મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.14

ઇત્થં જગદ્ અહન્તાદિ દૃશ્યં જાતં ન કિઞ્ચન ।
અજાતત્વાચ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ યચ્ ય⟨શ્⟩[ચ્] ચાસ્તિ પરમ્ એવ તત્ ॥

પરમાકાશ એવાસૌ જીવતાં ચેતતિ સ્વયમ્ ।
નિઃસ્પન્દામ્ભોધિજઠરે સલિલં સ્પન્દતામ્ ઇવ ॥

આકાશરૂપમ્ અજહદ્ એવ વેત્તીવ દૃશ્યતામ્ ।
સ્વપ્નસઙ્કલ્પશૈલાદાવ્ ઇવ ચિદ્વૃત્તિર્ આન્તરી ॥

પૃથ્વ્યાદિરહિતો દેહો યો વિરાડાત્મનો મહાન્ ।
આતિવાહિક એવાસૌ ચિન્માત્રાચ્છનભોમયઃ ॥

અક્ષયસ્વપ્નશૈલાભઃ સ્થિરસ્વપ્નપુરોપમઃ ।
ચિત્રકૃત્સ્થિતચિત્તસ્થચિત્રસૈન્યસમાકૃતિઃ ॥

અનિખાતમહાસ્તમ્ભપુત્રિકૌઘસમોપમઃ °⟨મૂ⟩[પુ]ત્રિકૌ° ।
બ્રહ્માકાશે ઽનિખાતાત્મા સુસ્તમ્ભે સાલભઞ્જકઃ °ક્⟨આ⟩[અ]ઃ ॥

આદ્યઃ પ્રજાપતિઃ પૂર્વં સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ °ત્(આ)અઃ ।
પ્રાક્તનાનાં સ્વકાર્યાણામ્ અભાવાદ્ અપકારણઃ ॥

મહાપ્રલયપર્યન્તેષ્વ્ આદ્યાઃ કિલ પિતામહાઃ ।
મુચ્યન્તે સર્વ એવાતઃ પ્રાક્તનં કર્મ તેષુ કિમ્ ॥

મોક્તવ્ય એવ કુડ્યાત્મા દૃશ્યો ઽદૃશ્યશ્ ચ સંસ્થિતઃ ।
ન ચ દૃશ્યં ન ચ દ્રષ્ટા ન સ્રષ્ટા સર્વમ્ એવ ચ ॥

પ્રતિચ્છન્દઃ પદાર્થાનાં સર્વેષામ્ એષ એવ સઃ ।
અસ્માદ્ ઉદેતિ જીવાલી દીપાલી દીપકાદ્ ઇવ ॥

સઙ્કલ્પ એવ સઙ્કલ્પાત્ કિલૈતિ ક્ષ્માદિવર્જિતઃ ।
ક્ષ્માદિમાન્ ઇવ નિષ્કુડ્યઃ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યથા ॥

અસ્માદ્ એવ પ્રતિચ્છન્દાજ્ જીવાઃ સમ્પ્રસરન્ત્ય્ અમી ।
સહકારિકારણાનામ્ અભાવાચ્ °વા⟨શ્⟩[ચ્] ચ સ એવ તે ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે કાર્યકારણમ્ ।
એકમ્ એતદ્ અતો નાન્યઃ પરસ્માત્ સર્ગવિભ્રમઃ ॥

બ્રહ્મૈવાદ્યો વિરાડાત્મા વિરાડાત્મૈવ સર્ગતા ।
જીવાકાશઃ સ એવેત્થં સ્થિતઃ °⟨ત્વા⟩[તઃ] પૃથ્વ્યાદ્ય્ અસદ્ યતઃ ॥

કિં સ્યાત્ પરિમિતો જીવરાશિર્ આહો અનન્તકઃ ।
આહોસ્વિદ્ અસ્ત્ય્ અનન્તાત્મા જીવપિણ્ડો ઽચલોપમઃ ॥

ધારાઃ પયોમુચ ઇવ શીકરા ઇવ વારિધેઃ ।
કણાસ્ °ણા(સુ)સ્ તપ્તાયસ ઇવ કસ્માન્ નિર્યાન્તિ જીવકાઃ ॥

ઇતિ મે ભગવન્ બ્રૂહિ જીવજાલવિનિર્ણયમ્ ।
જ્ઞાતમ્ એતન્ મયા પ્રાયસ્ તદ્ એવ પ્રકટીકુરુ ॥

