Language

ENहिગુ
Scripture Library

mātṛkācakravivekaḥ · Chapter 1

4.0

----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC

00341

Catalog number: M

2016

Uniform title: mātṛkācakraviveka
Author : svatantrānandanatha
Editor : Pandit Lalita Prasada Dabral
Description:
Volume 50 of the Princess of Wales Saraswati Bhavana Texts. Edited and with an introduction by Pandit Lalita Prasada Dabral.
Notes:
Data entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski.
Revision 0: Februrary 21,

1934

Publisher : Princess of Wales Saraswati Bhavana Texts
Publication year :

1

Publication city : Benares
Publication country : India
----
// śrīḥ //
mātṛkācakravivekaḥ /
svatantrānandanātha viracitaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ /
jāgratsuṣuptikṛtadakṣiṇavāmabhāgāṃ
svapnasvabhāvaparikḷptajaghanyabhāgām /
iha khalu paramaśivabhaṭṭārakasya prāṇabhūtayā
vidyāvidyobhayacamatkāramayayā svarasavāhinyā vimarśaśaktyā samunmīlitāsu
bāhyābhyantaravividhavicitrasiddhāntavipratipattiṣu viluṭhato lokasyānugrahāya
śivaprayuktaḥ svatantānandanāmā mahāsiddhaḥ svarasiddhatayā
nikhilavāṅmayanidānatayā ca mahāpramāṇasya
mātṛkāmahāmantrasyārthopadeśena nikhilasaṃśayanirāsanirākulaṃ
paramārthasvarūpaṃ nirūpayitukāma ādau mahāmantrārtharūpiṇīṃ bhagavato
mahādevasya mahāśaktiṃ granthasya pāramparyapravṛttirūpābhīṣṭasiddhaye
parāmṛśati-jāgradityādi / suptinivṛttau ghaṭapaṭādīnāṃ
cidvedanānusandhānadaśā jāgrat suṣuptirjaḍanidrā krameṇa tābhyāṃ kṛtau
dakṣiṇavāmapārśvau yayā tām / jāgrataḥ kriyārūpatayā dakṣiṇabhāgatvaṃ
karmapradhānaḥ khalu dakṣiṇabhāgaḥ śarīre'nubhūyate / nidrātmikāyāḥ
suptervāmabhāgatvaṃ vāmabhāgaḥ khalu niṣkriyaḥ strībhāgaḥ / svapnetyādi /
p. २)
turyātituryaghaṭitānanahṛtpradeśāṃ
prāṇeśvarīṃ paraśivasya parāmṛśāmaḥ

1

anivṛttāyāṃ suptau mānasiko bhedaḥ saṃsāraḥ svapnaḥ sa eva
svabhāvo'vasthāviśeṣaḥ tena parikḷpto jaghanyabhāgo yonibhāgo yayā tāṃ
suṣuptijāgranmadhyadaśāyāḥ svapnasya madhyāṅgaucitye
vikalpodayasthānatvādyonitvamuktam / evaṃ ca suṣuptiḥ saṃsārasya garbhadaśā
svapnaḥ prasavadaśā jāgrat pravṛddhidaśeti veditavyam / evaṃ
jīvāvasthātrayātmakaṃ trikoṇaṃ śarīracakrasthitamanusandhāya tatraiva sthitaṃ
śivatrikoṇamanusandhatte - turyeti / turyaṃ caturdaśā /
cetyavyāptima(ti)tī / jīvāvasthātraye citkāraṇakasya cāsya
cinmayatvānusandhānadaśā turyam / tatrāpi yadyapi
cidvyāptiviṣayabhūtajāgradādyavasthātrayavaśādavasthātrayasambhavaḥ tathāpi
sarvavyāptimattvācciteraikyena vaicitryābhāvādekavidhatvamuktaṃ turyasya /
atītaturyaṃ turyātītaṃ saṃsārakalaṅkāspṛṣṭaśuddhāntarmukhacidviśrāntiḥ
tābhyāṃ krameṇa ghaṭitamukhahṛdayabhāgām / turyasya
jāgradādidaśāvijṛmbhamāṇacetyakavalanānmukhatvamuktam / mukhaṃ hi
carvaṇavyāpāravat / atituryaṃ nikhiladaśāprāṇabhūtamiti hṛdayatvenoktam /
evaṃ ca jāgradādidaśācatuṣṭayātmakacaturasracakrasya athavā
jāgradādyupādhivaśāt turyasyāpi traividhayabhimāne
śivajīvatrikoṇadvayaśleṣasambhāvitaṣaṭkoṇacakrasya vā
śarīrarūpeṇāvasthitasya madhye cakranābhipade hṛdayadeśe
turyātītaviśrāntyātmanā prāṇakalayā sphurantīṃ caturaṅgāṃ ṣaḍaṅgāṃ vā
paramaśivasya prāṇeśvarīṃ sattāsaṃpādanīyam / anena pañcāvasthottarā
sārvatrikatayā akhaṇḍarūpiṇī paramaśivadaśā kācidaṅgīkṛteti
śivādhikyamuktam / prāṇeśvarīmityanena yadyapi sā paramaśivadaśā sambhavati
tathāpi tasyāścitsārabhūtavimarśaśaktyadhīnā satteti śaktyutkarṣaḥ parigṛhīta
iti vijñeyam / parāmṛśāma ityanena namaskārādeḥ sarvasyā api kriyāyāḥ
paryālocane vimarśamātratvameveti sūcitam

2

p. ३)
sparśasvarollikhitajāgarasuptyavasthā-
mantaḥsthasūcitasuṣuptyudita prabodhām /
ūṣmoktajāgaradaśoditasuptyavasthāṃ
mantrotkarasya jananīṃ manasā viśāmaḥ

2

atheyameva pañcāvasthātmakapañcāvayavamūrtiḥ sakalasiddhāntasamaṣṭirūpiṇī
paramaśivaśaktirmātṛkāmahāmantreṇocyate ityāha - sparśetyādi / kādayo
māvasānāḥ sparśāḥ sṛṣṭipralayaviṣayatvāt akārādivisargāntāḥ svarāḥ
uccāraṇe saṅkocavikāsabāhulyānnādakalpā nādā evetyarthaḥ / svaro nādaḥ /
sparśaiḥ svaraiśca krameṇa ullikhite bodhite jāgarasuptidaśe yayā tāṃ
sparśairjāgaraṃ svaraiḥ suptiṃ ca vyañjayantīmityarthaḥ / antaḥsthetyādi /
yaralavā antaḥsthā svarasparśayorantarmadhye tiṣṭhantīti tathoktāḥ / taiḥ sūcitaḥ
bodhitaḥ suṣuptyuditaḥ suṣuptidaśāyāmevoditaḥ na tu jāgaravatsuptivirāme
prabodhaḥ ghaṭapaṭādyanusandhānarūpo bodhaḥ svapnamiti yāvat yayā tām /
antaḥsthavarṇeṣu svapnadaśāmavagamayantīmityarthaḥ / ūṣmetyādi / śaṣasahā
ūṣmāṇaḥ / pāribhāṣiko'yaṃ śabdaḥ / athavā saṅkucitarūpatayā jaḍānāṃ
sparśavargāṇāṃ punaḥsaṅkocatyāgarūpa ūṣmādivikṛtatāprārambhalakṣaṇaḥ
prayatnaviśeṣaḥ yeṣu varṇeṣviti ūṣmāṇastairuktā jāgaradaśāyāmevoditā utthitā
suṣuptyavasthā jāgarādūrdhvaṃ supteḥ prāgbhavantī yoganidrākhaya jīvāvasthā
turyaṃ yayā tām / mantrotkarasya bālā śrīvidyā parā mahārthaśāmbhavī
caraṇavidyādi pāralaukikasya pañcākṣaryaṣṭākṣaryādeḥ laukikasya
mantrasamudāyasya jananīṃ kāraṇabhūtāṃ mātṛkāmityarthaḥ / manasā
vimṛśāmaḥ sakalamṛlatayā sakalasiddhihetutvāt
vividhasamayasamutpāditaparamārthaviṣayasaṃśayasamucchedimahāpramāṇatvāc
ca tadekāgracittā bhavāma ityarthaḥ / atroṣmavarṇokte turye
kṣakārarūpakūṭākṣaraviṣayasya turyātītasya samullekhanaṃ ca vivakṣitamiti
niravaśeṣaṃ prameyam

3

p. ४)
saṅkocasaṃśrayaṇavarjanabhāvabhaṅgyā
jāgratsuṣuptidaśayorgamakau prayatnau /
dvau spṛṣṭatāvivṛtate viditau sudhībhiḥ
sparśasvarākṣaragatau pariśīlayāmaḥ

3

sparśādibhirvarṇaiḥ jāgradādayo daśā jñāpyanta ityuktam /
jñāpyajñāpakayorabhidhālakṣaṇādiṣu kenacitsambandhena bhavitavyam /
ko'yamatra sambandha ityāśaṅkyāha - saṅkoceti / saṅkocasya saṃśrayaṇe
parigrahaḥ varjanaṃ tattyāgaḥ tayorbhāvaḥ svabhāvaḥ saṃsthanaviśeṣa iti yāvat /
tasya bhaṅgyā prakāreṇa sādṛśyenetyarthaḥ /
jāgratsuṣuptidaśayoryathākramaṃ gamakau jñāpakau dvau yathākramaṃ
sparśasvarākṣaragatau spṛṣṭatāvivṛtate dvau prayatnau / spṛṣṭatā nāma
kaṇṭhatālvādīnāmadharordhvabhāgasaṅghaṭṭanarūpo varṇoccāraṇaprayatnaḥ
vivṛtatā nāma saṅghaṭṭitasya kaṇṭhādibhagadvayasya
punarvighaṭṭanaprayatnaḥ / kaṇṭhādibhāgayoḥ saṅghaṭṭanameva spṛṣṭatā
vighaṭṭanameva vivṛtatā / etayoḥ saṅkocagrahaṇatattyāgalakṣaṇau prayatnau
sādṛśyājjāgrat suṣuptyorbodhakau / abhinayanād vyañjakāviti bhāvaḥ / yathā
aṅgulimukulanādirvyañjakaḥ tadvaditi bhāvaḥ / ghaṭapaṭādigrahaṇapade jāgrati
tvātmanaḥ saṅkocabhāvaḥ viśrāntipade suṣuptu tu pūrṇabhāva
ityetadanubhavavedyam / ato jāgratsuṣuptyoḥ sparśasvarakadambakābhyāṃ
saṅkocagrahaṇatattyāgarūpamavasthāsādṛśyaṃ prekṣāvadbhiraṅgīkriyata eva
/ tadeva sādṛśyaṃ vyaṅgyavyañjakasambandhakalpakamityabhiprāyaḥ /
sudhībhirviditāviti viśeṣaṇena varṇānāmavasthānāṃ ca
vyaṅgyavyañjakasambandhanidānabhūtau prayatnau
prekṣāvanmātragamyāvityuktānāṃ varṇānāmeva daśāgamakatve'pi
saṅkocatattyāgarūpamavasthāsādṛśyaṃ varṇānāṃ prayatnamūlamiti
prayatnayoravasthāgamakatvamupacaritaṃ pariśīlayāma
ityetatprayatnaparyālocanamevāsmābhirapyanusandhīyate nātaḥ paraḥ
samādhirityupadiṣṭam

4

p. ५)
spṛṣṭiryavargaviṣayā vivṛtatvayuktā
spṛṣṭyanvitā vivṛtatā ca śavarganiṣṭhā /
tau svapnaturyadaśayorgamakau prayatnā-
vetau smarāmyasakalāparipūrtipūrtyoḥ

4

athāntaḥsthoṣmaṇāṃ svapnaturyagamakatve
sambandhamupapadayatispṛṣṭirityādi / yavargaviṣayā spṛṣṭḥ spṛṣṭatā
prayatna vivṛtatvayuktā miśraprayatna ityarthaḥ / atra spṛṣṭatāyāḥ
prādhānyaṃ vivṛtatāyāstu tadanuvṛttyā guṇatvam / evaṃ ca
yavargoccāraṇaprayatnasya spṛṣṭatāyā vivṛtatvasaṅkīrṇatayā asamagratve
īṣatspṛṣṭatvamiti vivekaḥ / śavargoccaraṇaprayatnasya vivṛtatāyāḥ
spṛṣṭatāsaṅkīrṇatayā sāmagryabhāve īṣadvivṛtatvameveti veditavyam / ata
evaitau prayatnau asakalāparipūrtipūrtyoḥ asamagrasaṅkocapūrṇabhāvayoḥ
svapnaturyadaśayoḥ yathākramaṃ gamakau īṣatsaṅkocarūpasya svapnasya
īṣatspṛṣṭatā īṣatpūrṇarūpasya tūryasya īṣadvivṛtatā ca pūrvavatsādṛśyāt
vyajyata iti bhāvaḥ / atraiva gamyate spṛṣṭaṃ karaṇaṃ
sparśānāmīṣatspṛṣṭamantaḥ sthānāmiti vaiyākaraṇairyaduktaṃ tatsādhu
vivṛtamūṣmaṇāṃ svarāṇāṃ cetyetattu
uṣmasvarānubhavavirodhādupekṣaṇīyamiti / smarāmīti / svānusandhānenāsya
upadeśyajanaśikṣā vivakṣitā

5

p. ६)
pūrṇaiva pūrtiravikalpapade suṣuptau
jāgratyapūrtirapi saṃsṛtidhāmni tadvat /
jāgratsuṣuptisamavāyapade turīye
svapne ca tādṛśi tayorasamagrataiva

5

athānubhavavedyaṃ jāgradādīnāṃ saṅkocavikāsādyānandānvayāyopapādayati
- pūrṇetyādi / avikalpapade nirvikalpakakṣyāyāṃ
bāhyābhyantarendriyaviśrāntirūpatvāditi bhāvaḥ / idaṃ ca viśeṣaṇaṃ
pūrtisamagratāyā hetutvenoktam / vikalpābhāva eva nirāghaṭapūrṇabhāvabodhaka
ityanubhavaḥ pramāṇam / avikalpapadatvāt suṣuptau pūrtiḥ pūrṇaiva samagraiva
saṃsṛtidhāmni ghaṭapaṭādyananusandhānarūpaviśrāntyaspṛṣṭasaṃsārapade
gāḍhavikalpodayasthāna iti bhāvaḥ / idaṃ ca saṅkocabhāvasamagratāyā
hetutvenoktaṃ viśeṣaṇam / gāḍhavikalpodaya eva mahāsaṅkocasamarpaka iti
cānubhava eva pramāṇam / jāgratsuṣuptisamavāyapade miśrapade turye
caturthadaśāyām / yadyapi turye cidviśrāntilakṣaṇasuṣuptivyāptiḥ tathāpi
sājāgradvyāptiścetyepyanusandhīyata iti
vikalpaspṛṣṭatayājāgrataścānuvṛttiriti miśratvameva / svapne ca tathāvidhe
miśrarūpe yadyapi svapnasya vikalpaprādhānyāt jāgratsuṣuptisamavāya
ubhayorekarūpaḥ tathāpi miśratvamātrasāmānyavivakṣayā svapnasya
turyasāmyamuktam / tādṛśīti / tayoḥ pūrtyapūrtyoḥ asamagrataiva turye
pūrtyasāmagryaṃ svapne tvapūrtyasāmagryaṃ ca krameṇa yojyam

6

p. ७)
svapnaḥ suṣuptyanugataṃ nanu jāgradeva
turyaṃ ca jāgradanuvṛttasuṣuptireva /
svapnastathā ca sati jāgrata eva bheda-
sturyā daśāpi ca tathaiva suṣuptibhedaḥ

6

uktaprakāreṇa sparśādibhirvarṇaiḥ jāgradādīnāṃ saṅkocabhāvādilakṣaṇaṃ
sādṛśyena gamyagamakabhāvasaṃbandhanibandhanaṃ praipādya
jñānakriyārūpatayā pratyekaṃ dvaividhyaṃ jāgratsuṣuptyoḥ / tatra svapno
jñānajāgrat yā jāgraditi prasiddhā daśā sā kriyājāgrat tadā turyaṃ
jñānasuṣuptiḥ yā suptiḥ yā suṣuptiriti prasiddhadaśā sā kriyāsuṣuptiḥ / tataḥ
svapno jāgradbheda eva turyaṃ ca suṣuptibheda eveti daśācatuṣṭayasya
vargadvayarūpatāṃ tatsvarūpajñānādyadhikaraṇāya samupadiśatisvapnaḥ
suṣuptyanugatamityādinā / nanu svapno nāma jāgradeva yathā jāgrati
ghaṭapaṭādayo gṛhyante tathātrāpīti / ayameva viśeṣaḥ yatsvapne
suṣupteranuvṛttiḥ jāgrati tannivṛttiriti / atha turyaṃ ca suṣuptireva / tathā
viśrāntyupalambhādatra cāyameva viśeṣaḥ yatturye jāgradanuvṛttiḥ suṣuptau tu
tannivṛttiriti / evaṃ viśeṣālpatayā svapnaturīyayoḥ jāgratsuṣuptibhedatvaṃ
veditavyamiti bhāvaḥ

7

p. ८)
jñānātmanāntarudite khalu bodhasupti-
svapnasturīyamiti nāmaviśeṣabhājau /
vāhye kriyātmakatayoditayostayoḥ syā-
dākhyā prabodha iti suptiriti prasiddhā

7

svapnaturyayorjāgratsuṣuptyapekṣāmabhisphuṭīkaroti - jñānātmaneti /
jñānākāratvameva varṇabheda iti prakrāntaprameyatātparyam / jñānātmaneti /
bodhaśca suptiśca bodhasuptī ityarthaḥ / prathamamantaḥ abhyantarakṣāyāṃ
jñānātmanā jñānarūpeṇa udite (sati) yathākramaṃ svapnasturīyamiti
nāmaviśeṣau bhavataḥ / atha vāhye vāhyendriyakakṣāyāṃ kriyātmakatayā
kriyārūpeṇa uditayostayorjāgratsuṣuptyoḥ prabodha iti suptiriti jāgratsuṣuptiriti
prasiddhākhyā vyavahāro bhavatītyarthaḥ / etenābhyantarendriyānusandhānaṃ
jñānarūpaṃ bāhyendriyānusandhānaṃ kriyārūpamiti veditavyam /
saṃsṛtiścaviśrāntiśca prathamamābhyantarendriyānusaṃhitā satī paścād
bāhyendriya prathāyāmavataratīti vivekaḥ / sarvasyāpi bhāvasya
śivaśaktyātmakatayā jñānakriyārūpatvamiti bhāvaḥ / evaṃ ca
jñānajāgratkriyājāgrajjñānasuṣuptiḥ kriyāsuṣuptiḥ punarapi
jñānajāgradādītyevaṃ daśā catuṣṭayādavataratasturyātītanābheḥ kālacakrasya
paribhramaṇamanusandheyamiti tātparyam

8

p. ८)
jāgradbahirvilasanaṃ nanu bhedasṛṣṭeḥ
svapnontarullasanamityubhayī daśaiva /
turyābhidhānamupayātyavibhedasṛṣṭau
sṛṣṭidvayasya janiviśramabhūssuṣuptiḥ

8

idānīṃ jāgradadidaśācatuṣṭayasya
bhedābhedarūpasaṃsāratadviśrāntisvabhāvatāṃ yathāyogamupadarśayati -
jāgradbahirityādi / sṛṣṭiḥ pravṛttirūpasaṃsāraḥ bhedasṛṣṭeḥ
bhedarūpapravṛttisaṃsārasya bahirvilasanaṃ
bāhyendriyakakṣyāyāmavabhāsanaṃ jāgrat tasyā eva bhedasṛṣṭeḥ
antarullasanaṃ ābhyantarendriyakakṣyāyāṃ sphuraṇaṃ svapnaḥ daśādvayamidaṃ
paśoḥ saṃsārabhūmiriti veditavyam / ityubhayī daśaiva
jāgratsvapnarūpadaśādvayamevāvibhedasṛṣṭiḥ / avibhedo vibhedasyābhāvaḥ
saṃhāraḥ viśrāntyaunmukhyena bhedanivṛttimārgaparigrahaḥ tatsṛṣṭau
turyābhidhānamupayāti bhedasaṃsārādayaṃ mārgaḥ
jāgradantadaśātrayāpekṣayā caturthatvāccaturthaḥ caturthaparyāyaḥ khalu
turyaśabdaḥ / suṣuptisvabhāvaṃ darśayati - sṛṣṭidvayeti / sṛṣṭidvayasya
bhedābhedarūpasya janirutpattiḥ viśramo vilayaḥ tadbhūstatpadaṃ suṣuptiḥ
suṣupterbhedābhedaviśrāntirūpatayā pratipādayiṣyamāṇayā
jīvaśivasaṃsārodayavilayabhūmitvam / etaduktaṃ bhavati -
suṣuptyādijāgradantena bhedarūpeṇa padatrayeṇa jīvaḥ saṃsarati /
jāgradādisuṣuptyantenābhedarūpeṇa turyābhidhānajuṣā tenaiva padatrayeṇa śivo
(khyānānvi)śramate taṃ viśramamārgaṃ pāśameva bhajannapi māyayā
na vimṛśati / evaṃ
śivo'pīcchājñānakriyāparyāyabhedarahitasuṣuptisvapnajāgrattayeva saṃsarati
turyaparyāyajāgradādisuṣuptyantanivṛttimārgeṇa viśramate ca / yadyapi śive
pravṛtti nivṛtti mārgayorabhedaikarūpatvāt turyavyavahāro vidyate tathāpi
nivṛttimārga eva tasya vyavahārasya mukhyatvamiti mahopadeśaḥ /
advaitasaṃsārasya dvaitasaṃsārasamaḥ samādhirityuttarapratipādayiṣyamāṇeṣu
tatpadeṣu tatprakriyonnayanam

9

p. १०)
sṛṣṭā bahiḥ śivacitā prakṛtirvisarga-
stāṃ svātmanā kavalayan śiva eṣa binduḥ /
saṃsāraviśramajuṣoriti nāmadheye
saṃsāriṇau paśuśivau ca paśuḥ śivaśca

9

evaṃ daśāsvarūpamupadiśya tadadhiṣṭhātṛbhūtaṃ śivajīvasvarūpaṃ
nirūpayiṣyan prakṛtopayuktatayā mantrasamayāsiddhāṃ binduvisargaparibhāṣāṃ
vyautpādayati - sṛṣṭā bahirityādi / śivacitā śiva iti vyavahriyamāṇayā citā
prakāśatattvena bahiḥ bahiriva na tu paramārthato bahiḥ / sarvavyāpivastunaḥ
prakāśabhittilagnatāyāṃ satyāmeva sattāsiddheḥ tadbahiṣṭhatāyāṃ tadasiddheḥ /
sṛṣṭā visṛṣṭā / visarjanamapi camatkāramātrā / prakṛtiḥ svabhāvaḥ
vimarśa ityavagantavyam / prakāśasya vā svabhāvo vimarśaḥ / yena svabhāvena
vinā prakāśasyārtho parāgepi sphaṭikādikasyeva jāḍyaṃ prasajyata iti
prāptasvasaṃvicchāstrakārairuddhoṣitamantramātrasamayaṃ
dīkṣānantaramadhikṛtasaṃvicchāstrasiddhāntā eva paramarahasyarūpasya
mantrāthasyopadeśādhikāriṇa ityasmābhiriha mantrārthavivekaprastāve
saṃvinmatasāramātramevodgīryata ityanabhiyogaḥ / prakāśo hi
svasvabhāvabhūtaṃ svātmaviśrāntaṃ
parāprakṛtisvātantryamāyāvidyādiśabdairāgamikairvahriyamāṇaṃ
jagadbījabhūtaṃ vimarśaṃ kadācit prapañcānusandhitsāyāṃ svātmabhittāveva
bahiriva visṛjyata iti visargaśabdavācyo vimarśo vedyākāravān vedakaṃ
kavalayati ata eva pramātā ca bhavati / sa (na ?) ca vedakaścidrūpo'pi
pramuṣitavaibhavaḥ prameyatāmupagato jīvo bhavati / yadā punaḥ sa śivaprakāśaḥ
prapañcasañjihīrṣāyāṃ tāṃ vimarśarūpiṇīṃ prakṛtiṃ svātmanā kavalayati
tadā (bhi)vididhātoravicchedārthatayā (bhi)vidyante'vicchidyata
iti binduśabdavyavahāryo bhavati / binduravicchedakāraṇamiti bhāratīyānāṃ ca
vyavahāraḥ / aparicchinnasvabhāvo bhavatītyabhiprāyaḥ / evaṃ vedyātmano
vimarśasya (vi)sargatvaṃ vedā(dakā)tmanaḥ prakāśasya
vindutvamupadiṣṭaṃ bhavati / etadevāha - saṃsāraviśramajuṣoriti /
saṃsaraṇasvabhāvo vimarśaḥ (viśramaṇa)aruṇasvabhāvaḥ prakāśaḥ
tayorityuktaprakāśau vimarśaprakāśayorvisargabinduśabdau nāmadheyatvena
paribhāṣitau / atha visargasamunnitasya vicitrasya saṃsārasya sāmānyadṛṣṭyā
viṣayamāha - saṃsāriṇā iti

10

p. ११)
dvaitātmakaṃ bhavati saṃsaraṇaṃ paśosta-
ddvaitarūpamabhavasya parasya śambhoḥ /
miśraṃ trirūpamapi saṃsaraṇaṃ yataḥ syā-
dviśrāntibhāktadiha dhāma paraṃ hi binduḥ

10

paśuśivaparaśivāsāmānyāḥ na (sāmānyena) tāvatsaṃsāriṇa eveti
pradarśitam / idānīṃ paśvādīnāṃ vivicya saṃsāraviśeṣaviṣayatāmupadarśayati
- dvaitātmakaṃ bhavatīti / tatra visargaparyāyasya vimarśasyāvidyārūpeṇa
bhedacamatkāronmīlanāditi bhāvaḥ / tatsaṃsaraṇaṃ abhavasya śivasya saṃbandhi
advaitarūpaṃ tatra vimarśātmakavidyārūpeṇābhedacamatkāraparigrahāt
tathātvamityavagantavyam / parasya śambhoḥ saṃsaraṇamityanuvartate / miśraṃ
dvaitādvaitarūpaṃ tatra vidyāvidyobhayarūpiṇyā vimarśaśakteryaugapadyena
bhedābhedaikarahasyapradarśanacamatkārābhyupagama iti veditavyam / atra
tṛtīyakakṣyāyāṃ paraśambhupadopādānena trikaviśrāntisiddhante'pi
bahumatirupasūcitā / tasyāpi tṛtīyapadādhiṣṭhātṛsaṃsāreṣu parigaṇanaṃ
catuṣṭayārthamataśraddhayā kṛtam / ataḥ saṃsārakalaṅkā spṛṣṭaṃ
śuddhāntarmukhaviśramasvabhāvaṃ mahābindupadaṃ vivecayati -
trirūpamityādi / yataḥ yatreti trirūpamapi saṃsaraṇaṃ viśrāmyati /
tatparamanuttaraṃ dhāma vinduriti niṣkṛṣṭamiti bhāvaḥ / yadyapi
caturthakakṣyāyāḥ sarvasaṃsāropādānabhūtapūrṇavimarśasvabhāvatayā
mahāviśrāntipadatvaṃ tathāpi
kakṣyātrayodañcitaprapañcakalakalānusaṃndhānagandho nopaśānta iti
taduttīrṇaṃ pañcamameva paravyomalakṣaṇaṃ padaṃ
pañcamāmnāyapariśodhitaṃ niṣkalamahābindutattvamiti tāttvikasiddhāntaḥ /
atraitaduddiṣṭaṃ bhavati / yatpaśoḥ suṣuptyādyavasthātrayaṃ bhedarūpaṃ athavā
bhedarūpāyāṃ śaivīturyadaśāyāṃ ca tadatītadaśā /
etasminsvarasparśādibhirmantraiḥ abhidhīyata iti pratipādite daśāpañcake
bhedābhedamiśrasaṃsārarūpāstisro daśāḥ sarvasaṃsāraikaikaviśrāntirūpā
(rūpāṇāṃ) caturtha daśānāṃ (caturthadaśāntargatānāṃ)
yogaḥ turye caturthadaśāyāṃ yogaḥ tadatīte mahābindudaśāyoga iti tadvivekaḥ /
trividhasaṃsāratadekarasaviśramataduttīrṇamahāviśramadaśāsu sarvamapi
daśājātamantarbhutamiti siddhajanaghaṇṭāpathaḥ / ato'yamupadeśo
manīṣijanahṛdayaṅgama ityalamatiprasaṅgena

11

p. १२)
gauṇo hi binduriti vittirabhedarūpā
śaivī tanūrbhavati bhedapadaṃ tu vedyam /
jīvasya saṃvarakamasya tataḥ svarūpaṃ
sargairbhavedvyavahṛtirmahatāmitīyam

