મિતાક્ષરા · અધ્યાય 1

યોગીશ્વરં યાજ્ઞવલ્ક્યં સંપૂજ્ય મુનયો ઽબ્રુવન્ ।
વર્ણાશ્રમેતરાણાં નો બ્રૂહિ ધર્માન્ અશેષતઃ ॥

મિથિલાસ્થઃ સ યોગીન્દ્રઃ ક્ષણં ધ્યાત્વાબ્રવીન્ મુનીન્ ।
યસ્મિન્ દેશે મૃગઃ કૃષ્ણસ્ તસ્મિન્ ધર્માન્ નિબોધત ॥

પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાઙ્ગમિશ્રિતાઃ ।
વેદાઃ સ્થાનાનિ વિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ચતુર્દશ ॥

મન્વત્રિવિષ્ણુહારીતયાજ્ઞવલ્ક્યોશનો ઽઙ્ગિરાઃ ।
યમાપસ્તમ્બસંવર્તાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી ॥

પરાશરવ્યાસશઙ્ખલિખિતા દક્ષગૌતમૌ ।
શાતાતપો વસિષ્ઠશ્ ચ ધર્મશાસ્ત્રપ્રયોજકાઃ ॥

દેશે કાલ ઉપાયેન દ્રવ્યં શ્રદ્ધાસમન્વિતમ્ ।
પાત્રે પ્રદીયતે યત્ તત્ સકલં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ સદાચારઃ સ્વસ્ય ચ પ્રિયમ્ આત્મનઃ ।
સમ્યક્સંકલ્પજઃ કામો ધર્મમૂલમ્ ઇદં સ્મૃતમ્ ॥

ઇજ્યાચારદમાહિંસાદાનસ્વાધ્યાયકર્મણામ્ ।
અયં તુ પરમો ધર્મો યદ્ યોગેનાત્મદર્શનમ્ ॥

ચત્વારો વેદધર્મજ્ઞાઃ પર્ષત્ ત્રૈવિદ્યમ્ એવ વા ।
સા બ્રુતે યં સ ધર્મઃ સ્યાદ્ એકો વાધ્યાત્મવિત્તમઃ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા વર્ણાસ્ ત્વ્ આદ્યાસ્ ત્રયો દ્વિજાઃ ।
નિષેકાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તાસ્ તેષાં વૈ મન્ત્રતઃ ક્રિયાઃ ॥

ગર્ભાધાનમ્ ઋતૌ પુંસઃ સવનં સ્પન્દનાત્ પુરા ।
ષષ્ઠે ઽષ્ટમે વા સીમન્તો માસ્ય્ એતે જાતકર્મ ચ ॥

અહન્ય્ એકાદશે નામ ચતુર્થે માસિ નિષ્ક્રમઃ ।
ષષ્ઠે ઽન્નપ્રાશનં માસિ ચૂડા કાર્યા યથાકુલમ્ ॥

ગર્ભાષ્ટમે ઽષ્ટમે વાબ્દે બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્ ।
રાજ્ઞામ્ એકાદશે સૈકે વિશામ્ એકે યથાકુલમ્ ॥

ઉપનીય ગુરુઃ શિષ્યં મહાવ્યાહૃતિપૂર્વકમ્ ।
વેદમ્ અધ્યાપયેદ્ એનં શૌચાચારાંશ્ ચ શિક્ષયેત્ ॥

દિવાસંધ્યાસુ કર્ણસ્થબ્રહ્મસૂત્ર ઉદઙ્મુખઃ ।
કુર્યાન્ મૂત્રપુરીષે ચ રાત્રૌ ચેદ્ દક્ષિણામુખઃ ॥

ગૃહીતશિશ્નશ્ ચોત્થાય મૃદ્ભિર્ અભ્યુદ્ધૃતૈર્ જલૈઃ ।
ગન્ધલેપક્ષયકરં શૌચં કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

અન્તર્જાનુ શુચૌ દેશ ઉપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખઃ ।
પ્રાગ્ વા બ્રાહ્મેણ તીર્થેન દ્વિજો નિત્યમ્ ઉપસ્પૃશેત્ ॥

કનિષ્ઠાદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠમૂલાન્ય્ અગ્રં કરસ્ય ચ ।
પ્રજાપતિપિતૃબ્રહ્મદેવતીર્થાન્ય્ અનુક્રમાત્ ॥

ત્રિઃ પ્રાસ્યાપો દ્વિર્ ઉન્મૃજ્ય ખાન્ય્ અદ્ભિઃ સમુપસ્પૃશેત્ ।
અદ્ભિસ્ તુ પ્રકૃતિસ્થાભિર્ હીનાભિઃ ફેનબુદ્બુદૈઃ ॥

હૃત્કણ્ઠતાલુગાભિસ્ તુ યથાસંખ્યં દ્વિજાતયઃ ।
શૂધ્યેરન્ સ્ત્રી ચ શૂદ્રશ્ ચ સકૃત્ સ્પૃષ્ટાભિર્ અન્તતઃ ॥

સ્નાનમ્ અબ્દૈવતૈર્ મન્ત્રૈર્ માર્જનં પ્રાણસંયમઃ ।
સૂર્યસ્ય ચાપ્ય્ ઉપસ્થાનં ગાયત્ર્યાઃ પ્રત્યહં જપઃ ॥

ગાયત્રીં શિરસા સાર્ધં જપેદ્ વ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ ।
પ્રતિપ્રણવસંયુક્તાં ત્રિર્ અયં પ્રાણસંયમઃ ॥

પ્રાણાન્ આયમ્ય સંપ્રોક્ષ્ય તૃચેનાબ્દૈવતેન તુ ।
જપન્ન્ આસીત સાવિત્રીં પ્રત્યગ્ આ તારકોદયાત્ ॥

આહૂતશ્ ચાપ્ય્ અધીયીત લબ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
હિતં તસ્ય અચરેન્ નિત્યં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥

કૃતજ્ઞાદ્રોહિમેધાવિશુચિકલ્યાનસૂયકાઃ ।
અધ્યાપ્યા ધર્મતઃ સધુશક્તાપ્તજ્ઞાનવિત્તદાઃ ॥

આદિમધ્યાવસાનેષુ ભવચ્છબ્દોપલક્ષિતા ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ભૈક્ષચર્યા યથાક્રમમ્ ॥

કૃતાગ્નિકાર્યો ભુઞ્જીત વાગ્યતો ગુર્વનુજ્ઞયા ।
અપોશનક્રિયાપૂર્વં સત્કૃત્યાન્નમ્ અકુત્સયન્ ॥

બ્રહ્મચર્યે સ્થિતો નૈકમ્ અન્નમ્ અદ્યાદ્ અનાપદિ ।
બ્રાહ્મણઃ કામમ્ અશ્નીયાચ્ છ્રાદ્ધે વ્રતમ્ અપીડયન્ ॥

મધુમાંસાઞ્જનોચ્છિષ્ટશુક્તસ્ત્રીપ્રાણિહિંસનમ્ ।
ભાસ્કરાલોકનાશ્લીલપરિવાદાદિ વર્જયેત્ ॥

સ ગુરુર્ યઃ ક્રિયાઃ કૃત્વા વેદમ્ અસ્મૈ પ્રયચ્છતિ ।
ઉપનીય દદદ્ વેદમ્ આચાર્યઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

એકદેશમ્ ઉપાધ્યાય ઋત્વિગ્ યજ્ઞકૃદ્ ઉચ્યતે ।
એતે માન્યા યથાપૂર્વમ્ એભ્યો માતા ગરીયસી ॥

પ્રતિવેદં બ્રહ્મચર્યં દ્વાદશાબ્દાનિ પઞ્ચ વા ।
ગ્રહણાન્તિકમ્ ઇતિ એકે કેશાન્તશ્ ચૈવ ષોડશે ॥

આ ષોડશાદ્ આ દ્વવિંશાચ્ ચતુર્વિંશાચ્ ચ વત્સરાત્ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં કાલ ઔપનાયનિકઃ પરઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં પતન્ત્ય્ એતે સર્વધર્મબહિષ્કૃતાઃ ।
સાવિત્રીપતિતા વ્રાત્યા વ્રાત્યસ્તોમાદ્ ઋતે ક્રતોઃ ॥

માતુર્ યદ્ અગ્રે જાયન્તે દ્વિતીયં મૌઞ્જિબન્ધનાત્ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશસ્ તસ્માદ્ એતે દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ શુભાનાં ચૈવ કર્મણામ્ ।
વેદ એવ દ્વિજાતીનાં નિઃશ્રેયસકરઃ પરઃ ॥

મધુના પયસા ચૈવ સ દેવંસ્ તર્પયેદ્ દ્વિજઃ ।
પિતૄન્ મધુઘૃતાભ્યાં ચ ઋચો ઽધીતે હિ યો ઽન્વહમ્ ॥

યજૂંષિ શક્તિતો ઽધીતે યો ઽન્વહં સ ઘૃતામૃતૈઃ ।
પ્રીણાતિ દેવાન્ આજ્યેન મધુના ચ પિતૄંસ્ તથા ॥

સ તુ સોમઘૃતૈર્ દેવાંસ્ તર્પયેદ્ યો ઽન્વહં પઠેત્ ।
સામાનિ તૃપ્તિં કુર્યાચ્ ચ પિતૄણાં મધુસર્પિષા ॥

મેદસા તર્પયેદ્ દેવાન્ અથર્વાઙ્ગિરસઃ પઠન્ ।
પિતૄંશ્ ચ મધુસર્પિર્ભ્યામ્ અન્વહં શક્તિતો દ્વિજઃ ॥

વાકોવાક્યં પુરાણં ચ નારાશંસીશ્ ચ ગાથિકાઃ ।
ઇતિહાસાંસ્ તથા વિદ્યાઃ શક્ત્યાધીતે હિ યો ઽન્વહમ્ ॥

માંસક્ષીરૌદનમધુતર્પણં સ દિવૌકસામ્ ।
કરોતિ તૃપ્તિં કુર્યાચ્ ચ પિતૄણાં મધુસર્પિષા ॥

ત્રિર્ વિત્તપૂર્ણપૃથિવીદાનસ્ય ફલમ્ અશ્નુતે ।
તપસશ્ ચ પરસ્યેહ નિત્યસ્વાધ્યાયવાન્ દ્વિજઃ ॥

નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મચારી તુ વસેદ્ આચાર્યસંનિધૌ ।
તદભાવે ઽસ્ય તનયે પત્ન્યાં વૈશ્વાનરે ઽપિ વા ॥