એક એવ ન જીવો ઽસ્તિ રાશીનાં સમ્ભવઃ કુતઃ ।
શશશૃઙ્ગં સમુડ્ડીય પ્રયાતીતીવ તે વચઃ ॥

ન જીવો ઽસ્તિ ન જીવાનાં રાશયઃ સન્તિ રાઘવ ।
ન ચૈકઃ પર્વતપ્રખ્યો જીવપિણ્ડો ઽસ્તિ કશ્ચન ॥

જીવશબ્દાર્થકલનાઃ સમસ્તકલનાન્વિતાઃ ।
ન ચ કાશ્ચન સન્તીતિ નિશ્ચયો ઽસ્તુ ઽસ્ત્⟨ઇ⟩[ઉ] તવાચલઃ ॥

શુદ્ધં ચિન્માત્રમ્ અમલં બ્રહ્માસ્તીહ હિ સર્વગમ્ ।
તદ્ યથા સર્વશક્તિત્વાદ્ વિન્દતે યાં સ્વયં કલામ્ ॥

ચિન્માત્રાનુક્રમેણૈવ સમ્પ્રફુલ્લાં લતામ્ ઇવ ।
નનુ મૂર્તામ્ અમૂર્તાં વા તામ્ એવાશુ પ્રપશ્યતિ ॥

જીવો બુદ્ધિઃ °દ્ધિ[ઃ] ક્રિયાસ્પન્દો મનો દ્વિત્વૈક્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
સ્વસત્તાં પ્રકચન્તીં તાં નિયોજયતિ વેદને ॥

સાબુદ્ધૈવં ભવત્ય્ એવ ભવેદ્ બ્રહ્મૈવ બોધતઃ ।
અબોધઃ પ્રેક્ષયા °ધ[ઃ] પ્રે° યાતિ નાશં ન તુ સ બુધ્યતે ॥

યથાન્ધકારો દીપેન પ્રેક્ષ્યમાણઃ પ્રણશ્યતિ ।
ન ચાસ્ય જ્ઞાયતે તત્ત્વમ્ અબોધસ્યૈવમ્ એવ હિ ॥

એવં બ્રહ્મૈવ જીવાત્મા નિર્વિભાગો નિરન્તરઃ ।
સર્વશક્તિર્ અનાદ્યન્તો મહાચિત્સારરૂપધૃત્ ॥

સર્વાનન્તતયા ત્વ્ અસ્ય ન કાચિદ્ ભેદકલ્પના ।
વિદ્યતે યા હિ કલના સા તદ્ એવાનુભૂતિતઃ ॥

એવમ્ એતત્ કથં બ્રહ્મન્ન્ એકજીવેચ્છયાખિલાઃ ।
જગજ્જીવા ન યુજ્યન્તે મહાજીવૈકતાવશાત્ ॥

મહાજીવાત્મ તદ્ બ્રહ્મ સર્વશક્તિમયાત્મકમ્ ।
સ્થિતં યથેચ્છમ્ એવેહ નિર્વિભાગં નિરન્તરમ્ ॥

યદ્ એવેચ્છતિ તત્ તસ્ય ભવત્ય્ આશુ મહાત્મનઃ ।
પૂર્વં તુ નશ્યતીચ્છા ચિદ્ અતો દ્વિત્વમ્ ઉદેતિ તત્ ॥

પશ્ચાદ્ દ્વિત્વવિભક્તાનાં સ્વશક્તીનાં પ્રકલ્પિતઃ ।
અનેનેત્થં હિ ભવતીત્ય્ એવં તેન ક્રિયાક્રમઃ ॥

શક્ત્યાદ્યયા તયા બ્રાહ્મ્યા નિયમો યઃ પ્રકલ્પિતઃ ।
તં ત્(આ)અં વિના નોદયો ઽન્યાસાં પ્રધાનેચ્છૈવ રોહતિ ॥

યસ્યા જીવાભિધાનાયાઃ °યા[ઃ] શક્ત્યા યેચ્છા ફલત્ય્ અસૌ ।
પ્રધાનશક્તિનિયમાનુષ્ઠાનેન વિના ન તુ ॥

પ્રધાનશક્તિનિયમઃ સુપ્રતિષ્ઠો ભવેન્ ન ચેત્ ।
તત્ ફલં શક્ત્યશક્તત્વાન્ નેહિતાનાં ક્વચિદ્ ભવેત્ ॥

