tat phalaṃ śaktyaśaktatvān nehitānāṃ kvacid bhavet //

evaṃ brahma mahājīvo vidyate 'ntādivarjitaḥ °vo (bhaviṣy(?)ātoṃtisaṃsṛtiva)[vidyate 'ntādiva]rji° /
jīvatkoṭimahākoṭī °v⟨ā⟩[a]tko° bhavaty atha na kiñcana //

cetyasaṃvedanāj jīvo bhavaty āyāti saṃsṛtim /
tadasaṃvedanād rūpaṃ śamam āyāti saṃsṛteḥ //

evaṃ kaniṣṭhajīvānāṃ jyeṣṭhajīvakriyākramaiḥ /
samudety ādyajīvatvaṃ tāmrāṇām iva hematā //

atrānante parākāśe ittham eṣa gaṇo 'py asan /
khātmaiva sann ivodeti ciccamatkaraṇātmakaḥ °k⟨ā⟩[a]raṇā° //

svayam eva camatkāro yaḥ samāgamyate citā /
bhaviṣyannāmadehādi tad ahambhāvanaṃ viduḥ //

cito yaḥ syāc cidālokas tanmayatvād anantakaḥ /
sa eṣa bhuvanābhoga iti tasyāḥ prabimbati //

pariṇāmavikārādiśabdaiḥ saiva cid avyayā /
tādṛgrūpyād abhedyāpi svaśaktyaiva vibudhyate //

avicchinnavilāsātma svato yat svadanaṃ citaḥ /
acetyasya prakāśasya jagad ity eva tat sthitam //

ākāśād api sūkṣmaiṣā yā śaktir vitatā citaḥ /
sā svabhāvata evainām ahantāṃ paripaśyati //

ātmany ātmātmanaivāsyā yat prasphurati vārivat /
jagadantam ahantāṇuṃ tad evāsau prapaśyati //

camatkārakarī cāru yac ya⟨ś⟩[c] camatkurute citiḥ /
iyaṃ svātmani tasyaiva jagannāma kṛtaṃ tatam //

citaś cittvam ahaṅkāraḥ saiva rāghava kalpanā /
tanmātrādi cid evāto dvitvaikatve kva saṃsthite °te⟨ḥ⟩ //

jīvahetāv asantyāge tvaṃ cāhaṃ ⟨d⟩[c]āhaṃ ceti santyaja /
śeṣaṃ sadasator madhye bhavetyarthātmako a⟨kt⟩[rth]ā° bhavet //

citā yathādau kalitā svasattā sā tathoditā /
abhinnā dṛśyate vyomnaḥ sattāsatte 'tha vedmy aham //

citkhaṃ Zu komponieren aufgrund von Bhāskaras Deutung von jagadīha als Kompositum. khaṃ jagadīhāḥ khaṃ kham abdhivibudhācalāḥ /
khākāraciccamatkārarūpatvān nānyad asti hi //

yo yadvilāsas tasmāt sa na kadācana bhidyate ⟨v⟩[bh]id° /
api sāvayavāt tattvāt kaivānavayave kathā //

citer nityam acetyāyāś cin nāsty avitatākṛteḥ /
yad rūpaṃ jagato rūpaṃ tattatsphuraṇarūpiṇaḥ //

mano buddhir ahaṅkāro bhūtāni girayo diśaḥ /
iti paryāyaracanā citas tattvāj jagatsthiteḥ //

citaś cittvaṃ jagad viddhi nājagac °ga⟨ś⟩[c] cittvam asti hi /
ajagattvād acic cit syād bhāvābhedāj jagat kutaḥ //

citer maricabījasya nijā yāntaś camatkṛtiḥ /
saivaiṣā jīvatanmātramātraṃ jagad iti sthitā //

cittvāt svaśaktikacanaṃ yad ahambhāvanaṃ citeḥ /
jīvaḥ spandātmakarmātmā bhaviṣyadabhidho hy asau //

yac cic cittvena kalanaṃ susampādyābhidhārthadik /
vyavacchedavikārais °⟨dh⟩[v]ikā° tad bhidyate 'to [']⟨n⟩[t]o na vidyate //

citspandarūpiṇor asti na bhedaḥ kartṛkarmaṇoḥ /
spandamātraṃ °⟨sātvaṃ⟩[mātraṃ] bhavet karma sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ //

jīvaś cittve parispandaḥ puṃsāṃ cittaṃ sa eva ca /
manas tv indriyarūpaṃ san nānānānaiva gacchati //