11

uktanyāyena bindoraparicchedalakṣaṇatvācchivasya vikalpaspṛṣṭyā
paricchedasaṃbhavena vindulakṣaṇasyāsamagratve'pi gauṇanyāyena
binduvyavahāro'ṅgīkriyate ityāha - gauṇetyādi / vṛttiḥ saṃvittiḥ
abhedarūpā / idaṃ viśeṣaṇaṃ
gauṇavinduvyavahārahetubhūtaguṇagarbhitamabhedarūpatvaṃ guṇaḥ tadvattayā
gauṇo vindurbhavatīti viśeṣaḥ / sā vittiḥ śaivī śivasaṃbandhinī tanūḥ svarūpaṃ
bhavati miśrasaṃsārādhiṣṭhāturapyevaṃ bindutvamūhanīyam /
vyavahārabāhulyābhisāndhinā śivasyaivoktaṃ bindutvamiti veditavyam / evaṃ
paśorapi paricchede satyapi cidrūpatayā bindutvaṃ prāptameva / atha tasya
caityavyāptatayā visargatvamapi saṃbhāvitamityāha - bhedapadamityādi /
bhedapadaṃ bhedasthānaṃ vedyaṃ tu śabdo vittisvarūpācchivājjīvasya
bhedamavagamayati / jīvasya saṃvarakaṃ tata evāsya svarūpaṃ yadyasya
saṃvarakaṃ tattasya svarūpamiti bhāvaḥ / vedyamapi bhedasya saṃvarakaṃ
vyāpakaṃ tatastasya svarūpaṃ bhavatītyarthaḥ / ato vedyarūpatayā jīvasya
vedyavadvisargaśabdavyavahāraviṣayo bhavedityarthaḥ / mahatāṃ
mantrasamayavidāmiti / iyamuktaprakārā vyavahṛtiḥ vyavahāraḥ

12

p. १३)
caityaṃ vimarśapariṇāmadaśāvimarśa-
ściddharma eṣa ca cito jananāllayācca /
nāstyeva sā cidapi yadyavimṛṣṭarūpā
dharmastato bhavati cicca vimarśaśakteḥ

12

atha paśuśivapadayoḥ vedyavedakānyonyakavalanamityuktaṃ tatra kiṃ
nimittamityākāṅkṣāyāmāha - caityamityādi /
śivaśaktiparyāyaprakāśavimarśapariṇāmo jagaditi rahasyāgamasiddhāntaḥ /
yadyapi vimarśasyaiva vilāso jagadityaṅgīkṛtaṃ purātanaiḥ tathāpi vimarśasya
prakāśamantareṇa svarūpāsiddhervimarśo jagadākāreṇa vilasannapi tatra jagati
prakāśāṃśamardhenāvabhāsayati ardhena nijāṃśaṃ tatra vedakaḥ
prakāśāṃśaḥ vedyaṃ vimarśāṃśaḥ / evaṃ sati vedyaparyāyaṃ caityaṃ
vimarśapariṇāmadaśā tatparyālocane vimarśa eva / eṣa ca vimarśaḥ ciddharmaḥ
prakāśasya dharmaḥ / kutaḥ - cito jananāt layācca yataḥ prakāśādevodeti
tatraiva vilīyate ca tataḥ sarvasyāpi vastunaḥ sphuraṇena vinā sattābhāvāt
sphuraṇasya tu prakāśādīnatvāt prakāśakāraṇakatvamavaśyamaṅgīkāryam /
kiñca śabdarūpasya vimarśasya gaganādudayo gagana eva layaḥ sambhāvitaḥ
tadeva gaganaṃ prakāśa ityalaṅkṛtādi kāruṇyupadeśye
pratipādanalampaṭena(?) / athānyasminpakṣe prakāśo'pi vimarśasya
dharma ityāha - nāstyeveti / sā citprakāśo'pi yadyavimṛṣṭarūpā
iyamīdṛśīti vimarśena anirdiṣṭasvarūpā cet nāstyeva
idamīdṛgityavimṛṣṭasyāpi vastunaḥ sattāyāṃ śaśaviṣāṇāderapi sattvaṃ
prasajyate / tataḥ sarvamapi vastu koṭyadhirohe vimarśamapekṣata iti prakāśasyāpi
sattve vimarśakāraṇakatvena vimarśadharmatvamavaśyamaṅgīkartavyamityāha
- dharmastato bhavatītyādinā

13

p. १४)
ciccaityayoriti same sati dharmadharmi-
bhāve parasparapadākramaṇaṃ svabhāvaḥ /
caityāvṛtā bhavati citpaśureṣa caitya-
māvṛṇvatī cidapi yāti śivaprasiddhim

13

prakāśavimarśayoranyonyadharmadharmibhāvapravacanasya prakṛtopayogamāha
- ciccaityayorityādi / iti uktaprakāreṇa ciccaityayoḥ dharmadharmibhāve same
sati parasparapadākramaṇaṃ svabhāvo naisargiko vyāpāro bhavati / dharmiṇo
dharmapadavyāptyau cityāditi bhāvaḥ / ciccaityayoranyonyākrameṇaikā vā daśā
sambhāvyata ityatnāha - caityāvṛtetyādi / caityāvṛtā cit eṣa paśurbhavati
eṣa iti puro nirdeśena svaśaktipramoṣapariprāptaṃ dīnabhāvaṃ nidarśayati atha
caityamāvṛṇvatī vyāpnuvantī cit śiva iti prasiddhiṃ yāti

14

p. १५)
ciccaityayoḥ samatayā stimite svabhāve
miśraṃ tu madhyamapadaṃ paraśambhurūpam /
ciccaityamiśraṇatayā tadayaṃ trirūpo
dharmī ca tattaducitaśca tathā vimarśaḥ

14

idānīṃ ciccaityayoḥ samavyāptipadasya tṛtīyatattvasya svarūpaṃ
vipratipattiviṣayatayā samyagupadiśati - ciccaityayorityādi / ciccaityayoḥ
samatayā samavyāptikatvena svabhāve stimite niścale sati
viśrāntisvabhāvāvagāhitayā niścalaṃ tanmadhyamapadaṃ miśramiti
vyavahriyamāṇamiti paraśambhurūpaṃ bhavatīti śeṣaḥ / tu śabdaḥ
śivajīvābhyāṃ bhedābhidhāyakaḥ madhyamapadamityanenāsya padasya
tṛtīyatve'pi śivajīvobhayasvabhāvatayā sandhitvaucityena
madhyamatvamapyaṅgīkṛtamityupadiṣṭaṃ
pravṛttinivṛttirūpayorjīvaśivavyāpārayorekakālīnatvaparyālocanāyā##-
samavyāptipadatvena sambhāvyate saiva
stimitadaśobhayamūlatayobhayapakṣavyāpinī pakṣadvayagataviśeṣasvāmyaṃ
labhate / yathā bahuviṭapamūlapadabhūtā taruśākhā viṭapasambandhiṣu
puṣpaphalādiṣu svatvaṃ bhajati taruśākheyaṃ puṣpitā phalitā tadvat /
tadevaṃrūpeṇaiva miśrapadapramātuḥ śivajīvavyāpārayaugapadyānusandhānaṃ
na tu vikalpakakṣyādhiroheṇa śivajīvavat / tathātve tṛtīyapadavyavasthitasya
mahātattvasya śivajīvapaṅktau tatsārthakyena vyāpārāntarāṅgīkāralampaṭe
śivajīvasvabhāvānupraveśavaibhavasyāpyabhāvāt tadubhayāpekṣayā
dākṣiṇyamūla evotkarṣo'pi syādityalamasāmayikavivādāgraheṇa / tadatrāyaṃ
vipratipattyā vārtā nopakartavya(?) iti prameyatātparyamuktam /
jīvādisvarūpaṃ traividhyanigamanadvāreṇa dṛḍhīkurvannāha - ciccaityeti /
miśrarūpatattvena ayamaparokṣabhūto dharmī dvaitānusandhānarūpo vimarśa
evātra dharmaḥ tadvān pramāteti yāvat / trirūpaḥ
mantravyavahārabāhulyadṛṣṭyā trairūpyamuktaṃ na tu
caturthapañcamadaśayoranantaroktadharmasya dvaitādirūpasya vimarśasya
traividhyāt dharmitraividhyamityabhipretyāha - tattaducitaśceti / aucityaṃ jīvasya
dvaitavimarśaḥ śivasyādvaitavimarśaḥ paramaśivasyobhayātmakavimarśa iti

15

p. १६)
cittiśca caityamapi tacca vimarśatattvaṃ
jñānakriye na hi tayoḥ paramārthabhedaḥ /
jñānaṃ gṛhītakaṭhinatvaguṇaṃ kriyā syā-
jjñānaṃ bhavedviralimāśrayiṇī kriyaiva

15

evamatra viṣayopayuktaṃ śivarūpaṃ śivasya jīvatrayasvarūpaṃ
sphuṭataramupapādya tadatyantopayuktaṃ jñānakriyāsvarūpaṃ vyutpādayati -
citiścetyādi / cideva citiḥ sā ca abhedarūpaṃ khalu jñānaṃ ghaṭo jñāta iti
bhinneṣvapi ghaṭapaṭādiṣvekarūpatvenābhinnatayānubhūyamānatvāt / bhedarūpā
khalu caityarūpiṇī kriyā caityānāṃ
ghaṭapaṭādīnāmanyonyavyāvṛttasvarūpatayā bhedarūpeṇānubhūyamānatvāt /
evaṃ ciccaityarūpayoḥ jñānakriyayoḥ pāramārthiko na bheda ityāha - na hi
tayorityādi / ciccaityayoryo'yaṃ bhedāvabhāsaḥ sana (pāramārthikaḥ -
api) tu māyāparyāyaviparyayajñānanibandhana ityabhiprāyaḥ /
tattvabhedaściccaityayorityatrāha - jñānamityādi / jñānaṃ prakāśaḥ
gṛhītakaṭhinatvaguṇaṃ vimarśākāreṇeti bhāvaḥ / ākāśasya kāṭhinyaṃ
śabdaḥ tadā cidākāśasya kāṭhinyarūpo vimarśa iti prakāśavimarśayoḥ
jalakarakayoriva na vāstavo bheda iti tātparyam / nanu prakāśavimarśayoḥ
jalakarakayoriva bhedo māstu caityātmikatvena ghaṭapaṭādinānārūpāyāḥ
kriyāyāḥ jñānarūpātprakāśādbhedo durapanhavaḥ / varṇarūpādvimarśādapi
pṛthubudhnodarādyākāratayā ghaṭapaṭādayo bhidyanta eveti
cedghaṭapaṭādinaḥ sarvasyāpi vastuno ghaṭapaṭādiśabdarūpavimarśātiriktaṃ na
kiñcidapi svarūpaṃ vivekadaśāyāmavatiṣṭhata iti
gurukaṭākṣaparikṣapitamāyāndhakāraiḥ supratipannatvāt jñānābhedaṃ
kriyāyāḥ pratipādya kriyāyā abhedaṃ jñānasya pratipādayati - jñānaṃ
bhavedityādi / sāpi vimarśarūpiṇī kriyā viralimāśrayiṇī kāṭhinyaparityāgena
viśrāntilakṣaṇaṃ viralimānaṃ parigṛhṇāti / jñānaṃ bhavetprakāśaikarasyaṃ
prāpnotītyarthaḥ / evaṃ jñānasya bahīrūpaṃ kriyā kriyāyā āntaraṃ rūpaṃ
jñānamiti tayorekārthatvāmiti niṣkarṣaḥ

16

p. १७)
jñānasya sidhyati vinā kriyayā na rūpaṃ
tasyāstathaiva na hi tena vinopalambhaḥ /
tasmāttayoryamalataiva mataṃ hi saiddhaṃ
pūrvāparatvakalanaṃ tviha pūrvapakṣaḥ

16

atha śivaśaktisvarūpayoḥ jñānakriyayostulyaprādhānyatayā
yaugapadyasiddhisaṃpratipattimūlayāmalasiddhāntaṃ mantrahṛdayabhūtatvena
siddhābhimataṃ pratibodhayannetanmatābhyupagamamūlabhūtaṃ
prakāśavimarśaparyāyajñānakriyānyonyakāraṇakatvaṃ prāguktamevānuvadati
- jñānasyetyādinā / hi yasmāt kriyayā vimarśena vinā jñānasya
prakāśasvarūpaṃ na sidhyati tathaiva tasyāḥ kriyāyāstena jñānena
vinopalambhanāsiddhiḥ tasmāttayorjñānakriyayoryamalatā yutapatsiddhataiva
saiddhaṃ siddhasambadhi mantrahṛdayatvāditi bhāvaḥ / iha
jñānakriyāsiddhivicāraviṣaye pūrvāparatvakalanaṃ tu pūrvapakṣaḥ
vedyavedakākāreṇa prakṛtipuruṣākāreṇa dehātmākāreṇa śabdārthākāreṇaiva
paryāyaprakārāntarākāreṇa vā kriyājñānayoḥ siddheḥ
paurvāparyābhyupagamaḥ pūrvapakṣatvameva bhajati nirvoḍhumaśakyatvāditi
tātparyam

17

p. १८)
ardhaṃ kriyā bhavati dakṣiṇamanyadardhaṃ
jñānaṃ samatvamanayorapi madhyamicchā /
icchaiva bījamacalāntarabāhyagatyā
jñānaṃ kriyā ca khalu mūlamihāṅkuraśca

17

idānīṃ
jñānakriyayoranyonyāvinābhāvasvabhāvataikasvarūpasambandhaucityayoḥ
tatsamaṣṭirūpayecchayā samastrīpumubhayasvabhāvatayā
rahasyavidbhirabhimatasya paramaśivatattvasya svarūpabhāgatvābhiprāyeṇa
ekasvarūpasambandhaṃ darśayati - ardhaṃ kriyetyādi / kriyā dakṣiṇamardhaṃ
bhavati śivasyetyabhiprāyaḥ / karmakāṇḍasya dakṣiṇamārgatayāṅgīkārādiyaṃ
vyavasthā / jñānamanyadvāmamardhaṃ jñānakāṇḍasya
vāmamārgatvenāṅgīkārāditi bhāvaḥ / nanu śaivaṃ dakṣiṇācāraḥ śāktaṃ
vāmācāra iti siddhajanapratipādāt kriyā
vimarśarūpatvācchaktisvarūpamityaṅgīkartavyam jñānaṃ prakāśarūpatvāt
śivasvarūpamiti ca tatkathaṃ kriyāyā dakṣiṇatvaṃ jñānasya vāmatvamiti cet
satyaṃ rahasyasamayasārāvabodhakasadgurusaparyāvidhurāṇāmayaṃ vipratipattiṣu
saṅghaṭṭo duratikramaḥ mahāgurukaṭākṣaśivatāṃ(?) tu
nirākṛtyātra vivecayati tadupadiśyate jñānakriyārūpayoḥ
śivaśaktyoranyonyānurāgeṇānyonyasvabhāvoparaktasvabhāva iti veditavyam /
śivasya svabhāvo jñānaṃ jaḍākārayā kriyayoparaktaṃ sat jaḍasya śuklatayā
śuklaṃ bhavati / śaktiḥ svabhāvaḥ kriyā ajaḍena jñānenoparaktā satī ajaḍasya
raveḥ ṛtutayā aruṇā bhavati / tadubhayamiśraṃ
tadrūpamubhayavarṇasaṃsargāttvidaṃ hemanibhaṃ bhavatīti
śivādisvarūpatrayaparyāyaśāmbhavoktacaraṇatrayavadvarṇavā##-
śaktisvabhāvakriyāsvarūpānusandhānaikavyāpāratayā jñānamārge vāmācāre
vyavasthāpita iti (?) kaulikopaniṣat / tadetatprameyaṃ
jñānakriyayorvāmadakṣiṇārdhatvopanyāsadvāreṇa sūtrakṛtā vyutpāditaṃ
jñānakriyāmiśrapade sve(ṣvi)cchayā bhāgavyavasthāmāha -
samatvamanayoriti / anayorjñānakriyayoḥ samatvaṃ samavyāptikatvaṃ yattadiccheti
icchālakṣaṇaṃ cātrānusandheyam / madhyamiti /
dakṣiṇavāmayormadhyamityarthaḥ / icchātattvasya
prākpratipāditaparaśivasvabhāvasya jñānakriyātmakapakṣadvayamūlarūpatayā
tadubhayabījatvaṃ samarthayati icchaiva bījamityādi / evakāreṇa pakṣatrayasyāpi
jñānaṃ ca karma cetyādivakṣyamāṇatrimūrtyātmakatvapratipādanena
yadyapyanyonyamūlatvamupapattimat tathāpi mādhyamikatayā
suṣumnāparyāyabhūtāyā icchāyā eva prekṣāvanmahāyogibhirurarīkṛtaṃ
jñānakriyārūpatvamityupadiṣṭam / icchaivācalā prākpratipāditamaryādayā
stimitasvabhāvā / idaṃ ca viśeṣeṇa bījatvasamarthakam / bījaṃ hi niścalaṃ tiṣṭhati
mūlāṅkurāveva antarbahiśca prasarataḥ / āntaragatyā nivṛttirūpaprasaraṇena
jñānaṃ mūlaṃ bījasyādhobhāgaprasṛtavān rohāvayavaḥ bāhyagatyā
pravṛttirūpaprasaraṇena kriyā iha bīje aṅkuraḥ / cakāraḥ samuccayābhidhānena
bījasya pūrṇaṃ lakṣaṇatvamabhidhatte

18

p. २०)
jñānaṃ kriyā tadubhayaikarasāpi cecchā
tattvatrayaṃ bhavati nityayutasvabhāvam /
jñānasya mānamiti meyamiti kriyāyā
māteti cetarapadasya hi nāmabhedāḥ

18

icchājñānakriyāṇāṃ pramātrādibhirekārthatayā
pramātṛpramāṇaprameyaśabdavyavahāro'pi bhavatītyāha - jñānaṃ
kriyetyādi / jñānaṃ kriyā tadubhayaikarasā tadubhayasamaṣṭirūpā icchā ca iti
tattvatrayaṃ nityayutasvabhāvaṃ bhavati anyonyāvinābhūtaṃ bhavati /
etadviśeṣaṇaṃ tripuṭīrūpatayā nityayutasvabhāvebhyaḥ pramatrādibhya
icchādīnāṃ sādṛśyoktidvāreṇaikārthatāpratipādakam / icchādīnāṃ
pramātrādiṣu kasya kenaikārthatetyākāṅkṣāyāmāha jñānasyetyādi / jñānasya
mānamiti kriyāyā meya iti itarapadasya jñānakriyābhyāmitarasya padasya icchāyā
ityarthaḥ / māteti ca nāmabhedātsaṃjñābhedaḥ sasaṃjñakānāmicchādīnāṃ
pramātrādīnāṃ ca paryālocane bheda iti bhāvaḥ

19

p. २१)
jñānaṃ ca karma ca parasparamūlamicchā
mūlaṃ tayostadubhayaṃ khalu mūlamasyāḥ /
mūrtitrayaṃ matamidaṃ trayameva sṛṣṭi-
sthityantakāraṇatayā triguṇasvabhāvam

19

icchādīnāṃ mantrasamayasiddhatrikoṇabhāvopapattevyutpādanābhiprāyeṇa
pratyekamitaradvayamūlatāmupapādayati - jñānaṃ cetyādi / jñānaṃ ca
karma ca parasparamūlaṃ prakāśavimarśasvarūpatvāt /
prākpratipāditamaryādayeti bhāvaḥ / icchā tayorjñānakriyayormūlaṃ
miśratattvasyobhayamūlatvaṃ ca prākpratipāditaṃ tasyā icchāyāstadubhayaṃ
mūlaṃ jñānakriyāmiśrarūpiṇyā icchāyāstṛtīyatattvasya
siddhirjñānakriyāsiddhimūleti copapannamiti bhāvaḥ /
idamicchāditrayamevoktamaryādayā anyonyamūlaṃ sanmūrtitrayaṃ
hariharahiraṇyagarbhātmanā / mahāśaktiricchādirūpiṇyevāvabhāsata iti
tattvavidāmabhimatamityarthaḥ / mūrtitrayasyāpi
parasparamūlatvādicchādibhāvopapattiḥ / icchāditrayasya mūrtitrayatvopapattau
mahattattvādikaṃ nidhatte sṛṣṭyādi / idamicchāditrayaṃ
sṛṣṭisthityantakāraṇatayā triguṇasvabhāvaṃ - bhedarūpasya miśrasya vā
saṃsārasyecchātattve sṛṣṭiḥ jñānatattve sthitiḥ kriyātattve saṃhāra iti
icchāditrayasya sṛṣṭyādihetutvāt triguṇasvabhāvatā sṛṣṭyādikrameṇa
rajaḥsattvatamaḥprakṛtitā / icchāditrayameva guṇatrayasvabhāvaṃ cetyarthaḥ

20

p. २२)
etattrayātmakatayā sakalaṃ trirūpaṃ
suptyādikā api daśāśca tathaiva tisraḥ /
suptiḥ kriyājaḍatayā bhavati prabandho
jñānaṃ vimiśramanayoḥ padamanyadicchā

20

ata icchādirūpatayaiva saṃsāre sarvamapi vastu trairūpyeṇāvatiṣṭhata ityāha -
etattrayātprakatayetyādi / lokatrayaṃ varṇatrayaṃ vedatrayamityādirūpeṇa
sakalamapi vastujātaṃ paryālocyamānaṃ trairūpyeṇaivāvatiṣṭhate /
tatrecchāditrayātmakatvameva heturityarthaḥ / idānīṃ prakṛtāstisraḥ
(suptyā)sṛṣṭyādidaśā api icchādyātmikā evetyāha - suptyādikā
iti / suptyādidaśā api athaivecchādyātmikā iti sūtrakārasya
sāmānyoktatātparyabhūtamuttaratra tadvyavahāradarśanātpāramparyeṇa
gurumukhāgatatvāccādikṛtaṃ rahasyaprameyamupadiśyate /
suptyādīnāmicchādyātmakatvenānyonya mūlatāyāṃ tulyaprādhānyatayā
trikoṇabhāvaprāptāvanyonyamādimadhyāntabhāvaḥ sambhāvyeta tathā ca
satyādimadhyāntavyavasthita icchājñānakriayabhāvaḥ pratyekamapi sambhāvyate /
tathā hi bhedasaṃsāre suṣuptiricchā bhedākāraviśrāntirūpatvāt
bhedasaṃsāraprārambhapadatvācca prārambhapadamicchādiprahato mārgaḥ svapno
jñānaṃ kiñcitsaṅkocapadatvāt / prārambhapadamiccheti prārabdhasya
kiñcitsiddhipadaṃ jñānadaśeti sphuṭatarapadā jāgrat kriyāsaṅkocasya
paryavasitatvāt prārabdhasya nirvarṇakriyeti ṛjumārgaḥ / evamicchati jānāti
karotīti padatrayavyavasthitaḥ sarvopyudyama iti veditavyam / atha
punarviśramaṇakriayasamudyame jāgradicchā kasyacidudyamasya niṣpattāvanyasya
codyamasya pravṛttau madhye viśrāntiḥ sambhavatīti
jāgradviratāvicchālakṣaṇaṃ viśrāntipadaṃ sambhavatyevamanyatrāpi vijñeyam /
nivṛttiḥ svapno jñānaṃ kiñcidviśrāntisamunmīlanāt / suṣuptiḥ kriyā
viśramarūpā kriyāyā anusandhānāt / tatheha suptijāgratoḥ pratyekamicchātvaṃ
kriyātvaṃ ca svapnasya jñānatvaṃ ca nirūpitam / athānyatpadaṃ nirūpyate /
vikalpāvikalparūpatvādajaḍaviśramarūpasvapnaḥ prakāśapadaṃ
jaḍaviśramarūpā suṣuptirvimarśapadaṃ
anayoranyonyabhāvaparigrahaprakriyāyāṃ svapna icchā
jaḍībhāvakriyāprārambharūpatvāt jāgrajjñānaṃ jāgrati prakāśasya
svavahirbhūtatayāvabhāsamāne vedyāṃśe jaḍatāparigrahāt jaḍasuṣuptiḥ
kriyāsamabhilaṣitāyā jaḍībhāvakriyāyāḥ sākalyenānusandhānāt / athāsya
jaḍasvarūpasya punaḥ prakāśakarasyā(tha?)'jaḍī
bhāvakriyāsamudyama eva suṣuptiricchā ajaḍībhāvakriyāprārambharūpatvāt /
jāgrat jñānaṃ vedakaprakāśaspṛṣṭasya (yā) ve(dya)dasya
kiñcidajaḍībhāvasamudayād svapnaḥ kriyā kiñci jaḍājaḍarūpasya sākalyena
ajaḍībhāvakriyānusandhānāt / evaṃ svapnasuptyoḥ pratyekamicchātvaṃ
kriyātvaṃ ca jāgrato jñānatvaṃ ca vijñeyam / anayaiva diśā
jaḍājaḍapramātṛpadayorjāgratsvapnayoranyonyabhāvaprakriyāyāmapi
vakṣyamāṇamaryādayā binduvisargaśleṣarūpatvena
jaḍājaḍaviśrāntirūpasuṣuptimadhyakakṣyāvagāhena pratyekamicchātvaṃ ca
yojanīyam / viśrāntirūpāyā api suṣupteścidacinmayatvāt jñānatvoktiranavadyaiva
/ jīvaḥ suṣuptyavagāhena viśrāntiṃ jānanneva śivo bhavati / śivaśca
tadavagāhena jaḍatvaṃ jānan jīvo bhavatīti suṣupteḥ
madhyapadatvamupapannameveti niravadyakaraṃ prameyam / evaṃ suptyādipadatraye
yasya kasyacidapyupakrameṇa vilomānulomabhāvāt
padatrayapravāhaśivaśaktyanyonyabhāvasamādhirapi sidhyatīti
suptyādidaśātrayāvabodhake mātṛkākhaṇḍatraye yasya
kasyacidapyupakrameṇāvartanaṃ sāmpradāyikameveti
tatsarvaprakriyānusandhānaṃ pariśīlanīyam / taduktaṃ mātṛkāsaṅgraharūpasya
bālāmantrasya prastāve laghustotrakāreṇa kramagataṃ yadvāsthitaṃ vyutkramāditi
suptyādidaśātrayapratibimbabhūtacaturdaśārādicakraskandhatrayātmanaḥ
śrīcakrasyāpi saparyāviṣaye yasya kasyacidapi skandhasyopakrameṇa
bījatrayoddeśena vilomānulomaskandhatrayapravāhe
samyaganubhavasamādhisiddhireveti
tadakhilaprakriyānusandhānamācāryavaryāṇāmiti
mahāmantrayantraprāṇabhūtamidaṃ prameyamiti prapañcitaṃ
svapnajāgratsuṣuptīnāmicchājñānakriyātvaṃ prasiddhamārgatayā pratipādayait
suptiḥ kriyetyādi / kriyātve jāḍyaṃ hetutayoktaṃ kriyā khalla
smṛtivilakṣaṇasākṣādanubhavarūpatayā bahirupasandhānaṃ
tajjñānarūpāntarānusandhānavadajaḍaṃ na bhavatīti kriyāyā
jaḍatvamanubhavasampratipannam

21

p. २४)
anyonyalīnavapuṣoriha caityacityoḥ
suptyadiṣu triṣu padeṣu bhavo dvirūpaḥ /
śliṣṭaḥ pravṛttivinivṛttimayo vibhāvyaḥ
śrīcakramūlamanusaṃsthitidarśanena

21

uktamaryādayā sūcitaṃ suṣuptyādīnāṃ jaḍājaḍasvabhāvatayā
dvairūpyeṇāvasthānaṃ sphuṭīkaroti - anyonyalīnavapuṣorityādi /
suptyādidaśātrayaṃ khalu ciccaityaparyāyayoḥ śivajīvayoḥ
saṃsaraṇaviśramaṇavyavahārapadaṃ svarūpameva /
prakāśavimarśaparyāyayościccaityayoranyonyalīnatvaṃ svabhāvaḥ / prakāśe
khalu vimarśa(vāsa)nā naiyatyenāvasthitā vimarśe ca prakāśavāsanā
tayoranyonyabhāvopādānasvabhāvatvāt ta(thai)daiva
jaḍatvājaḍatvavyavasthayā tayoḥ pratyekaṃ svarūpabhūte suptyādi daśātraye
ajaḍe'jaḍaṃ jaḍe vā jaḍamapi vāsanārūpeṇa nilīnaṃ paryāyeṇa parisphuratīti
sūtratātparyam / caityacityoriti / caityaśabdasya pūrvanipātena māyāprābalyāt
caityaparyāyajīvadaśānāmeva prathamaparyāyasphuraṇamityabhisandhiḥ /
caityacityorjīvaśivayoḥ krameṇa pravṛttinivṛttimayaḥ ata eva dvirūpo bhavaḥ
saṃsāraḥ suptyādiṣu triṣu padeṣu śliṣṭonyonyanilīno vibhāvyaḥ
jīvaśivapadānāmanyonyanilīnatālakṣaṇaśleṣanirṇaye mūlamāha śrīcakretyādi /
cakraṃ navatrikoṇa śleṣaviśiṣṭaṃ yantraṃ mūlamanurmātṛkā tayoḥ
saṃsthitiḥ saṃsthānaviśeṣaḥ taddarśanena paryālocanena
śrīcakrasaṃsthitiścaturdaśārādiskandhatraye'pi pratiskandhaṃ trikoṇayoḥ śleṣaḥ
tena śleṣeṇa pratyekaṃ trairūpyeṇāvasthitānāṃ
śivajīvadaśānāmanyonyanilīnatādhyavasāyena paryāyeṇa sphuraṇapratipattiḥ
mūlamanusaṃsthitiḥ khaṇḍatrayasyānulomavilomavartanaṃ tena ca
pravṛttinivṛttirūpavyavasthayānyonyanilīnānāṃ jīvaśivadaśānāṃ
paryāyeṇollasanapratipattiriti vivekaḥ