એવં બ્રહ્મ મહાજીવો વિદ્યતે ઽન્તાદિવર્જિતઃ °વો (ભવિષ્ય્(?)આતોંતિસંસૃતિવ)[વિદ્યતે ઽન્તાદિવ]ર્જિ° ।
જીવત્કોટિમહાકોટી °વ્⟨આ⟩[અ]ત્કો° ભવત્ય્ અથ ન કિઞ્ચન ॥

ચેત્યસંવેદનાજ્ જીવો ભવત્ય્ આયાતિ સંસૃતિમ્ ।
તદસંવેદનાદ્ રૂપં શમમ્ આયાતિ સંસૃતેઃ ॥

એવં કનિષ્ઠજીવાનાં જ્યેષ્ઠજીવક્રિયાક્રમૈઃ ।
સમુદેત્ય્ આદ્યજીવત્વં તામ્રાણામ્ ઇવ હેમતા ॥

અત્રાનન્તે પરાકાશે ઇત્થમ્ એષ ગણો ઽપ્ય્ અસન્ ।
ખાત્મૈવ સન્ન્ ઇવોદેતિ ચિચ્ચમત્કરણાત્મકઃ °ક્⟨આ⟩[અ]રણા° ॥

સ્વયમ્ એવ ચમત્કારો યઃ સમાગમ્યતે ચિતા ।
ભવિષ્યન્નામદેહાદિ તદ્ અહમ્ભાવનં વિદુઃ ॥

ચિતો યઃ સ્યાચ્ ચિદાલોકસ્ તન્મયત્વાદ્ અનન્તકઃ ।
સ એષ ભુવનાભોગ ઇતિ તસ્યાઃ પ્રબિમ્બતિ ॥

પરિણામવિકારાદિશબ્દૈઃ સૈવ ચિદ્ અવ્યયા ।
તાદૃગ્રૂપ્યાદ્ અભેદ્યાપિ સ્વશક્ત્યૈવ વિબુધ્યતે ॥

અવિચ્છિન્નવિલાસાત્મ સ્વતો યત્ સ્વદનં ચિતઃ ।
અચેત્યસ્ય પ્રકાશસ્ય જગદ્ ઇત્ય્ એવ તત્ સ્થિતમ્ ॥

આકાશાદ્ અપિ સૂક્ષ્મૈષા યા શક્તિર્ વિતતા ચિતઃ ।
સા સ્વભાવત એવૈનામ્ અહન્તાં પરિપશ્યતિ ॥

આત્મન્ય્ આત્માત્મનૈવાસ્યા યત્ પ્રસ્ફુરતિ વારિવત્ ।
જગદન્તમ્ અહન્તાણું તદ્ એવાસૌ પ્રપશ્યતિ ॥

ચમત્કારકરી ચારુ યચ્ ય⟨શ્⟩[ચ્] ચમત્કુરુતે ચિતિઃ ।
ઇયં સ્વાત્મનિ તસ્યૈવ જગન્નામ કૃતં તતમ્ ॥

ચિતશ્ ચિત્ત્વમ્ અહઙ્કારઃ સૈવ રાઘવ કલ્પના ।
તન્માત્રાદિ ચિદ્ એવાતો દ્વિત્વૈકત્વે ક્વ સંસ્થિતે °તે⟨ઃ⟩ ॥

જીવહેતાવ્ અસન્ત્યાગે ત્વં ચાહં ⟨દ્⟩[ચ્]આહં ચેતિ સન્ત્યજ ।
શેષં સદસતોર્ મધ્યે ભવેત્યર્થાત્મકો અ⟨ક્ત્⟩[ર્થ્]આ° ભવેત્ ॥

ચિતા યથાદૌ કલિતા સ્વસત્તા સા તથોદિતા ।
અભિન્ના દૃશ્યતે વ્યોમ્નઃ સત્તાસત્તે ઽથ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

ચિત્ખં zઉ કોમ્પોનિએરેન્ ઔfગ્રુન્દ્ વોન્ ભાસ્કરસ્ દેઉતુન્ગ્ વોન્ જગદીહ અલ્સ્ કોમ્પોસિતુમ્. ખં જગદીહાઃ ખં ખમ્ અબ્ધિવિબુધાચલાઃ ।
ખાકારચિચ્ચમત્કારરૂપત્વાન્ નાન્યદ્ અસ્તિ હિ ॥

યો યદ્વિલાસસ્ તસ્માત્ સ ન કદાચન ભિદ્યતે ⟨વ્⟩[ભ્]ઇદ્° ।
અપિ સાવયવાત્ તત્ત્વાત્ કૈવાનવયવે કથા ॥