અનેન વિધિના દેહં સાધયન્ વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
બ્રહ્મલોકમ્ અવાપ્નોતિ ન ચેહ જાયતે પુનઃ ॥

ગુરવે તુ વરં દત્ત્વા સ્નાયીત તદનુજ્ઞયા ।
વેદં વ્રતાનિ વા પારં નીત્વા હ્ય્ ઉભયમ્ એવ વા ॥

અવિપ્લુતબ્રહ્મચર્યો લક્ષણ્યાં સ્ત્રિયમ્ ઉદ્વહેત્ ।
અનન્યપૂર્વિકાં કાન્તામ્ અસપિણ્ડાં યવીયસીમ્ ॥

એતૈર્ એવ ગુણૈર્ યુક્તઃ સવર્ણઃ શ્રોત્રિયો વરઃ ।
યત્નાત્ પરીક્ષિતઃ પુંસ્ત્વે યુવા ધીમાન્ જનપ્રિયઃ ॥

યદ્ ઉચ્યતે દ્વિજાતીનાં શૂદ્રાદ્ દારોપસંગ્રહઃ ।
નૈતન્ મમ મતં યસ્માત્ તત્રાયં જાયતે સ્વયમ્ ॥

તિસ્રો વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ દ્વે તથૈકા યથાક્રમમ્ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ભાર્યા સ્વા શૂદ્રજન્મનઃ ॥

બ્રાહ્મો વિવાહ આહૂય દીયતે શક્ત્યલંકૃતા ।
તજ્જઃ પુનાત્ય્ ઉભયતઃ પુરુષાન્ એકવિંશતિમ્ ॥

યજ્ઞસ્થઋત્વિજે દૈવ આદાયાર્ષસ્ તુ ગોદ્વયમ્ ।
ચતુર્દશ પ્રથમજઃ પુનાત્ય્ ઉત્તરજશ્ ચ ષટ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચરતાં ધર્મં સહ યા દીયતે ઽર્થિને ।
સ કાયઃ પાવયેત્ તજ્જઃ ષટ્ ષડ્ વંસ્યાન્ સહાત્મના ॥

આસુરો દ્રવિણાદાનાદ્ ગાન્ધર્વઃ સમયાન્ મિથઃ ।
રાક્ષસો યુદ્ધહરણાત્ પૈસાચઃ કન્યકાછલાત્ ॥

પાણિર્ ગ્રાહ્યઃ સવર્ણાસુ ગૃહ્ણીયાત્ ક્ષત્રિયા શરમ્ ।
વૈશ્યા પ્રતોદમ્ આદદ્યાદ્ વેદને ત્વ્ અગ્રજન્મનઃ ॥

પિતા પિતમહો ભ્રાતા સકુલ્યો જનની તથા ।
કન્યાપ્રદઃ પૂર્વનાશે પ્રકૃતિસ્થઃ પરઃ પરઃ ॥

અપ્રયચ્છન્ સમાપ્નોતિ ભ્રૂણહત્યામ્ ઋતાવ્ ઋતૌ ।
ગમ્યં ત્વ્ અભાવે દાતૄણાં કન્યા કુર્યાત્ સ્વયંવરમ્ ॥

અનાખ્યાય દદદ્ દોષં દણ્ડ્ય ઉત્તમસાહસમ્ ।
અદુષ્ટાં તુ ત્યજન્ દણ્ડ્યો દૂષયંસ્ તુ મૃષા શતમ્ ॥

અક્ષતા ચ ક્ષતા ચૈવ પુનર્ભૂઃ સંસ્કૃતા પુનઃ ।
સ્વૈરિણી યા પતિં હિત્વા સવર્ણં કામતઃ શ્રયેત્ ॥

આપુત્રાં ગુર્વનુજ્ઞાતો દેવરઃ પુત્રકામ્યયા ।
સપિણ્ડો વા સગોત્રો વા ઘૃતાભ્યક્ત ઋતાવ્ ઇયાત્ ॥

આ ગર્ભસંભવાદ્ ગચ્છેત્ પતિતસ્ ત્વ્ અન્યથા ભવેત્ ।
અનેન વિધિના જાતઃ ક્ષેત્રજો ઽસ્ય ભવેત્ સુતઃ ॥

હૃતાધિકારાં મલિનાં પિણ્ડમાત્રોપજીવિનીમ્ ।
પરિભૂતામ્ અધઃશય્યાં વાસયેદ્ વ્યભિચારિણીમ્ ॥

સોમઃ શૌચં દદવ્ આસાં ગન્ધર્વશ્ ચ શુભાં ગિરમ્ ।
પાવકઃ સર્વમેધ્યત્વં મેધ્યા વૈ યોષિતો હ્ય્ અતઃ ॥

વ્યભિચારાદ્ ઋતૌ શુદ્ધિર્ ગર્ભે ત્યાગો વિધીયતે ।
ગર્ભભર્તૃવધાદૌ ચ તથા મહતિ પાતકે ॥

સુરાપી વ્યાધિતા ધૂર્તા વન્ધ્યાર્થઘ્ન્ય્ અપ્રિયંવદા ।
સ્ત્રીપ્રસૂશ્ ચાધિવેત્તવ્યા પુરુષદ્વેષિણી તથા ॥

અધિવિન્ના તુ ભર્તવ્યા મહદ્ એનો ઽન્યથા ભવેત્ ।
યત્રાનુકૂલ્યં દંપત્યોસ્ ત્રિવર્ગસ્ તત્ર વર્ધતે ॥

મૃતે જીવતિ વા પત્યૌ યા નાન્યમ્ ઉપગચ્છતિ ।
સેહ કીર્તિમ્ અવાપ્નોતિ મોદતે ચોમયા સહ ॥

આજ્ઞાસંપાદિનીં દક્ષાં વીરસૂં પ્રિયવાદિનીમ્ ।
ત્યજન્ દાપ્યસ્ તૃતીયાંશમ્ અદ્રવ્યો ભરણં સ્ત્રિયાઃ ॥

સ્ત્રીભિર્ ભર્તૃવચઃ કાર્યમ્ એષ ધર્મઃ પરઃ સ્ત્રિયાઃ ॥
આ શુદ્ધેઃ સંપ્રદીક્ષ્યો હિ મહાપાતકદૂષિતઃ ॥

લોકાનન્ત્યં દિવઃ પ્રાપ્તિઃ પુત્રપૌત્રપ્રપૌત્રકૈઃ ।
યસ્માત્ તસ્માત્ સ્ત્રિયઃ સેવ્યાઃ કર્તવ્યાશ્ ચ સુરક્ષિતાઃ ॥

ષોડશર્તુનિશાઃ સ્ત્રીણાં તસ્મિન્ યુગ્માસુ સંવિશેત્ ।
બ્રહ્મચાર્ય્ એવ પર્વાણ્ય્ આદ્યાઃ ચતસ્રસ્ તુ વર્જયેત્ ॥

એવં ગચ્છન્ સ્ત્રિયં ક્ષામાં મઘાં મૂલં ચ વર્જયેત્ ।
સુસ્થ ઇન્દૌ સકૃત્ પુત્રં લક્ષણ્યં જનયેત્ પુમાન્ ॥

યથાકામી ભવેદ્ વાપિ સ્ત્રીણાં વરમ્ અનુસ્મરન્ ।
સ્વદારનિરતશ્ ચૈવ સ્ત્રિયો રક્ષ્યા યતઃ સ્મૃતાઃ ॥

ભર્તૃભ્રાતૃપિતૃજ્ઞાતિશ્વશ્રૂશ્વશુરદેવરૈઃ ।
બન્ધુભિશ્ ચ સ્ત્રિયઃ પૂજ્યાઃ ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ ॥

સંયતોપસ્કરા દક્ષા હૃષ્ટા વ્યયપરાઙ્મુખી ।
કુર્યાચ્ છ્વશુરયોઃ પાદવન્દનં ભર્તૃતત્પરા ॥

ક્રીડાં શરીરસંસ્કારં સમાજોત્સવદર્શનમ્ ।
હાસ્યં પરગૃહે યાનં ત્યજેત્ પ્રોષિતભર્તૃકા ॥

રક્ષેત્ કન્યાં પિત વિન્નાં પતિઃ પુત્રાશ્ ચ વાર્ધકે ।
અભાવે જ્ઞાતયસ્ તેષાં ન સ્વાતન્ત્ર્યં ક્વચિત્ સ્ત્રિયાઃ ॥

પિતૃમાતૃસુતભ્રાતૃશ્વશ્રૂશ્વશુરમાતુલૈઃ ।
હીના ન સ્યાદ્ વિના ભર્ત્રા ગર્હણીયાન્યથા ભવેત્ ॥

પતિપ્રિયહિતે યુક્તા સ્વાચારા વિજિતેન્દ્રિયા ।
સેહ કીર્તિમ્ અવાપ્નોતિ પ્રેત્ય ચાનુત્તમાં ગતિમ્ ॥

સત્યામ્ અન્યાં સવર્ણાયાં ધર્મકાર્યં ન કારયેત્ ।
સવર્ણાસુ વિધૌ ધર્મ્યે જ્યેષ્ઠયા ન વિનેતરા ॥

દાહયિત્વાગ્નિહોત્રેણ સ્ત્રિયં વૃત્તવતીં પતિઃ ।
આહરેદ્ વિધિવદ્ દારાન્ અગ્નીંશ્ ચૈવાવિલમ્બયન્ ॥

સવર્ણેભ્યઃ સવર્ણાસુ જાયન્તે હિ સજાતયઃ ।
અનિન્દ્યેષુ વિવાહેષુ પુત્રાઃ સંતાનવર્ધનાઃ ॥

વિપ્રાન્ મૂર્ઘાવસિક્તો હિ ક્ષત્રિયાયાં વિશઃ સ્ત્રિયાં ।
અમ્બષ્ઠઃ શૂદ્ર્યાં નિષાદો જાતઃ પારશ્વો ઽપિ વા ॥

વૈશ્યાશૂદ્ર્યોસ્ તુ રાજન્યાન્ માહિષ્યોગ્રૌ સુતૌ સ્મૃતૌ ।
વૈશ્યાત્ તુ કરણઃ શૂદ્ર્યાં વિન્નાસ્વ્ એષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાત્ સૂતો વૈશ્યાદ્ વૈદેહકસ્ તથા ।
શૂદ્રાજ્ જાતસ્ તુ ચણ્ડાલઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ ॥

ક્ષત્રિયા માગધં વૈશ્યાચ્ છૂદ્રાત્ ક્ષત્તારમ્ એવ ચ ।
શૂદ્રાદ્ આયોગવં વૈશ્યા જનયામાસ વૈ સુતમ્ ॥