22

p. २५)
icchā suṣuptirabahirjanitaḥ prabodho
jñānaṃ kriyā bhavati jāgaraṇaṃ jaḍasya /
turyasthajāgarapadādisuṣuptisīmā
icchādayaḥ khalu daśāstvajaḍāḥ śivasya

22

idānīṃ vivṛtīṣatspṛṣṭispṛṣṭīṣadvivṛtivivṛtiprayatnakrameṇa
vyavasthitamantrasaṃsthānenāvabodhyena
suptyādijāgradantajāgradādisuṣuptyantapravṛttinivṛttimārgayorjīvaśivayoḥ
saṅkocapūrṇabhāvābhivyaktiḥ sahṛdayasāmayikahṛdayaṅgameti
tanmārgopāśrayeṇa tatsamayamavabodhayitukāmaḥ
suptyādīnāmicchādibhāvamupapādayati - icchā suṣuptirityādi /
suṣuptiricchābhedasaṃsārā ityabhiprāyaḥ abahirantarjanitaḥ prabodhaḥ svapnaḥ
jñānaṃ jāgaraṇaṃ jāgradavasthā kriyā jaḍasya jīvasyevecchādīnāṃ
samavāyanirdeśaḥ turyasthetyādi / uktaṃ khalu prāk
jāgratsvapnasuṣuptīnāmabhedavis'yatve turyavyavahāra iti tadabhiprāyeṇātroktaṃ
turyasthajāgarapadādīti / turyasthaṃ turyavyavahāralagnaṃ yadabhedarūpaṃ
jāgarapadaṃ tadādita ārabhya suṣuptisīmāḥ turyasthena yā suṣuptiḥ tadavadhikāḥ
abhedajāgratsvapnasuṣuptaya ityarthaḥ / ajaḍāḥ turyasthalenaivājaḍatve siddhe
punarajaḍaviśeṣaṇamanu(dhi)ṣṭhānatayā yojanīyam / śivasyecchādayo
daśā bhavanti /
nanu prakāśamayaḥ śivaḥ pravṛttyabhimukho vimarśamayaḥ
paśurnivṛttyabhimukha iti prāguktaṃ kathamatra nivṛttirūpiṇī turyadaśā
śivasyetyuktamiti ciducyate / nivṛttyāhbimukha paśuḥ śiva ityeva vyavahriyate /
pravṛttyabhimukhaḥ śivaśca paśurityeva vyavhāramupalabhata iti mahāguroḥ
sūtrakārasya niravadyaḥ pravacanamārgaḥ

23

p. २६)
antarmukhī bhavati bindugatirvisarga-
syoktā gatirgurujanena bahirmukhīti /
pūrvaḥ suṣuptipadamadhyamupaiti jāgran
madhyāttamṛcchati parastu suṣuptimadhyāt

23

atha
jīvaśivayorbahirmukhāntarmukhatayānyonyavilakṣaṇasphuraṇamupapattimadeveti
prākpratipāditaprakriyāmanusmārayannāha - antarmukhītyādi /
bindugatirantarmukhī bhavati visargasya gatirbahimukhīti gurujanenoktā /
tayorviśramaṇasaṃsaraṇasvabhāvateti prākpratipāditatvādatrāpratipādanamiti
mantavyam / ataḥ kāraṇātpūrvopasannihitavākye pūrvanirdiṣṭo binduḥ
sannihitavākyapūrvanirdiṣṭo jāgranmadhyātsuṣuptipadamadhyamupaiti
tisṛṇāmapi daśānāṃ pratyekaṃ jaḍājaḍabhāgadvayasya
pratipāditatvānmadhyadeśo bhāgadvayasya sandhirityavagamyate /
jaḍajāgratparisamāptyanantarādbuddhaṃ turyaparyāyājaḍajāgratprārambhapadaṃ
jāgranmadhyaṃ tataḥ pūrvāvadheḥ suṣuptipadamadhyaṃ
abhedasuṣuptiparisamāptipadamuttarāvadhimupaiti / parastu uttaranirdiṣṭo visarga
ityavagamyate / suṣuptimadhyāt
ajaḍasuṣuptiparisamāptyanantarodbuddhajaḍasuṣuptiprārambhapadāt pūrvāvadheḥ
taṃ jāgranmadhyaṃ bhedajāgratparisamāptipadamuttarāvadhimṛcchati gacchati /
evaṃ binduvisargayorantarbahiḥ prasaraṇaprakriyā
mantrārthavivekādityantopayoginīti sūtrakāreṇa sphuṭīkṛteti veditavyam

24

p. २७)
suptyādi jāgradavadhi tritayaṃ daśānāṃ
jantoḥ pravṛttivapuṣo'tha nivṛttimūrteḥ /
tajjāgradādyavadhibhūtasuṣupti śambho-
rārohasīmasamupakramaṇovarohaḥ

24

uktamevārthaṃ dṛḍhīkaraṇāya upapattyantaropanyāsena pratipādayati -
suptyādītyādi / pravṛttisvarūpasya jantorjīvasya daśānāṃ tritayaṃ
suptyādijāgradavadhi prāguktamaryādeveti bhāvaḥ / atheti pakṣāntare /
nivṛttimūrteḥ śambhordaśānāṃ jāgradādi avadhibhūtasuṣupti
suṣuptyavadhimityarthaḥ / atra ca prāguktaprakriyānusandhātavyā /
jīvadaśāpravahaṇavailakṣaṇyena śivadaśānāṃ
jāgradādipravahaṇaprakriyāyāmupapattimāha - āroheti / ārohasya
ārohaṇarūpakriyāyāḥ yā sīmā avadhiḥ tatsamupakramaṇaṃ tatprārambhaḥ
khalvavarohaḥ prasiddhaḥ / tasmātpravṛttirūpasajīvadaśāvadhipadaṃ (##?
bhavatītyupapadyata ityarthaḥ

25

p. २८)
tasmātpravṛttivinivṛttimayobhayārthaḥ
svapnaḥ suṣuptirapi jāgradapīti gopyam //
bhedāni bhedamayajīvaśivāṅgakānāṃ
ṣaṇṇāṃ vimiśraṇamidaṃ prakṛttirdaśānām

25

athārohāvaroharūpayoḥ pravṛttinivṛtti(rāroha##?
pratyekaṃ bhāgadvayāṅgīkāro rahasyamārga ityupadiśati - tasmāditi /
prākpratipāditaprameyatātparyasya hetutvamuktaṃ taducyate / jīva eva khalu
pravṛttikarttā nivṛttimaṅgīkurvan śiva ityucyate śivo vā pravṛttipade
jīvaśabdena vyavahṛtaḥ punarnivṛttipade śivaśabdavyavahāraṃ prāpnoti na tu
jīvaśivayoḥ pāramārthiko bhedaḥ api tu daśābhedenaiva bheda ityekārthatā /
etadubhayaparyāyayoḥ tayoḥ prakāśavimarśayoḥ evamekārthatānusandheyā /
evaṃ pravṛttinivṛttikartryorekārthaṃtve yā pravṛttirūpā kriyā tasyā eva
nivṛttyā bhāvyam / yadyanyataḥ pravṛttiranyato nivṛttiḥ tarhi jīvasyānyatra
prāguktapravṛttirūpabandhānucchede'nyatra nivṛttirūpā muktiriti
mukterbandhasahitatvena nirākulānandarūpaṃ tallakṣaṇaṃ na prāpnotīti
pravṛttinivṛttyoraikapadyamevopapadyate / tatpravṛttirūpasyaiva daśātrayasya
nivṛttirūpateti pratyekamavasthādvayamaṅgīkartavyam / tadevāvasthādvayaṃ
bhāvadvayamiti vyapadiśyata iti prākprameyatātparyam / tasmāditi hetutayoktam /
tasmātkāraṇāt svapnaḥ pravṛttinivṛttimayobhayārthaḥ suṣuptirapyevaṃ
jāgradapyevamityetadrahasyam / evaṃ
pravṛttinivṛttisaṃbhāvitabhedābhedamayatvena pratyekaṃ dvisvabhāvānāṃ ata
eva ṣaṇṇāṃ jīvaśivāṅgakānāṃ daśānāṃ
vimiśraṇamanyonyalīnatālakṣaṇaśleṣaḥ prakṛtisvabhāvaḥ śivasyābhyantare
śaktiḥ śakterabhyantare śiva iti yadā śivaśaktyoranyonyāntaravasthānaṃ tadā
bhedavibhāgena tadaṅgabhūtānāṃ jāgradādīnāṃ
bhāgadvayasyānyonyāntaravasthānamiti

26

svapnaprajāgarasuṣuptimayāṣṭakoṇa-
paṅktyasrayugmamanukoṇavirājamāne /
yantreśvare hi śivajīvasamanvayo'yaṃ
dṛṣṭaḥ samastaparamārthavidīṣṭadeve

26

evaṃ bhedābhedabhāgayoḥ pratyekamupapāditatayā dvirūpasya jāgradekasya
anyonyaśleṣaṃ tatreti bimbabhūte mahāyantre saṃpādayatisvapnaprajāgaretyādi /
svapnaprajāgarasuṣuptimayaiḥ svapnādipratibimbabhūtaiḥ aṣṭakoṇaḥ
paṅktyāśra(ya?)ko yugmamanukoṇaiḥ aṣṭakoṇasvapnapratibimbaṃ
yakārādihakārāntairaṣṭabhirvarṇaiḥ svapnatattvāvayavānāṃ
kalādiśaktyantānāṃ vakṣyamāṇatvāt paṅktyaśrayugmaṃ jāgratpratibimbaṃ
kakārādisa(na)kārāntairviṃśattyā varṇaiḥ jāgrattattvāvayavānāṃ
pṛthivyādiśrotrāntānāṃ vakṣyamāṇatvāt manukoṇaścaturdaśakoṇaḥ
suṣuptipratibimbaṃ akārādyaukārāntaiścaturdaśabhirvarṇaiḥ
suṣuptitattvāvayavānāṃ pṛthivīsaṃskārādibindvavartasaṃskārāntānāṃ
vakṣyamāṇatvāt / evaṃ skandhatrayātmakaiścakrairvirājamāne
yantreśvarīmahāyantre ayaṃ śivajīvasamanvayaḥ
pratyekamavasthātrayātmakaśivajīvaśleṣaḥ dṛṣṭaḥ / darśanaṃ caivaṃ
aṣṭakoṇādiṣu caturdaśakoṇānteṣu cakreṣu / yo'yaṃ trikoṇadvayaśleṣaḥ
saṃlakṣyate sa eva śleṣo jīvaśivāṅgabhūtasvapnodya(##?
trikoṇaḥ pratibimbamiti yuktaṃ ekaikasmin jāgradādipade kathaṃ
trikoṇabhavamūlabhūtā trairūpyopapattiriti nāśaṅkanīyam /
avasthānāmicchādirūpatayā tasya cecchāditrayasya prākpratipāditamaryādayā
nityayutasvabhāvatvādekasyāpi pade sarvasyā api tripuṭyā vyatiṣaṅga iti
niravadyam / yantreśvarasya mātṛkāyā iva mahāpramāṇatāmupapāpayati -
samasteti / samastaparamārthavidāmanena viśiṣṭopādeyatoktā / iṣṭadeve
iṣṭadevatārūpeṇābhimate / mantradevatābhyāmatiriktaṃ na hi pramāṇam / ato
mātṛkācakrabodhito'rtho na saṃśayairupspṛśyata iti tātparyam

27

p. ३०)
suptiḥ śaśī jaḍatayā tapano'pi jāgra-
ccaityasya santapanamātracidātmakatvāt /
svapnonalogilitacaityatayā paśutve
so'pyarka eva dahanaḥ sakalaṃ śivatve

27

atha svarasparśavyāpakānāṃ
candrasūryāgnivyavahāropapattistadarthabhūtasuṣuptyādīnāṃ
candrādityopapattimūleti tatprameyaṃ vyutpādayati - suptiḥ śaśītyādi /
jaḍatayā jāḍyāddhetoḥ suptiḥ śaśī candraḥ brahmāṇḍe yo'yaṃ
jaḍasvarūpaścandraḥ sa khalu piṇḍāṇḍe suṣuptiḥ
brahmāṇḍapiṇḍāṇḍayoranyonyakāraṇakatvenaikasvabhāvatvāt / caityasya
vedyasya ghaṭapaṭādeḥ santapanamātracidātmakatvāt
suṣuptigatajāḍyapramārjanādajaḍatvaspṛṣṭyupalambhanena yatsantapanaṃ
prakāśoṣmaṇā śoṣaṇaṃ na tu tatsantāpanametaddahanatanmātracidātmakatvāt
tatparipāṭīvyavasthitaprakāśakātmakatvāddhetorjāgradavasthā tapanaḥ sūryaḥ
jāgrataḥ paricchinnaprakāśātmakatayā bahirgatatvenaiva caityaprakāśanaṃ
sūryasyeva na tu vahnivat svāntargatatvena svāvadhiparyantaprakāśanamiti bhāvaḥ /
gilitacaityatayā svāntarupakṣiptacaityatayā svapno'nalaḥ svapne khalu caityaṃ
svamanogarbha eva nilīnaṃ bhāti / evaṃ vahnitvena saṃbhāvitasya svapnasya
paśutvaviṣaye sūryatvamevāha paśutve so'pyarka eveti sa iti svapnaḥ paśuḥ khalu
svapne svamanogatatvena svāntasthamapi jaganmāyayā svabahiṣṭhamevānusandhatte
/ jāgrati patito jāgradiva svapno'pi paśoḥ sūrya evetyanubhavasaṃpratipannaṃ
śivatve suptyādīnāṃ viśeṣamāha - śivatve sakalaṃ dahana iti / sakalaṃ
suptyāditrayaṃ dahano'gnireva sarvatra daśāyāmabhedavāsanāpāṭavena
jagatkavalanāditi bhāvaḥ

28

p. ३१)
caityātivisphuraṇasīmni khalu pratiṣṭhā
jāgratyaṇoratha turīyapadāntararthe /
śambhorvimarśavati jāḍyamalavyapete
jāgratsuṣuptidaśayoḥ samamadhyabhāge

28

atha jīvaśivayordaśātraye sarvatra vā kutracidvā
svātmābhimānadārḍhyamityākāṅkṣāyāṃ mantratātparyamabhisandhāyāha ##-
avadhiḥ tatra jāgrati bhedaparamāvadhau aṇorjīvasya pratiṣṭhā
svātmano'bhimānadārḍhyenāvasthānaṃ jāgratpadabodhakeṣu sparśeṣu makārasya
jīvakalāsthānatvena vakṣyamāṇatvāt / atha śambhorvimarśavati ata eva
jāḍyamalavyapete jāgratsuṣuptidaśayoḥ samamadhyabhāge abhedavikalpapadamatra
jāgradvivakṣitaṃ nirvikalpapadaṃ suṣuptiḥ tayormadhyabhāge sandhirūpasya tasya
padasya vikalpāvikalpobhayapadavyāpakatvāt /
abhedavikalpāvikalpasandhipadabodhakasya kṣakārasya śivakalāsthānatvena
vakṣyamāṇatvāt

29

p. ३२)
mātā śaśī bhavati meyapadaṃ paśutve
vahniḥ pramāṇamiha tigmaruciḥ kriyāgryam /
mātānalaḥ śivapade himaguḥ prameyaṃ
jñānāgryabhāga iha turyaraviḥ pramāṇam

29

atha jāgranmadhyamapadakasya mārgasya prameyamāha - mātā śaśītyādi /
paśutve śaśī suṣuptyātmakasvarakhaṇḍārdhaścandraḥ mātā pramātā bhavati /
paśutve candrarupasya vedyasyaiva vyāptiḥ meyapadaṃ vahniḥ svapnātmakaṃ
vyāpakakhaṇḍārdho vahniḥ prameyapadaṃ bhavati / paśutve vahnirūpasya
vedakasya vyāpyatvāt / iha paśutve tigmaruciḥ jāgradātmakasparśakhaṇḍārdhaḥ
sūryaḥ kriyāgryaṃ vedyāṃśapradhānaṃ pramāṇaṃ vedyavedakobhayātmake
pramāṇe paśudaśāyāṃ vedakāṃśavyāpakatayā
vedyāṃśaprādhānyamavalambate / atha śivatāyāṃ
candrāderbhāvāntaragrahaṇamāha śivapade analapadakaḥ pramātā śivapade
vedakasya vyāpakatvāt tatra himaguścandraḥ vedyaṃ prameyaṃ vyāpyatvāt iha
śivatāyāṃ turyaraviḥ abhedajāgradrūpo ravisturyaraviḥ jñānāgryabhāgaṃ
vedanapradhānāṃśakaṃ vyāptimattayā pradhānabhūtavedakāṃśaṃ pramāṇaṃ
bhavati / ayaṃ suptyādisvapnāntamārge viveka iti veditavyam

30

p. ३३)
caityapramāturiha yajjaḍameva mānaṃ
taccitpramāṇamanujīvati taddhi caityam /
cittattvameva niyamādanujīvadetan-
nātyaśnute svamiva cittadidaṃ vibhedi

30

atha visargarūpasya vedyapramāturbhedarūpatopapattimāha -
caityapramāturityādi / iha jāgranmadhyamapadake mārge caityapramātuḥ
caityarūpasya pramātuḥ jaḍameva kriyārūpatayā jaḍameva yāvanmānaṃ
pramāṇaṃ vedyakavalanasādhanaṃ taccitipramāṇaṃ citaḥ sādhanabhūtaṃ
jñānarūpaṃ pramāṇamanujīvati anuprāṇiti / atrāyamabhiprāyaḥ paśutve
vedyasya kavalayataḥ pṛthivyādirūpasya vedyapramātustatkavalane vyāptau
sādhanaṃ śabdādipañcakaṃ śabdādibhiḥ khalu svadharmabhūtaiḥ sādhanaiḥ
pṛthivyādayo vedakaṃ badhnanti / tatra śabdādayo jaḍatvādvedakasya sādhanaṃ
vimarśarūpatvādajaḍaṃ śrotrādikamanujīvanti / śrotrādīnāmeva
śabdādivyāptyanusandhānena śabdādīnāṃ vyāptiprasādasiddhiriti bhāvaḥ / ato
vedyapramāṇasya vedakapramāṇasāpekṣakāryakāritvam / tacca caityaṃ
pramātṛcittattvameva niyamādanujīvati / cittattvābhāve
caityavyāptyanusandhāturabhāvāccaityavyāpterasiddhireva / api ca
caityasvarūpasyāpyasiddhiḥ prathata iti caityavyāptipade citaḥ
śirodarśanamavaśyamiti cidvyāptipade caityoccheda iva caityavyāptipade cito
nocchedaḥ / ataścaityaṃ svavyāptipade citsahitameveti bhedasyopapattiriti tātparyam
/ cit svamivātmānamiva etaccittattvaṃ karma nātyaśnute nātyantamutsādayati
tattasmātkāraṇādidaṃ caityaṃ vibhedi bhedavat

31

p. ३४)
jāḍyādacinna vimṛśatyapi mātṛbhāve
tāṃ citkaleva gilitātmapadāṃ mṛśanti /
mohena kalpayati mātṛdaśāmamuṣyā
vyāptirhi mātṛpadalakṣaṇatopapannā

31

uktamevārthaṃ sphuṭīkaroti - jāḍyādityādi / acit caityaṃ mātṛbhāve'pi
svavyāptikapade'pi jāḍyāddhetorna vimṛśati / na hi pṛthivyādau
caityavimarśaḥ tāṃ ayati saṃpādayati / evaṃ cedvimarśavato vedakasyeva
vedyavyāptipade'pi pramātṛtvamastviti cet netyāha / avyāptermātṛlakṣaṇatvaṃ
vyāptimātratāvacchinnapramātṛlakṣaṇarūpavimarśavato'pi vedakasya
tṛtīyapadamapi vyāpyatvābhimānadoṣeṇa vyāpyatvānna pramātṛtvamiti
tātparyam

32

mānaṃ tṛtīyapadabhāgapi bāhyatastu
madhye vimiśraṇamidaṃ khalu meyamātroḥ /
miśraṃ hi madhyamapade nikhilasya dṛṣṭaṃ
dvairūpyamasya ca napuṃsakatā ca dhāmnaḥ

32

idānīṃ sparśārdhasya jāgradrūpasya pramāṇātmanaḥ sūryasya
meyamātṛmiśrarūpatayā tadubhayasiddhyanantaraṃ siddhirāpanneti tṛtīya
(padatve svīkṛte) svayaṃ kṛte svapadaucityaṃ kathaṃ
madhmamarūpadvitīyapadaucityamityāśaṅkāṃ pariharati - mānamityādi /
mānaṃ pramāṇaṃ tṛtīyapadabhāgapi bāhyatastu madhyaviśrāntipade
nirāgraharūpeṇa siddhasvarūpayormayamātrorbāhyatayā'nyonyavyātisvabhāvatayā
tatsvabhāvaparigrahasannāharūpapramāṇasya dvitīyakakṣyārohitvam / etaduktaṃ
bhavati / viśrāntāvantarmukhayormeyamātroranyonyavyāptyāgrahānudayātsvā##-
tayorāgrahodayenābhimukhyaṃ bhajatormadhye pramāṇapadāvirbhāva iti
veditavyam / atastṛtīyapadatvaṃ bahirmadhyakakṣyāroheṇa dvitīyapadatvaṃ
pramāṇasyeti niṣkarṣaḥ / akṣarārthastu mānaṃ tṛtīyapadabhānyapi bāhyatastviti
bāhye viśeṣakathanādidamantareti gamyate / bāhyatastu madhyam / atropapattimāha
- idaṃ pramāṇaṃ meyamātroḥ vimiśraṇaṃ
anyonyabhāvagrahaṇamārgatvātsannipātapadaṃ vyāmiśraṇapadasya
madhyatvopapattimāha / nikhilasya vastuno'horātrādermiśraṃ sandhyārūpaṃ padaṃ
madhyamapade dṛṣṭaṃ tasya dhāmnaḥ padasya dvairūpyaṃ dvisvabhāvatvaṃ
śaktiśivātmakatayā strīpumātmakameyamātṛsaṅkaratayā napuṃsakatā ceti
veditavyamiti śeṣaḥ

33

p. ३५)
raśmīnanūdayati bimbamataḥ svareṣu
sargaḥ sitāṃśuraṇubindurinaśca kādau /
yādau śikhī mahitabinduriti trikhaṇḍyā
varṇakrameṇa viditaṃ trimahomayatvam

33

atha svarādīnāṃ prasiddhaṃ candrādibhāvaṃ sopapattikaṃ pratipādayati -
raśmīnityādi / bimbaṃ sūryādīnāṃ bimbaṃ raśmeranu kiraṇānāṃ
paścādudayati / avayavodayānantaramavayavyudaya iti bahumatamityarthaḥ / ataḥ
tasmātkāraṇāt svareṣu visargaḥ sitāṃśuścandraḥ adhiṣṭhitaśceti śeṣaḥ /
akārādivindvantānāṃ pañcadaśasvarāṇāṃ visargāpekṣayā
prathamoccāraṇameva prathamodayopalakṣakatayā candrakalātvasamarpakam / evaṃ
cākārādibindvantapañcadaśasvarāḥ kalāḥ ṣoḍaśakalārūpo
visargaścandrasvarūpamityupapāditam / tathaiva kādau sparśakadambake
aṇubinduḥ paricchinnabinduḥ anyonyāntargatameyamātṛmiśrasvabhāvatayā
sā(?)pādibhāntacaturvarṇakalādvayarūpāṅgāṅgirūpaḥ inaḥ
sūryo vādhiṣṭhāteti śeṣaḥ / sūryasya dvisvabhāvatvādakṣaradvayātmakāḥ kalāḥ
/ ataḥ kakārādinakārāntairviṃśatyā varṇairdaśakalāḥ sampadyante / tāsāṃ ca
pūrvavadavayavakalātvavivekaḥ / ekādaśyā dvādaśyāśca kalāyā
yādisvarūpāyāśca tathā / yaralavādau varṇagaṇe mahitabinduḥ
(atropetavyaḥ) anagnyopetavyaḥ śikhī analaḥ adhiṣṭhāteti śeṣārthaḥ
pūrvavat iti varṇakrameṇa trikhaṇḍyā mātṛkākhaṇḍatrayasya trimahomayatvaṃ
candrāditejastritayasvabhāvatvaṃ viditam / atrāyaṃ sāro bindu kṣakārādeḥ
sāmpradāyikopadeśaḥ prākpratipādite svapnamadhyapade mārga iva atrāpi
jāgranmadhyapade mārge
caityacitparyāyayorvisargabindvoranyonyanilīnatālakṣaṇaśleṣaḥ
suptyādipadatrayāvabodhake svarādikhaṇḍatraye vibhāvyaḥ / svareṣu
tāvadekamātradvimātrarūpā binduvisargakalāḥ
prathamadvitīyoccāraṇopalakṣitayorantarbahiḥkakṣyayoḥ sthitāḥ / tathaiva
tatparyante samuccāraṇaprayatnopalakṣitāntarbahiḥ prasaraṇau binduvisargau tau
tadatra jaḍaviśrāntipadasuṣuptau bahirvisargo'ntarbinduriti śakterabhyantare śiva iti
caityaparyāyaśaktitattvādyavasthādayaḥ / athājaḍaviśrāntirūpasvapnāvabodhake
vyāpakavarge yavargasyeṣatspṛṣṭāviṣayatvena bhedapramātṛkalātvāt
visargakalātvaṃ śavargasya
vivṛtatāviṣayatvenābhedapramātṛbindukalātvapravṛttinivṛttimelanātmano
vyāpakavargasya ubhayaparyantagatau makārakṣakāro
bhedābhedakalādhiṣṭhātārau visargabindū / atrāpi
prathamadvitīyoccāraṇopalakṣite antarbāhyakakṣye ato bindugarbhe visarga iti
śakterabhyantare śiva ityasya svapnātmano viśramapadasya
śivatattvatayādhyavasāyaḥ / athānyonyagrahaṇapadajāgarāvasthābodhake
sparśaskandhe
kāryajñeyarūpapṛthivyādigandhādirūpadaśaviṣayakaraṇajñānasādhanarūpap
āyavādighrāṇādidaśendriyayogāddaśakalāniṣpattiḥ / tatra viṣayāṇāṃ
jaḍatvādvisargarūpatā indriyāṇāmajaḍatvādbindurūpatā / atra grahaṇapade
kādīnāṃ prathamoccāraṇarūpaḥ
pūrvanipāto'bhyarhiṃtagrāhakatvamabhivyaktidvārā vedyatattvasya
prathamavyāptimupapādayait / suptisvapnayostu viśrāntipadatvādbinduvisargayoḥ
pūrvanipāto'bhyarhitaviśrāntitābhinnāntaratyantanilīnatāmāpādayati / iti
niravadyaṃ prameyaṃ sparśaparyante
pādibhāntavarṇacatuṣkasaṃbandhidvidvivarṇaniṣpannaṃ kalādvayaṃ
vinduvisargarūpamadhiṣṭhātṛdvayaṃ pramāṇakalānāṃ meyamātṛmiśratayā
dvidvivarṇaniṣpannatvādvarṇacatuṣkeṇādhiṣṭhātṛtadaṅgabinduvisarga##-
visargāṃśavyāptiḥ pravṛttipade / atha nivṛttipade vedakavyāptyāṃ
khaṇḍatraye'pi vindvaṃśavyāptirityanusandheyam

34

p. ३४)
khaṇḍakrameṇa śaśino dahanāṅgatoktā
tadvyutkrameṇa jaḍabhānuguṇatvamagneḥ /
khaṇḍeṣuca kramavilomajapena caitya-
cityoḥ parasparapadākramarītiruktā

34

khaṇḍatrayasya prathamaṃ svarādipāṭhastadanantaraṃ vyāpakādipāṭhaśca
prathamaṃ vedyena vedakākramaṇaṃ paścādvedakena vedyākramaṇaṃ bodhayatīti
uttareṇa sūtreṇāha - khaṇḍakrameṇetyādi / khaṇḍakrameṇa
svarādikhaṇḍānāṃ krameṇānulomapāṭhena śaśinaścandrasya dahanāṅgatā
dahanaḥ aṅgaṃ yasyeti vigrahaḥ / tadbhāvastattā / uktā / tadvyutkrameṇa teṣāṃ
khaṇḍānāṃ vyutkrameṇa vilomapāṭhena agneḥ jaḍabhānuguṇatvaṃ
jaḍabhānuścandraḥ guṇo'ṅgaṃ yasyeti vigrahaḥ / pūrvavat
uktamityanuṣañjanīyam / a(tra)khaṇḍānāṃ kramavyutkramoktyā
akārādikṣakārāntavarṇānāṃ kramavyutkramapāṭhoktirasatī sphuṭeti
sphuṭatvāyāha - khaṇḍeṣu ceti / khaṇḍeṣu ca kramavilomajapena kramaḥ
anulomaḥ vilomastadviparyayaḥ tathāvidhena japena caityacityorvisargabindvoḥ
parasparamākramarītiḥ ākramaḥ ākramaṇaṃ rītiḥ prakriyā uktā / anulomajapena
caityena cidākramaṇaṃ vilomajapena citā caityākramaṇamiti yojanā