ચિતેર્ નિત્યમ્ અચેત્યાયાશ્ ચિન્ નાસ્ત્ય્ અવિતતાકૃતેઃ ।
યદ્ રૂપં જગતો રૂપં તત્તત્સ્ફુરણરૂપિણઃ ॥

મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારો ભૂતાનિ ગિરયો દિશઃ ।
ઇતિ પર્યાયરચના ચિતસ્ તત્ત્વાજ્ જગત્સ્થિતેઃ ॥

ચિતશ્ ચિત્ત્વં જગદ્ વિદ્ધિ નાજગચ્ °ગ⟨શ્⟩[ચ્] ચિત્ત્વમ્ અસ્તિ હિ ।
અજગત્ત્વાદ્ અચિચ્ ચિત્ સ્યાદ્ ભાવાભેદાજ્ જગત્ કુતઃ ॥

ચિતેર્ મરિચબીજસ્ય નિજા યાન્તશ્ ચમત્કૃતિઃ ।
સૈવૈષા જીવતન્માત્રમાત્રં જગદ્ ઇતિ સ્થિતા ॥

ચિત્ત્વાત્ સ્વશક્તિકચનં યદ્ અહમ્ભાવનં ચિતેઃ ।
જીવઃ સ્પન્દાત્મકર્માત્મા ભવિષ્યદભિધો હ્ય્ અસૌ ॥

યચ્ ચિચ્ ચિત્ત્વેન કલનં સુસમ્પાદ્યાભિધાર્થદિક્ ।
વ્યવચ્છેદવિકારૈસ્ °⟨ધ્⟩[વ્]ઇકા° તદ્ ભિદ્યતે ઽતો [ઽ]⟨ન્⟩[ત્]ઓ ન વિદ્યતે ॥

ચિત્સ્પન્દરૂપિણોર્ અસ્તિ ન ભેદઃ કર્તૃકર્મણોઃ ।
સ્પન્દમાત્રં °⟨સાત્વં⟩[માત્રં] ભવેત્ કર્મ સ એવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

જીવશ્ ચિત્ત્વે પરિસ્પન્દઃ પુંસાં ચિત્તં સ એવ ચ ।
મનસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયરૂપં સન્ નાનાનાનૈવ ગચ્છતિ ॥

શાન્તાશેષવિશેષં હિ ચિત્પ્રકાશચ્છટા જગત્ ।
કાર્યકારણકાદિત્વં તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

અચ્છેદ્યો ઽહમ્ અદાહ્યો ઽયમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ ।
નિત્યઃ સતતગઃ સ્થાણુર્ અચલો ઽહમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

વિવદન્તે યથા હ્ય્ અત્ર વિવદન્તે તથા ભ્રમૈઃ ।
ભ્રમન્તો ન વયં ત્વ્ એતે જાતા વિગતવિભ્રમાઃ ॥

દૃશ્યે મૂર્તે ઽજ્ઞસંરૂઢે વિકારાદિ પૃથગ્ ભવેત્ ।
નામૂર્તે તજ્જ્ઞકચિતે ચિત્ખે સદસદાત્મનિ ॥

ચિત્તત્ત્વં ચેત્યરસતઃ શક્તીઃ કાલાદિનામિકાઃ ।
તનોત્ય્ આકાશવિશદાશ્ ચિન્મધુશ્રીઃ સ્વમઞ્જરીઃ ॥

સ્વયં વિચિત્રં સ્ફુરતિ ચિત્કઞ્ચુકમ્ અનાહતમ્ ।
સ્વયં વિચિત્રં કચતિ ચિદ્રત્નમ્ અપકારણમ્ ॥

સ્વયં વિલક્ષણસ્પન્દશ્ ચિદ્વાયુર્ અજડાત્મકઃ ।
સ્વયં વિચિત્રવલનં ચિદ્વારિ ન નિખાતગમ્ ॥

સ્વયં વિચિત્રધાતૂચ્ચૈશ્ °⟨તુશ્ ચેચ્⟩[તૂચ્ચૈશ્] ચિચ્છૃઙ્ગમ્ અપનિર્મિતમ્ ।
સ્વયં ચિત્રરસોલ્લાસા ચિજ્જ્યોત્સ્ના સતતોદિતા ॥

સ્વયં સદૈવ પ્રકટશ્ ચિદાલોકો ઽમલાત્મકઃ ।
સ્વયમ્ અસ્તઙ્ગતેવાજ્ઞે જ્ઞે જ્ઞાનાદ્ ઉદિતા ચિતિઃ ॥