śāntāśeṣaviśeṣaṃ hi citprakāśacchaṭā jagat /
kāryakāraṇakāditvaṃ tasmād anyan na vidyate //

acchedyo 'ham adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca /
nityaḥ satatagaḥ sthāṇur acalo 'ham iti sthitam //

vivadante yathā hy atra vivadante tathā bhramaiḥ /
bhramanto na vayaṃ tv ete jātā vigatavibhramāḥ //

dṛśye mūrte 'jñasaṃrūḍhe vikārādi pṛthag bhavet /
nāmūrte tajjñakacite citkhe sadasadātmani //

cittattvaṃ cetyarasataḥ śaktīḥ kālādināmikāḥ /
tanoty ākāśaviśadāś cinmadhuśrīḥ svamañjarīḥ //

svayaṃ vicitraṃ sphurati citkañcukam anāhatam /
svayaṃ vicitraṃ kacati cidratnam apakāraṇam //

svayaṃ vilakṣaṇaspandaś cidvāyur ajaḍātmakaḥ /
svayaṃ vicitravalanaṃ cidvāri na nikhātagam //

svayaṃ vicitradhātūccaiś °⟨tuś cec⟩[tūccaiś] cicchṛṅgam apanirmitam /
svayaṃ citrarasollāsā cijjyotsnā satatoditā //

svayaṃ sadaiva prakaṭaś cidāloko 'malātmakaḥ /
svayam astaṅgatevājñe jñe jñānād uditā citiḥ //

svayaṃ jaḍeṣu jāḍyena padaṃ sauṣuptam āgatā /
svayaṃ spandi tathāspandi cittvāc citimahānabhaḥ //

citprakāśaprakāśo hi jagad asti ca nāsti ca /
cidākāśaikaśūnyatvaṃ jagad asti ca nāsti ca //

cidālokamahārūpaṃ ci*dā*lo° jagad asti ca nāsti ca /
cinmārutaghanaspando jagad asti ca nāsti ca //

cidghanadhvāntakṛṣṇatvaṃ jagad asti ca nāsti ca /
cidarkālokadivaso jagad asti ca nāsti ca //

citkajjalarajaḥśailaparamāṇur jagadbhramaḥ /
cidagnyauṣṇyaṃ jagallekhā jagac cicchaṅkhaśuklatā //

jagac cicchailajaṭharaṃ cijjaladravatā ci⟨cchaila⟩[jjala]° jagat /
jagac cidikṣumādhuryaṃ citkṣīrasnigdhatā jagat //

jagac ciddhimaśītatvaṃ °ma⟨h⟩[ś]ī° cijjvālājvalanaṃ jagat /
jagac citsarpiṣi sneho vīciś citsarito jagat //

jagac citkṣaudramādhuryaṃ jagac citkanakāṅgadam /
jagac citpuṣpasaugandhyaṃ cillatāgraphalaṃ jagat //

citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cidvapuḥ /
atra bhedavikārādi na khe malam iva sthitam //

itīdaṃ sanmayatvena sadasad bhuvanatrayam /
avikalpyatadātmatvāt sattāsatte tad eva vā //

avayavāvayavitāśabdārthau °rth⟨o⟩[au] śaśaśṛṅgavat /
anubhūtyapalāpāya kalpitau yair dhig astu tān //

na vidyate jagad yatra sādridyūrvīnadīśvaram /
cidekatvāt prasaṅgaḥ syāt kas tatretaravibhrame //

śilāhṛdayapīnāpi svākāśaviśadaiva cit /
dhatte 'ntar akhilaṃ śāntaṃ sanniveṣaṃ yathā śilā //

padārthanikarākāśe tvam ākāśalavopamaḥ °vo⟨malaḥ⟩[pamaḥ] /
tvattāmattātmatātvattāmattollekhā na santi te //

pallavāntaralekhaughasanniveśavad ātatam /
anyānanyātmakam idaṃ dhatte ⟨varte⟩[dhatte] 'ntaś cit svabhāvataḥ //

samastakāraṇaughānāṃ kāraṇādipitāmaham /
svabhāvato 'kāraṇātma cittvaṃ viddhy anubhūtitaḥ //

na cāsattvam acetyāyāś cito vācāpi sidhyati /
yad asti tad udetīti dṛṣṭaṃ bījād ivāṅkuram //

gaganam iva suśūnyabhedam asti tribhuvanam aṅga mahācito 'ntar asyāḥ /
paramapadamayaṃ samastadṛśyaṃ tv idam iti niścayavān °ca[ya]vān bhavānubhūteḥ //

ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma //