Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.11

idaṃrūpam idaṃ dṛśyaṃ jagan nāmāsti bhāsuram /
mahāpralayasampattau bho brahman kva nu gacchati //

kuta āyāti kīdṛg vā vandhyāputraḥ kva gacchati /
kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam //

vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati /
kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā //

vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana /
jagadādy akhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana //

na cotpannaṃ na ca dhvaṃsi yat kilādau na vidyate /
utpattiḥ °tti[ḥ] kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā //

vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvad asti hi /
sā yathā nāśajanmāḍhyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet //

phullasyātulabhuḥ ⟨p⟩[ph]ulla° samyag ālakaiḥ kuru kolanam /
niranvayā yathaivoktir jagatsattā tathaiva hi //

yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānam api sphuṭam /
kaṭakatvaṃ tu nāsty eva jagattvaṃ tu tathā pare //

ākāśe ca yathā nāsti śūnyatvaṃ vyatirekavat /
jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāsty evāpy upalabdhimat //

kajjalān na yathā kārṣṇyaṃ śvaityaṃ ca na yathā himāt /
pṛthag evaṃ bhaved buddhaṃ jagan nāsti pare pade //

yathā śaityaṃ ca śaśino na himād vyatiricyate /
brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān //

marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā /
nāsty evaivaṃ jagan nāsti dṛṣṭam apy amalātmani //

saṃvidvilocanāloko bhāty ayaṃ saṃvidambare /
jagadākhye 'male vyomni dṛṣṭimuktāvalī yathā //

cidākāśe cidākāśaś cittvād yaḥ y⟨ā⟩[a]ḥ kacati svayam /
tad eva tena rūpaṃ svaṃ jagad ity avabudhyate //

ādāv eva hi yan nāsti kāraṇāsambhavāt svayam /
vartamāne 'pi tan nāsti nāśaḥ syāt tatra kīdṛśaḥ //

kvāsambhavadbhūtajāḍyaṃ pṛthvyāder jaḍavastunaḥ /
kāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyā ātapo yathā //

kāraṇābhāvataḥ °ta*ḥ* kāryaṃ nedaṃ n⟨ai⟩[e]daṃ tat kiñcanoditam /
yat tatkāraṇam evāsti tad evettham avasthitam //

ajātam eva yad bhāti saṃvido bhānam eva tat /
yaj jagad dṛśyate svapne saṃvitkacanam eva tat //

saṃvitkacanam evāntar yathā svapnajagadbhramaḥ /
sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanam ātatam //

yad idaṃ dṛśyate kiñcit tat sad evātmani sthitam /
nāstam eti na codeti jagat kiñcit kadācana //

yathā dravatvaṃ salilaṃ spandatvaṃ pavano yathā /
yathā prakāśa ābhāso °kāśa⟨m⟩ ā(kā)*bhā*⟨ś⟩[s]o brahmaiva trijagat tathā //

yathā puram ivāste 'ntar vid eva svapnasaṃvidi /
tathā jagad ivābhāti svātmaiva paramātmani //

evaṃ cet tat kathaṃ brahman sughanapratyayaṃ vada /
idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātam asatsvapnānubhūtivat //

sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā /
ekasattve dvayor bandho muktir ekakṣaye dvayoḥ //

atyantāsambhavo yāvad buddho dṛśyasya nākṣayaḥ /
tāvad draṣṭur adraṣṭṛtvaṃ ad⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ° na sambhavati mokṣadam //

dṛśyaṃ cet sambhavaty ādau paścāt kṣayam upāgatam /
tad dṛśyasmaraṇānartharūpo °po⟨ṃ⟩ bandho na naśyati //

yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ /
pratibimbo lagaty eva sargasmṛtimayo hy ayam //

ādāv eva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāsty eva cet svayam /
draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ° tat ⟨s⟩[t]at sambhavati muktatā //

tasmād asambhavanmukter mama protsāhayuktitaḥ /
atyantāsambhavaṃ dṛśye kathayātmavidāṃ vara //

asad eva yathā bhāti jagat sarvātmakaṃ tathā (ku)tathā /
śṛṇv ahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te //

vyavasāyakathāvākyair yāvat tan nānuvarṇitam /
na viśrāmyati te tāvad dhṛdi pāṃsur yathā hrade //

atyantābhāvam asyās tvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ /
buddhvaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi //

bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ /
dṛśas tvāṃ vedhayiṣyanti na mahādrim iveṣavaḥ //

sa eṣo 'sty eka evātmā na dvitīyāsti kalpanā /
jagad atra yathotpannaṃ tat te vakṣyāmi rāghava //

tasmād imāni sakalāni vijṛmbhitāni yo hīdam aṅga sakale sakalaṃ mahātmā /
rūpāvalokanamanomananaprakāśa- kośāspadaṃ °(ho)no° svayam udeti ca līyate ca //