35

p. ३८)
svapnaśca jāgradapi vāsarapūrvayāmau
turyaṃ padadvayavaduttarayāmayugmam /
suptisturīyalayabhuḥ prathamaṃ kṣapārdhaṃ
svapnaprajāgaradaśālayabhūrdvitīyam

1

iti śrīmātṛkācakraviveke tātparyavivekaḥ prathamaḥ khaṇḍaḥ

35

atha svapnamadhyame mārge daśānāṃ punaḥ punarāvṛttyā kālarūpatāṃ
vyavasthāpayati - svapnaścetyādi / ahorātrarūpaḥ khalu kālaḥ
aṣṭayāmātmakaḥ / tatra svapnaśca jāgradapi vāsarasya prahamayāmaḥ svapnaḥ
suṣuptirūpiṇyā rātreranantaraṃ pravartamānatvāt / vāsarasya dvitīyayāmo
jāgratsvapnānantaraṃ pravartamānatvātgrāhakarūpeṇa pramāṇarūpabheda
sphuraṇaparamāvadhitvācca padadvayavat /
nivṛttijāgratsvapnarūpapadadvayayuktaṃ turīyam uttarayāmayugmaṃ vāsarasyeti
saṃbandhaḥ / tatra turyajāgrattṛtīyayāmabhedaḥ saṃsārasya
nivṛttiprāramabharūpatvāt turyasvapnaścaturthayāmaḥ bhedaraveḥ rūpajāgrato
bhedasantāpasyātimātranivṛtteḥ / atha tūrīyalayabhūḥ
uktanivṛtījāgratsvapnarūpaturīyatādaśāviśrāntibhūmiḥ suptiḥ / suptiḥ khalu
bhedābhedarūpāṇāṃ saṃsāradaśānāṃ viśramapadaṃ kāraṇarūpatvāt /
atasturyajāgradviśrāntapadaṃ suṣuptirūpiṇyā rātreḥ prathamayāmaḥ /
turyasvapnaviśrāntapadaṃdvitīyayāma iti turīyalayabhūḥ suptiḥ prathamaṃ
kṣapārdhaṃ yāmadvayaṃ svapnajāgaradaśālayabhūḥ suptiḥ dvitīyaṃ
kṣapārdhaṃ svapnaviśramapadaṃ tṛtīyayāmo jāgradviśramapadaṃ
rātricaturthayāma iti samyaganubhavatāṃ hṛdayaṅgamaprameyatayā
mantrārthaprāṇabhūtatvāccaitadupadiṣṭam / atha
prakaraṇaparisamāptivācyagranthasyopapattimannāmoddeśamupadiśannetarasya
granthaprameyāṅgatāṃ sphuṭīkaroti - itītyādi / atra mātṛkāśabdasya
tantreṇa dviruktiravagantavyā tena mātṛkā ca mātṛkācakraṃ ceti labhyate /
tayorviveko'treti vigrahaḥ / mātṛkā mantro mātṛkāyāścakraṃ
mātṛkācakraṃ mātṛkāvarṇasanniveśavaśena saṃbhūtaṃ cakraṃ
mātṛkaiva cakrākāreṇa sanniveṣṭeti bhāvaḥ / tahā hi manvasre
akārādyaukārāntacaturdaśasvareṣu vindukalānāṃ saptānāmekabhāge
sanniveśaḥ visargakalānāṃ saptānāmanyabhāge cakramadhye pratikoṇaṃ
koṇābhyantarabhāgavibhāviteṣu caturdaśa daleṣu
dalamūlavibhāvitavṛttākāradalatatkarṇikāvṛttarūpadalasahiteṣu ṣoḍaśasu
ṣoḍaśadalapadmarūpavindorvisargacandrasteṣveva daleṣu
ekaikadalavyavahitadalāṣṭakasaṃbhāvitāṣṭadalapadmabimbo binduvahniriti
binduvisargavargayoḥ
p. ४०)
sanniveśaḥ visargavyāpteḥ prādhānye visargasya bahirniveśaḥ
bindostvantarvyāpyatvenābhimatatvādbinduvyāptau bindupade bāhyatvābhimānaḥ
visargapade'ntarabhimāna ityabhimānasyobhayākārasaṃbhavādanavadyam /
daśārayugme vis'yendriyarūpaviṃśativarṇānāṃ viṃśatikoṇeṣu
yathābhimukhyaṃ sanniveśaḥ bahirdaśārabāhye
vidikcatuṣṭayopalakṣitamarmacatuṣṭayasya
pratipadamantarbhāgavibhāvitatrikoṇacatuṣṭaye
prakṛtyādimano'ntatattvarūpāṇāṃ pādibhāntānāṃ sanniveśaḥ / athavā
vedyavedakarūpe kādibhāntavarṇakadambake kādayo dvādaśavarṇā vedyarūpā
avarohakrameṇa bhakāraprabhṛtidvādaśavarṇā vedakarūpāḥ teṣāṃ
yathākramamanvayena dvādaśakalāniṣpattiḥ / tatra prathamataḥ kalādvayaṃ
bimbarūpaṃ itarāḥ kalā avayavabhūtāḥ koṇeṣu sanniveśyāḥ /
vedyavedakavyāptiprakriyā pūrvavat / aṣṭakoṇe ekato bhāge caturṣu koṇeṣu
yādilāntavarṇacatuṣṭayasanniveśaḥ / anyato bhāge caturṣu koṇeṣu
śādihāntavarṇacatuṣkavinyāsaḥ / yādicatuṣkamūle śādicatuṣkānte ca
trikoṇabindurūpacakradvaye guṇatrayāvṛtaguṇottīrṇajīvaśivarūpayoḥ
makārakṣakārayoḥ sanniveśaḥ tayoranyonyavyāpakatayābhimukhyena
cakrādyantopalakṣake cakramadhye viniveśa ityanavadyam iti
varṇasanniveśaprakriyā kiñcidunmīlitā mantrārthānurodhena
matimadbhirvarṇasanniveśāccakre viśeṣavattayā kṛto'pi
arthāviśeṣābhāvātpratipāditena savarṇānurūpeṇa anurudhyata ityanavadyam /
dvivekarūpaḥ / idaṃ ca prakaraṇaṃ granthatātparyaprameyamityuktamiti śivam

1

vidyāmātṛvivecane purabhidaḥ prajñāpi
saṃmuhyatītyarthāddaśārayutadvidaśāracaturviṃśatidalaviveke tannetyanena
kalādvādaśake raverdaśāvayavakalā sadvisvarūpakale veditavye / aṣṭakoṇe
caivamaṣṭadalaviveke vahnyavayavakalā /
p. ४१)
cakraṃ (tritrikakoṇa) yatsaṃniveśovahirmanvastre prathitastadatra na hi me
garhā pramāde girām //
māturmantratanormiṃthaśca samaye mayayanyato durlabha /
svāṅgakrīḍanayogyatāvitaraṇādyat (?)putrako'haṃ kṛtaḥ //
śivānandena muninā deśikādeśavartinā /
vyākhyātaṃ mātṛkācakraviveke prathamaṃ padam

1

atha dvitīyaḥ khaṇḍaḥ /
māyābalātprathamabhāsi jaḍasvabhāvaṃ
vidyodayādatha vikasvaracinmayatvam /
suptyāhvayaṃ kimapi viśramaṇaṃ vibhāti
citrakramaṃ cidacidekarasasvabhāvam

36

atha mantrakhaṇḍānāṃ daśācatuṣṭayābhidhānaprakriyāṃ
pratipadamārabhamāṇastatrādau jīvaśivayorviśrāntipadatvena
sarvasaṃsārabījarūpatayā cābhyarhitāṃ suṣuptiṃ tadavacchedake svarakhaṇḍe
vitatya vivariṣyan jaḍājaḍarūpa(ta)yāsupti(pte)rekapade
sāmarasyena sthiticamatkāramabhiṣṭauti / māyetyādi / cidacidekarasasvarūpa
cidacitostattvayorya eko rasaḥ gajavṛṣabhacitranyāyādanyonyā'virodhena
ekapadānupraviṣṭobhayatattvamadhyasambhūto rasaḥ / yatra rase jaḍasyā'jaḍasya ca
tattvasya pratyekaṃ bhāgakaraṇaṃ vinā sarvata eva svarūpānupraveśaḥ
yadaikasmiṃśictraviśeṣe gajavṛṣabhayoḥ pratyekamanupraveśo bhāgakaraṇaṃ
vinaiva sākalyena tadvat / so'yaṃ jaḍājaḍamadhyaikarasaḥ svabhāvaḥ svarūpaṃ
yasya tatsuptyāhvayaṃ suptiriti vyavahriyamāṇaṃ kimapi anirvacanīyaṃ
anubhavaikavedyamiti yāvat / viśramaṇaṃ viśrāntiḥ vibhāti
sarvasyānubhavaviṣayaṃ sphurati / etatsuṣuptiviśramaṇaṃ viśeṣaṇa mukhena
sphuṭaṃ vyutpādayati / citreti māyetyādi ca / citrasyā'lekhyaviśeṣasya
gajavṛṣabhaśleṣakādeḥ krama iva kramaḥ prakāro yasya tat / ekasminneva
suptiviśrame jaḍājaḍaparyāyayorvisargabindvoḥ pratyekaṃ sarvato'nupraveśa iti /
citraviśeṣasādṛśyaṃ suptidaśāyā jaḍatvaṃ tāvatsarvasyānubhavasiddhatvāt
sampratipannam / ajaḍatvaṃ tu etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti
suptyantasambhāvitasuṣuptisukhānuvādena gamyate / citraśabdasya
adbhutārthatvamapyavagantavyam / ekasyāṃ suptau
anyonyaviruddhajaḍājaḍasāmarasyamadbhutamiti / evaṃ suptiviṣayayoḥ
jaḍājaḍapratītyormadhye jaḍapratīteḥ prāthamyamupapādayati māyeti / māyaiva
vidyāto balīyasī bāhyakakṣyāvilasanaśīlatayā pāścātyasphūrtiḥ
sphūrtiprāthamyalakṣaṇaṃ balīyastvaṃ na labhate / utpattau tu vidyāyā eva
prāthamyaṃ na māyāyāḥ ato māyābalāt suptiviśramaṇaprathamabhāse
jaḍasvabhāvaṃ atha vidyodayādavikasvaracinmayatvaṃ citsāmarasyena
nispandasye(syai)va (cit)tattvasya
yugapajjaḍājaḍānyonyavyā(pti)pirūpaspandaṃ camatkāraśceti /
sāmarasyajaḍājaḍaparyāyāṇāmicchājñānakriyāṇāṃ yāmalatvameva
siddhāntatayā mantreṇocyata ityavagantavyam / ataḥ suptyādidaśāsu sāmarasyaṃ
spandadvayaṃ ca yāmalaṃ ca sarvato vibhāvanīyam / icchājñānakriyāparyāyasya
sāmarasyaspandadvayātmanaḥ padatrayasya yāmalatvādeva etadanantarametaditi na
kramo niyataḥ // ata eva tattritayabodhakānāṃ mantrakhaṇḍānāṃ na
paurvāparyakramaḥ / tadātmano mahācakrāṅgabhūtacakratritayasya ca na
kramaniyama iti sarvatra skandhatrayasya pratyekaṃ prādhānyābhivyaktyarthaṃ
tattadādyāvartaprakriyā prāgupapāditā // १

2

p. ४४)
mātā nabhaḥkṣitivimiśrapadaṃ pramāṇaṃ
vāyuḥ śikhī ca salilaṃ ca mahī ca meyam /
jñānātmapūrvapaṭhitaṃ yugalatraye'pi
paścādudīritamihābhimataṃ kriyātma

2

atha svaravarṇaprastāve sarvavarṇānāṃ sāmānyabhūtaṃ
bhūtapañcakābhidhāyakatvaṃ vyutpādayiṣyan bhūtapañcakasya
sakalasaṃsārakalāpabhūtapramātṛpramāṇaprameyātmatāṃ vyutpādayati /
mātetyādi / nabhaḥ kṣityorvimiśrapadaṃ mātā / dehātmanoḥ
pṛthivyākāśarūpayorubhayorapi pramātrabhimānaviṣayatvāt / vāyuḥ śikhī ca
ubhayaṃ pramāṇaṃ śikhī vahniḥ salilaṃ ca mahī ca ubhayaṃ prameyaṃ
dehātmanoranyatarasmin pramātṛtvābhimāne itarasya prameyatvamiti /
pṛthivyākāśayorubhayorapi prameyatvaṃ sambhavatyeva /
atrā(kāśā)tmanaḥ pramātṛtvapakṣāpekṣayā pṛthivyāḥ
prameyatvamuktamiti mantavyam // jñānakriyayorita retarā'vinābhāvasvabhāvatvāt
// pramātrādipadatraye pratyekapadaṃ tayordvayorapi sthitiriti tadvibhāgamāha
jñānātmetyādi / yugalatraye'pi nabhaḥkṣitivāyuśikhisalilamahīrūpe
yugmatrayapūrvapade tannabhovāyusalilarūpaṃ jñānātmā / paścādudīritaṃ
kṣitiśikhimahīrūpaṃ kriyātma / jñānampramātā ākāśaḥ kriyā pramātā
kṣitirūpo dehaḥ jñānaṃ pramāṇaṃ vāyuḥ kriyā pramāṇaṃ vahniḥ jñānaṃ
prameyaṃ salilaṃ kriyā prameyaṃ mahīti vibhāgaḥ / ayaṃ vibhāgaḥ uttaratra
jñānakriyāpramātroritaretaravyāptau pramāṇādipadadvaye'pi tattadaṃśatvaṃ
bhavediti tatropayuktatayā'tra pradarśita iti mantavyam

3

p. ४५)
varṇāḥ svavāyuśikhitoyadharāḥ krameṇa
syuḥ kaṇṭhatālukaśiroradanoṣṭhajātaḥ /
sthānoccayāpacayajau mahadalpabhāvau
syād vyutkramaḥ paśupade salilānilādau

3

evaṃ pramātrādirūpatayā sakalasaṃsārakalāpasya bhūtapañcakasya
varṇabodhyatvaṃ sambandhapravacanapūrvaṃ vyutpādayati - varṇā ityādi /
kaṇṭhatālukaśiroradanoṣṭhajātāḥ kaṇṭhādipañcasthānasambhūtā varṇāḥ
akārakavargahakārāḥ kaṇṭhajāḥ ikāracavargayakāraśakārāstālujāḥ
ṛkāraṭavargarephaṣakārāḥ śirobhavāḥ ḷkāratavargalakārasakārā
dantajātāḥ ukārapavargavakārā oṣṭhajā iti vaiyākaraṇamatānusāreṇa veditavyam
/ ubhayasandhirūpāṇāṃ sandhyakṣarāṇāmubhayarūpatā kūṭākṣarasya
sthānakūṭajanyatvamiti vivekaḥ / kaṇṭhādyoṣṭhāntapañcasthānajātā varṇāḥ
krameṇa khavāyuśikhitoyadharāḥ ākāśādipṛthivyantapañcabhūtabodhakāḥ /
bodhyabodhakayorabhedopacārādvarṇānāmākāśāditvoktiḥ /
kaṇṭhādisthānajātānāṃ varṇānāmākāśādibodhane sambandhamupapādayati
- sthāneti / mahadalpabhāvau ākāśādīnāṃ mahāvṛttyalpavṛttitvena
mithaḥ prasiddhānāmanyonyāpekṣayā mahānalpaśca ubhau bhāvau svabhāvau
sthānoccayāpacayajau sthānasya kaṇṭhādeḥ uccayaḥ uccatvaṃ apacayo nīcatvaṃ
tābhyāṃ jāyete sambhāvyete iti tajjau / ayamatrābhiprāyaḥ - varṇānāṃ
suptyādidaśāvabodhane yathā sadṛśyaṃ sambandhaḥ
teṣāmākāśādyavabodhane ca sādṛśyameva sambandhaḥ / sthānapañcake
kaṇṭhasya sarvonnatasthānatayā tadbhavo varṇo mahāvṛttirbhūtapañcake
mahāvṛttimākāśaṃ sādṛśyenāvabodhayati / evaṃ tālubhavaḥ
śirobhavādyapekṣayā mahāvṛttirāsyādyapekṣayā mahāvṛttiṃ vāyuṃ
sādṛśyenaiva bodhayati / evamanyadapyūhyam / śirasaḥ pañcasu sthāneṣu
madhyatvenābhimatatvāt sarvoccatvaṃ nā'śaṅkanīyam /
kaṇṭhajādīnāmākāśādibodhanaṃ paśupade vyutkramaṃ bhajatītyāha syādityādi
/ caityavyāptimatkhalu paśupadaṃ tatra vyāptiparigraheṇa pṛthivyā
ākāśabhāvaḥ vyāptibhraṃśādākāśasya pṛthivībhāvaḥ / tathā
nīlakaṇṭhajairvarṇairākāśabhāvaṃ prāptā pṛthivyucyate /
tālubhavairvāyubhāvaṃ prāptaṃ salilamucyate / śirobhavairajaḍāṃśakasyāhāro
jaḍāṃśakoṭirvahnirucyate / vahnirjaḍājaḍarūpaṃ tejaḥ vāyurajaḍarūpaṃ tejaḥ
salilaṃ jaḍateja iti jāgratskandhe vakṣyamāṇatvāt / dantyauṣṭhyavarṇaiḥ
pṛthivyudakarūpau vāyavākāśāvucyete / sarvatraiva kriyā vyāptimatī paśupade
kriyārūpā pṛthivyeva jñānāṃśaṃ jalaṃ vyāpnotīti dantyoṣṭhyayoḥ
pṛthivījalabodhakatvamevopapannam / lakāravakārayordantyoṣṭhyayoḥ
pṛthivījalabījatvaṃ prasiddhamiti tato'pīdamupapannam / evaṃ ca varṇā
vivṛtatvādiprayatnopaghaṭitasuṣuptyādisādṛśyena suṣuptyādibodhakāḥ
kaṇṭhādisthānopaghaṭitavyāptitāratamyarūpeṇa ākāśādisādṛśyena
ākāśādibodhakāḥ sambandhadvayānvayena suṣuptyādiviṣayākāśādibodhakā
bhavantīti mantrasya tattvarahasyapratipādakatā paramopapattimatī

4

p. ४६)
icchādvayaṃ bhavati tālubhavoṣṭhyavarṇau
mūrdhanyadantyatanumānayugaṃ kriyādi /
saṅkocabhāvatadabhāvavaśādakāraḥ
sargo'pi bindurapi san śritamātṛbhāvaḥ

4

atha sakalasaṃsārakāraṇarūpāyāṃ suptau
kāryakāraṇayorekarūpyaniyamādvāsanārūpeṇa sarvasaṃsārasaṃvidhānena
bhavitavyamiti / ā(a)kārādiṣu pañcasvareṣu bhedābhedarūpavāsanāṃ
saṃsārasannāhamupadarśayati / icchetyādi / tālubhavauṣṭhyavarṇau ikārokārau
icchādvayaṃ bhavati / jaḍājaḍapramātrorvisargabindvoriti
sūtrāntopadiśyamānavisargabindupramātṛsambandhena labhyate /
ikārokārayorvyāpya pada evecchātvaṃ veditavyaṃnatu vyāpakapade
visargavyāptau / visargarūpaḥ akāra evecchā ikārastatsādhanaṃ bhavati /
akārekārayoḥ kriyātvenekārasya bhāvaḥ / binduvyāptāvapi bindurūpaḥ akāra
evecchā ukārastu tadekākāratāṃ labhate jñānarūpatvāt / tataḥ yadāpi visargo
vyāpī tadā ukārasya bindvicchātvaṃ bindorūparūpatvāt / yadā bindurvyāpī tadā
ikāro visargecchā taduparūpatvāditi vivekaḥ / mūrdhanyadantyau ṛkāraḷkārau
tattanu tatsvarūpaṃ / kriyādimānayugaṃ karmendriyajñānendriyarūpaṃ
pramāṇyugalamityarthaḥ / saṅkocabhāvatadabhāvavaśāt saṅkocabhāvo
bhedarūpatā tadabhāvastvabhedarūpatā / tadvaśāt akāra eva visargo bindurapi
saṃśritamātṛbhāvaḥ pramātṛbhāvaṃ śrayatītyarthaḥ / idamatra rahasyam /
akāra evābhedarūpo binduḥ akāra eva bhedarūpo visargaḥ tayorbinduvisargayoḥ
sāmarasyapadamapyakāra eva / sāmarasyapade niṣpanda evākāraḥ
jñānakriyārūpabinduvisargecchārūpeṇa bahiḥspandacamatkāraṃ parigṛhṇāti /
tatrādau yadā visargarūpeṇa spandate tadā
pramātṛbhūtavisargarūpākāraspandasamakālameva
ikārādivarṇacatuṣṭayātmakastrīpuṃrūpaḥ saṃsārakalāpaścākāragarbhādeva
bahiḥspandate / yadā bindurūpeṇākāraspandaḥ tadā bindunā pramātrā sahaiva
nivṛttirūpaḥ prāguktavarṇacatuṣṭayātmakaḥ saṃsārakalāpaḥ
pūrvavadakāragarbhādeva spandate / tadevamakāra eva sāmarasyapadamakārasyaiva /
binduvisargarūpeṇa bahiḥ spandanamakārādeva
sakalasaṃsārakalāpabhūtabhūtapañcakotpattirakāra eva
mātṛkodayaviśrāntisthānamityupaniṣat

5

p. ४८)
mūladvaye sphurati mātṛyamastadanta-
ricchādvayaṃ bhavati mānayugaṃ tadantaḥ /
etatsamaṃ padamato viṣamaṃ dvirūpaṃ
caityocchraye sphurati jātu ciducchraye ca

5

athānantaravarṇagarbhe vāsanārūpeṇāvasthitasvaspandadvayavaśāt bahirvilasitasya
visargabindusaṃsāradvayasannāhasaṃsthānasya padasvarūpaṃ darśayati /
mūletyādi mūladvaye saṃsārakalāpapadasya ubhayormūlayoḥ mātṛkāyugaṃ
visargavindurūpaṃ pramātṛyugalaṃ sphurati tadantastayorantaḥ vyāpyapradeśe
icchādvayaṃ ikārokārarūpaṃ yathāyogaṃ bhavatīti sambandhaḥ visargasyāntaḥ
sannidhau ikāraḥ bindorantaḥ sannidhau ukāra iti yojanā / tadantastayoricchayorantaḥ
vyāpyapradeśe mānayugaṃ ṛkāraḷkārarūpaṃ pramāṇadvayaṃ bhavatīti
pūrvavatsambandhaḥ / visargādakārādārabhya akārekāra##-
samaṃ visargabindvoḥ samavyāptau padaṃ ataḥ asmātpadādviṣamaṃ
asamānarūpaṃ padaṃ dvirūpaṃ bhavati / jātu kadācit
caityocchrayayorvisargavyāptau bindorakārasyādarśanaṃ ukārarūpeṇaiva
tadavasthānamiti pañcāṅgatvaṃ jātu ciducchraye cidvyāptau
visargarūpasyākārasyādarśanaṃ ikārarūpeṇaiva tadavasthānaṃ ukārasyāpi
bindāvakāre'pyaikarūpyamiti caturaṅgatā evaṃ viṣamaṃ padamuttaratra
pratipādanaparīkṣayā yojanīyam / pañcāṅgakasya visargapadasya
suptyādyavasthātrayasambhāvite trairūpye pañcatrikoṇāḥ sampadyante /
caturaṅgasya bindupadasyāpi tathātve catvārastrikoṇāḥ sampadyante / tathā ca
pañcatrikoṇarūpasya śaktiparyāyasya visargasya catustrikoṇarūpasya
śivaparyāyasya bindoḥ samapade anyonyaśleṣeṇa navatrikoṇaśleṣātmanaḥ
śrīmahāyantrasya sampattiriti veditavyam

6

p. ४९)
sāmyaṃ bhavetprakṛtamatra camatkriyaiva
vaiṣamyamadbhutatarā hi vimarśavṛttiḥ /
niṣpandatāṃ samapade satataṃ bhajantī
praspandate ca cidacitkalitocchritatvāt

6

uktamaryādayā navāṅgarūpasya samapadasya pañcāṅgarūpasya visargapadasya
caturaṅgarūpasya bindupadasya ca madhye svābhāvikavaikārikakakṣyāvibhāgaṃ
darśayati - sāmyamityādi / atra samaviṣamarūpe padatraye sāmyaṃ samatvaṃ
prakṛtaṃ bhavet / yadyapi yāmalanyāyena padatrayasya paurvāparyābhāvāt
svābhāvikāgantukaparyālocanāyā niravakāśaḥ tathāpi
niṣpandaviśrāntirūpatvena samapadasya svarūpapadadvayāpekṣayā
nirvikāratvamanubhavapade sphuratīti tasya prakṛtatvaṃ mūlarūpatvamiti yāvat /
vaiṣamyaṃ spandarūpaṃ viṣamatvaṃ tu camatkriyaiva camatkāramātrameva tatrāpi
paryālocane niṣpandasvabhāvasya bhittibhūtasyānuvṛttatvāt / kathaṃ
spandāspandayorviruddhayoḥ sāmānādhikaraṇyamityatrāha - adbhutetyādi /
vimarśavṛttiḥ sakalasaṃsāramūlabhūtasya mahāprakṛtervimarśasya
vṛttirvyāpāraḥ adbhutatarā hi / tadevādbhutataratvamabhidhatte
niṣpandatāmityādi / samapade satataṃ nityaṃ niṣpandatāṃ bhajantī /
cidacitkalitocchritatvāccidacitoḥ pramātrā(trāḥ)
saṃyojitavyāptirūpocchritatvāt praspandate ca yaugapadyena
niṣpandaspandadvayaprakriyā caivaṃ niṣpandasvarūpānubhavakāle spandadvayaṃ
vyavṛttirūeṇā'nubhūtata eva / atra niṣpandaviśrāme spando na sphuratīti
spandadvayamanusandhāya khalu tadasphuraṇamanusandheyam // ao niṣpande pade
vyāvṛttiviṣayatayā spandayoranubhavo'pi niyata eva / evaṃ
jaḍaspandānubhavakāle viśrāntyajaḍaspandayorvyāvṛttiviṣayatayā'nubhavaḥ
ajaḍaspandānubhavakāle ca viśrāntijaḍaspandānubhavaścaivameveti / athavā
sandhirekākāratayā caitramaitrādīnāmekatve caitro viśramate maitro bahirmukhaḥ
spandate devadatto'ntarmukhaḥ spandate iti yaugapadyaṃ padatrayasya / ato
vimarśavṛttiradbhutatareti yathoktam

7

p. ५०)
caityaṃ yadollasati saṅghaṭitasvakecchaṃ
citsvaṃ svabhāvamaṇumāśrayate nijecchām /
antarbhavedatha cidullasane tu cetyaṃ
pañcāṅgakaṃ jaḍapadaṃ caturaṅgamanyat

7

caityamityādi / prabodhasaukaryāya prāgvyākhyā tasya
visargapadapañcatvabindupadacatuṣṭvaprameyasyedaṃ sūtram / caityaṃ visargaḥ
bahiḥ pṛthivīrūpo'ntaḥprakṛtirūpaḥ yadāsaṅghaṭitasvakecchaṃ
(cavargekāra) cavargākāra ikārapratipādyagandhādyahaṅkārarūpiṇyā
yayā svakīyecchayā svayaiva rūpāntareṇa saṅghaṭitaṃ sambaddhaṃ sat ullasati /
tadā cit aṇum saṅkucitam svamsvasambandhisvabhāvaṃ svarūpaṃ nijecchāṃ
akāra(u)(va)kārapratipā(dya)dyāparimitapramātṛrūp
ām āśrayate tadākāreṇa tiṣṭhati / cidullasane tu caityaṃ visargaḥ tanmayaḥ
parimitapramātā ca antarbhavet / citīti śeṣaḥ / caityasvarūpāntaramicchaiva tiṣṭhati
/ ataḥ kāraṇāt jaḍapadaṃ pañcāṅgakam / anyat ajaḍapadaṃ caturaṅgam

8

p. ५१)
antarbahiḥ karaṇajṛmbhaṇayoradīrgha-
dīrghasvareṣu jaḍasaṃsaraṇaṃ dvirūpam /
e ai iti dvayamihollikhati krameṇa
svīyecchayā padayuge ghaṭanaṃ jaḍasya