માહિષ્યેણ કરણ્યાં તુ રથકારઃ પ્રજાયતે ।
અસત્સન્તસ્ તુ વિજ્ઞેયાઃ પ્રતિલોમાનુલોમજાઃ ॥

જાત્યુત્કર્ષો યુગે જ્ઞેયઃ સપ્તમે પઞ્ચમે ઽપિ વા ।
વ્યત્યયે કર્મણાં સામ્યં પૂર્વવચ્ ચાધરોત્તરમ્ ॥

કર્મ સ્માર્તં વિવાહાગ્નૌ કુર્વીત પ્રત્યહં ગૃહી ।
દાયકાલાહૃતે વાપિ શ્રૌતં વૈતાનિકાગ્નિષુ ॥

શરીરચિન્તાં નિર્વર્ત્ય કૃતશૌચવિધિર્ દ્વિજઃ ।
પ્રાતઃસંધ્યામ્ ઉપાસીત દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ॥

હુત્વાગ્નીન્ સૂર્યદૈવત્યાન્ જપેન્ મન્ત્રાન્ સમાહિતઃ ।
વેદાર્થાન્ અધિગચ્છેચ્ ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

ઉપેયાદ્ ઈશ્વરં ચૈવ યોગક્ષેમાર્થસિદ્ધયે ॥
સ્નાત્વા દેવાન્ પિતૄંશ્ ચૈવ તર્પયેદ્ અર્ચયેત્ તથા ॥

વેદાથર્વપુરાણિ સેતિહાસાનિ શક્તિતઃ ।
જપયજ્ઞપ્રસિદ્ધર્થં વિદ્યાં ચાધ્યાત્મિકીં જપેત્ ॥

બલિકર્મસ્વધાહોમસ્વાધ્યાયાતિથિસત્ક્રિયાઃ ।
ભૂતપિત્રમરબ્રહ્મમનુષ્યાણાં મહામખાઃ ॥

અન્નં પિતૃમનુષ્યેભો દેયમ્ અપ્ય્ અન્વહં જલમ્ ।
સ્વાધ્યાયં સતતં કુર્યાન્ ન પચેદ્ અન્નમ્ આત્મને ॥

બાલસ્વવાસિનીવૃદ્ધગર્ભિણ્યાતુરકન્યકાઃ ।
સંભોજ્યાતિથિભૃત્યાંશ્ ચ દમ્પત્યોઃ શેષભોજનમ્ ॥

આપોશનેનોપરિષ્ટાદ્ અધસ્તાદ્ અશ્નતા તથા ।
અનગ્નમ્ મૃતં ચૈવ કાર્યમ્ અન્નં દ્વિજન્મના ॥

અતિથિત્વેન વર્ણાનાં દેયં શક્ત્યાનુપૂર્વશઃ ।
અપ્રણોદ્યો ઽતિથિઃ સાયમ્ અપિ વાગ્ભૂતૃણોદકૈઃ ॥

સત્કૃત્ય ભિક્ષવે ભિક્ષા દાતવ્યા સુવ્રતાય ચ ।
ભોજયેચ્ ચાગતાન્ કાલે સખિસંબન્ધિબાન્ધવાન્ ॥

મહોક્ષં વા મહાજં શ્રોત્રિયાયોપકલ્પયેત્ ।
સત્ક્રિયાન્વાસનં સ્વાદુ ભોજનં સૂનૃતં વચઃ ॥

પ્રતિસંવત્સરં ત્વ્ અર્ઘ્યાઃ સ્નાતકાચાર્યપાર્થિવાઃ ।
પ્રિયો વિવાહ્યશ્ ચ તથા યજ્ઞં પ્રત્ય્ ઋત્વિજઃ પુનઃ ॥

અધ્વનીનો ઽતિથિર્ જ્ણેયઃ શ્રોત્રિયો વેદપારગઃ ।
માન્યાવ્ એતૌ ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મલોકમ્ અભીપ્સતઃ ॥

પરપાકરુચિર્ ન સ્યાદ્ અનિન્દ્યામન્ત્રણાદ્ ઋતે ।
વાક્પાણિપાદચાપલ્યં વર્જયેચ્ ચાતિભોજનમ્ ॥

અતિથિં શ્રોત્રિયં તૃપ્તમ્ આ સીમાન્તમ્ અનુવ્રજેત્ ।
અહઃશેષં સમાસીત શિષ્ટૈર્ ઇષ્ટૈશ્ ચ બન્ધુભિઃ ॥

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં હુત્વાગ્નીંસ્ તાન્ ઉપાસ્ય ચ ।
ભૃત્યૈઃ પરિવૃતો ભુક્ત્વા નાતિતૃપ્યાથ સંવિશેત્ ॥

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય ચિન્તયેદ્ આત્મનો હિતમ્ ।
ધર્માર્થકામાન્ સ્વે કાલે યથાશક્તિ ન હાપયેત્ ॥

વિદ્યાકર્મવયોબન્ધુવિત્તૈર્ માન્યા યથાક્રમમ્ ।
એતૈઃ પ્રભૂતૈઃ શૂદ્રો ઽપિ વાર્ધકે માનમ્ અર્હતિ ॥

વૃદ્ધભારિનૃપસ્નાતસ્ત્રીરોગિવરચક્રિણામ્ ।
પન્થા દેયો નૃપસ્ તેષાં માન્યઃ સ્નાતશ્ ચ ભૂપતેઃ ॥

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ વૈશ્યસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય ચ ।
પ્રતિગ્રહો ઽધિકો વિપ્રે યાજનાધ્યાપને તથા ॥

પ્રધાનં ક્ષત્રિયે કર્મ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ।
કુસીદકૃષિવાણિજ્યપાશુપાલ્યં વિશઃ સ્મૃતમ્ ॥

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા તયાજીવન્ વણિગ્ ભવેત્ ।
શિલ્પૈર્ વા વિવિધૈર્ જીવેદ્ દ્વિજાતિહિતમ્ આચરન્ ॥

ભાર્યારતિઃ શુચિર્ ભૃત્યભર્તા શ્રાદ્ધક્રિયારતઃ ।
નમસ્કારેણ મન્ત્રેણ પઞ્ચયાજ્ઞાન્ ન હાપયેત્ ॥

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયં શૌચમ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
દાનં દમો દયા ક્ષાન્તિઃ સર્વેષાં ધર્મસાધનમ્ ॥

વયોબુદ્ધ્યર્થવાગ્વેષશ્રુતાભિજનકર્મણામ્ ।
આચરેત્ સદૃશીં વૃત્તિમ્ અજિહ્મામ્ અશઠાં તથા ॥

ત્રૈવાર્ષિકાધિકાન્નો યઃ સ હિ સોમં પિબેદ્ દ્વિજઃ ।
પ્રાક્સૌમિકીઃ ક્રિયાઃ કુર્યાદ્ યસ્યાન્નં વાર્ષિકં ભવેત્ ॥

પ્રતિસંવત્સરં સોમઃ પશુઃ પ્રત્યયનં તથા ।
કર્તવ્યાગ્રયણેષ્ટિશ્ ચ ચાતુર્માસ્યાનિ ચૈવ હિ ॥

એષામ્ અસંભવે કુર્યાદ્ ઇષ્ટિં વૈશ્વાનરીં દ્વિજઃ ।
હીનકલ્પં ન કુર્વીત સતિ દ્રવ્યે ફલપ્રદમ્ ॥

ચણ્ડાલો જાયતે યજ્ઞકરણાચ્ છૂદ્રભિક્ષિતાત્ ।
યજ્ઞાર્થં લબ્ધમ્ અદદદ્ ભાસઃ કાકો ઽપિ વા ભવેત્ ॥

ન સ્વાધ્યાયવિરોધ્યર્થમ્ ઈહેત ન યતસ્ તતઃ ।
ન વિરુદ્ધપ્રસઙ્ગેન સંતોષી ચ ભવેત્ સદા ॥

રજાન્તેવાસિયાજ્યેભ્યઃ સીદન્ન્ ઇચ્છેદ્ ધનં ક્ષુધા ।
દમ્ભિહૈતુકપાખણ્ડિબકવૃત્તીંશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

શુક્લામ્બરધરો નીચકેશશ્મશ્રુનખઃ શુચિઃ ।
ન ભાર્યાદર્શને અશ્નીયાન્ નૈકવાસા ન સંસ્થિતઃ ॥

ન સંશયં પ્રપદ્યેત નાકસ્માદ્ અપ્રિયં વદેત્ ।
નાહિતં નાનૃતં ચૈવ ન સ્તેનઃ સ્યાન્ ન વાર્ધિષી ॥

દાક્ષાયણી બ્રહ્મસૂત્રી વેણુમાન્ સકમણ્ડલુઃ ।
કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણં દેવમૃદ્ગોવિપ્રવનસ્પતીન્ ॥

ન તુ મેહેન્ નદીછાયાવર્ત્મગોષ્ઠામ્બુભસ્મસુ ।
ન પ્રત્યગ્ન્યર્કગોસોમસંધ્યામ્બુસ્ત્રીદ્વિજન્મનઃ ॥

નેક્ષેતાર્કં ન નગ્નાં સ્ત્રીં ન ચ સંસૃષ્ટમૈથુનામ્ ।
ન ચ મૂત્રં પુરીષં વા નાશુચી રાહુતારકાઃ ॥

અયં મે વજ્ર ઇત્યેવં સર્વં મન્ત્રમ્ ઉદીરયેત્ ।
વર્ષત્ય્ અપ્રાવૃતો ગચ્છેત્ સ્વપેત્ પ્રત્યક્શિરા ન ચ ॥

ષ્ઠીવનાસૃક્શકૃન્મૂત્રરેતાંસ્ય્ અપ્સુ ન નિક્ષિપેત્ ।
પાદૌ પ્રતાપયેન્ નાગ્નૌ ન ચૈનમ્ અભિલઙ્ઘયેત્ ॥

જલં પિબેન્ નાઞ્જલિના ન શયાનં પ્રબોધયેત્ ।
નાક્ષૈઃ ક્રીડેન્ ન ધર્મઘ્નૈર્ વ્યાધિતૈર્ વા ન સંવિશેત્ ॥

વિરુદ્ધં વર્જયેત્ કર્મ પ્રેતધૂમં નદીતરમ્ ।
કેશભસ્મતુષાઙ્ગારકપાલેષુ ચ સંસ્થિતિમ્ ॥

નાચક્ષીત ધયન્તીં ગાં નાદ્વરેણ વિશેત્ ક્વચિત્ ।
ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાલ્ લુબ્ધસ્યોચ્છાસ્ત્રવર્તિનઃ ॥