સ્વયં જડેષુ જાડ્યેન પદં સૌષુપ્તમ્ આગતા ।
સ્વયં સ્પન્દિ તથાસ્પન્દિ ચિત્ત્વાચ્ ચિતિમહાનભઃ ॥

ચિત્પ્રકાશપ્રકાશો હિ જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિદાકાશૈકશૂન્યત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

ચિદાલોકમહારૂપં ચિ*દા*લો° જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિન્મારુતઘનસ્પન્દો જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

ચિદ્ઘનધ્વાન્તકૃષ્ણત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ચિદર્કાલોકદિવસો જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

ચિત્કજ્જલરજઃશૈલપરમાણુર્ જગદ્ભ્રમઃ ।
ચિદગ્ન્યૌષ્ણ્યં જગલ્લેખા જગચ્ ચિચ્છઙ્ખશુક્લતા ॥

જગચ્ ચિચ્છૈલજઠરં ચિજ્જલદ્રવતા ચિ⟨ચ્છૈલ⟩[જ્જલ]° જગત્ ।
જગચ્ ચિદિક્ષુમાધુર્યં ચિત્ક્ષીરસ્નિગ્ધતા જગત્ ॥

જગચ્ ચિદ્ધિમશીતત્વં °મ⟨હ્⟩[શ્]ઈ° ચિજ્જ્વાલાજ્વલનં જગત્ ।
જગચ્ ચિત્સર્પિષિ સ્નેહો વીચિશ્ ચિત્સરિતો જગત્ ॥

જગચ્ ચિત્ક્ષૌદ્રમાધુર્યં જગચ્ ચિત્કનકાઙ્ગદમ્ ।
જગચ્ ચિત્પુષ્પસૌગન્ધ્યં ચિલ્લતાગ્રફલં જગત્ ॥

ચિત્સત્તૈવ જગત્સત્તા જગત્સત્તૈવ ચિદ્વપુઃ ।
અત્ર ભેદવિકારાદિ ન ખે મલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

ઇતીદં સન્મયત્વેન સદસદ્ ભુવનત્રયમ્ ।
અવિકલ્પ્યતદાત્મત્વાત્ સત્તાસત્તે તદ્ એવ વા ॥

અવયવાવયવિતાશબ્દાર્થૌ °ર્થ્⟨ઓ⟩[ઔ] શશશૃઙ્ગવત્ ।
અનુભૂત્યપલાપાય કલ્પિતૌ યૈર્ ધિગ્ અસ્તુ તાન્ ॥

ન વિદ્યતે જગદ્ યત્ર સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશ્વરમ્ ।
ચિદેકત્વાત્ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ કસ્ તત્રેતરવિભ્રમે ॥

શિલાહૃદયપીનાપિ સ્વાકાશવિશદૈવ ચિત્ ।
ધત્તે ઽન્તર્ અખિલં શાન્તં સન્નિવેષં યથા શિલા ॥

પદાર્થનિકરાકાશે ત્વમ્ આકાશલવોપમઃ °વો⟨મલઃ⟩[પમઃ] ।
ત્વત્તામત્તાત્મતાત્વત્તામત્તોલ્લેખા ન સન્તિ તે ॥

પલ્લવાન્તરલેખૌઘસન્નિવેશવદ્ આતતમ્ ।
અન્યાનન્યાત્મકમ્ ઇદં ધત્તે ⟨વર્તે⟩[ધત્તે] ઽન્તશ્ ચિત્ સ્વભાવતઃ ॥

સમસ્તકારણૌઘાનાં કારણાદિપિતામહમ્ ।
સ્વભાવતો ઽકારણાત્મ ચિત્ત્વં વિદ્ધ્ય્ અનુભૂતિતઃ ॥

ન ચાસત્ત્વમ્ અચેત્યાયાશ્ ચિતો વાચાપિ સિધ્યતિ ।
યદ્ અસ્તિ તદ્ ઉદેતીતિ દૃષ્ટં બીજાદ્ ઇવાઙ્કુરમ્ ॥

ગગનમ્ ઇવ સુશૂન્યભેદમ્ અસ્તિ ત્રિભુવનમ્ અઙ્ગ મહાચિતો ઽન્તર્ અસ્યાઃ ।
પરમપદમયં સમસ્તદૃશ્યં ત્વ્ ઇદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ °ચ[ય]વાન્ ભવાનુભૂતેઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