8

prameyapramāṇapramātṛrūpakakṣyātrayopalakṣitānāṃ svapnādīnāṃ
kāraṇarūpatayā kakṣyātrayavati suṣuptipade
pañcapañcarūpahrasvadīrghasvaravargadvayavibhaktabinduvisargapadātmikāyāṃ
prameyakakṣyāyāṃ suṣuptisuṣuptau tadviśrāntatatkāraṇa bhūtabhedā
bhedamiśrapramātṛsaṃsāravāsanāṃ vyutpādya idānīṃ
sandhyakṣaracatuṣkarūpe suṣuptipramāṇapade grāhakapadatvāt
bhedādipramātṛsaṃsāravilāsaṃ darśayati - antarityādi /
antarbahiḥkaraṇajṛmbhaṇayoḥ kramādantarbahirindriyasamunmeṣe ca sati
jaḍasaṃsaraṇaṃ parimitapramātṛsaṃsāraḥ dvirūpaṃ
svapnajāgradrūpeṇetyarthaḥ / tatsaṃsaraṇadvayaṃ karma e ai iti varṇadvayaṃ
kartṛ adīrghadīrghasvareṣu pañcapañcātmanā padadvayarūpeṇa sthiteṣvityarthaḥ
/ adhikaraṇasaptamī hrasvasvarapadarūpe adhikaraṇa yekāraḥ
svapnarūpamantaḥsaṃsāramullikhati bodhayati / dīrghasvarapadarūpe adhikaraṇa
yaikāro jāgradrūpaṃ bahiḥ saṃsāraṃ bodhayati / e ai iti dvayaṃ rūpaṃ
sadbodhayatītyatrāha krameṇetyādi / krameṇa padayuge antarbahīrūpe jaḍasya
pramātuḥ antarbahiḥ
p. ५२)
padayorekamātradvimātrākārarūpasya svīyecchayā
antarbahirekamātradvimātrekārarūpayā ghaṭanaṃ sat saṅghaṭṭanarūpaṃ sat
ekāraḥ khalvakārekāraghaṭanarūpaḥ tatraivaikāre akārekārayoḥ
dvitīyamātrāyogena niṣpannatvāt akārekāraghaṭanarūpa aikāraḥ / atredaṃ
hṛdayaṃ / sparśavyāpakabodhyayoḥ jāgratsvapnayoḥ saṃsārapadayoḥ
pratipadamādau prameyakakṣyā madhyataḥ pramāṇakakṣyā antataḥ
pramātṛkakṣyā copalakṣyate / tatkāraṇarūpatayā suṣuptāvapi kakṣyātrayam
tatrādau hrasvadīrgharūpādaśa svarāḥ prameyakakṣyāḥ sandhyakṣaracatuṣṭayaṃ
pramāṇakakṣyā vinduvisargau pramātṛkakṣyā / evaṃ sati prameyakakṣyā
jaḍaviśrāntipadaṃ pramātṛkakṣyā ajaḍaviśrāntipadaṃ pramāṇakakṣyā
jaḍājaḍayoḥ saṃsārapadaṃ tasya saṃsārapadasya viśrāntimūlatvādviśrāntirūpe
prameyapade saṃsthāna(saṃsāra)vāsanā icchādvayaṃ bhavatītyādi
sūtracatuṣṭayena nirūpitā'nena sūtreṇa sandhyakṣararūpe pramāṇapade e ai iti
varṇadvayaṃ jaḍapramāturantarbāhyasaṃsārau pratipādyate /
pramāṇatvātsandhyakṣarāṇāṃ dvidvivarṇarūpatā / suṣupte viśrāntipadatvena
tatrecchāmātrasyaiva saṃsārasyopapattiḥ / akārasya visargasyecchāyāmikāra##-
yoga eva visargasya citpadagrāhakatvamiti / ekārasya grāhyagrāhakobhayarūpatā /
evamaikārādiṣvapi yojyam / svapnapramātureva bahirmukhatvena
jāgratpramātṛtvamiti / ekārasyaiva lakārekāradvitayamātrāyogena
sandhivaśādaikāratvamiti / nāyamaikāra ākāra īkārayogo niṣpannaḥ / tathātve
sandhivaśādekāratvameveti / etena svapnasyā'ntaḥsīmatayā bindupadatvaṃ jāgrato
bāhyasīmatayā visargapadatvamiti sūcitam

9

p. ५३)
antarbhaiḥ karaṇavṛttivaśādadīrgha-
dīrghaṃ svareṣvajaḍasaṃsaraṇaṃ dvirūpam /
o au iti dvayamihollikhati krameṇa
svīyecchayā dvirajaḍasya padasya yogam

9

atha jaḍapramāturantarbahiḥ saṃsārāṇāmokāraukāraviṣayau nirūpayati
antarityādi / antarbahiḥkaraṇavṛttivaśāt pūrvavadantarbahirindriyollāsavaśāt
dvirūpamajaḍasaṃsaraṇaṃ ajaḍapramātṛsaṃsāraṃ
pūrvavadadīrghadīrghasvareṣu padadvayarūpeṣu adhikaraṇabhūteṣu ajaḍasya
padasya ajaḍapramāturbindorityarthaḥ / svīyecchayā antarbāhyakakṣyayoḥ dviḥ
dvivāraṃ yogaṃ saṅghaṭṭanaṃ karma o au iti dvayaṃ kartṛ ullikhati sūcayati /
akārātmano bindoḥ hrasvasvareṣu svīyecchayā ukāreṇa antaḥ pada evayogaḥ /
tasyaiva bahiḥpade dīrghasvareṣu padabhūteṣu dvitīyamātrāyuktayā ukārarūpayā
icchayā dvitīyamātrāyuktasyaikavāraṃ yoga iti / tadyoganiṣpannasvarūpā
aukāraukārāntaṃ yogau sūcayata iti tātparyam / okārākārayoḥ pratyekaṃ
grāhyagrāhakobhayarūpatvāditi vivekaḥ pūrvavat

10

bhede'pi binduravibhedapadevisargo
jñānakriyāsthala tayā'ntarabāhyasīmnoḥ /
dṛṣṭāviha prakaraṇasya balātsvabhāvaṃ
naivāpnutaḥ sphuṭamabhedavibhedarūpam

10

nanu bindurabhedarūpaḥ visargo bhedarūpaḥ kathaṃ bhedapramāturantaḥpade
svapne bindutvaṃ / abhedapramāturbahiḥpade turyajāgrati visargatvamityatrāha /
bhede'pīti / bhede'pi bhedasaṃsāre binduḥ hrasvasvaravargādhiṣṭhātā avibheda pade
abhedasaṃsāre visargaḥ dīrghasvaravargādhiṣṭhātā ca āntarabāhyasīmnoḥ
bhedasvapne turyajāgrati ca jñānakriyāsthalatayā antaḥpadasya jñānasthalatayā
bahiḥpadasya kriyāsthalatayā dṛṣṭau lakṣitau ekāraukārarūpeṇetyarthaḥ / etau
binduvisargau prakaraṇasya balādbhedā'bhedarūpasya prakaraṇasya balāt /
abhedavibhedarūpaṃ svabhāvaṃ bindoravibhedarūpasvabhāvaḥ visargasya
vibhedarūpaḥ taṃ svabhāvaṃ sphuṭamabhivyaktaṃ tathā yathā naivāpnutaḥ
sphuṭasyaiva svabhāvasya naivāpnuta iti niṣedhāt / kiñcitsvabhāve prāpnuta eveti
gamyate / ayamarthaḥ - bhedasvapnapade niviṣṭo binduḥ
bhedaprakaraṇabalādabhedarūpaṃ svabhāvaṃ na sphuṭamāpnoti kiñcidāpnotyeva /
śuddhabhedapadājjāgrataḥ svapne (abhedasparśa) avibhedaḥ
sparśavaśādviśeṣaḥ / evaṃ turyajāgrati niviṣṭo visargo'pi abhedaprakaraṇa
balādbhedarūpaṃ svabhāvaṃ sphuṭaṃ nāpnoti kiñciprāpnotyeva /
śuddhā'bhedarūpātturīyasvapnapadāt turyajāgrato
bhedaspṛṣṭivaśādviśeṣo'styeveti mantavyam

11

p. ५४)
binduḥ kalā api visargakalā guṇāḥ syuḥ
sargaḥ kalā api ca bindukalāṅgabhūtāḥ /
bindvagniraṣṭakala eva visargapāyī
sargastu ṣoḍaśakalādṛḍhabindurinduḥ

11

athāsmin suṣuptipade binduvisargayostatkalānāñca anyonyaśliṣṭatayā'ṅgāṅgi
bhāvaḥ samāna iti pratipādayan binduvisargayoḥ bimbasvarūpaṃ vyutpādayati ##-
visargavyāptyabhimāne satīti veditavyam / atha sargo visargaḥ tatkalā api
bindostatkalānāṃ cā'ṅgabhūtā bhavatīti binduvyāptyabhimāne satīti veditavyam /
atha bindoḥ kati kalāḥ visargasya katītyatrāha - bindvagnītyādi / bindvagniḥ
agnrirūpo binduḥ / aṣṭakala eva hrasvasvarāḥ pañca ekāraukārau dve aṃ iti
svasvarūpamekā kaleti sambhūya bindoraṣṭau kalāḥ bindoraṅgabhūtā visargakalā
aṣṭau santi / tathā ca kathaṃ bindoraṣṭakalatvamityatrāha - visargapāyīti
visargaṃ candrarūpaṃ pivatīti visargapāyī / bindvagniḥ bindāvagnau kalāsahito
visarga ekākāratāṃ bhajatīti vindoraṣṭāveva kalā ityarthaḥ / dṛḍhavinduḥ
svavyāptāvapi anucchinnabinduḥ / taducchede visargasvarūpasyaikyasiddheḥ /
induścandrarūpo visargastu ṣoḍaśakalo'ṅgabhūtābhirbindukalābhiḥ saha
dīrghasvarapañcaka aikāraukāraha(aḥ)kārārūpavisargakalāḥ ṣoḍaśeti
yojanā

12

p. ५५)
bindoḥ kalā api visargakalāśca sapta
saptaitadanvayavaśena caturdaśāram /
bindvagniraṣṭadalapadmagatastadantaḥ
sargaśca ṣoḍaśadalābjagato'sya cāntaḥ

12

idānīṃ binduvisargayostatkalānāṃ ca anyonyaśleṣaṃ mahāyantrasya suṣuptipade
caturdaśāracakre samupadarśayati - bindorityādi / bindoḥ kalā api sapta /
visargakalāśca sapta / ubhayatra avayavikalāṃ vineti vijñeyam /
etatsaptakadvayasyā'nvayavaśena śleṣavaśena caturdaśāraṃ saṃpadyata iti
śeṣaḥ / tadantaḥ tasya caturdaśakoṇasyāntaḥ /
prāgupadiṣṭasuptivibhāvanāmaryādayā bindvāgniraṣṭadalapadmagataḥ / asya
cā'ṣṭadalapadmarūpabimbasya bindorantarvisargaśca ṣoḍaśadalā'bjagataḥ / atrāpi
prākpratipāditaprakriyā'nusandheyā

13

p. ५६)
hrasvasvarāṣṭadalabhāganalo hi dīrgha-
mātrātmaṣoḍaśadalāmbujabhādchaśāṅkaḥ /
candrārkayostriguṇitā'ṣṭakalātmanoḥ syā-
dbindau plutāṣṭakadalātmaniyuktiragnau

1

iti mātṛkācakraviveke suṣuptiviveko dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
idānīṃ prakārāntareṇa bindukalā viviktā / evaṃ visargasya ṣoḍaśadalān
samupadarśayan binduvisargasya tatsāmarasyarūpaṃ padatrayaṃ svaravarge
samupadarśayati - hrasvetyādi / analo binduḥ
hrasvasvararūpā'ṣṭadalapadmabimbagataḥ syāt / śaśāṅko visargaḥ
dīrghamātrātmaṣoḍaśadalāmbujabhāk / aṣṭasu dīrghasvareṣu yā mātrāḥ ṣoḍaśa
tadātmakaṣoḍaśadalāmbujabimbasaṃśrita ityarthaḥ / prativarṇaṃ dvimātratayā
ṣoḍaśamātrāsampanneṣu dīrghasvaravarṇeṣu yadyapyaṣṭau mātrā bindurūpāḥ
bindusāhityeneva visargasaṃsthānaniyamāt tathāpi
bindorhrasvasvararūpaviviktavis'yasaṃbhavāt ṣoḍaśamātrātmakaṃ
dīrghasvarāṣṭakaṃ visargasya vivikto viṣaya ityabhimānaḥ / evaṃ ca
candrārkayorvisargabindvorabhedapadādhiṣṭhāturbindorarkatvamapyanena sūcyate
abhedakhaṇḍasyaikādhiṣṭhātṛtvāt / bhedacamatkārasampattirabhihitatvāt
sāvaśeṣajagatsvāmīkaraṇo'rkaḥ / niravaśeṣajagatsvāmīkaraṇo'nala iti /
tasmādabhedabindorubhayorapi vyavahāra iti bhāvaḥ /
tayorvisargabindurūpacandrārkayostriguṇitā'ṣtakalātmanoḥ
triguṇitāṣṭakalāścaturviṃśatikalāḥ tadātmano bindoraṣṭau kalāḥ / visargasya
dīrghasvaramātrārūpāḥ ṣoḍaśakalāḥ / saṃbhūyobhayoścaturviṃśatikalāḥ
tadrūpayoretayoḥ plutāṣṭakadalātmani caturviṃśatimātrābhiraṣṭau plutāḥ
sampadyante / plutasya trimātratvāt /
p. ५७)
tasminmahābindāvagnau bhedābhedobhayapakṣavyāpitvādayaṃ
mahābinduragnireva / na tu sūryavyavahārasyāpi padaṃ tasminnagnau
tayoścandrārkayoryuktiryogaḥ syāt / plutasya nāsāntaranādatvāt /
tadātmakasyā'sya sāmarasyapadasya
pravṛttinivṛttispandabhittibhūtaniṣpandabhūtasya mahātattvasya
śāśvatatvamityupadiṣṭam /
avibhedavibhedamiśraṇaistribhiraṅgairghaṭitaikamūrtikā /
hṛdayeṣu vibhāti śāṅkarī svaravargārthamayī mahātmanām //
bhāgadvayasphuritabinduvisargarūpaṃ
tatsāmarasyapadalakṣakamadhyarekham /
ālocyamarthavadanuttaravarṇabimba-
marcyaṃ ca japyamapi cā'khilasiddhimūlam

2

antaḥsphuradbindupadaṃ bahiṣṭhā
ttadūrddhvatastvaṣṭavisargarūpam /
ikārabimbaṃ samupāsanīyaṃ
makārabimbaṃ ca tato vilomam

3

madhye vimiśrapadalakṣakapūrṇabindu-
mūrddha tale ca cidacitpadakhaṇḍabindum /
īkārabimbaminacandrakṛśānurūpaṃ
śrīpādukāṃ paraśivasya śirassu śeyāt

4

p. ५८)
nityā ṣoḍaśikātmikā svarakalā nityatrikoṇākṛti-
rnavye dravyarasaikadabhralaharī sākṣātkṛtavyomabhiḥ /
yaḥ samyagvarivasyati sphuraṇayā tasyā'mbikānugrahe
gūḍho'pyeṣa hṛdi sphuretsvaragaṇasyārthaḥ kṛtārthatvabhūḥ

5

śivānandena muninā deśikādeśavartinā /
dvitīye mātṛkācakraviveke vyākṛtaṃ padam

1

// iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ //
atha tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ /
viśvasya kāraṇadaśeti vicāritaivaṃ
kāryakramo bhavati kāryamidaṃ vimarśāt /
viśrāntamātmani parāhvayavāci suptau
viśvaṃ vamatyatha vibodhapade vimarśaḥ

1

atha skandhāntaramārabhamāṇaḥ pūrvottaraskandhayoḥ sambandhadarśanāya
pūrvaskandhatātparyābhidhānapūrvamuttaraskandhaprameyaṃ prastauti -
viśvasyetyādi / iti uktaprakāreṇa viśvasya viśrāntisaṃsārarūpeṇa
kāraṇakāryarūpasya kāraṇadaśā viśrāntirūpā avasthā nirūpitā /
viśrāntirūpāsuṣuptiḥ kāraṇarūpaṃ viśvaṃ saṃsārarūpāḥ svapnādayaḥ
kāryarūpaṃ viśvamiti bhāvaḥ / evaṃ kāryakramaḥ / yadā kāraṇakramaḥ tadā
kāryasyāpi kramaḥ kāraṇakāryayorekarūpatvāditi bhāvaḥ /
prameyādikakṣyātrayasampannatvajaḍājaḍavyāptyādiḥ kāraṇakramaḥ / evameva
kāryakramo'pi kāryaniṣṭhaḥ prameyakakṣyādikramaḥ kāryakramaḥ / idaṃ kāryaṃ
viśvaṃ vimarśādbhavatīti śeṣaḥ / idamīdṛgityanusandhānamūlaṃ
vācikatvarūpaṃ kāryaṃ viśvānusandhānaṃ vimarśaḥ / ataḥ kāryarūpasya
viśvasya vimarśamūlatvam / ayaṃ vimarśaḥ suṣuptiviśrāntau kenarūpeṇa sthita
ityatra āha viśrāntamityādi / vimarśaḥ suptau suṣuptikāle / parāhvayavāci pareti
vyavahriyamāṇāyāṃ vāci / ātmani svākāre parāvāgrūpe svātmanītyarthaḥ /
viśrāntaṃ nilīnaṃ viśvam / atha suṣuptyanantaraṃ
vibodhapade'pyu(vyu)tthānadaśāyāṃ vamati vahirudvamati anena
viśvasya vimarśagarbha eva sthitiruddiṣṭā / tadvilāsarūpatvāt vimarśavilāsa##-
vimarśe svayamapi nilīnaḥ prabodhapade antarbāhyendriyātmanā sphuṭasvarūpasya
vimarśasya garbhānniḥsaratīti bhāvaḥ

2

p. ६०)
vāṇī parā khalu ṛkāraḷkārarūpā
saṅkocagandhasahitā gagane'pi suptau /
saṅkoca eva cidacidgaganasya vāṇī
tadvyoma saṅkucati ca prakṛtau vimarśe

2

vimarśaḥ pārāvāgrūpeṇa suṣuptiviśrāntau tiṣṭhatītyuktam /
prameyapramāṇapramātṛrūpe akārādyukārāntaviśrāntipade parasyā vācaḥ
kiṃ sthānaṃ kaḥ svabhāva ityatrāha - vāṇītyādi / parā vāṇī
ṛkāraḷkārarūpā khalu anena parāvāgrūpasya vimarśasya pramāṇatvamuktam
/ vyutthānapadeṣvapi vimarśaḥ pramāṇarūpa iti veditavyam /
pramāṇarūpāṇāmindriyāṇāṃ anusandhānarūpatvādanusandhānasya
vimarśarūpeṇa paryavasānādindriyāṇyeva vimarśasya svarūpamiti niṣkṛṣṭo
vivekaḥ / ṛkāraḷkārātmanaḥ pramāṇasya
parāvāktatvavimarśarūpatāyāmupapattyantaramāsāṃ saṅkocayati / gamane'pi
sāmānyarūpāyāmapi suptau pūrṇasvabhāvāyāmiti bhāvaḥ /
saṅkocagandhasahitā ṛkāraḷkārayorikārokārāpekṣayā saṅkocabhāvaḥ
pratīyate / vyañjanavarṇeṣviva sthaulyānubhavāt / nanu parāvāco vimarśasya
saṅkocaḥ svabhāvaścet tadānīṃ khalu saṅkoca bhāvopalakṣita -
ṛkāraḷkārātmakapramāṇatvopapattiriti parāvāco vimarśasya
saṅkocasvabhāvatāmupapādayati - saṅkoceti / cidacidgaganasya
cidacitsāmarasyarūpasya gaganasya viśrāntiḥ saṅkoca eva /
vāṇīvimarśadaśāyāṃ viśrāntasvabhāvaḥ pūrṇatayā'nubhūyate / sa eva
svabhāvo yathānusandhānabhūmikāṃ pratigṛhṇāti tathā
grāhyagrāhakobhayābhāsātmakavimarśarūpeṇa saṅkucati / gaganasya
śabdākāreṇa khalu saṅkocaḥ / viśrāntirūpasya gaganasya
śabdarūpavimarśānāṃ saṅkoca ityupapannam / nanu pūrṇatayā sthitaṃ
tadviśrāntigaganaṃ kuto hetorvimarśātmanā saṅkocabhāvaṃ prāpnotītyata āha
- tadvyometi / tadvyoma viśrāntigaganaṃ vimarśe prakṛtau svabhāve sati
saṅkucati / vimarśātmanā saṅkocabhāvaparigraho viśrānti tattvasya svabhāvaḥ
na kaścidapyatra heturiti bhāvaḥ

3

p. ६१)
dharme svake svarasavāhini vāksvarūpe
lagnaṃ paraṃ gaganamapyupayāti sattām /
sattvāya nityamupagūḍhāvimarśatattvaṃ
taddharmatāṃ gaganamapyupayāti citram

3

idānīṃ kāryarūpajagadbījasya vimarśasya kāraṇarūpajagadbījatvamapi
pratipādayan mahattvatāṃ vyutpādayati / dharma ityādi - svarasavāhini svata eva
pravahaṇaśīle na tvanyapreraṇayā tathātve tasyāpi prerakasya
preraṇasaṅkalparūpaṃ vimarśaṃ vinā preraṇānupapatteḥ tasyāpi vimarśasya
vimarśāntaraṃ vinā'pravahaṇamityanavasthayā vimarśasya paryantatayā
svarasavāhitvamaṅgīkāryam / ataḥ svarasavāhini vāksvarūpe ciddharma eva ca cito
jananalayācceti prākpratipāditamaryādayā dharme vimarśasvarūpe svake dharme
lagnaṃ sat paraṃ gaganamapi cidacitsāmarasyarūpaṃ viśrāntitattvamapi
sattāmupayātīti vimarśasīmānupraveśā bhāvāt / nāstyeva sā cidapīti
prāguktakriyayā viśrāntitattvasyāpi svarūpāsiddheḥ / ataḥ sattvāya sattāsiddhaye
nityaṃ niyataṃ upagūḍhavimarśatattvaṃ āliṅgitavimarśatattvaṃ gaganamapi
cidacitsāmarasyarūpaṃ viśrāntigaganamapi taddharmatāṃ tasya vimarśasya
dharmatāmupayāti / citraṃ anyonyadharmadharmitvamadbhutamityarthaḥ /
prākpratipādito'yamarthaḥ vimarśasya sarvaprakārajaganmūlatvapravacanaprasthāne
vimarśaprabhāvavyutpādanāyā'nusmṛta iti niravadyam

4

p. ६२)
tasmātparaiva jananī samupāsanīyā
vyomnaḥ parasya gatajāḍyamiyaṃ hirūpam /
badhnāti ceyamidamaṃśasamucchrayeṇa
jantūn vimocayati connamitā'hamaṃśāt

4

ataḥ sarvamūlatayā vimarśatattvamevopāsanīyamityāha - tasmādityādi /
tasmādviśrānterapi mūlatvāt kāraṇatvāt jananī sarvamūlatvāt sarvamātṛkā
paraiva vimarśaśaktireva samupāsanīyā / evakāraḥ paryālocito vā'sya
nirṇayamabhidhatte / tāmeva paryālocanāmudghāṭayati vyomna ityādi / parasya
vyomnaḥ upāsyatvena saṃbhāvitasyeti bhāvaḥ / gatajāḍyaṃ nirvimarśatayā
sambhāvitajāḍyaśaṅkāvyapetaṃ rūpaṃ / iyaṃ hi khalu parāvāk
cetanarūpatayopāsyatvenā.bhimatasya paramagaganasya caitanyakalāsthānam ata
evā'vyaktacaitanyādaṃśāt abhyarhiteti bhāvaḥ / anena vimarśasya
prakāśaikātmyamupapāditam / vimarśasya paramopāsyatvakathanāttadātmakasya
pramāṇatattvasya viśeṣeṇa upāsyatvamupapāditam / ayamartho
mahāyantraprathamopāsanāyogyapramukhapadacaturasrarūpasya pramāṇacakrasya
sanniveśādabhivyaktaḥ upāsyatvena vyutpāditasya
vimarśasyaivopāsanāpravṛttimūlaṃ bandhamokṣaikakartṛ pratipādayati
badhnātītyādi / iyameva vimarśarūpiṇī parā idamaṃśasamucchrayeṇa
svasvarūpobhayabhāgayorbhedābhedarūpayoridamahamaṃśayormadhye
idamaṃśasamucchrayeṇa jantūn badhnāti / sarvatra vastuni idamākārapratītau
dehamātre'pyahamākārapratītau saivocchritedagtāpratītiḥ khalu bandhaḥ /
unnamitā'hamaṃśājjantūn vimocayati ca / idaṃpratītyanyathābhāvena
sarvatrā'hantāpratītyaulbaṇyameva ca mokṣa iti bhāvaḥ /
anayorbandhamokṣayorvimarśarūpiṇī parāśaktireva mūlaṃ svarasavāhinī khalu
parā yasya yasyahṛdaye idantaulbaṇyenā'hantānyagbhāvena pravahati sa sa baddho
bhavati yasya yasya hṛdaye ahantaulbaṇyena idantānyagbhāvena pravahati sa sa
mukto bhavatīti bhāvaḥ

5

p. ६३)
tredhedamityahamiti sphuraṇātmikāyā-
stasyāḥ svarūpamubhayāṃśasamā'samatve /
taddharmasaṅgativaśena tathā trirūpo
dharmīṃ ca caityacitimelanasiddharūpaḥ

5

pūrvasūtreṇa idamahamatmakau pratyayau vimarśarūpiṇyāḥ parāyāḥ svarūpe
ubhau bhāgāviti sūcitaṃ anena sūtreṇa tamevārthaṃ sphuṭīkaroti - tredhetyādi
/ idamityahamiti yat sphuraṇadvayaṃ tadātmikāyāḥ tasyāḥ parāyāḥ svarūpaṃ
tredhā bhāgatrayaviśiṣṭatvaditi bhāvaḥ / ke te bhāgā ityatrāha ubhayāṃśetyādi /
idamityahamiti sphuraṇarūpayorubhayoraṃśayoḥ samāsamatvena tridhetyanvayaḥ /
idamahamaṃśayoḥ sāmyameko bhāgaḥ tayorasamatve idamiti
sphuraṇolbaṇatāyāmeko bhāgaḥ ahamiti sphuraṇolbaṇatāyāmanyo bhāga iti tau
dvau bhāgau samatvabhāvena sambhūya trayo bhāgāḥ / atrāpi
jaḍājaḍasāmyānāmiva bhāgakaraṇaṃ vinā pratyekaṃ sarvasanniviṣṭānāṃ
samatvādisvarūpāṇāmaṃśatvamupacāraḥ / evaṃ dharmarūpaṃ vimarśaṃ
paryālocya prakriyāsāmyena prākpratipāditasyāpi dharmiṇastrirūpyamanusmarati
taddharmetyādi / taddharmasaṅgativaśena uktanavīnatrirūpasya tasya
vimarśātmano dharmasya saṃsargavaśena dharmī ca tathā trirūpaḥ
trairūpyopalakṣitaṃ dharmiṇaṃ pradarśayati caityeti / caityacitimelanasiddharūpaḥ
vyāptimatā caityena vyāptimatyā citā tadubhayamelanena siddhasvarūpa ityarthaḥ /
idantolvaṇavimarśasaṅgativaśāt vyāpakacaityarūpaḥ dharmī
ahantolvaṇavimarśasaṅgativaśāt vyāpakacidrūp dharmī idantā'hantāsāmyena
stimitavimarśasaṅgatidaśā ciccaityasāmarasyarūpo dharmīti vivekaḥ

6

p. ६४)
viśrāntidhāmani nijāśrayayorvimarśa-
ściccaityayorbhavapade svayamāśrayo'pi /
etaddvayaṃ nijasamāśrayameva kurvan
svairakrameṇa vilasatyabahirbahiśca

6

atha sūtratrayeṇa paramaśivabhaṭṭārakasvātantryaśaktervimarśasya
nirādhāravilasanacamatkārān pradarśayati - viśrāntītyādi / vimarśaḥ kartā
viśrāntidhāmani viśrāmapade suṣuptāvityarthaḥ / nijāśrayayoḥ
ciccaityayorviśrānteḥ niḥśabdatayā vimarśaściccaityayorāśrito līna
ityupapannam / bhavapade saṃsārapade svayamāśrayo bhavapadasya
vikalpamūlatvādvikalpasya vimarśatvāttatra pade pramātrādikaḥ sarvo'pyartho
vimarśamūla eveti ciccaityayoḥ pramātrorapi vimarśāśritatvam / tathā
dharmiṇorapyāśrayo vimarśa etaddvayaṃ ciccaityarūpaṃ dharmidvayaṃ
nijasamāśrayameva svamāśrayameva kurvan abahiḥ - antaḥ sīmāyām /
bahiśca bahiḥsīmāyāṃ ca svairakrameṇa bāhyādabhyantaraṃ vā
abhyantarādbāhyaṃ veti evamādibhiḥ svarasapravahaṇakramairvilasati