પ્રતિગ્રહે સૂનિચક્રિધ્વજિવેશ્યાનરાધિપાઃ ।
દુષ્ઠા દશગુણં પૂર્વાત્ પૂર્વાદ્ એતે યથાક્રમમ્ ॥

અધ્યાયાનામ્ ઉપાકર્મ શ્રાવણ્યાં શ્રવણેન વા ।
હસ્તેનૌષધિભાવે વા પઞ્ચમ્યાં શ્રાવણસ્ય તુ ॥

પૌષમાસસ્ય રોહિણ્યામ્ અષ્ટકાયામ્ અથાપિ વા ।
જલાન્તે છન્દસાં કુર્યાદ્ ઉત્સર્ગં વિધિવદ્ બહિઃ ॥

ત્ર્યહં પ્રેતેષ્વ્ અનધ્યાયઃ શિષ્યર્ત્વિગ્ગુરુબન્ધુષુ ।
ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે સ્વશાખાશ્રોત્રિયે તથા ॥

સંધ્યાગર્જિતનિર્ઘાતભૂકમ્પોલ્કાનિપાતને ।
સમાપ્ય વેદં દ્યુનિશમ્ આરણ્યકમ્ અધીત્ય ચ ॥

પઞ્ચદશ્યાં ચતુર્દશ્યામ્ અષ્ટમ્યાં રાહુસૂતકે ।
ઋતુસંધિષુ ભુક્ત્વા વા શ્રાદ્ધિકં પ્રતિગૃહ્ય ચ ॥

પશુમણ્ડૂકનકુલશ્વાહિમાર્જારમૂષકૈઃ ।
કૃતે ઽન્તરે ત્વ્ અહોરાત્રં શક્રપાતે તથોચ્છ્રયે ॥

શ્વક્રોષ્ટૃગર્દભોલૂકસામબાણાર્તનિઃસ્વને ।
અમેધ્યશવશૂદ્રાન્ત્યશ્મશાનપતિતાન્તિકે ॥

દેશે ઽશુચાવ્ આત્મનિ ચ વિદ્યુત્ સ્તનિતસંપ્લવે ।
ભુક્ત્વાર્દ્રપાણિર્ અમ્ભોઽન્તર્ અર્ધરાત્રે ઽતિમારુતે ॥

પાંસુપ્રતર્ષે દિગ્દાહે સંયાનીહારભીતિષુ ।
ધાવતઃ પૂતિગન્ધે ચ શિષ્ટે ચ ગૃહમ્ આગતે ॥

ખરોષ્ટ્રયાનહસ્ત્યશ્વનૌવૃક્ષેરિણરોહણે ।
સપ્તત્રિંશદ્ અનધ્યાયાન્ એતાંસ્ તાત્કાલિકાન્ વિદુઃ ॥

દેવર્ત્વિક્સ્નાતકાચાર્યરાજ્ઞાં છાયાં પરસ્ત્રિયાઃ ।
નાક્રામેદ્ રક્તવિણ્મૂત્રષ્ઠીવનોદ્વર્તનાદિ ચ ॥

વિપ્રાહિક્ષત્રિયાત્માનો નાવજ્ઞેયાઃ કદાચન ।
આ મૃત્યોઃ શ્રિયમ્ આકાઙ્ક્ષેન્ ન કંચિન્ મર્મણિ સ્પૃશેત્ ॥

દૂરાદ્ ઉચ્છિષ્ટવિણ્મૂત્રપાદામ્ભાંસિ સમુત્સૃજેત્ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં સમ્યઙ્ નિત્યમ્ આચારમ્ આચરેત્ ॥

ગોબ્રાહ્મણાનલાન્નાનિ નોચ્છિષ્ટો ન પદા સ્પૃશેત્ ।
ન નિન્દાતાડને કુર્યાત્ પુત્રં શિષ્યં ચ તાડયેત્ ॥

કર્મણા મનસા વાચા યત્નાદ્ ધર્મં સમાચરેત્ ।
અસ્વર્ગ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં ધર્મ્યમ્ અપ્ય્ આચરેન્ ન તુ ॥

માતૃપિત્રતિથિભ્રાતૃજામિસંબન્ધિમાતુલૈઃ ।
વૃદ્ધબાલાતુરાચાર્યવૈદ્યસંશ્રિતબાન્ધવૈઃ ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતાપત્યભાર્યાદાસસનાભિભિઃ ।
વિવાદં વર્જયિત્વા તુ સર્વાંલ્ લોકાઞ્ જયેદ્ ગૃહી ॥

પઞ્ચ પિણ્ડાન્ અનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્ પરવારિષુ ।
સ્નાયાન્ નદીદેવખાતહૃદપ્રસ્રવણેષુ ચ ॥

પરશય્યાસનોદ્યાનગૃહયાનાનિ વર્જયેત્ ।
અદત્તાન્ય્ અગ્નિહીનસ્ય નાન્નમ્ અદ્યાદ્ અનાપદિ ॥

કદર્યબદ્ધચૌરાણાં ક્લીબરઙ્ગાવતારિણામ્ ।
વૈણાભિશસ્તવાર્ધુષ્યગણિકાગણદીક્ષિણામ્ ॥

ચિકિત્સકાતુરક્રુદ્ધપુંશ્ચલીમત્તવિદ્વિષામ્ ।
ક્રૂરોગ્રપતિતવ્રાત્યદામ્ભિકોચ્છિષ્ટભોજિનામ્ ॥

અવીરાસ્ત્રીસ્વર્ણકારસ્ત્રીજિતગ્રામયાજિનામ્ ।
શસ્ત્રવિક્રયિકર્મારતન્તુવાયશ્વવૃત્તિનામ્ ॥

નૃશંસરાજરજકકૃતઘ્નવધજીવિનામ્ ।
ચૈલધાવસુરાજીવસહોપપતિવેશ્મનામ્ ॥

પિશુનાનૃતિનોશ્ ચૈવ તથા ચાક્રિકબન્દિનામ્ ।
એષામ્ અન્નં ન ભોક્તવ્યં સોમવિક્રયિણસ્ તથા ॥

શૂદ્રેષુ દાસગોપાલકુલમિત્રાર્ધસીરિણઃ ।
ભોજ્યાન્ના નાપિતશ્ ચૈવ યશ્ ચાત્માનં નિવેદયેત્ ॥

અનર્ચિતં વૃથામાંસં કેશકીટસમન્વિતમ્ ।
શુક્તં પર્યુષિતોચ્છિષ્ટં શ્વસ્પૃષ્ટં પતિતેક્ષિતમ્ ॥

ઉદક્યાસ્પૃષ્ટસંઘુષ્ટં પર્યાયાન્નં ચ વર્હયેત્ ।
ગોઘ્રાતં શકુનોચ્છિષ્ટં પદા સ્પૃષ્ટં ચ કામતઃ ॥

અન્નં પર્યુષિતં ભોજ્યં સ્નેકાક્તં ચિરસંસ્થિતમ્ ।
અસ્નેહા અપિ ગોધૂમયવગોરસવિક્રિયાઃ ॥

સંધિન્યનિર્દશાવત્સાગોપયઃ પરિવર્જયેત્ ।
ઔષ્ટ્રમ્ ઐકશફં સ્ત્રૈણમ્ આરણ્યકમ્ અથાવિકમ્ ॥

દેવતાર્થં હવિઃ શિગ્રુ લોહિતાન્ વ્રશ્ચનાંસ્ તથા ।
અનુપાકૃતમાંસાનિ વિડ્જાનિ કવકાનિ ચ ॥

ક્રવ્યાદપક્ષિદાત્યૂહશુકપ્રતુદટિટ્ટિભાન્ ।
સારસૈકશફાન્ હંસાન્ સર્વાંશ્ ચ ગ્રામવાસિનઃ ॥

કોયષ્ટિપ્લવચક્રાહ્વબલાકાબકવિષ્કિરાન્ ।
વૃથાકૃસરસંયાવપાયસાપૂપશષ્કુલીઃ ॥

કલવિઙ્કં સકાકોલં કુરરં રજ્જુદાલકમ્ ।
જાલપાદાન્ ખઞ્જરીટાન્ અજ્ઞાતાંશ્ ચ મૃગદ્વિજાન્ ॥

ચાષાંશ્ ચ રક્તપાદાંશ્ ચ સૌનં વલ્લૂરમ્ એવ ચ ।
મત્સ્યાંશ્ ચ કામતો જગ્ધ્વા સોપવાસસ્ ત્ર્યહં વસેત્ ॥

પલાણ્ડું વિડ્વરાહં ચ છત્રાકં ગ્રામકુક્કુટમ્ ।
લશુનં ગૃઞ્જનં ચૈવ જગ્ધ્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

પ્રાણાત્યયે તથા શ્રાદ્ધે પ્રોક્ષિતે દ્વિજકામ્યયા ।
દેવાન્ પિતૄન્ સમભ્યર્ચ્ય ખાદન્ માંસં ન દોષભાક્ ॥

સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ હયમેધફલં તથા ।
ગૃહે ઽપિ નિવસન્ વિપ્રો મુનિર્ માંસવિવર્જનાત્ ॥

સૌવર્ણરાજતાબ્જાનામ્ ઊર્ધ્વપાત્રગ્રહાશ્મનામ્ ।
શાકરજ્જુમૂલફલવાસોવિદલચર્મણામ્ ॥

પાત્રાણાં ચમસાનાં ચ વારિણાં શુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ।
ચરુસ્રુક્સ્રુવસસ્નેહપાત્રાણ્ય્ ઉષ્ણેન વારિણા ॥

સ્ફ્યશૂર્પાજિનધાન્યાનાં મુસલોલૂખલાનસામ્ ।
પ્રોક્ષણં સંહતાનાં ચ બહૂનાં ધાન્યવાસસામ્ ।

તક્ષણં દારુશૃઙ્ગાસ્થ્નાં ગોવાલૈઃ ફલસંભુવામ્ ।
માર્જનં યજ્ઞપાત્રાણાં પાણિના યજ્ઞકર્મણિ ॥

સોષરોદકગોમૂત્રૈઃ શુધ્યત્ય્ આવિકકૌશિકમ્ ।
સશ્રીફલૈર્ અંશુપટ્ટં સારિષ્ટૈઃ કુતપં તથા ॥

સગૌરસર્ષપૈઃ ક્ષૌમં પુનઃ પાકાન્ મહીમયમ્ ।
કારુહસ્તઃ શુચિઃ પણ્યં ભૈક્ષં યોષિન્મુખં તથા ॥