7

p. ६५)
svapne sphuratyabahirindriyamūrtiranta-
rbāhye bahiḥkaraṇamūrtiratha prabodhe /
saṅkocamāśrayati pūrvapade'tra kiñci-
datyarthamuttarapade tu tamādadhāti

7

svapnetyādi / svapne abahirindriyamūrtirmanobuddhisvarūpaḥ
antarabhyantarakakṣyāyāṃ sphurati / jagadrūpaṃ svavilāsaṃ darśayatīti bhāvaḥ /
svapnaśabdaḥ prakṛtisaṃsārasyāpyupalakṣakastatrāpi manobuddhirūpeṇa
vimarśasya jagadudvamanāt / athānantaraṃ prabodhe suṣuptinivṛttyā
śuddhajāgradrūpe prabodhe bahiḥ kāraṇamūrtiḥ
śrotrādivāgādijñānakiyendriyasvarūpaḥ / bāhye bāhyakakṣyāyāṃ sphuratīti
saṃbandhaḥ / atra svapnajāgradrūpapadadvaye yatpūrvapadaṃ svapnastatra
kiñcitsaṅkocamāśrayati / suṣuptau viśrāntyaikarasyena pūrṇasya vimarśasya
tadantarapade svapne īṣatsaṅkocastadvaśāt pramātṛprameyayorapi tathātvam
tameva jāgratsaṅkocamāha uttarapadetviti / uttarapade svapnāntarapade jāgrati
atyarthamatimātraṃ taṃ saṅkocamādadhāti aṅgīkaroti

8

p. ६६)
saṅkocavartiparasīmani bāhyaraṅge
vyāptiṃ samarpayati nāntaradhāmni pūrṇe /
viśrāntimarpayati pūrṇatarāmito'pi
māyā camatkṛtimavāpya jaḍo vimarśaḥ

8

paśoḥ saṃsārapade vimarśasya māyācamatkāraparigraheṇa viparītapratītirūpeṇa
vilasanaṃ darśayati -
saṅkoceti / saṅkocavartiparasīmani saṅkocabhāvaparamapade bāhyaraṅge
jāgratpade vyāptiṃ samarpayati pūrṇatāmāropayati / ghaṭapaṭādīnāṃ prasphuṭaṃ
sākṣātkaraṇena jāgratprakāśa eva pūrṇa ityanusandhatte / pūrṇe jāgradapekṣayā
pūrṇe saṅkocasyeṣanmātratvāt / āntaradhāmni āntarakakṣyāyāṃ svapna
ityarthaḥ / atra vyāptiṃ pūrṇatāṃ na samarpayati svapnaprakāśasya
jāgratprakāśādalpatvamanusandhatte / sākṣātkṛtānāmapi ghaṭapaṭādīnāṃ
jāgradudaye antardhānātsvapnaprakāśasya niṣprakāśasuṣuptikalpatvameveti
pratipadyata ityarthaḥ / ito'pi svapnāt pūrṇatarāmatipūrṇāṃ viśrāntisuṣuptimito'pi
svapnādalpamiti saṅkocapadaṃ pratipadyate kasyacidapi ghaṭapaṭāderapratipatteriti
bhāvaḥ / evaṃ vimarśasya viparītapratibhāne nimittamāha - māyetyādi / māyā
camatkṛtimavāpya jaḍaḥ san vimarśa eva viparītarūpo bhavatītyarthaḥ / na
kvacinmāyā vidyānāmatattva / vimarśa evedantaulvaṇyena
saṃbhāsamānāmāyetyucyate sa evāhaṃtaulbaṇyena bhāsamāno vidyeti
vyapadiśyata iti veditavyam

9

p. ६७)
icchādvayāntaritamānayuge yavarge
svāpne jaḍā khalu daśā samavekṣaṇīyā /
mātṛtvamatra manaso hi lakāramūrteḥ
svapno hi mānasikasaṃsaraṇaṃ prasiddham

9

idānīmicchāmātrasaṃsārasya suṣupteranantaraṃ jñānakriyāsaṃsārayoḥ
svapnajāgratormadhyevisargaprakaraṇatvāt kriyāprādhānyena yadyapi jāgrataḥ
prathamavivekaucityaṃ tathāsyotpattikriyāsṛṣṭyā jñānasya prathamatvāt
jñānasaṃsārasya svapnasya prathamaṃ vivekamācaramāṇa īṣatsaṅgocarūpāṃ
svapnadaśāmīṣatsaṅkocavati yavarge nirūpayati -
iccheti / icchādvayāntaritamānayuge svarapadaprakriyānusāreṇa
ikārokārasaṅkocarūpayoḥ yakāravakārayoḥ jaḍājaḍecchātvam tena
icchādvayena antaritaṃ madhyekṛtaṃ mānayugam /
ṛkāraḷkārasaṅkocarūparephalakārātmakaṃ kriyājñānarūpaṃ
pramāṇayugaṃ yatra tasmin yavarge jaḍā svāpne daśā jīvasaṃbandhinī
bhedasvapnadaśā samavekṣaṇīyā khalu yavargasvapnadaśayo
rīṣatsaṅkocarūpayoḥ sādṛśyayogāditi bhāvaḥ / atra svapne lakāramūrtermanasa
eva pramātṛtvam / lakāraḥ khalu jñānapramāṇasthānīyaḥ / antaḥkaraṇasaṃsāre
svapne jñānarūpe pramāṇaṃ mana eva na tu śrotrādayo na tu
svatantrāṇīndriyāṇyeva nijanijeṣu viṣayeṣu pravartanta ityanubhavaḥ / manasaḥ kiṃ
svarūpaṃ vetyata āha śrotrādīnāṃ bahīrūpamāntaraṃrūpaṃ ceti rūpadvayaṃ
yathā(dā) śrotrādayo bahirnimīlitā antaḥ pravartante tathā(dā)
śrotrādīnāmeva tathāntaraṃ rūpaṃ mana ityucyate yadā bahirunmīlitāḥ pravartante
tadānīṃ śrotrādivyavahāra iti vijñeyam / antaḥ śrotrādīnāmantaḥ pade mana iti
vyāvahārāt / jñānendriyasthānīyo lakāro mana eva evaṃ karmendriyasthānīyo
repho buddhiḥ karmendriyāṇāmapyāntararūpaṃ buddhirityavagantavyam / svapne
manasa eva pramātrāditripuṭībhāvaparigrahacamatkāreṇa saṃsaraṇaṃ na tu
tātvikadeharūpasya pramātuḥ tathātve svapnānubhūtānāmarthānāṃ jāgrati
sampātaprasakteḥ / ato manasa eva mahāśaktervimarśasya tripuṭīrūpeṇa svapne
vilasanaṃ tasyaiva manaso bahirapi śrotrādirūpasya viṣayākāreṇa vilasanamiti
jagato na kutrāpi bahirantarvā vimarśādanyataḥ paramāṇvādeḥ siddhiriti
gurukaṭhākṣanirastamāyāndhakārāṇāṃ sampratipannam / svapna saṃsārasya
tattvikadehapramātṛkartṛkatve jāgrati tatsampādaucityāttatsaṃpātasyādarśanāt
svapno manovilāsa iti laukikasyāpi sampratipannamiti tadapekṣayā svapne
nirvivādaṃ manasa eva pramātṛtvamiti tathoktaṃ
tāmevalaukikasampratipattimudghāṭayati - svapno hīti

10

p. ६८)
svasyaiva śaktiravamarśamayī svagarbhe
grastastayaiva manasā vapurādimūrtyā /
ātmāsvaraśmipaṭalasthagito'ryameva
nābhati kiñcidapi kañcukapañcakāntaḥ

10

idānīṃ cittattvasyātmanaḥ svāntaḥsthayaiva vimarśaparyāyayā manaḥ
śaktyā(ktau) dehādyantaḥprapañcasya
pṛthivyādibāhyaprapañcarūpiṇyā(ṇyāṃ) saṃvaraṇacamatkāraṃ
vyutyādayati -
svasyaivetyādi / avamarśamayī vimarśarūpiṇī śaktiḥ svasyaiva /
svasambandhinyeva / asyāḥ sthitirapi svagarbhe / dharmatvāt manasā manorūpiṇyā
tayaiva vapurādimūrtyā dedapṛthivyādiprapañcabhūmikāparigrāhiṇyā grastaḥ
vyāptaḥ / anena prapañcena ahaṃkavalita iti vimarśyaiva
viparītapratīticamatkārabhāvādbhrasanacamatkriyāviṣayaḥ na tu paramārthato
grastaḥ / vidyodayānantaraṃ svarūpaparyālocanāyāṃ svasya prapañcena
kabalanaṃ vimarśacamatkāramātre paryavasyatīti svadharmavilāsa stena kathaṃ
svasyāvaraṇamityetadupamāmukhena samarthayatisvaraśmīti / svaraśmipaṭalena
sthagitaḥ channa aryamā sūrya iva kaścukapañcakasya
manaḥśaktisamunmiṣitaparicchinnasaṅkalparūpavedyādipañcāṅgapadātmanaḥ
/ ataḥ vyāpyakakṣyāyāṃ sthita ityarthaḥ / nābhāti na prabhāti / yathā sūryaḥ
svaraśmipaṭalenaivācchādito na dṛgviṣayabimbaḥ tathāyamapyātmā
svaśaktivilāsena / ata eva svaraśmicakrarūpeṇa prapañcena
cchannontarhitacidātmakamūlarūpa ityupapannamiti bhāvaḥ

11

p. ६९)
ātmānvitaṃ vapurahaṅkṛti dhīmanāṃsi
trīṇyāntarāṇi karaṇāni padaṃ pramātuḥ /
etanmanovilasitaṃ yadi pañcarūpaṃ
māyāpadaṃ padamidaṃ prakṛtestu sākṣāt

11

atha visargavyāptiviṣayatayā sambhāvitapañcāṅgakasya svapnapadasya
saṃsthānamupadarśayan vakṣyamāṇaprakṛteḥ
saṃsārapadādanyabhedamupapādayati -
ātmetyādi / ātmānvitaṃ vapuḥ ātmanā saha parigaṇitaṃ vapuḥ /
ahaṅkṛtidhīmanāṃsi ahaṅkārabuddhimanorūpāṇi / trīṇyāntarāṇi karaṇāni /
sambhūya pañcāṅgakam svapnarūpaṃ pramātuḥ padaṃ padamityasminnarthe
pramāturātmana eva svāmyamuktam / asya
padasyātmaśaktimanovilāsarūpatvādātmavilāsarūpatvamarthātsiddhamiti jāgrati
mānasikasaṃsārūpaṃ prakṛtipadaṃ vakṣyamāṇapavargarūpam / tatrāpyātmā
vapuḥ paryāyaprakṛtiḥ ahaṅkārādyantaḥkaraṇatrayamiti pañcāṅgaṃ padam /
tathā ca prakṛtipadāt svapnapadasya ko bheda - ityatrāha etadityādi /
etatpañcarūpaṃ padaṃ manovilasitam / yadi manasa eva tāttvikadehe
pramātṛnirvyapekṣasya yadi vilasitaṃ tadānīṃ svapnaparyāyaṃ māyāpadaṃ
bhavati sākṣāccedahamevaṃ smarāmīti jāgratprakṛtirūpa pramātṛmūlaṃ cet
prakṛteḥ - padaṃ bhavatīti bhāvaḥ

12

p. ७०)
māyāpade svamana eva śarīratābhā-
gityādiśantyaṇuvido'tra vakāragarbhe /
tadbāhyato'pi ca lakāramanusmarantaḥ
pañcāṅgakaṃ padamidaṃ caturaṅgameva

12

nanu svapnapadaṃ visargavyāptiviṣayatayā pañcāṅgakamityuktam / tatra
yakārādivakārāntāścatvāro varṇāḥ
jaḍājaḍecchāpramāṇadvayājjaḍecchāsthānīyavisargapramātṛsthānaṃ varṇo
na śrūyate vahiśca na dṛśyate / tatkathamasya padasya pañcāṅgatvamityatrāha
-
māyetyādi / aṇivido mantravidaḥ / māyāpade svapnapade / bhedavimarśo
māyābheda vimarśasya svapna eva prathamābhivyaktisthalamiti svapnapade
māyāpadamiti ca vyavahāraḥ / tatra pade mana eva kālarūpaḥ śarīratābhāk
dehapramātṛbhāvabhāk / manovyatirekeṇa svapne vyavahartā deho nāstīti
prākpratipāditam / ato manasa eva dehatvamityādiśanti / kurvantara ?
(atra)ravakāragarbhe vakārasyāntaḥ yakārānantarapada ityarthaḥ /
tadbāhyato'pi ca vakārātpūrvapde ca lakāramanusmarantaḥ anuyojayantaḥ / manaḥ
sthānīyasya viyojane mana eva dehatvaṃ prāptamiti pratīyate / atastathāyojanena
sampradāyapravartanamevopadeśa iti bhāvaḥ / vakārātpūrvapade
bāhyatvenābhimate manaḥsthānīyo lakāro'nusandheyaḥ / vakārātparapade
āntaratvenābhimate dehasthānīyasya lakārasya sanniveśa iti / nanu visargavyāptipade
visargapramātṛrūpasya dehasya kathamātmasthāniyasya vakārasya garbhe
sanniveśa ityatrocyate - svapnapade visargasya sthitirbindugarbha eva tathāpi
vindorvisargeṇāvyāptipratītiḥ / ata eva svapnasya cidacidvyāptipradeśe
visargapramātṛrūpasya dehasya kathamātmasthāniyasya vakārasya garbhe
sanniveśa ityasaṅketasthānatayā miśrādvayaṃ vakṣyati / jāgrati tu
visargapramāturbindubahirbhāgasanniveśaḥ / ata eva tasyāśuddhatā vakṣyate /
dehasyātmāntargatvena antaḥkaraṇatrayasyātmāntargatatvamanumeyam /
tadbahirgatatvasanniveśastadvyāptipratipattyapekṣayopapadyata iti niravadyam /
nanvetatpadaṃ pañcāṅgakamuktam tathā ceccaturaṅgakeṇa śavargeṇa saha
aṣṭakoṇe kathaṃ samasaṅkhyayā sanniveśamarhati / athāsya caturaṅgatve
visargavyāptirna saṅgacchata ityatrāha - pañcāṅgakamityādi / vakārasya
bahireva lakārasanniveśe caturaṅgameva satsāmpradāyikena vakāragarbhe
lakāragarbhasanniveśarahasyena pañcāṅgakaṃ ceti viśeṣajñaiḥ sampratipadyate
iti vijñeyam

13

p. ७१)
pṛthvī lakāra iha dehamayī svadhāmā
kartṛjñatesya marudagnimayau yarephau /
vyāpye tayoḥ kṣitijalau(le) vikṛte lavau ca
svātmasthitasya vapuṣaḥ karaṇāni garbhe

13

uktamaryādayā visargavyāpyābhimāne pañcāṅgasya svapnapadasyāṅgeṣu
varṇeṣu paśupadatvātpṛthivyādīnāṃ vyutkrameṇa sanniveśaṃ darśayati -
pṛthvītyādi / iha svapnapade lakāraḥ vakārāntarvartilakāraḥ
svadhāmā'nyasminpadayākāśasthānaṃ prāptā deharūpiṇī pṛthvī / asya
pṛthvīrūpasya dehasya visargapramātuḥ / marudagnimayau vāyavagnirūpau yarephau
/ kartṛjñate kriayajñānakaraṇe vidyāptipade salilajaḍāgnirūpe yattattvadvayaṃ
tadidānīṃ vyutkramapade vāyujaḍāgnisthānaṃ yakārarepharūpeṇa upalakṣitam /
pṛthivyātmano dehapramātuḥ cidvyāptau sādhanabhūtaṃ
kriyājñānakaraṇadvayaṃ bhavatīti bhāvaḥ / kriyātmano dehasya pramātṛtvāt
tatsādhanamapi kriyāpradhānaṃ bhavatīti vijñeyam / vakārātpūrvo lakāraḥ
vakāra(rātpara)śca lakārastayoryakārarepharūpavāyayagnyoḥ vyāpye
vikṛte vikṛtimāpanne / prakṛtyā vāyavākāśarūpayostattvayoḥ
kṣitijalabhāgau (vi)vakārakṣitijalau(le) / evaṃ svātmasthitasya
vapuṣaḥ ātmasthānīyavakāragarbhe sthitasya dehasya visargapramātuḥ garbhe
karaṇāni / bhavantīti śeṣaḥ / visargasya svavyāptipade citpadāvacchedaniyamāt
ākāśādirūpasya visargapadasya saṃsthānaviśeṣeṇaiva cidana(va)cchedo
gamyate / visargapramātṛsādhanābhyāṃ vāyavagnibhyāṃ
pṛthivījalayorucchedo na sidhyati / vāyunā jalasyocchedaḥ agninā pṛthivyā
ucchedaḥ sambhavati / vāyunā pṛthivyucchedo'gninā jalasyocchedo na
sambhāvyata iti

14

p. ७३)
magnaḥ pumānvapuṣi cittamahaṃkriyāyāṃ
buddhau jaḍāṃśajaṭhare'pyajaḍastadaṃśaḥ /
itthaṃ pramātari jaḍāṃśagatā'jaḍāṃśe
jñānakriyāntaravabhāti mahānajāṇḍaḥ

14

idānīmātmanaḥ svagarbhasthenaiva dehādinā vyāptiṃ nirūpayan
manobuddhirūpasya vimarśasya dehāhaṅkārarūpāntarjagadudvamanānantaraṃ
bāhyajagadudvamanacamatkāraṃ darśayati -
magna ityādi / pumānātmā vakārarūpaḥ / vapuṣi lakārarūpe / magno bhavatīti
śeṣaḥ / cittaṃ pūrvalakārarūpaṃ manaḥ / ahaṃ kriyāyāṃ yakārarūpe ahaṅkāre
magna ityanvayaḥ / buddhau jaḍāṃśajaṭhare / ajaḍastadaṃśaḥ magna ityanvayaḥ /
buddheragnitvaṃ jaḍā'jaḍarūpatvaṃ ca pratipāditam / nanu vāyunāhaṅkāreṇa
pṛthivīrūpasya cittasya kabalanam agnirūpayā buddhyā jalarūpasyātmanaḥ
kabalanaṃ pūrvasūtreṇonmīlitam / idānīmātmano dehena kabalanaṃ kathamiti cet
ucyate / jñānakriyārūpaṃ karaṇadvayaṃ pramāturaṅgameva / tatkabalanaṃ
phalataḥ pramātṛkabalanameveti na virodhaḥ / itthamuktanimajjanapakriyayā /
pramātari vakārarūpe pramātari / jaḍāṃśagatā'jaḍāṃśe
visargatadaṅganimagnasvātmasvakīyāṅge sati jñānakriyāntaḥ
manobuddhigarbhāt / manobuddhirūpavimarśagarbhādityarthaḥ / mahān ativitataḥ /
ajāṇḍo brahmāṇḍaḥ / avabhāti nirgacchati / vimarśaḥ svagarbhādantaḥ
prapañconmīlanānantaraṃ bāhyaprapañcamudvamatīti bhāvaḥ / svapnapade
brahmāṇḍasya piṇḍāṇḍaṃ kāraṇamitilaukikasyāpi sampratyayaḥ / jāgrati tu
brahmāṇḍaḥ piṇḍāṇḍasya kāraṇamiti dakṣiṇamārgalaukikapratītiḥ /
vāmamārgasya yoginastu tatra piṇḍāṇḍa eva brahmāṇḍakāraṇamiti niścayaḥ
siddhadarśane / yāmale tu tayoranyonyakāryakāraṇatvaṃ yaugapadyasiddheriti
śaktyātmanoḥ piṇḍāṇḍabrahmāṇḍayoravinābhāva iti / antaḥ pade
piṇḍāṇḍāṅgaṃ brahmāṇḍamiti bahiḥ pade brahmāṇḍāṅgaṃ piṇḍāṇḍamiti
samavivekaḥ

15

p. ७४)
piṇḍāṇḍamūlamapi mūlamivāsya bhāti
brahmāṇḍamantaramapi bāhyamivāsya citram /
māyāvimohitadṛśā tadaṇurnirīkṣya
svāṅgāni pañca kalayatyaṇuśaktikāni

15

idānīṃ paśoḥ svasvarūpabhūtāt piṇḍāṇḍādevoditasya brahmāṇḍasya
darśanena yo'yaṃ viparītapratītirūpavimarśavilāsa staṃ vivṛṇoti -
piṇḍāṇdeti / brahmāṇḍapiṇḍāṇḍamūlamapi svapne'pi dehābhimāninaḥ vivādaṃ
manomūlatvātpiṇḍāṇḍamūlakamapi asya piṇḍāṇḍasya svayaṃ mūlamiva bhāti /
asya piṇḍāṇḍasya antare'pi manoniṣṭhatvādantaḥsthamapi bāhyamiva bhāti /
citramadbhutam / svāntaḥsthasya svavyāpakatvena pratīterdbhutatvāt / aṇuḥ
saṅkucitapramātā / tattadevaṃvidhaṃ brahāṇḍam / māyāvimohitadṛśā
māyācamatkāraparigraheṇa vimohitayā vikṛtiṃ gatayā dṛśā /
dṛgvimarśena nirīkṣya / pañca piṇḍāṇḍasthānāni dehādīni / svāṅgāni /
aṇuśaktikāni brahmāṇḍāpekṣayā atyalpasārāṇi / kalayati / manute

16

p. ७५)
saṅkḷptavāyuśikhibhūjalakhāpakarṣā
bandhāḥ syurantaraṇukasya kalāpyavidyā /
rāgaśca kālaniyatī iti kañcukāste
māyātmanaḥ prathamakañcukatā suṣupteḥ

16

idānīṃ paśoḥ pañcamahābhūtātmakabrahmāṇḍāṅgadarśanena
saṃkucitabhūtātmakasvasvarūpapiṇḍāṇḍāṅgānāmapakarṣasaṅkalpā eva
antarbandhāḥ kalādiśabdavyavahriyamāṇāḥ ṣaṭkañcukā bhavantītyāha -
saṅkṛpteti / saṅkḷptavāyuśikhibhūjalakhāpakarṣāḥ / saṅkḷptāḥ
saṅkalpitāḥ vāyavādyapakarṣāḥ
yakārarephalakāravakāralakārasthānakavāyavāgnikṣitijalākāśasaṅkocāḥ /
aṇukasya paricchinnapramātuḥ / antarbandhāḥ syuḥ / saṅkalpānāṃ
paśorantarhṛdaye'vasthānāt prapañcavyāptilakṣaṇabandhamūlatvācca
antarbandhatvam / svasaṅkalpavaśād baddha iti prasiddheḥ / teṣāṃ
saṅkalparūpabandhānāṃ yakārasthānakavāyavādikrameṇa
siddhasampradāyaprasiddhakalādiṣaṭkañcukarūpatāṃ krameṇānudiśati -
kaletyādi / yakārasthānakavāyusaṅkoca saṅkalpaḥ kalā nāma kañcuko bhavati /
rephasthānakāgnisaṅkoca saṅkalpaḥ avidyā nāma kañcuko bhavatīti /
lakārasthānakapṛthvīsaṅkoca saṅkalpo rāga iti kañcuko bhavati /
vakārasthānakajalasaṅkocaḥ saṅkalpaḥ kālo nāma kañcuko bhavati /
lakārasthānakā'kāśasaṅkocaḥ saṅkalpo niyatirnāma kañcuko bhavati /
aparicchinnapramātṛpade sarvakartṛtvasya vāyoḥ paśupade
saṅkocātkalāmātrakartṛtvamiti kalā sarvajñatvasyāgnervidyārūpasya
saṅkocādvaiparītye avidyātvam pūrṇatvaśakteḥ pṛthivyāḥ saṅkoce
mamedamāśāsyamiti spṛhāparyāyarāgodayādrāgatvam nityatvaśakteḥ salilasya
saṅkoce anityatākalanātkālatvam vyāpakatvaśakterākāśasya saṅkoce
atraivāhamiti deśaniyamānniyatitvamiti kalādīnāmupapattiḥ / nanu kañcukāḥ
ṣaḍitiprasiddhistatra māyā prathameti śrūyate tasyāḥ kathaṃ nātra viveka ityatrāha
- māyātmana iti / yo'yaṃ pañcakañcukarūpātsvapnātpūrvabhāvinī
tatkāraṇarūpabhūtā jaḍasuṣuptiḥ / saiva māyābhedasaṃsārasya mūlarūpatvāt
tasyā māyātmanaḥ suṣupteḥ prathamakañcukatā kṣakārādi kakārāntavarṇāḥ
śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvarūpā iti sāmpradāyikī prasiddhiḥ / te ca varṇā
dvirūpeṇa lakāreṇa saha pañcatriṃśakena ṣakārakṣakārayorekavarṇatvena
sampradāye sampratipannatvāt / tataḥ svaravargasya
māyātattvarūpasyāntaḥsthaḥvargamūle sanniveśe varṇeṣu ṣaṭtriṃśattattvasthiti
ravisaṃvādinī / svara khaṇḍaḥ khalu vyāpakakhaṇḍasya mūlam /
yavargarūpabhedasvapnabījatvācchavargarūpā-bhedasvapnaviśrāntipadatvācca
/ utpattyapekṣayā jñānasya prādhānyaṃ pratītyapekṣayā kriyāyāḥ
prādhānyamitijñānakriyāsaṃsārarūpayoḥ svapnajāgratormadhye sarvakāraṇasya
suṣupteḥ svaravargarūpasya sanniveśa iti svaravarge svapnavāsanārūpayakāro
māyātattvasthānamiti vivekaḥ

17

p. ७६)
kartṛtvaśaktiranilaḥ sakalajñatāgni-
rbhūḥ pūrṇatā'vilayatāmbu viyadvibhutvam /
pañcāpi śaktaya imā vitatāḥ svarūpaṃ
śambhorbhavantyapi ca saṅkucitāḥ paśostu

17

idānīṃ yakārādisthānānāṃ vāyavādīnāṃ bhūtānāṃ pūrṇāpūrṇatayā
jīvaśivasvarūpakartṛtvādipañcaśaktittvaṃ vyutpādayati -
kartṛtveti / anilaḥ śivasya sarvakartṛtvaśaktiḥ / agniḥ sarvajñatāśaktiḥ / bhūḥ
- pūrṇatāśaktiḥ / ambu - avilayatā nityatvaśaktiḥ / viyadākāśaḥ -
vibhutvaṃ vyāpakatvaśaktiḥ / imāḥ pañcāpi śaktayaḥ niratāḥ pūrṇāḥ
śambhoḥ svarūpaṃ bhavanti / saṅkucitāstu paśoḥ svarūpaṃ bhavanti / sarvasyāḥ
kriyāyāḥ spandarūpatvāt spandasya vāyudharmatvādbāyoḥ kartṛtvaśaktitā /
jñānasya bhāsanarūpatvāt bhāsanasya tejodharmatvādvahnerjñatvaśaktitā /
sampannatāparyāyasya pūrṇatvasya
sakalabhogyavastumūlatvātsakalabhogyavastūnāṃ pṛthivīmūlatvāt pṛthivyāḥ
pūrṇatvaśaktitā / nityatvasyā'pyāyanāvicchedamūlatvādāpyāyanasya
nityatvaśaktitvam / vibhutvasya vyāptimūlatvā
dvyāpterākāśadharmatvādākāśasya vibhutvaśaktiriti vivekaḥ

18

p. ७७)
syātpañcaśaktimayatā prakṛtiḥ śivasya
svāntarjagatkalanamapyatha dehinastu /
bāhye jagatkalanameva bhavedvibhedaḥ
svābhyantarasthajagato'pi vimohaśaktyā

18

śivayoḥ pañcaśaktimayatve sāmānye bhedakaṃ dharmamutpādayati -
syāditi / śivasya pañcaśaktimayatā prakṛtiḥ svabhāvaḥ syāt / aṣṭau mūrtayaḥ
śivasyeti prasiddhiḥ / tatra candrārkayostejasi vahnāvantarbhāvādyajamānasya
cidātmana ākāśe tejasi śivāntarbhāvāt brahmāṇḍarūpeṇa pariṇatāḥ
pañcamahābhūtā eva śivasya svarūpamākāśaprabhūtikā ityupapannam / śivasya
jīvādbhedakaṃ dharmamāha - svāntarjagatkalanamiti /
mahābhūtapariṇāmarūpāṇāṃ jagatāṃ bhūrbhuvādīnāṃ
mahābhūteṣvevāvasthānāt tadātmanaḥ śivasya svāntarjagatkalanametāvatī
śivasya prakṛtiḥ / atha dehinastu / atha pakṣāntare / pañcabhūtātmakatvāt
pañcaśaktimayasyaiva sataḥ svābhyantarasthajagataḥ piṇḍāṇḍarūpasya jīvasya /
piṇḍāṇḍādeva brahmāṇḍodayāttatraiva tasya saṃsthānāt
svābhyantarasthajagato'pītyupapannam / vimohaśaktyā viparītapratītirūpavimarśa
śaktyā / bāhye vyāptipade / yajjagatkalanam jagatāmavasthānasaṅkalpaḥ / tadeva
śivādviśeṣaḥ / bhedakodharmaḥ / yadā nijasvarūpaṃ piṇḍāṇḍaṃ
brahmāṇḍasya mūlatayā brahmāṇḍādadhikaṃ manyate / tadā svasvarūpasyaiva
brahāṇḍatve taduttīrṇatve ca prāpte sati viśvamayaviśvottīrṇasvabhāvaṃ
śivatvameva śivasya prāpnotīti bhāvaḥ

19

p. ७८)
antaḥsthitasya manaso na hi pūrtiyoga-
ścaityasya tatkabalitatvaviniścayāyāḥ /
tadvacciterapi na pūrtirato daśeyaṃ
pakṣadvaye sphuradapūrtyabhipūrtiyogā

19

idānīṃ svapnasya miśrādhvatāpratipādanāya tatra cidacidvyāpisāṅkaryaṃ
darśayati -
antarityādi / manasaḥ / antaḥsthitasya caityasya / dehabrahmāṇḍarūpasya vedyasya /
pūrtiyogaḥ pūrtyupapattiḥ / na hi / tatkabalitatvaviniścayāyāḥ -
tenobhayavidhena caityena kabalitatvaṃ vyāptatvam tatra viniścayaḥ
pratipattidārḍhyam yasyāḥ sā tathoktā / citerapi vakārasthānakasyātmano'pi tadvat
na / yathā caityasya tathetyarthaḥ / pūrtiḥ caityasya cidantargatatve paramārthe
cidvyāptirevāstu / anyathā pratipattidoṣeṇa paramārthasya na khalu vyāhatiriti
nāśaṅkanīyam / nirvikalpaparamārtho mūlavastu nirvikalpavaśādeva khalu
saṃsārādhyavasāyaḥ / na hi pāramārthikaḥ saṃsāraḥ /
atastattatpratītirūpavimarśabhāsitā bhāvā atāttvikatvena nāpahnavanīyāḥ /
tathātve sarvasyāpi saṃsārasyāpahnavīyatvaprasakterityalaṃ
rahasyopadeśāntarāyakathābhiḥ ataścidacitorvyāptinirṇayānaikāntyāt / iyaṃ
daśā / svapnaḥ / pakṣadvaye cidacidrūpe pakṣadvaye / sphuradapūrtyabhipūrtiyogā
sphurantyorapūrtyabhipūrtyoryogaḥ saṃsṛṣṭirasyāmiti sā tathoktā

20

p. ७९)
adhvā bhaveccidapakarṣavaśādaśuddhaḥ
śuddhastvasau bhavati caityapadāpakarṣāt /
ciccaityayorupacayā'pacayā'viśeṣān-
miśro hi māyikapadaṃ bhavatīdamadhvā

20

svapnasyāśuddhādhvatāpravacanaprasthāne sarvasyāpyadhvanaḥ svarūpaṃ
vyutpādayati -
adhveti / cidapakarṣavaśāccaityasya vyāptyā cittatvasyāpakarṣe vyāpyatve prāpte
tadvaśāt / aśuddhaḥ adhvā bhavati / yatra yato vyāpyatvādapakarṣaḥ tadeva
padamaśuddhādhveti vyavahriyate /
bhedajāgrajjaḍasuṣuptiścā'śuddhādhvetyarthaḥ / tatra caityavyāpteraikādhipatyena
cito vyāpyatvāt / asāvadhva caityapadāpakarṣāt śuddho bhavati / śuddha iti
vyavahriyate / turyapadaṃ śuddhādhvā cidvyāptiraikādhipatyena caityasya
vyāpyatvāt / idaṃ māyikapadaṃ svapnapadam ciccaityayorupacayāpacayāviśeṣāt /
upacayo vyāpakatvam / apacayo vyāpyatvam / tayoraviśeṣaḥ sāmānyabhāvaḥ /
ciccaityayoḥ pratyekaṃ vyāpya vyāptisāmānyāt miśro hyadhvā bhavati /
miśrādhveti vyavahriyate / viśvasya cinmayatvapāramārthyāt tadvyāptipratītireva
śuddhiḥ / tadvāna śuddhaḥ / caityavyāpteścamatkāramātratayā
citsvarūpāvarakatvena malaparyāyatāyāṃ caitavyāptipratītiraśuddhiḥ /
tadvānaśuddha iti veditavyam / jāgradādīnāmeva daśānāṃ śivajīvayoḥ
sañcaraṇaparyāye punaḥpunarabhyāvṛttiviṣayatayā vyavahāraḥ

21

p. ८०)
ātmā vakāravapuṣāṇurukāra eva
dehātmanaiva khalu saṃsṛtirasya jantoḥ /
dehaṃ ca tāttvikamamuṣya suṣuptameva
svapne tadatra mana eva śarīratābhāk

21

iti mātṛkācakraviveke svapnavivekastṛtīyaḥ khaṇḍaḥ //
prakaraṇamupasaṃharan svapne manasa eva śarīratvamiti vipratipattiviṣayatvāt
saviśeṣaṃ pratipādayati -
ātmeti / akārādirūpe suṣuptipade ātmasthānīye ya ukāraḥ so'yamukārarūpa
evātmā svapnapade vakāravapuṣā vakārarūpeṇa / aṇuḥ saṅkucitaḥ / asya
vakārarūpasya jantoḥ jīvasya / dehātmanaiva deharūpeṇaiva / saṃsṛtiḥ
saṃsaraṇam khalu śivavaddehabandhaṃ vinā nirmalacidākāśarūpeṇa
saṃsaraṇalīlācamatkārānusandhānaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ / ato jīvasya
saṃsaraṇe dehamavaśyaṃ svapne manaḥ - kalpitam tāttvikaṃ dehaṃ
suṣuptameva nimīlitabahirindriyagrāmaṃ sacchayayātalaṃ na jahātīti bhāvaḥ /
tasyaiva svapnasaṃsāriṇo'dhiṣṭhātṛtve svapnasambhāvitāṅgulicchedāderjāgrati
sampātaprasakteḥ / yadyapi tāttvikasyāpi dehasya manomūlatvaṃ tathāpi
laukikapratītyapekṣayā'tāttvikaṃ manaḥkṛtamityuktam / tattasmātkāraṇād atra
svapne / mana eva / pāriśeṣyāditi bhāvaḥ / śarīratābhāk śarīratvaṃ bhajatīti
sampratipannaṃ laukikasyāpītyarthaḥ

1

p. ८१)
śambhordakṣiṇamakṣibhūtavitateḥ śoṣe yakāraḥ paṭu -
rnetraṃ madhyamamuṣya lokadahane jāgartirephākṣaram /
viśvāplāvakakarmaṭhaṃ paśupatervāmekṣaṇe vākṣaraṃ
trainetraṃ padamādadāti japatāmetattrayaṃ dehinām //
suptyā magnasya jaladhau viśvasyoddhṛtya dhāraṇāt /
mantravidbhiryavargo'yaṃ dhāraṇāśaktirucyate

2

sthitirindre hi viśvasya lakāre mānase tathā /
tadindrākhyā lakārasya mantravitsāmpradāyinī

3

vakāraṃ ca lakāraṃca bhitvā budhyātitīkṣṇayā /
(valabhidvalabhitprokto navalo nāma rākṣasaḥ )

4

bhedapratyayaghasmarairnavarasaiḥ peyairyakārātmakai-
?rlākārairupadaṃśanaiśca radanotpattikriyāyāḥ phalaiḥ /
māyāṃ ye samupāsate kṛtadhiyasteṣāṃ yavargasthitaṃ
māyāsphūrtirahasyamantaracirādudyotate svātmani

5

śivānandena muninā deśikādeśavartinā /
tṛtīyaṃ mātṛkācakraviveke vyākṛtaṃ padam

3

iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ

1

atha caturthaḥ khaṇḍaḥ //
ityantarīṣadiha saṅkucite vimarśe
saṅkocamāśrayati bāhyapade pragāḍham /
pratyekameva kalayantyatha bhāvamevaṃ
bhūtāni pañca jagato niyataḥ kalāpaḥ

1

atha skandhāntaramārabhamāṇaḥ pūrvottaraskandhayoḥ sambandhadarśanāya
pūrvaskandhaprameyānuvādapūrvakamuttaraskandhaprameyaṃ prastauti -
itītyādi / ityuktaprakāreṇa / antarantaḥkaraṇakakṣyāyām / iha svapnadaśāyām /
īṣatsaṅkucite vimarśe bāhyapade bāhyendriyakakṣyāyām / jāgrati /
pragāḍhamatimātraṃ saṅkocamāśrayati / bhūtāni jagato niyataḥ kalāpaḥ / jagato
bhūtapariṇāmarūpatvāt bhūtānāṃ niyamena jagatkalāpatvam / pratyekaṃ
pañcabhāvaṃ kalayanti prāpnuvanti / vimarśasyātisaṅkocapade jāgrati
bhūtānāmapyatisaṅkocaparigrahāt / pṛthivyādīnāmekaikasya
pṛthivyādipañcarūpatvenātisaṅkocaḥ / paśupramātṛpadasya salilasya
puruṣaprakṛtyādirūpeṇa pañcabhūtātmatayātisaṅkocaḥ /
paśupramātṛjñānendriyapadāyāḥ pṛthivyāḥ śrotratvagādirūpeṇa
pañcabhūtātmatayātisaṅkocaḥ /
paśupramātṛkarmendriyapadasyāgnervākpāṇyādirūpeṇa
pañcabhūtātmatayātisaṅkocaḥ / paśupramātṛjñeyavedyapadasya vāyoḥ
śabdasparśādirūpeṇa pañcabhūtātmatayātisaṅkocaḥ / paśupramātuḥ
kāryavedyarūpasyākāśasyākāśavāyavādirūpeṇa pañcabhūtātmatayāti
saṅkocaḥ / atrāyamartho gamyate - bhūtānāṃ pratyekaṃpañcabhūtātmatayā
vilasanaṃ svabhāvaḥ suṣuptisvapnayorapi saṅkocāviṣayatvānnonmiṣati /
jāgratyatisaṅkocapade tu samunmiṣatīti / etena bhūtānāmapi sarveṣāṃ
sarvabhūtaiḥ sahāvinābhāvasambandha niyama iti veditavyam

2

p. ८३)
yadvarṇapañcakamapūrvakamādivargya-
mantaḥsthatāṃ bhajati saṅkucite tadīṣat /
tatkādivargatanusaṅkucitaṃ nitānta-
mūṣmātmakaṃ ca dadhate'ṅkuritābhipūrti

2

idānīṃ jāgratprastāve kādimāntasparśavarṇānāṃ saṅkocādhikyadarśanāya
sarvavarṇakāraṇarūpasyākārādivarṇapañcakasya sphuraṇe pratipādiprakriyāṃ
vyutpādayati -
yadvarṇetyādi / ādivargaḥ - vargāṇāmāditvādādivargaḥ svaravargaḥ / tatra
bhavam ādivargyam / apūrvakam akāraḥ pūrvo yasya varṇapañcakasya
tadapūrvakaṃ yadvarṇapañcakam akārekārokāra-ṛkāraḷkārarūpam /
tadevaṃ varṇapañcakam / īṣatsaṅkucitaṃ sat / īṣatspṛṣṭatāprayatnaviṣayatayā
īṣatsaṅkucitaṃ sat / antaḥsthatāṃ yakārādirūpatāṃ bhajati / ikārasyeṣatsaṅkoco
yakāraḥ ṛkārasya rephaḥ (ḷ)?ikārasya lakāraḥ ukārasya
vakāraḥ saṅkocaḥ / manasa eva lakārasthānakasya
visargapramātṛparyāyadeharūpatvādakārasaṅkoco nāsti /
evamakārādivarṇapañcakasyaiva rūpāntaramantaḥsthavargaḥ / tadeva
varṇapañcakaṃ nitāntaṃ saṅkucitaṃ spṛṣṭāviṣayatayātisaṅkucitaṃ sat /
kādivargatanu - kavargādivargapañcakasvarūpam / akārasya saṅkocaḥ
kavargaḥ / ikārasya saṅkocaścavargaḥ / ṛkārasya saṅkocaṣṭavargaḥ /
ḷkārasya saṅkocastavargaḥ / ukārasya saṅkocaḥ pavargaḥ / atha tadeva
varṇapañcakam / aṅkuritābhipūrti - īṣadvivṛttiprayatnaviṣayatayā
aṅkuritapūrṇatvaṃ sat ūṣmātmakaṃ ca / (dadhate - bhajati)
pavargapañcakarūpeṇa saṅkucitasyākārādivarṇapañcakasyeṣatpūrṇatvarūpā
ūṣmāṇa ityarthaḥ / cavargasyeṣatpūrṇatvaṃ śakāraḥ / ṭavargasyeṣatpūrṇatvaṃ
ṣakāraḥ / tavargasyeṣatpūrṇatvaṃ sakāraḥ / kavargasyeṣatpūrṇatvaṃ hakāraḥ /
evaṃ kāraṇarūpasyākārādivarṇapañcakasyaiva daśāviśeṣāstatkāryarūpāḥ
sarve varṇā iti vivekaḥ

3

p. ८४)
sthānena sādhitadharāprabhṛtisvabhāve
varṇotkare bhavati mātṛpadaṃ pavargaḥ /
ātmā manastadanu buddhirahaṅkriyā ca /
prāk cetasaḥ prakṛtirapyavarohabhaṅgyā

3

atha sparśakadambakasya sthānavaśātpṛthivyādirūpatvavivekaṃ
prāguktaprameyatayā sūcayanniti tatpramātṛpadasya pavargasya varṇapañcake
tatpratipādyaṃ tattvapañcakaṃ vyutpādayati -
sthāneti / sthānena kaṇṭhatālvādīnā / sādhitadharāprabhṛti svabhāve
prāguktaprakriyayā nīcoccasthāneparyālocanayā niścita pṛthivyādisvabhāve /
varṇotkare sparśavarṇakadambake / pavargo mātṛpadaṃ pramātṛpadaṃ bhavati
/ yadyapi kavargasyaiva vyāpakatayā pramātṛpadatvaṃ tathāpi caityasya
pramātṛtvaṃ vaikārikaṃ citaḥ prameyatvaṃ ca tatheti citpadasya pavargasya
pramātṛpadavyavahāraḥ pūrva(śā)śasanayeti niravadyam /
avarohabhaṅgyā vilomakrameṇa / makāramārabhya pakāraparyantamityarthaḥ /
ātmā manaḥ buddhiḥ ahaṅkriyā prakṛtiritipavargavarṇānāṃ vilomakrameṇa
tattvapañcakasvarūpatā / tadbhāvakatve tatsvarūpatvamupacārataḥ / makāra ātmā
puruṣatattvamityarthaḥ / bhakāro manastattvam / bakārobuddhitatvam
phakāro'haṅkāratattvam / pakāraḥ prakṛtitattvamiti vijñeyam /
pakārādivarṇapañcakasya pṛthivyādyākāśāntarā(tā)yāṃ satyāmeva
prakṛtyādivyavahāraḥ / pṛthivyaṃśaḥ prakṛtiḥ / jalāṃśo'haṅkāraḥ /
agnyaṃśo buddhiḥ / vāyavaṃśo manaḥ / ākāśāṃśaḥ puruṣa iti vivekaḥ /
evamitaravargacatuṣṭayasyāpi prathamavarṇādāramya pṛthivyādyaṃśatatve
satyeva vakṣyamāṇatattattattvarūpatā vijñeyā /
nanu puruṣatattvānantaraṃ prakṛtitattvamiti pravādaḥ tatkathamatra kramavirodha
ityatrāha - prākcetasa iti / cetaso manasaḥ prāk prathamaṃ prakṛtiriti
tattvodayakramaḥ / ākāśapṛthivīrūpayoḥ puruṣaprakṛtyordharmiṇoranantaraṃ
taddharmabhūtānāṃ manobuddhyahaṅkārāṇāmudayasyopapattiḥ tathāpi teṣāṃ
dharmāṇāṃ dharmidvayamadhya evodayāt madhyagatā parigaṇanā udayāpekṣayā
dharmāṇāṃ dharmidvayānantarya manavasthityapekṣayā tu
dharmidvayamadhyatvamiti bhāvaḥ / madhyatve'pi manasaḥ
puruṣadharmatvāttatsamīpa evāvasthānam ahaṅkārasya prakṛtidharmatayā
prakṛtisamīpa eva sthitiḥ mano'haṃkārayormadhye ubhayadharmasya buddheḥ
sthitiriti vijñeyam / visargavyāptau prakṛtyahaṅkārabuddhimanaḥ puruṣā iti
binduvyāptau puruṣamanobuddhyahaṅkāraprakṛtaya iti kramaḥ tadatra
visargavyāpteḥ prāthamyāt prakṛtyādikaḥ kramo'ṅgīkartavyaḥ

4

p. ८६)
śrotrādikaṃ khalu tavargamayaṃ vilomā-
dvāgādi pañcakamidaṃ ca ṭavargarūpam /
śabdādi khādyapi cavargakavargarūpa-
metāni vāyudahanāmbumahīvilāsāḥ

4

pavargavarṇapratipādyāni tattvānyuktvā tavargādivarṇapratipādyānyapi tattvāni
vyutpādayati -
śrotrādikamityādi / śrotrādikaṃ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇarūpaṃ
tattvapañcakam / vilomāttavargamayam
vilomakramikatavargarūpanakārāditakārāntavarṇapañcakarūpamityarthaḥ / atrāpi
nakārapratipādyaṃ śrotratattvamākāśāṃśaḥ / dhakārapratipādyā tvak
vāyavaṃśaḥ / dakārapratipādyaṃ cakṣustejo'śaḥ / thakārapratipādyā jihvā
jalāṃśaḥ / takārapratipādyaḥ prāṇaḥ pṛthivyaṃśa iti vijñeyam / idaṃ
pratyakṣanirdeśyaṃ vāgādipañcakaṃ ca
vākpādapāṇyupasthapāyurūpatattvapañcakam / vilomādi tyasyātrāpi sambandhaḥ
/ vilomakramikaṭavargarūpam / ṇakāra ākāśāṃśo vāk / ḍhakāro vāyavaṃśaḥ
pādau / ḍakārastejoṃ'śaḥ pāṇī / ṭhakāro jalāṃśaḥ upasthaḥ / ṭakāraḥ
pṛthvivyaṃśaḥ pāyuḥ / śabdādiśabdasparśarūparasagandharupa
tattvapañcakamākāśādyapi ca ākāśavāyavagnijalapṛthivīrūpaṃ
tattvapañcakaṃ ca / krameṇa cavargakavargarūpam / atrāpi
vilomādityasyānuvṛttiḥ / ñakāra ākāśāṃśaḥ śabdaḥ / jhakāro vāyavaṃśaḥ
sparśaḥ / jakārastejoṃ'śorūpam / chakāraḥ salilāṃśo rasaḥ / cakāraḥ
pṛthivyaṃśo gandhaḥ / ṅakāra ākāśaḥ / ghakāro vāyuḥ / gakārastejaḥ /
khakāraḥ salilam / kakāraḥ pṛthivīti vivekaḥ / etāni
tavargādivargacatuṣṭayatattvāni / vāyudahanāmbumahīvilāsāḥ /
vāyostavargādhiṣṭhātṛtvāt tavargapratipādyatattvāni vāyuvilāsā iti vijñeyam /
agneṣṭavargādhiṣṭhātṛtvāt ṭavargapratipādyatattvāni agnivilāsāḥ / jalasya
cavargādhiṣṭhātṛtvāccāvargapratipādyatattvāni jalasya vilāsāḥ / pṛthivyāḥ
kavargādhiṣṭhātṛtvāt kavargapratipādyatattvāni pṛthivīvilāsā iti vivekaḥ

5

p. ८७)
dehātmikā prakṛtirāntararūpamurvyāḥ
sūkṣmaṃ jalasya khalu rūpamahaṅkriyā syāt /
agnestu buddhiranilasya mano'ntarātmā
sargaḥ khalu prakṛtijaḥ kṣitisargabījam

5

idānīṃkacaṭatavargatatvātmanaḥ sthūlasya pṛthivyaṇḍasya pavargavarṇarūpaṃ
prakṛtyantaṃ sūkṣmarūpatayā kāraṇamiti pratipādayati - dehātmiketi /
dehātmikā deharūpiṇī / prakṛtiḥ / dehābhimāna eva prakṛtiriti vyavahriyate / sā
prakṛtiḥ / urvyāḥ pṛthivyāḥ / kavargarūpiṇyā iti bhāvaḥ / āntaram
antaḥkakṣyāsthitaṃ rūpaṃ svarūpaṃ sūkṣmaṃ rūpam /
ahaṃkriyā'haṅkāraścavargarūpasya salilasyā'ntaraṃ rūpaṃ syātkhalu /
agneṣṭavargarūpasya antarātmanā buddhiḥ / anilasya tavargarūpasya antarātmanā
manaḥ / evaṃ prakṛtijaḥ sargaḥ saṃsāraḥ / pavargavarṇacatuṣṭayaṃ bhavati /
rūpaprakṛti saṃsāraḥ / kṣitisargasya kavargādivargacatuṣṭayātmanaḥ pṛthivī
saṃsārasya / bījaṃ kāraṇam / sūkṣmasya prakṛtisaṃsārasyaiva sthūlabhāvaḥ
pṛthivī saṃsāra iti prakṛtisaṃsārasya brahmāṇḍaparyāyasya kāryatvaṃ
svābhāvikasya prakṛtyantasya pṛthivyanta mūlatvaṃ prakṛtyantastu
māyāvilāsa iti tātparyam / ata eva caturasrarūpasya prakṛtyantasya ravibimbatvaṃ
daśārayugmarūpasya pṛthivyantasya raśmicakratvaṃ mahāyantraṃ vibhāvyate

6

p. ८८)
dehātmanoḥ prakṛtipūruṣayoḥ pramātā
dehotra tasya nilayo'pi tadaṅgamātmā /
ātmā yathā bhavati mātṛpadaṃ vapuścet
tallīnamastyavirahaḥ śivayoḥ svabhāvaḥ

6

idānīṃ prakṛtyaṇḍamārabhate -
dehātmanorityādi / dehātmanordehātmaparyāyayoḥ prakṛtipuruṣayormadhye /
atravisargaprakaraṇe / dehaḥ pramātā / tasya dehasya / nilayo'pi āśrayo'pi / api
śabdenāṅgitvasambhāvanā pratīyate / dehasya vimarśatattvapariṇāmarūpasya
ātmanaḥ prakāśaṃ vinā na kutrāpi sthitirupapadyate dharmasya
dharmiṇyevāśrayaṇamiti niyamāt / ātmātadaṅgam tasya dehasyāṅgaṃ
tadantargatatvena tadaṅgatvam / visargapramātṛdehasya prakṛtiparyāyasya
vyāptau ātmā tadantargataḥ san tadaṅgatāṃ bhajate / yathā ātmāpramātṛpadaṃ
pramātṛsthānaṃ bhajatyārohate / tatra binduvyāptipade / tallīnam -
tasminnātmani līnamekarasībhūtam / vapuḥ / asti sattāmavalambate / na tu
paramocchedaṃ prāpnoti / tathātve vimarśapadasyāpunarudayaprasaṅgāt /
vimarśasya punaḥ punarudaya(darśanena)prakāśavyāptāvapi
vimarśasyātyantikocchedo na sambhāvyate ityavadhāraṇīyam /
prakāśavimarśayoritaretaravyāptau ubhayorapyanucchedaṃ pratipādayati -
aviraha iti / śivayoḥ śivā ca śivaśca śivau tayoḥ śivayoḥ / avirahaḥ
anyonyāvinābhāvaḥ / svabhāvaḥ naisargika ityarthaḥ / prakāśaṃ vinā vimarśo'pi
na vimarśaṃ vinā prakāśo'pi na kintu prakāśavyāptau vimarśasya
prakāśaikarasyena sthitiḥ vimarśavyāptau prakāśasya bhinnarasatvenaiva sthitiriti
vibhāgaḥ

7

p. ८९)
jāḍyādahaṅkṛtiriti prathate vimarśo
buddhirjaḍājaḍatayā manasastvajāḍayāt /
traiguṇyametadabahiḥ karaṇatrayaṃ syāt
sauṣuptajāgradavaśeṣadaśānidānam

7

evaṃ dharmiṇoḥ dehātmanoḥ svarūpaṃ vicārya idānīṃ
ahaṅkārabuddhimanorūpeṇa trividhasya vimarśādabhinnasya dharmasya svarūpaṃ
parāmṛśati -
jāḍyādityādi / vimarśajāḍyāt jaḍatvabhūmikā parigrahāt ahaṅkṛtiritiprathate /
prasiddho bhavati / jaḍatvabhūmikāparigrahe vimarśa evāhaṅkāraśabdena
vyavahriyate ityarthaḥ / dehe ahamiti yo'yaṃ vimarśaḥ sa eva jaḍaḥ
vimarśo'haṃkāraḥ / jaḍabhūtadehāśritatvena taddharmatvāt / ayameva
jaḍavimarśo'ntaḥkakṣyāyāmahaṅkāraḥ san dehadharmabahiḥkakṣyāyāṃ
śabdādipañcakarūpaḥ san bhūtacatuṣṭayāṅkāyāḥ pṛthivyā aṅginyā
dharmaḥ / atha vimarśa eva jaḍājaḍatvabhūmikāparigrahe buddhiriti vyavahriyate
ityāha - buddhirjaḍājaḍatayeti / kriyāsādhanamindriyaṃ svayamapi sthaulyena
kriyārūpatvājjaḍaṃ ca svata eva spandamānatvādajaḍaṃ ca ataḥ
kriyāsādhanarūpeṇa jaḍājaḍo vimarśaḥ antaḥ kakṣyāyāṃ buddhirityucyate /
bahiḥ kakṣyāyāṃ vāgādipañcakamucyate /
atha vimarśa eva ajaḍatvabhūmikāparigraheṇa mana ityucyate
vimarśastyājaḍatvaṃ jñānasādhanarūpeṇa / jñānasādhanaṃ khalu
manaścakṣurādikamantarbahiḥ kakṣyāvibhaktaṃ sūkṣmarūpatayā
buddhivāgādivilakṣaṇaṃ padaṃ jaḍameva / evaṃ
vimarśarūpamahaṃkārādyantaḥkaraṇatrayameva guṇatrayamityāha -
traiguṇyamiti / etadbahiḥkaraṇatrayam antaḥkaraṇatrayatraiguṇyaṃ
sattvāditriguṇasamāhāraḥ syāt / ahaṃkāro rajoguṇaḥ / utpattirūpatvāt / buddhiḥ
satvam / sthitirūpatvāt / manasastamoguṇaḥ saṃhārarūpatvāt / cidekākāratā khalu
saṃhāraḥ prakāśaviśrāntirūpo laukikaistama ityucyate / tadasya manaso
laukikāpekṣayaiva tamastvam / athavā kriyāyāḥ saṃhārapakṣe
kriyārūpo'haṅkārastamaḥ jñānarūpaṃ manorajaḥ ajaḍatvaṃ jagadutpattidaśā
jaḍatvaṃ tatsaṃhāra iti laukikaḥ pakṣaḥ / jaḍatvaṃ jagadutpattidaśā ajaḍatvaṃ
saṃhāradaśeti yogasiddhāntaḥ / ato yathā vivakṣitaṃ
jaḍājaḍayorahaṅkāramanasostamorajoguṇayoryojanā kartavyā /
athaitaddehāntaḥkaraṇatrayaṃsuptyādidaśātrayabījamityāha - sauṣupteti /
suṣuptireva sauṣuptaṃ suṣuptijāgradbhyāmavaśeṣadaśā svapnaḥ ahaṅkāro
jaḍatvātsuṣuptinidānam buddhirjaḍājaḍatayā jāgrannidānam manastvajaḍatayā
svapnanidānamiti vivekaḥ

8

p. ९०)
dehī guṇatrayamayaprakṛtirdaśāsu
suptyādikāsu niyamātparibaṃbhramīti /
tāsvapyahaṅkṛtipuraḥsaraṇāttripuṭyāṃ
meyonnatiṃ kalayati pramukhakriyāṃśam

8

idānīṃ dehino guṇatrayamayaprakṛtiyogena suptyādidaśātraye
paribhramaṇamityāha /
dehīti / dehī dehābhimānī pramātā guṇatrayamayaprakṛtiḥ
guṇatrayasaṃsṛṣṭirūpiṇī prakṛtiḥ svabhāvo dehaparyāyo yasya tayoktaḥ / etena
guṇatrayasaṃsṛṣṭireva prakṛtiriti prakṛtilakṣaṇamuktam /
evaṃrūpaprakṛtirjīvaḥ suptyādikāsu daśāsu suṣuptijāgratsvapneṣu
niyamādavyabhicāreṇa paribaṃbhramīti punaḥpunarbhramati / tāsvapi daśāsu
ahaṅkṛtipuraḥsaraṇāt dehadharmasyāhaṅkārasya prādhānyāt / tripuṭyāṃ
pramātṛpramāṇaprameyarūpāyāṃ saṃsārakalāpasaṃpuṭikāyām / meyonnatiṃ
prameyavyāptim / pramukhakriyāṃśam - pradhānaḥkriyāṃśo
yasyāsminkarmaṇi tathā / kalayati vimṛśati / dehasya pramātṛtve taddharmasya
vimarśasya jaḍatvājjaḍapakṣyasya premayasya vyāptyanusandhānaṃ
bhavatītyarthaḥ