ગોઘ્રાતે ઽઅન્ને તથા કેશમક્ષિકાકીટદૂષિતે ।
સલિલં ભસ્મ મૃદ્ વાપિ પ્રક્ષેપ્તવ્યં વિશુદ્ધયે ॥

ત્રપુસીસકતામ્રાણાં ક્ષારામ્લોદકવારિભિઃ ।
ભસ્માદ્ભિઃ કાંસ્યલોહાનાં શુદ્ધિઃ પ્લાવો દ્રવ્સ્ય તુ ॥

અમેધ્યાક્તસ્ય મૃત્તોયૈઃ શુદ્ધિર્ ગન્ધાદિકર્ષણાત્ ।
વાક્શસ્તમ્ અમ્બુનિર્ણિક્તમ્ અજ્ઞાતં ચ સદા શુચિ ॥

શુચિ ગોતૃપ્તિકૃત્ તોયં પ્રકૃતિસ્થં મહીગતમ્ ।
તથા માંસં શ્વચણ્ડાલક્રવ્યાદાદિનિપાતિતમ્ ॥

રશ્મિર્ અગ્ની રજશ્ છાયા ગૌર્ અશ્વો વસુધાનિલઃ ।
વિપ્રુષો મક્ષિકાઃ સ્પર્શે વત્સઃ પ્રસ્નવને શુચિઃ ॥

અજાશ્વયોર્ મુખં મેધ્યં ન ગોર્ ન નરજા મલાઃ ।
પન્થાનશ્ ચ વિશુધ્યન્તિ સોમસૂર્યાંશુમારુતૈઃ ॥

મુખજા વિપ્રુષો મેધ્યાસ્ તથાચમનબિન્દવઃ ।
શ્મશ્રુ ચાસ્યગતં દન્તસક્તં ત્યક્ત્વા તતઃ શુચિઃ ॥

સ્નાત્વા પીત્વા ક્ષુતે સુપ્તે ભુક્ત્વા રથ્યોપસર્પણે ।
આચાન્તઃ પુનર્ આચામેદ્ વાસો વિપરિધાય ચ ॥

રથ્યાકર્દમતોયાનિ સ્પૃષ્ટાન્ય્ અન્ત્યશ્વવાયસૈઃ ।
મારુતેનૈવ શુધ્યન્તિ પક્વેષ્ટકચિતાનિ ચ ॥

તપસ્ તપ્ત્વાસૃજદ્ બ્રહ્મા બ્રાહ્મણાન્ વેદગુપ્તયે ।
તૃપ્ત્યર્થં પિતૃદેવાનાં ધર્મસંરક્ષણાય ચ ॥

સર્વસ્ય પ્રભવો વિપ્રાઃ શ્રુતાધ્યયનશીલિનઃ ।
તેભ્યઃ ક્રિયાપરાઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તેભ્યો ઽપ્ય્ અધ્યાત્મવિત્તમાઃ ॥

ન વિદ્યયા કેવલયા તપસા વાપિ પાત્રતા ।
યત્ર વૃત્તમ્ ઇમે ચોભે તદ્ ધિ પાત્રં પ્રકીર્તિતમ્ ॥

ગોભૂતિલહિરણ્યાદિ પાત્રે દાતવ્યમ્ અર્ચિતમ્ ।
નાપાત્રે વિદુષા કિંચિદ્ આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ॥

વિદ્યાતપોભ્યાં હીનેન ન તુ ગ્રાહ્યઃ પ્રતિગ્રહઃ ।
ગૃહ્ણન્ પ્રદાતારમ્ અધો નયત્ય્ આત્માનમ્ એવ ચ ॥

દાતવ્યં પ્રત્યહં પાત્રે નિમિત્તેષુ વિશેષતઃ ।
યાચિતેનાપિ દાતવ્યં શ્રદ્ધાપૂતં સ્વશક્તિતઃ ॥

હેમશૃઙ્ગી શફૈ રૌપ્યૈઃ સુશીલા વસ્ત્રસંયુતા ।
સકાંસ્યપાત્રા દાતવ્યા ક્ષીરિણી ગૌઃ સદક્ષિણા ॥

દાતાસ્યાઃ સ્વર્ગમ્ આપ્નોતિ વત્સરાન્ રોમસંમિતાન્ ।
કપિલા ચેત્ તારયતિ ભૂયશ્ ચાસપ્તમં કુલમ્ ॥

સવત્સારોમતુલ્યાનિ યુગાન્ય્ ઉભતોમુખીમ્ ।
દાતાસ્યાઃ સ્વર્ગમ્ આપ્નોતિ પૂર્વેણ વિધિના દદત્ ॥

યાવદ્ વત્સસ્ય પાદૌ દ્વૌ મુખં યોન્યાં ચ દૃશ્યતે ।
તાવદ્ ગૌઃ પૃથિવી જ્ઞેયા યાવદ્ ગર્ભં ન મુઞ્ચતિ ॥

યથાકથંચિદ્ દત્ત્વા ગાં ધેનું વા ઽધેનુમ્ એવ વા ।
અરોગામ્ અપરિક્લિષ્ટાં દાતા સ્વર્ગે મહીયતે ॥

શ્રાન્તસંવાહનં રોગિપરિચર્યા સુરાર્ચનમ્ ।
પાદશૌચં દ્વિજોચ્છિષ્ટમ્ આર્જનં ગોપ્રદાનવત્ ॥

ભૂદીપાશ્ ચાન્નવસ્ત્રામ્ભસ્તિલસર્પિઃપ્રતિશ્રયાન્ ।
નૈવેશિકં સ્વર્ણધુર્યં દત્ત્વા સ્વર્ગે મહીયતે ॥

ગૃહધાન્યાભયોપાનચ્છત્રમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
યાનં વૃક્ષં પ્રિયં શય્યાં દત્ત્વાત્યન્તં સુખી ભવેત્ ॥

સર્વધર્મમયં બ્રહ્મ પ્રદાનેભ્યો ઽધિકં યતઃ ।
તદ્ દદત્ સમવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકમ્ અવિચ્યુતમ્ ॥

પ્રતિગ્રહસમર્થો ઽપિ નાદત્તે યઃ પ્રતિગ્રહમ્ ।
યે લોકા દાનશીલાનાં સ તાન્ આપ્નોતિ પુષ્કલાન્ ॥

કુશાઃ શાકં પયો મત્સ્યા ગન્ધાઃ પુષ્પં દધિ ક્ષિતિઃ ।
માંસં શય્યાસનં ધાનાઃ પ્રત્યાખ્યેયં ન વારિ ચ ॥

અયાચિતાહૃતં ગ્રાહ્યમ્ અપિ દુષ્કૃતકર્મણઃ ।
અન્યત્ર કુલટાષણ્ઢપતિતેભ્યસ્ તથા દ્વિજઃ ॥

દેવાતિથ્યર્ચનકૃતે ગુરુભૃત્યાર્થમ્ એવ વા ।
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ આત્મવૃત્ત્યર્થમ્ એવ ચ ॥

અમાવાસ્યાષ્ટકા વૃદ્ધિઃ કૃષ્ણપક્ષો ઽયનદ્વયમ્ ।
દ્રવ્યં બ્રાહ્મણસંપત્તિર્ વિષુવત્ સૂર્યસંક્રમઃ ॥

વ્યતીપાતો ગજચ્છાયા ગ્રહણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
શ્રાદ્ધં પ્રતિ રુચિશ્ ચૈવ શ્રાદ્ધકાલાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

અગ્ર્યાઃ સર્વેષુ વેદેષુ શ્રોત્રિયો બ્રહ્મવિદ્ યુવા ।
વેદાર્થવિજ્ જ્યેષ્ઠસામા ત્રિમધુસ્ ત્રિસુપર્ણિકઃ ॥

સ્વસ્રીયઋત્વિગ્જામાતૃયાજ્યશ્વશુરમાતુલાઃ ।
ત્રિણાચિકેતદૌહિત્રશિષ્યસંબન્ધિબાન્ધવાઃ ॥

કર્મનિષ્ઠાસ્ તપોનિષ્ઠાઃ પઞ્ચાગ્નિર્ બ્રહ્મચારિણઃ ।
પિતૃમાતૃપરાશ્ ચૈવ બ્રાહ્મણાઃ શ્રાદ્ધસંપદઃ ॥

રોગી હીનાતિરિક્તાઙ્ગઃ કાણઃ પૌનર્ભવસ્ તથા ।
અવકીર્ણી કુણ્ડગોલૌ કુનખી શ્યાવદન્તકઃ ॥

ભૃતકાધ્યાપકઃ ક્લીબઃ કન્યાદૂસ્ય્ અભિશસ્તકઃ ।
મિત્રધ્રુક્ પિશુનઃ સોમવિક્રયી પરિવિન્દકઃ ॥

માતાપિતૃગુરુત્યાગી કુણ્ડાશી વૃષલાત્મજઃ ।
પરપૂર્વાપતિઃ સ્તેનઃ કર્મદુષ્ટાશ્ ચ નિન્દિતાઃ ॥

નિમન્ત્રયેત પૂર્વેદ્યુર્ બ્રાહ્મણાન્ આત્મવાઞ્ શુચિઃ ।
તૈશ્ ચાપિ સંયતૈર્ ભાવ્યં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥

અપરાહ્ણે સમભ્યર્ચ્ય સ્વાગતેનાગતાંસ્ તુ તાન્ ।
પવિત્રપાણિર્ આચાન્તાન્ આસનેષૂપવેશયેત્ ॥

યુગ્માન્ દૈવે યથાશક્તિ પિત્ર્યે ઽયુગ્માંસ્ તથૈવ ચ ।
પરિસ્તૃતે શુચૌ દેશે દક્ષિણાપ્રવણે તથા ॥

દ્વૌ દૈવે પ્રાક્ ત્રયઃ પિત્ર્ય ઉદગ્ એકૈકમ્ એવ વા ।
માતામહાનામ્ અપ્ય્ એવં તન્ત્રં વા વૈશ્વદેવિકમ્ ॥

પાણિપ્રક્ષાલનં દત્ત્વા વિષ્ટરાર્થં કુશાન્ અપિ ।
આવાહયેદ્ અનુજ્ઞાતો વિશ્વેદેવાસ ઇત્ય્ ઋચા ॥

યવૈર્ અન્વવકીર્યાથ ભાજને સપવિત્રકે ।
શં નો દેવ્યા પયઃ ક્ષિપ્ત્વા યવો ઽસીતિ યવાંસ્ તથા ॥

દ્વિગુણાંસ્ તુ કુશાન્ દત્ત્વા હ્ય્ ઉશન્તસ્ ત્વેત્ય્ ઋચા પિતૄન્ ।
આવાહ્ય તદનુજ્ઞાતો જપેદ્ આયન્તુ નસ્ તતઃ ॥

અપહતા ઇતિ તિલાન્ વિકીર્ય ચ સમન્તતઃ ।
યવાર્થાસ્ તુ તિલૈઃ કાર્યાઃ કુર્યાદ્ અર્ઘ્યાદિ પૂર્વવત્ ॥

દત્ત્વાર્ઘ્યં સંસ્રવાંસ્ તેષાં પાત્રે કૃત્વા વિધાનતઃ ।
પિતૃભ્યઃ સ્થાનમ્ અસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્ય્ અધઃ ॥

અગ્નૌ કરિષ્યન્ન્ આદાય પૃચ્છત્ય્ અન્નં ઘૃતપ્લુતમ્ ।
કુરુષ્વેત્ય્ અભ્યનુજ્ઞાતો હુત્વાગ્નૌ પિતૃયજ્ઞવત્ ॥

હુતશેષં પ્રદદ્યાત્ તુ ભાજનેષુ સમાહિતઃ ।
યથાલાભોપપન્નેષુ રૌપ્યેષુ ચ વિશેષતઃ ॥

દત્ત્વાન્નં પૃથિવીપાત્રમ્ ઇતિ પાત્રાભિમન્ત્રણમ્ ।
કૃત્વેદં વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ અન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠં નિવેશયેત્ ॥

સવ્યાહૃતિકાં ગાયત્રીં મધુવાતા ઇતિ ત્ર્યૃચમ્ ।
જપ્ત્વા યથાસુખં વાચ્યં ભુઞ્જીરંસ્ તે ઽપિ વાગ્યતાઃ ॥

અન્નમ્ ઇષ્ટં ચ દદ્યાદ્ અક્રોધનો ઽત્વરઃ ।
આ તૃપ્તેસ્ તુ પવિત્રાણિ જપ્ત્વા પૂર્વજપં તથા ॥

અન્નમ્ આદાય તૃપ્તાઃ સ્થ શેષં ચૈવાનુમાન્ય ચ ।
તદ્ અન્નં વિકિરેદ્ ભૂમૌ દદ્યાચ્ ચાપઃ સકૃત્ સકૃત્ ॥

સર્વમ્ અન્નમ્ ઉપાદાય સતિલં દક્ષિણામુખઃ ।
ઉચ્છિષ્ઠસંનિધૌ પિણ્ડાન્ દદ્યાદ્ વૈ પિતૃયજ્ઞવત્ ॥

માતામહાનામ્ અપ્ય્ એવં દદ્યાદ્ આચમનં તતઃ ।
સ્વસ્તિવાચ્યં તતઃ કુર્યાદ્ અક્ષય્યોદકમ્ એવ ચ ॥

દત્ત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા સ્વધાકારમ્ ઉદાહરેત્ ।
વાચ્યતામ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાતઃ પ્રકૃતેભ્યઃ સ્વધોચ્યતામ્ ॥

બ્રૂયુર્ અસ્તુ સ્વધેત્ય્ ઉક્તે ભૂમૌ સિઞ્ચેત્ તતો જલમ્ ।
વિશ્વેદાશ્ ચ પ્રીયન્તાં વિપ્રૈશ્ ચોક્ત ઇદં જપેત્ ॥

દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સંતતિર્ એવ ચ ।
શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નોઽસ્ત્વિતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વોક્ત્વા પ્રિયા વાચઃ પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્ ।
વાજે વાજ ઇતિ પ્રીતઃ પિતૃપૂર્વં વિસર્જનમ્ ॥

યસ્મિંસ્ તુ સંસ્રવાઃ પૂર્વમ્ અર્ઘ્યપાત્રે નિવેશિતાઃ ।
પિતૃપાત્રં તદુત્તાનં કૃત્વા વિપ્રાન્ વિસર્જયેત્ ॥

પ્રદક્ષિણમ્ અનુવ્રજ્ય ભુઞ્જીત પિતૃસેવિતમ્ ।
બ્રહ્મચારી ભવેત્ તાં તુ રજનીં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

એવં પ્રદક્ષિણાવૃત્કો વૃદ્ધૌ નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।
યજેત દધિકર્કન્ધૂમિશ્રાન્ પિણ્ડાન્ યવૈઃ ક્રિયાઃ ॥

એકોદ્દિષ્ટં દેવહીનમ્ એકાર્ઘ્યૈકપવિત્રકમ્ ।
આવાહનાગ્નૌકરણરહિતં હ્ય્ અપસવ્યવત્ ॥

ઉપતિષ્ઠતામ્ અક્ષય્યસ્થાને વિપ્રવિસર્જને ।સ્
અભિરમ્યતામ્ ઇતિ વદેદ્ બ્રૂયુસ્ તે ઽભિરતાઃ સ્મ હ ॥

ગન્ધોદકતિલૈર્ યુક્તં કુર્યાત્ પાત્રચતુષ્ટયમ્ ।
અર્ઘ્યાર્થં પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં પ્રસેચયેત્ ॥

યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યાં શેષં પૂર્વવદ્ આચરેત્ ।
એતત્ સપિણ્ડીકરણમ્ એકોદ્દિષ્ટં સ્ત્રિયા અપિ ॥

અર્વાક્ સપિણ્ડીકરણં યસ્ય સંવત્સરાદ્ ભવેત્ ।
તસ્યાપ્ય્ અન્નં સોદકુમ્ભં દદ્યાત્ સંવત્સરં દ્વિજે ॥

મૃતે ઽહનિ પ્રકર્તવ્યં પ્રતિમાસં તુ વત્સરમ્ ।
પ્રતિસંવત્સરં ચૈવમ્ આદ્યમ્ એકાદશે ઽહનિ ॥

પિણ્ડાંસ્ તુ ગોઽજવિપ્રેભ્યો દદ્યાદ્ અગ્નૌ જલે ઽપિ વા ।
પ્રક્ષિપેત્ સત્સુ વિપ્રેષુ દ્વિજોચ્છિષ્ટં ન માર્જયેત્ ॥

હવિષ્યાન્નેન વૈ માસં પાયસેન તુ વત્સરમ્ ।
માત્સ્યહારિણકૌરભ્રશાકુનચ્છાગપાર્ષતૈઃ ॥

ઐણરૌરવવારાહશાશૈર્ માંસૈર્ યથાક્રમમ્ ।
માસવૃદ્ધ્યાભિતૃપ્યન્તિ દત્તૈર્ ઇહ પિતામહાઃ ॥

ખડ્ગામિષં મહાશલ્કં મધુ મુન્યન્નમ્ એવ વા ।
લૌહામિષં મહાશાકં માંસં વાર્ધ્રીણસસ્ય ચ ॥

યદ્ દદાતિ ગયાસ્થશ્ ચ સર્વમ્ આનન્ત્યમ્ અશ્નુતે ।
તથા વર્ષાત્રયોદશ્યાં મઘાસુ ચ વિશેષતઃ ॥

કન્યાં કન્યાવેદિનશ્ ચ પશૂન્ વૈ સત્સુતાન્ અપિ ।
દ્યૂતં કૃષિં વણિજ્યાં ચ દ્વિશફૈકશફાંસ્ તથા ॥

બ્રહ્મવર્ચસ્વિનઃ પુત્રાન્ સ્વર્ણરૂપ્યે સકુપ્યકે ।
જ્ઞાતિશ્રૈષ્ઠ્યં સર્વકામાન્ આપ્નોતિ શ્રાદ્ધદઃ સદા ॥

પ્રતિપત્પ્રભૃતિષ્વ્ એકાં વર્જયિત્વા ચતુર્દશીમ્ ।
શસ્ત્રેણ તુ હતા યે વૈ તેભ્યસ્ તત્ર પ્રદીયતે ॥

સ્વર્ગં હ્ય્ અપત્યમ્ ઓજશ્ ચ શૌર્યં ક્ષેત્રં બલં તથા ।
પુત્રં શ્રૈષ્થ્યં ચ સૌભાગ્યં સમૃદ્ધિં મુખ્યતાં શુભામ્ ॥

પ્રવૃત્તચક્રતાં ચૈવ વાણિજ્યપ્રભૃતીન્ અપિ ।
અરોગિત્વં યશો વીતશોકતાં પરમાં ગતિમ્ ॥

ધનં વેદાન્ ભિષક્સિદ્ધિં કુપ્યં ગા અપ્ય્ અજાવિક્ અમ્ ।
અશ્વાન્ આયુશ્ ચ વિધિવદ્ યઃ શ્રાદ્ધં સંપ્રયચ્છતિ ॥

કૃત્તિકાદિભરણ્યન્તં સ કામાન્ આપ્નુયાદ્ ઇમાન્ ।
આસ્તિકઃ શ્રદ્દધાનશ્ ચ વ્યપેતમદમત્સરઃ ॥

વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ।
પ્રીણયન્તિ મનુષ્યાણાં પિતૄન્ શ્રાદ્ધેન તર્પિતાઃ ॥

આયુઃ પ્રજાં ધનં વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુખાનિ ચ ।
પ્રયચ્છન્તિ તથા રાજ્યં પ્રીતા નૃણાં પિતામહાઃ ॥

વિનાયકઃ કર્મવિઘ્નસિદ્ધ્યર્થં વિનિયોજિતઃ ।
ગણાનામ્ આધિપત્યે ચ રુદ્રેણ બ્રહ્મણા તથા ॥

તેનોપસૃષ્ટો યસ્ તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધત ।
સ્વપ્નેઽવગાહતે ઽત્યર્થં જલં મુણ્ડાંશ્ ચ પશ્યતિ ॥

કાષાયવાસસશ્ ચૈવ ક્રવ્યાદાંશ્ ચાધિરોહતિ ।
અન્ત્યજૈર્ ગર્દભૈર્ ઉષ્ટ્રૈઃ સહૈકત્રાવતિષ્ઠતે ॥

તેનોપસૃષ્ટો લભતે ન રાજ્યં રાજનન્દનઃ ।
કુમારી ચ ન ભર્તારમ્ અપત્યં ગર્ભમ્ અઙ્ગના ॥

આચાર્યત્વં શ્રોત્રિયશ્ ચ ન શિષ્યો ઽધ્યયનં તથા ।
વણિગ્ લાભં ન ચાપ્નોતિ કૃષિં ચાપિ કૃષીવલઃ ॥

સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈર્ વિલિપ્તશિરસસ્ તથા ।
ભદ્રાસનોપવિષ્ટસ્ય સ્વસ્તિવાચ્યા દ્વિજાઃ શુભાઃ ॥

અશ્વસ્થાનાદ્ ગજસ્થાનાદ્ વલ્મીકાત્ સંગમાદ્ ધ્રદાત્ ।
મૃત્તિકાં રોચનાં ગન્ધાન્ ગુગ્ગુલં ચાપ્સુ નિક્ષિપેત્ ॥

યા આહૃતા હ્ય્ એકવર્ણૈશ્ ચતુર્ભિઃ કલશૈર્ હ્રદાત્ ।
ચર્મણ્ય્ આનડુહે રક્તે સ્થાપ્યં ભદ્રાસનં તતઃ ॥

સહસ્રાક્ષં શતધારમ્ ઋષિભિઃ પાવનં કૃતમ્ ।
તેન ત્વામ્ અભિષિઞ્ચામિ પાવમાન્યઃ પુનન્તુ તે ॥

ભગં તે વરુણો રાજા ભગં સૂર્યો બૃહસ્પતિઃ ।
ભગમ્ ઇન્દ્રશ્ ચ વાયુશ્ ચ ભગં સપ્તર્ષયો દદુઃ ॥

યત્ તે કેશેષુ દૌર્ભાગ્યં સીમન્તે યચ્ ચ મૂર્ધનિ ।
લલાટે કર્ણયોર્ અક્ષ્ણોર્ આપસ્ તદ્ ઘ્નન્તુ સર્વદા ॥

સ્નાતસ્ય સાર્ષપં તૈલં સ્રુવેણૌદુમ્બરેણ તુ ।
જુહુયાન્ મૂર્ધનિ કુશાન્ સવ્યેન પરિગૃહ્ય ચ ॥

મિતશ્ ચ સંમિતશ્ ચૈવ તથા શાલકટઙ્કટૌ ।
કૂષ્માણ્ડો રાજપુત્રશ્ ચેત્ય્ અન્તે સ્વાહાસમન્વિતૈઃ ॥

કૃતાકૃતાંસ્ તન્દુલાંશ્ ચ પલલૌદનમ્ એવ ચ ।
મત્સ્યાન્ પક્વાંસ્ તથૈવામાન્ માંસમ્ એતાવદ્ એવ તુ ॥

પુષ્પં ચિત્રં સુગન્ધં ચ સુરાં ચ ત્રિવિધામ્ અપિ ।
મૂલકં પૂરિકાપૂપાંસ્ તથૈવોણ્ડેરકસ્રજઃ ॥

દધ્ય્ અન્નં પાયસં ચૈવ ગુડપિષ્ટં સમોદકમ્ ।
એતાન્ સર્વાન્ સમાહૃત્ય ભૂમૌ કૃત્વા તતઃ શિરઃ ॥

રૂપં દેહિ યશો દેહિ ભગં ભગવન્ દેહિ મે ।
પુત્રાન્ દેહિ ધનં દેહિ સર્વકામાંશ્ ચ દેહિ મે ॥

તતઃ શુક્લામ્બરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્ દદ્યાદ્ વસ્ત્રયુગ્મં ગુરોર્ અપિ ॥

એવં વિનાયકં પૂજ્ય ગ્રહાંશ્ ચૈવ વિધાનતઃ ।
કર્મણાં ફલમ્ આપ્નોતિ શ્રિયં ચાપ્નોત્ય્ અનુત્તમામ્ ॥

આદિત્યસ્ય સદા પૂજાં તિલકં સ્વામિનસ્ તથા ।
મહાગણપતેશ્ ચૈવ કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

શ્રીકાંઅઃ શાન્તિકામો વા ગ્રહયજ્ઞં સમાચરેત્ ।
વૃષ્ટ્યાયુઃપુષ્ટિકામો વા તથૈવાભિચરન્ અપિ ॥

સૂર્યઃ સોમો મહીપુત્રઃ સોમપુત્રો બૃહસ્પતિઃ ।
શુક્રઃ શનૈશ્ચરો રાહુઃ કેતુશ્ ચેતિ ગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તામ્રકાત્ સ્ફટિકાદ્ રક્તચન્દનાત્ સ્વર્ણકાદ્ ઉભૌ ।
રાજતાદ્ અયસઃ સીસાત્ કાંસ્યાત્ કાર્યા ગ્રહાઃ ક્રમાત્ ॥

ગન્ધશ્ ચ બલયશ્ ચૈવ ધૂપો દેયશ્ ચ ગુગુલુઃ ।
કર્તવ્યા મન્ત્રવન્તશ્ ચ ચરવઃ પ્રતિદૈવતમ્ ॥

આકૃષ્ણેન ઇમંદેવા અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ ।
ઉદ્બુધ્યસ્વેતિ ચ ઋચો યથાસંખ્યં પ્રકીર્તિતાઃ ॥

બૃહસ્પતે અતિ યદ્ અર્યસ્ તથૈવાન્નાત્ પરિસ્રુતઃ ।
શં નો દેવીસ્ તથા કાણ્ડાત્ કેતું કૃણ્વન્ન્ ઇમાંસ્ તથા ॥

અર્કઃ પલાશઃ ખદિર અપામાર્ગો ઽથ પિપ્પલઃ ।
ઉદુમ્બરઃ શમી દૂર્વા કુશાશ્ ચ સમિધઃ ક્રમાત્ ॥

એકૈકસ્યાત્રાષ્ટશતમ્ અષ્ટાવિંશતિર્ એવ વા ॥
હોતવ્યા મધુસર્પિર્ભ્યાં દઘ્ના ક્ષીરેણ વા યુતાઃ ॥

ગુડૌદનં પાયસં ચ હવિષ્યં ક્ષીરષાષ્ટિકમ્ ।
દધ્યોદનં હવિશ્ ચૂર્ણં માંસં ચિત્રાન્નમેવ ચ ॥

દદ્યાદ્ ગ્રહક્રમાદ્ એવં દ્વિજેભ્યો ભોજનં બુધઃ ।
શક્તિતો વા યથાલાભં સત્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥

ધેનુઃ શઙ્ખસ્ તથાનડ્વાન્ હેમ વાસો હયઃ ક્રમાત્ ।
કૃષ્ણા ગૌર્ આયસં છાગ એતા દક્ષિણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યસ્ય યસ્ય યદા દુઃસ્થઃ સ તં યત્નેન પૂજયેત્ ।
બ્રહ્મણૈષાં વરો દત્તઃ પૂજિતાઃ પૂજયિષ્યથ ॥

ગ્રહાધીના નરેન્દ્રાણામ્ ઉચ્છ્રાયાઃ પતનાનિ ચ ।
ભાવાભાવૌ ચ જગતસ્ તસ્માત્ પૂજ્યતમા ગ્રહાઃ ॥

મહોત્સાહઃ સ્થૂલલક્ષઃ કૃતજ્ઞો વૃદ્ધસેવકઃ ।
વિણીતઃ સત્ત્વસંપન્નઃ કુલીનઃ સત્યવાક્ શુચિઃ ॥

અદીર્ઘસૂત્રઃ સ્મૃતિમાન્ અક્ષુદ્રો ઽપરુષસ્ તથા ।
ધાર્મિકો ઽવ્યસનશ્ ચૈવ પ્રાજ્ઞઃ શૂરો રહસ્યવિત્ ॥

સ્વરન્ધ્રગોપ્તા ઽન્વીક્ષિક્યાં દણ્ડનીત્યાં તથૈવ ચ ।
વિનીતસ્ ત્વ્ અથ વાર્તાયાં ત્રય્યાં ચૈવ નરાધિપઃ ॥

સ મન્ત્રિણઃ પ્રકુર્વીત પ્રાજ્ઞાન્ મૌલાન્ સ્થિરાઞ્ શુચીન્ ।
તૈઃ સાર્ધં ચિન્તયેદ્ રાજ્યં વિપ્રેણાથ તતઃ સ્વયં ॥

પુરોહિતં પ્રકુર્વીત દૈવજ્ઞમ્ ઉદિતોદિતં ।
દણ્ડનીત્યાં ચ કુશલમ્ અથર્વાઙ્ગિરસે તથા ॥

શ્રૌતસ્માર્તક્રિયાહેતોર્ વૃણુયાદ્ એવ ચર્ત્વિજઃ ।
યજ્ઞાંશ્ ચૈવ પ્રકુર્વીત વિધિવદ્ ભૂરિદક્ષિણાન્ ॥

ભોગાંશ્ ચ દદ્યાદ્ વિપ્રેભ્યો વસૂનિ વિવિધાનિ ચ ।
અક્ષયો ઽયં નિધી રાજ્ઞાં યદ્ વિપ્રેષૂપપાદિતમ્ ॥

અસ્કન્નમ્ અવ્યથં ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ અદૂષિતમ્ ।
અગ્નેઃ સકાશાદ્ વિપ્રાગ્નૌ હુતં શ્રેષ્ઠમ્ ઇહોચ્યતે ॥

અલબ્ધમ્ ઈહેદ્ ધર્મેણ લબ્ધં યત્નેન પાલયેત્ ।
પાલિતં વર્ધયેન્ નીત્યા વૃદ્ધં પાત્રેષુ નિક્ષિપેત્ ॥

દત્ત્વા ભૂમિં નિબન્ધં વા કૃત્વા લેખ્યં તુ કારયેત્ ।
આગામિભદ્રનૃપતિપરિજ્ઞાનાય પાર્થિવઃ ॥

પટે વા તામ્રપટ્ટે વા સ્વમુદ્રોપરિચિહ્નિતમ્ ।
અભિલેખ્યાત્મનો વંશ્યાન્ આત્માનં ચ મહીપતિઃ ॥

પ્રતિગ્રહપરીમાણં દાનચ્છેદોપવર્ણનમ્ ।
સ્વહસ્તકાલસંપન્નં શાસનં કારયેત્ સ્થિરમ્ ॥

રમ્યં પશવ્યમ્ આજીવ્યં જાઙ્ગલં દેશમ્ આવસેત્ ।
તત્ર દુર્ગાણિ કુર્વીત જનકોશાત્મગુપ્તયે ॥

તત્ર તત્ર ચ નિષ્ણાતાનધ્યક્ષાન્કુશલાઞ્શુચીન્ ।
પ્રકુર્યાદાયકર્માન્તવ્યયકર્મસુ ચોદ્યતાન્ ॥

નાતઃ પરતરો ધર્મો નૃપાણાં યદ્ રણાર્જિતમ્ ।
વિપ્રેભ્યો દીયતે દ્રવ્યં પ્રજાભ્યશ્ ચાભયં સદા ॥

ય આહવેષુ વધ્યન્તે ભૂમ્યર્થમ્ અપરાઙ્મુખાઃ ।
અકૂટૈર્ આયુધૈર્ યાન્તિ તે સ્વર્ગં યોગિનો યથા ॥

પદાનિ ક્રતુતુલ્યાનિ ભગ્નેષ્વ્ અવિનિવર્તિનામ્ ।
રાજા સુકૃતમ્ આદત્તે હતાનાં વિપલાયિનામ્ ॥

તવાહંવાદિનં ક્લીબં નિર્હેતિં પરસંગતમ્ ।
ન હન્યાદ્ વિનિવૃત્તં ચ યુદ્ધપ્રેક્ષણકાદિકમ્ ॥

કૃતરક્ષઃ સમુત્થાય પશ્યેદ્ આયવ્યયૌ સ્વયમ્ ।
વ્યવહારાંસ્ તતો દૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા ભુઞ્જીત કામતઃ ॥

હિરણ્યં વ્યાપૃતાનીતં ભાણ્ડાગારેષુ નિક્ષિપેત્ ।
પશ્યેચ્ ચારાંસ્ તતો દૂતાન્ પ્રેષયેન્ મન્ત્રિસંગતઃ ॥

તતઃ સ્વૈરવિહારી સ્યાન્ મન્ત્રિભિર્ વા સમાગતઃ ।
બલાનાં દર્શનં કૃત્વા સેનાન્યા સહ ચિન્તયેત્ ॥

સંધ્યામ્ ઉપાસ્ય શૃણુયાચ્ ચારાણાં ગૂઢભાષિતમ્ ।
ગીતનૃત્યૈશ્ ચ ભુઞ્જીત પઠેત્ સ્વાધ્યાયમ્ એવ ચ ॥

સંવિશેત્ તૂર્યઘોષેણ પ્રતિબુધ્યેત્ તથૈવ ચ ।
શાસ્ત્રાણિ ચિન્તયેદ્ બુદ્ધ્યા સર્વકર્તવ્યતાસ્ તથા ॥

પ્રેષયેચ્ ચ તતશ્ ચારાન્ સ્વેષ્વ્ અન્યેષુ ચ સાદરાન્ ।
ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યૈર્ આશીર્ભિર્ અભિનન્દિતઃ ॥

દૃષ્ટ્વા જ્યોતિર્વિદો વૈદ્યાન્ દદ્યાદ્ ગાં કાઞ્ચનં મહીમ્ ।
નૈવેશિકાનિ ચ તતઃ શ્રોત્રિયેભ્યો ગૃહાણિ ચ ॥

બ્રાહ્મણેષુ ક્ષમી સ્નિગ્ધેષ્વ્ અજિહ્મઃ ક્રોધનો ઽરિષુ ।
સ્યાદ્ રાજા ભૃત્યવર્ગેષુ પ્રજાસુ ચ યથા પિતા ॥

પુણ્યાત્ ષડ્ભાગમ્ આદત્તે ન્યાયેન પરિપાલયન્ ।
સર્વદાનાધિકં યસ્માત્ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ॥

ચાટતસ્કરદુર્વૃત્તમહાસાહસિકાદિભિઃ ।
પીડ્યમાનાઃ પ્રજા રક્ષેત્ કાયસ્થૈશ્ ચ વિશેષતઃ ॥

અરક્ષ્યમાણાઃ કુર્વન્તિ યત્ કિંચિત્ કિલ્બિષં પ્રજાઃ ।
તસ્માત્ તુ નૃપતેર્ અર્ધં યસ્માદ્ ગૃહ્ણાત્ય્ અસૌ કરાન્ ॥

યે રાષ્ટ્રાધિકૃતાસ્ તેષાં ચારૈર્ જ્ઞાત્વા વિચેષ્ટિતમ્ ।
સાધૂન્ સંમાનયેદ્ રાજા વિપરીતાંશ્ ચ ઘાતયેત્ ॥

ઉત્કોચજીવિનો દ્રવ્યહીનાન્ કૃત્વા વિવાસયેત્ ।
સદ્દાનમાનસત્કારાઞ્ શ્રોત્રિયાન્ વાસયેત્ સદા ॥

અન્યાયેન નૃપો રાષ્ટ્રાત્ સ્વકોશં યો ઽભિવર્ધયેત્ ।
સો ઽચિરાદ્ વિગતશ્રીકો નાશમ્ એતિ સબાન્ધવઃ ॥

પ્રજાપીડનસંતાપાત્ સમુદ્ભૂતો હુતાશનઃ ।
રાજ્ઞાઃ કુલં શ્રિયં પ્રાણાંશ્ ચા ઽદગ્ધ્વા ન નિવર્તતે ॥

ય એવ નૃપતેર્ ધર્મઃ સ્વરાષ્ટ્રપરિપાલને ।
તમ્ એવ કૃત્સ્નમ્ આપ્નોતિ પરરાષ્ટ્રં વશં નયન્ ॥

યસ્મિન્ દેશે ય આચારો વ્યવહારઃ કુલસ્થિતિઃ ॥
તથૈવ પરિપાલ્યો ઽસૌ યદા વશમ્ ઉપાગતઃ ॥

મન્ત્રમૂલં યતો રાજ્યં તસ્માન્ મન્ત્રં સુરક્ષિતમ્ ॥
કુર્યાદ્ યથાસ્ય ન વિદુઃ કર્મણામ્ આ ફલોદયાત્ ॥

અરિર્ મિત્રમ્ ઉદાસીનો ઽનન્તરસ્ તત્પરઃ પરઃ ॥
ક્રમશો મણ્ડલં ચિન્ત્યં સામાદિભિર્ ઉપક્રમૈઃ ॥

ઉપાયાઃ સામ દાનં ચ ભેદો દણ્ડસ્ તથૈવ ચ ।
સમ્યક્ પ્રયુક્તાઃ સિદ્ધ્યેયુર્ દણ્ડસ્ ત્વ્ અગતિકા ગતિઃ ॥

સંધિં ચ વિગ્રહં યાનમ્ આસનં સંશ્રયં તથા ।
દ્વૈધીભાવં ગુણાન્ એતાન્ યથાવત્ પરિકલ્પયેત્ ॥

યદા સસ્યગુણોપેતં પરરાષ્ટ્રં તદા વ્રજેત્ ।
પરશ્ ચ હીન આત્મા ચ હૃષ્ટવાહનપૂરુષઃ ॥

દૈવે પુરુષકારે ચ કર્મસિદ્ધિર્ વ્યવસ્થિતા ।
તત્ર દૈવમ્ અભિવ્યક્તં પૌરુષં પૌર્વદેહિકમ્ ॥

કેચિદ્ દૈવાત્ સ્વભાવાદ્ વા કાલાત્ પુરુષકારતઃ ।
સંયોગે કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ ફલં કુશલબુદ્ધયઃ ॥

યથા હ્ય્ એકેન ચક્રેણ રથસ્ય ન ગતિર્ ભવેત્ ।
એવં પુરુષકારેણ વિના દૈવં ન સિધ્યતિ ॥

હિરણ્યભૂમિલાભેભ્યો મિત્રલબ્ધિર્ વરા યતઃ ।
અતો યતેત તત્પ્રાપ્ત્યૈ રક્ષેત્ સત્યં સમાહિતઃ ॥

સ્વામ્યમાત્યા જનો દુર્ગં કોશો દણ્ડસ્ તથૈવ ચ ।
મિત્રાણ્ય્ એતાઃ પ્રકૃતયો રાજ્યં સપ્તાઙ્ગમ્ ઉચ્યતે ॥

તદ્ અવાપ્ય નૃપો દણ્ડં દુર્વૃત્તેષુ નિપાતયેત્ ।
ધર્મો હિ દણ્ડરૂપેણ બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા ॥

સ નેતું ન્યાયતો ઽશક્યો લુબ્ધેનાકૃતબુદ્ધિના ।
સત્યસંધેન શુચિના સુસહાયેન ધીમતા ॥

યથાશાસ્ત્રં પ્રયુક્તઃ સન્ સદેવાસુરમાનવમ્ ।
જગદ્ આનન્દયેત્ સર્વમ્ અન્યથા તત્ પ્રકોપયેત્ ॥

અધર્મદણ્ડનં સ્વર્ગકીર્તિલોકવિનાશનમ્ ।
સમ્યક્તુ દણ્ડનં રાજ્ઞઃ સ્વર્ગકીર્તિજયાવહમ્ ॥

અપિ ભ્રાતા સુતો ઽર્ઘ્યો વા શ્વશુરો માતુલો ઽપિ વા ।
નાદણ્ડ્યો નામ રાજ્ઞો ઽસ્તિ ધર્માદ્ વિચલિતઃ સ્વકાત્ ॥

યો દણ્ડ્યાન્ દણ્ડયેદ્ રાજા સમ્યગ્ વધ્યાંશ્ ચ ઘાતયેત્ ।
ઇષ્ટં સ્યાત્ ક્રતુભિસ્ તેન સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ॥

ઇતિ સંચિન્ત્ય નૃપતિઃ ક્રતુતુલ્યફલં પૃથક્ ।
વ્યવહારાન્ સ્વયં પશ્યેત્ સભ્યૈઃ પરિવૃતો ઽન્વહમ્ ॥

કુલાનિ જાતિઃ શ્રેણીશ્ ચ ગણાઞ્ જાનપદાન્ અપિ ।
સ્વધર્માચ્ ચલિતાન્ રાજા વિનીય સ્થાપયેત્ પથિ ॥

જાલસૂર્યમરીચિસ્થં ત્રસરેણૂ રજઃ સ્મૃતમ્ ।
તે ઽષ્ટૌ લિક્ષા તુ તાસ્ તિસ્રો રાજસર્ષપ ઉચ્યતે ॥

ગૌરસ્ તુ તે ત્રયઃ ષટ્ તે યવો મધ્યસ્ તુ તે ત્રયઃ ।
કૃષ્ણલઃ પઞ્ચ તે માષાસસ્ તે સુવર્ણસ્ તુ ષોદશ ॥

સાશીતિપણસાહસ્રો દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ।
તદર્ધં મધ્યમઃ પ્રોક્તસ્ તદર્ધમ્ અધમઃ સ્મૃતઃ ॥

ધિગ્દણ્ડસ્ ત્વ્ અથ વાગ્દણ્ડો ધનદણ્ડો વધસ્ તથા ।
યોજ્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા હ્ય્ અપરાધવશાદ્ ઇમે ॥

જ્ઞાત્વા ઽપરાધં દેશં ચ કાલં બલમ્ અથાપિ વા ।
વયઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ દણ્ડં દણ્ડ્યેષુ પાતયેત્ ॥