9

p. ९१)
meyādikā satatayuktripuṭī manastāṃ
meyādi bhāsayati mūḍhamahaṅkriyātma /
mātrādi bhāsayati cātha nijasvabhāvā-
dbuddhiśca madhyamapade mana eva bodhyam

9

idānīṃ sarvasyāntaḥkaraṇasya mana eva pramāṇabhūtaṃ manasa
evāhaṅkārādayo bhūmikāḥ manaso
vimarśaprathamarūpatvādvimarśavaibhavaṃ manovaibhavamiti vyutpādayati /
meyādīti / meyādikā meyamānamātṛrūpā tripuṭī trayāṇāṃ meyādipuṭānāṃ
samāhārastripuṭī / satatayuk / anyonyāvinābhāvasvabhāvā / tāṃ tripuṭīm / manaḥ
vimarśasya mūlarūpam mūḍhaṃ jāḍyaparyāyamauḍhyabhūmikāparigraheṇa /
ahaṅkriyātma - ahaṅkārasvarūpaṃ sat / meyādi bhāsayati / prameyādikaṃ
yathā tathā bhāsayati / meyavyāptiṃ darśayatītyarthaḥ / manasa
evānusandhānamahaṅkāra āropyata ityarthaḥ / atha tadeva manaḥ
nijasvabhāvādajaḍarūpāt / ajaḍarūpaṃ nijasvabhāvaṃ parigṛhyetyarthaḥ / tāṃ
tripuṭīmityanuvartate / mātrādi bhāsayati pramātrādikaṃ yathā tathā bhāsayati /
citpramātṛvyāptiṃ darśayatītyarthaḥ / mana eva madhyamapade
jaḍājaḍasamānapade / jaḍājaḍapadaparigraheṇetyarthaḥ / buddhiśca
prameyapramātroḥ samavyāptipradarśikā buddhiśca mana eveti bodhyam

10

p. ९२)
tasmātpakāravapuṣaḥ prakṛteḥ pramātu-
rātmā makāravapurantara eva līnaḥ /
tanmadhyatāsthitirahaṅkṛtidhīhṛdāṃ syā-
detatyamātṛpadamindriyalagnaviśvam

10

uktaprameyaṃ kāraṇīkṛtya pavargeprakṛtyāditattvasanniveśaṃ
dṛḍhīkṛtyopadarśayati -
tasmāditi / tasmātpūrvoktaprameyarūpātkāraṇāt / pakāravapuṣaḥ
pakārapratipādyāyāḥ prakṛteḥ / pakāravapuṣaḥ pakārasvarūpāyā ityupacāraḥ /
pramātuḥ dehaparyāyaprakṛtirūpasya pramātuḥ / antara eva vyāpyapada eva /
makāravapurmakārasvarūpaḥ / ātrāpyupacāraḥ / ātmā puruṣaḥ / līnaḥ vyāpta
ityarthaḥ / tanmadhyataḥ tayoḥ prakṛtipuruṣayormadhyabhāge /
ahaṅkṛtidhīhṛdām - ahaṅkārabuddhimanasām / sthitiḥ sanniveśaḥ syāt /
yadyapi makārasyātmano vyāpakavarge pramātṛpade sanniveśaḥ tathāpi
pavargavyāpakavargayormadhye sanniveśādubhayapakṣaprakriyāsambandho
veditavyaḥ / sparśakadambakasya pramāṇapadatvānmakārasya
pramātustatprakāśānusāreṇa parigaṇanā / tathāpi
pramāṇapadakriyāsambandhamātraṃ tāṭasthyādaṅgīkartavyameva / ataḥ
prakṛtivyāptiḥ puruṣaparyantaṃ pravahatīti niravadyam / caturaśracakrasanniveśe
tu manobuddhyorevātmapuruṣarūpayorahaṅkāraprakṛtibhyāṃ vyāptistābhyāṃ
ca tadubhayavyāptiriti vivekaḥ / athaitasminneva prakṛtyante manobuddhyoḥ
svapnapada iva brahmāṇḍonmīlanacamatkāraṃ darśayati - etadityādi /
etatpramātṛpadaṃ prakṛtyantarūpam / indriyalagnaviśvaṃ
manobuddhirūpajñānakriyendriyasambaddhaṃ viśvam / bhavatīti śeṣaḥ

11

p. ९३)
etacca mātṛpadamindriyasaṃśritaṃ ca
tatsaṃśrayaśca mana eva tadindriyaṃ syāt /
tadgrāmaṇīndriyakulasya vimarśaśakti-
ściccetyamiśramakhilaṃ khalu tadvilāsaḥ

11

atha yadetadantarbāhyajagadvilasitaṃ tatsarvaṃ manomūlameveti pratipādayati -
etacceti etaccamātṛpadaṃ prakṛtanta rūpaṃ pramātṛpadam -
indriyasaṃśritaṃ ca manobuddirūpendriyavilāsaḥtvāttatsaṃśritaṃ
tayormanobuddhyoḥ saṃśritaṃ tatsaṃśrayaśca tayormanobuddhyoḥ saṃśrayaḥ
āśrayaśca / etaddvayaṃ nijasamāśrayameva kurvannityuktatvāt /
taddvirūpamindriyamapi paryālocanāyāṃ mana eva syāt / manasa eva daśāviśeṣo
buddhirityuktatvāt / indriyakulasya antarbāhyakaraṇajālasya / grāmaṇi pravartakam /
tat manaḥ / vimarśaśaktiḥ -
vicitraviśvodvamanānucarvaṇakriyāpa(sphura)ṇonmeṣanimeṣasambhramā
vimarśaśaktiḥ / mana eva / ciccaityamiśraṃ
pramātṛprameyapramāṇarūpamakhilam / tadvilāsaḥ tasya manasovilāsaḥ khalu /
teneyamindriyajālaśrīrjāgratipravilasata iti prasiddhiḥ

12

p. ९४)
svapne ca jāgaraṇamātṛpade ca vedya-
micchātmano manasa eva vibhāti kukṣau /
pūrvatra mātṛ mana eva śarīratābhāk
pratyakṣamuttarapade tu śarīrameva

12

evaṃ svapnaprakṛtisaṃsārayorviśvamicchātmano manasa eva garbhe vilasatīti
prabodhayati -
svapne ceti / svapne ca jāgaraṇamātṛpade jāgradavasthāyāṃ
yanmātṛpadamavaikārikam / pavargapratipādyaprakṛtisaṃsārarūpamityarthaḥ
tasmiṃśca vedyam antarbahiḥprapañcarūpam / icchātmana icchāsvarūpasya
manasaḥ kukṣāveva garbha eva vibhāti vilasati /
svapnaprakṛtisaṃsārāvicchāsaṃsārāvityarthaḥ / jñāne
jñānendriyakarmendriyasaṃsārau jñānakriyāsaṃsārāviti bhāvaḥ / nanu
svapnasya jñānasvarūpasya manaḥ saṃsāratvaṃ jāgrataḥ kriyāsaṃsāratvaṃ
viśrāntirūpāyāḥ suṣuptericchā saṃsāratvamiti prāgupadiṣṭam / idānīṃ
kathamanyarūpopadeśa iti na mantavyam / viśrāntereva bahirmukhatāyām
icchāsaṃsāraḥ svapna eva jñānasaṃsāraḥ jāgradeva kriyāsaṃsāraḥ
jaḍaviśrāntirajaḍaviśrāntiśceti suṣupte svapnayorjaḍājaḍaviśrāntyabhimāne
jāgrata eva jñānakriyendriyavyāpāravyavasthāyā jñānakriyāsaṃsāratvam /
athavā prakṛtisaṃsārasya jñānasaṃsāratvam pārthivasaṃsārasya
kriyāsaṃsāratvam jaḍājaḍarūpasuṣuptireva jaḍājaḍecchāsaṃsāratvābhimāne
svapnojñānasaṃsāraḥ jāgratkriyāsaṃsāra iti vivekaḥ / tadatra
svapnaviśrānterajaḍecchāsaṃsāratvābhimāne svapnavanmānasikasaṃsāratvāt
prakṛtisaṃsārasyāpi icchāsaṃsāratvamuktamiti niravadyam / svapna
prakṛtisaṃsārayoricchāsaṃsāratvena aikarūpye prākpratipāditameva
bhedakamudghāṭayati - pūrvatreti / pūrvatra svapne / śarīratābhāk mana eva /
mātṛ pramātṛ / uttarapade prakṛtisaṃsāre tu
pratyakṣamānasikatvenābhimataṃ śarīrameva pramātṛ anayoḥ
saṃsārayorayamevetyarthaḥ

13

p. ९५)
cetaścamatkṛtipadaṃ vamati svalīnaṃ
viśvaṃ bahiḥ śrutimukhendriyavargabhāvāt /
tatrāpi dhīndriyagaṇaḥ pavano'pi pṛthvī
jñeyairjalairapi marudbhirudīrito'ntaḥ

13

atha pārthivasaṃsāraprakriyāmupakramate -
cet ityādi / camatkṛtipadaṃ camatkārāṇāṃ sthānam / cetaḥ vimarśasya
mūlarūpam manaḥ kartṛ / svalīnaṃ svāntargatam / prakṛtisaṃsāre
svapnasaṃsāra iva laukikairapi viśvasya
manovilāsamātratvābhyupagamānmanoniṣṭhatvamiti manolīnatvam manaḥ
svasvarūpa eva vilasadityarthaḥ / viśvaṃ bahirvamati / viśvasya bhairvamanaṃ ca
manaścamatkāraviśeṣaḥ / manasaḥ kiṃ rūpeṇa bahirvamanamityatrāha -
śrutimukhendriyavargabhāvāt /
śrotrādivāgādijñānakriyendriyavargasvarūpāṅgīkārāt /
śrotrādibhūmikāparigraheṇetyarthaḥ / śrotrādibhya eva jñeyarūpasya viśvasya
nirgamaḥ vāgādibhya eva kāryarūpasya / niyamena
viśvasyendriyaprakāśāntarbhāsanādindriyakāraṇatvam tathā
cendriyarūpāntara(tvaṃ)tvādviśvasyendriyaprakāśādeva paryavasyati /
indriyaprakāśonmeṣa etatsphuraṇam
tadanunmeṣetvasphuraṇamityanvayavyatirekābhyāṃ
viśvasyendriyaprakāśakāraṇaṃ na tu
māyāvimohitakāṇādasampratipannaparamāṇvādaya ityalamatiprasaṅgena /
evaṃ paramārthādindriyaprakāśodvāntasyaviśvasya paśuviṣaye
viparītapratītiprakriyāmāha - tatrāpīti / tatra bahiḥkakṣyāyām / api
śabdo'ntaḥkakṣyāsamuccayābhidhāyakaḥ / yathāntaḥkakṣyāyāṃ
prakṛtisaṃsare paśorviparītapratītiḥ tathā bahiḥkakṣyāyāṃ
pārthivāṇḍasaṃsāre'pītyarthaḥ / indriyagaṇo jñānendriyavargaḥ /
pava(mā)no'pi paramārtharūpe cidvyāpte saṃsāre vāyusthānako'pi
pṛthvīsthānaṃ saṅkocabhāvātprāptaḥ / jñeyairjñeyarūpaiḥ vedyairjalairapi
cidvyāptau jalasthānakairapi / atra viparītamarudbhiḥ / vyāptyā vāyusthānaṃ
prāptaiḥ / antarudīritaḥ svabhyantare kṣiptaḥ / vyāptaḥ ityarthaḥ / tavargarūpāṇāṃ
jñānendriyāṇāṃ cavargarūpaiḥ śabdādibhirvyāptirityarthaḥ

14

p. ९६)
karmendriyāṇi kaṭhinatvaparāntabhāñji
vahnyākṛtīni khapadasthadharāśritāni /
pṛthvīmayaprakṛtikhagrahaṇonmukhāni
bodhyāni bhūtavitateriha vaiparītye

14

idānīṃ karmendriyāṇāṃ kāryarūpavedyānāṃ ca vaiparītyamāha -
karmetyādi / karmendriyāṇi yavargapratipādyavāgādīni / kaṭhinatvaparāntabhāñji
kaṭhinatvasya parāntaḥ paramāvadhistaṃ bhajantīti tathoktāni / kriyāyāḥ
saṅkocanirbahaṇapadatvātkarmendriyāṇāṃ kāryarūpavedyānāṃ
cātisaṅkocabhāvādatikāṭhinyam / vahnyākṛtīni
jaḍāṃśapradhānavahnimayāni / cidvyāptau tu
karmendriyāṇāmajaḍāṃśapradhānavahnimayatvam / vahnerjaḍājaḍamayatvaṃ
prāgvyākhyātam / khapadasthadharāśritāni
vyāptilakṣaṇamākāśapadamākrāntavatīṃ pṛthivīmāśritāni / vāgādīnāṃ
paśupade'pi yadyapi dehaparyāyaprakṛtyāśritatvaṃ tathāpi
kāryavedyapradhānabhūtapṛthivīvyāptyanusandhānāt pṛthivyāśritatvaṃ
pṛthivītyādicidvyāptipade pūrṇarūpatayā ca upacaritarūpiṇyāḥ mahāpṛthivyā
eva pārśve pṛthivīmayayāḥ prakṛteḥ grahaṇe vyāptau unmukhāni
bhūtavitateriha vaiparītye bodhyāni /
atrāyabhiprāyaḥ paśorjñānendriyāṇi jñeyeṣu śabdādiṣu kiñcideva jñātuṃ
kṣamante na tu sarvam / atastāni taiḥ jñeyaiḥ vyāptāni / śabdādaya eva
kāryāvasthāyāṃ vacanādibhāvena sthūlatāṃ prāpyākāśādayo bhavanti /
karmendriyāṇi ca vacanādimātramākāśādikaṃ kartuṃ kṣamante na tu
mahābhūtarūpamākāśādi kartum atastāni ca mahābhūtaiḥ kāryairvyāptāni /
evaṃ dvividhamindrivargaṃ dvividhena vedyavargeṇa vyāptaṃ sat ātmadeharūpasya
pramātṛdvayasya jñeyakāryavargābhyāṃ vyāptiṃ samarpayati cidvyāptau tu
ātmā svasādhanairjñānendriyaiḥ jñeyavedyaṃ vyāpnuvan svātmīkaroti
aśeṣajñeyasya svātmīkaraṇātsarvajño bhavati / dehaśca svasādhanaiḥ
karmendriyaiḥ kāryavedyaṃ vyāpnuvan tatsvātmīkaroti viśeṣakāryasya
svātmīkaraṇāt sarvakartā bhavatīti jñānakriyendriyāṇāṃ
prakṛtivikṛtibhāvaprakriyā veditavyā

15

p. ९७)
mānātmakasyataraṇerdvayato hi siddhiḥ
māyābalātprathamatātra ca meyakoṭyāḥ /
grāhyagrahītṛpadavarṇasamanvayena
yojyāḥ kalā bahirathāntarapi kramajñaiḥ

15

atha prameyapramātṛmiśrarūpastha pramāṇasūryasya kalāsaṃsthānaprakriyāṃ
vyutpādayati -
mānetyādi / mānātmakasya pramāṇarūpasya taraṇeḥ sūryasya dvayataḥ
prameyapramātṛbhyāṃ siddhiḥsvarūpalābho hi / atra ca māyābalāt
prameyakoṭyā eva prathamapadatā pramātṛkoṭyā dvitīyapadatā /
visargavyāptireva prathametyarthaḥ / atra pramāṇasūryasya
dvidvivarṇapratipādyānāṃ kalānāṃ yojane
grāhyagrahītṛtvapadavarṇasamanvayena - grāhyasthānakānāṃ
varṇānāmanantaraṃ grāhitvasthānakavarṇānāṃ yathāyogaṃ samanvayena / bahiḥ
kavargāditavargāntarūpe pṛthivyante / antarapi pakārādibhakārāntarūpe
prakṛtyante / kramajñaiḥ grāhyagrāhakavarṇakramavidbhiḥ / kalā yojyāḥ /
kavargaṭavargavarṇānāṃ yathākramaṃ yogaḥ cavargatavargāṇānāṃ ca tathā /
pakārabakārayoryogaḥ phakārabhakārayośca tathā / evaṃ ca daśārayugmaṃ
raveḥ raśmicakraṃ caturasram vimbacakram / yattu
kakārādiḍakārāntairanulomapaṭhitadvādaśavarṇaiḥ
bhakārādiḍakārāntavilomapaṭhitadvādaśavarṇānāṃ yogena dvādaśānāṃ
sūryakalānāṃ prakalpanāpāramaparyaṃ tatprameyaprāmātrātmanaḥ sūryasya
svarūpabhūteṣu caturviṃśatisparśākṣareṣu ardhaṃ prameyakoṭi rardhaṃ
pramātṛkoṭirubhayapakṣasamanvayādvādaśakalānirvṛttiriti vidyamānamapi
cakrasaṃsthānasaṃvādaṃ na labhata iti
mātṛkācakramarmavidbhirmahānubhāvairupekṣitamityalaṃ
mahāmārgavisaṃvādakathayā

16

p. ९८)
mātā daśendriyamayodaśakaṃ ca meyaṃ
tanmelanād daśakalātmadaśārayugmam /
antaḥ kalādvayamiha prakṛtau nilīna
straiguṇyamātari pumāṃścaturasravimbe

16

bahirantarapi grāhyagrahītṛpadavarṇasamanvayena kalā yojyā iti pūrvasūtreṇa
sūcitam / kalāyojanaprakāraṃ cakre saṃsthāne saṃvādayan
mātāntaravyākṣepābhiprāyeṇa sphuṭamupadiśati -
mātetyādi / mātṛmeyātmako hi raviḥ mātā ca bahistavarga
ṭavargapratipādyadaśendriyamayaḥ / meyaṃ ca tathā
cavargakavargapratipādyaśabdādyākāśādikadaśakamayam tanmelanāt
yathākramaṃ pṛthivyādikaryavedyapratipādakakavargākṣarapañcakena
vāgādikarmendriyapratipādakaṭavargākṣarapañcakasya melanāt / tathā
gandhādipratipādakacavargākṣarapañcakena
ghrāṇādipratipādakatavargāks'rapañcakasya melanāt / pañcapañcakalātmakaṃ
sambhūya daśakalātmakaṃ daśārayugmaṃ bhavati / antaḥ pavargarūpe
pramātṛpade kalādvayaṃ kāryavedyabījabhūtaprakṛtipratipādakena pakāreṇa
karmendriyabījabhūtabuddhipratipādakasya bavarṇasya melanādekākalā
jñeyavedyabījabhūtāhaṃkārapratipādakena phakāreṇa
jñānendriyabījabhūtamanaḥpratipādakasya bhakārasya melanādanyākaleti
kalādvayamiha caturakṣaraniṣpannakalādvayātmake caturasrabimbe traiguṇyamātari
triguṇasavitryāṃ prakṛtau pumānmakārarūpa ātmā nilīnaḥ /
ahaṅkārasahitāyāṃ prakṛtau buddhimanasoryannilayanaṃ tatpuruṣasya nilayane
paryavasyatīti bhāvaḥ / sparśavarṇacakrasya
pramāṇacakratvānmanobuddhirūpeṇaiva puruṣasyātra cakre saṃsthānaṃ na tu
makārarūpeṇa / tathāpi manobuddhyoḥ puruṣasyaiva rūpāntaratvātpuruṣasyāpi
makārasya pramāṇapramātṛcakrayormadhyavartitvādubhayacakrasambandha iti
pumānnilīna ityuktam

17

p. १००)
mānātmanaiva cidacitsthitiratracakre
bhedātmake na bhavatīha visargabindoḥ /
masyānuṣaktirapi mukhyasamanvayasya
bindvekabhogapadamātṛpurocitasya

17

pūrvasūtre sūcitaṃ makārapratipādyapuruṣatattvasyaiva
pramāṇapramātrorubhayacakrasambandhaṃ sphuṭīkaroti /
mānetyādi / atra bhedātmakam cakre / pramāṇacakrasya
grāhyagrahītṛbhedāvinābhāvabhūmitvāt daśārayugmarūpatvam na tu
caturdaśārā'ṣṭāvadekaikacakratvam ato bhedātmake prasphuṭabhedasvarūpam / atra
pramāṇacakre cidacitoḥ pramātṛprameyayoḥ sthitiḥ / mānātmanaiva
indriyarūpeṇaiva / indriyāṇāṃ pramāṇaparyāyāṇāṃ
grāhyagrāhakobhayasiddharūpatvāt grāhyagrāhakarūpeṇaiva
prameyamātṛsthitirityarthaḥ / ataḥ kāraṇādityaucityādadhyāhartavyam / iha
pramāṇacakre / visargabindoḥ bindorapi sato bhedamayatvāt visargasyetyarthaḥ /
masya makārapratipādyasya puruṣasya / anuṣaktiranuṣaṅgo na bhavati /
caturviśatyakṣarātmakadvādaśakalārūpe pramāṇacakre puruṣasthānakasya
makārasya pañcaviṃśatitamasya na saṃniveśa ityarthaḥ / tarhi tasya
makārapuruṣasyātra cakre kiṃ sambandhābhāva evetyatrāha - api
mukhyasamanvayasyeti / prādhānyena sambandhavato'pi pramāṇacakre
prakṛtivyāptiviṣayatvena sambandhavato'pi tatra cakre nānuṣaktirbhavatītyanvayaḥ /
kuta ityāha - bindvekabhogapadamātṛpurocitasya -
bindorekabhogasthānam - aṣṭārarūpaṃ pramātṛpuram taducitasya / dvau hi
saṅgraheṇa pramātārau / abhedānusandhātā bhedānusandhātā ca
tatramakārapratipādyo bhedānusandhātā ataḥ prasiddhapramātā
makārapratipādyapramātṛpurasanniveśamevārhati na tu pramāṇapurasanniveśam
tatra tadrūpāntarayormanobuddhyoreva sanniveśaḥ / sambandhastu pramāṇacakre'pi
makārapratipādyasyāstveveti niṣkarḥ

18

p. १०१)
svapne smṛtaṃ tadanu jāgrati satyakalpaṃ
bandhaṃ prapadya vapuṣa svavimarśaśaktyā /
kṣityā ca tatparavaśo hṛtamātṛbhāvo
madhyandinadyumaṇireṣamakārabinduḥ

18

visargavyāptiprakaraṇamupasaṃharannāditaścinnigaraṇarūpaṃ prakaraṇameyaṃ
kroḍīkṛtya darśayati -
svapna ityādi / svapne smṛtaṃ manasā saṅkalpitam / tadanujāgrati satyakalpaṃ
dṛḍhānubhavārūḍhatayā paramārthavadeva bhāsanaṃ na tu paramārthatā
antaḥkakṣyāparāmarśanirvikalpacidātmanaḥ śivasya nityanirāvaraṇatvena
bhāsamānatvāt bahiravabhāsamānasya pravṛttirūpavimarśaspandaviplavasya
camatkārapramātṛtvāt / antaḥ svavimarśaśaktyāvimarśaśaktereva svarūpeṇa
vapuṣā prakṛtiparyāyeṇa vahistu kṣityā ca evaṃ kakṣyādvaye'pi bandhaṃ
prapadya tatparavaśaḥ tayordehamahāpṛthivyoḥ paravaśaḥ paratantraḥ /
hṛtamātṛbhāvaḥ tābhyāmevāpahṛtapramātṛbhāvaḥ prameyatāṃ prāpita
iti bhāvaḥ / makārabinduḥ makārapratipādyobinduḥ cittattvaṃ puruṣa ityarthaḥ /
madhyandinadyumaṇiḥ madhyāhnakālasūryo jāta iti śeṣaḥ / yathā
madhyandinasūryaḥ svaraśmipaṭalena sthagito nāvabhāsate / tathāyamapi cidātmā
svasyā eva vimarśaśaktervijṛmbhaṇarūpeṇa antarbahiḥ prapañcena ca
bhāryā(āvṛta)mūlasvarūpo jāta ityarthaḥ

19

p. १०२)
yatpādivargavamukhārṇacatuṣṭayasya
saṅkocavarjanamidaṃ khalutantranītyā /
turyasthitaṃ hamukhaśāntacatuṣṭayātma-
yojyaṃ krameṇa bahirantarabhedasṛṣṭayoḥ

4

iti śrīmātṛkācakraviveka jāgradvivekaścaturthaḥ khaṇḍa

19

idānīṃ prakaraṇānte cidvyāptirupamuttaraprakaraṇaprameyamavatārayan
jāgraccakre vakṣyamāṇe svapnacakre ca visargapramātuḥ pratisiṃhāsanaṃ
turyajāgratsvapnarūpaṃ padadvayaṃ tatra nyāyena ekaikamātṛkayā samunmīlitaṃ
vyutpādayati -
yatpādītyādi / pādivargavamukhārṇacatuṣṭayasya vilomena
pavargādivargacatuṣṭayaṃ pavargatavargaṭavarga ca vargarūpaṃ vargacatuṣṭayaṃ
vakāralakārarephayakārarūpaṃ varṇacatuṣṭayaṃ tasyobhayasya / tantrarītyā ekayā
kriyayā / prayojanadvayasiddhirūpayā tantranītyā tantranyāyena / idaṃ
saṅkocavarjanam khalu spṛṣṭateṣatspṛṣṭatāprayatnakṛtasaṅkocatyāgaḥ
khalu / yatturyasthitaṃ hamukhaśāntacatuṣṭayātmavarṇakadambakaṃ pavargasya
vakārasya ca saṅkocatyāgarūpo hakāraḥ / tavargasya lakārasya ca
saṅkocatyāgarūpaḥ sakāraḥ / ṭavargasya ca rephasya ca saṅkocatyāgarūpaḥ
ṣakāraḥ / cavargasya yakārasya saṅkocatyāgarūpaḥ śakāraḥ / kavargasya
dehapratipādakalakārasya ca visargapramātṛrūpatvāt tasya ca cidvyāptipade
citsvarūpa evāntardhānātpadadvaye'pi hakāra eva vilayanam ato na
tatsaṅkocatyāgarūpo varṇo'nveṣaṇīyaḥ /
evaṃ sparśasaṅkocatyāgarūpamataṃ tatsaṅkocatyāgarūpaṃ
hakārādiśakārāntavarṇacatuṣṭayaṃ padadvayarūpaṃ sat krameṇa /
bahirantarabhedasṛṣṭyoḥ / bahirabhedasṛṣṭyāṃ antarabhedasṛṣṭyāṃ ca
bhedajāgratpratiyoginyabhedajāgratpade bhedasvapnapratiyoginyabhedasvapnapade
cetyarthaḥ / daśārayugmārdhapade aṣṭārārdhapade ceti veditavyam / yojyaṃ
yojanīyam

1

sarvohi bhedapada eva bhavaḥ purastā-
tpaścādabhedamavagacchati jātabodhaḥ /
śaktiḥ śivasya mahati prakṛtistadātmā
bhedogravandanamato'rhati bhedatattvam

2

saṃsthāpitāṃ purata eva śivena māyāṃ
paścātkaroti yajane dvayatatparo yaḥ /
siddhaṃ na yāti śivasāmayi ? kiṃ samūḍha-
stasmādyakhe(je)tamukhataścaturasrabimbam

3

īkārayoṣa(ga)javisargakalāstavinduḥ
pratyāhṛtaṃ khalu visargapadaṃ kalābhyām /
sadyo jagatsapadi saṃbhṛtabhedasiddhiḥ
klīṃkāramūrtiraniśaṃ manurabhyudīryaḥ

4

yekārekāragarbhaṃ kalayugalatamaṃ māyayā vyāptamauliṃ
mantraṃ matto'nutiṣṭhedaruṇamaṇikṛtāmakṣamālāṃ vahanyaḥ /
bhuñjāno'sau bhujiṣyāprakṛtikamaṇimādyākhyayā saṃprasiddhaṃ
siddhīnāṃ siddhalabhyaṃ daśakamabhavatāṃ prāpya divyairihaiva

5

śivānandena muninā deśikādeśavartinā /
caturthaṃ mātṛkācakraviveke vyākṛtaṃ padam

1

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ //
atha pañcamaḥ khaṇḍaḥ /
akṣeṣu vedyavilayaḥ khalu śuddhavidyā
dehe tadakṣavilayo bhavatīśvaratvam /
īśo hi viśvamayadehakṛtābhimāno
jāgracchivasya paśujāgaracakralagnam

1

atha nivṛttirūpaṃ turyaskandhamārabhamāṇo
nivṛttijāgradupakramatvānnivṛttijāgradadhiṣṭhātāraṃ śivasya
sarvakartṛtvabhūmikābhūtamīśvarākhyaṃ pramātāraṃ
tadbāhyadaśāviśeṣeṇa śuddhavidyāpramātrā saha lakṣayati -
akṣeṣvityādi / akṣeṣvindriyeṣu śrī(pāṇyādiṣu)vāgādiṣu ghrāṇādiṣu /
ca / vedyavilayaḥ vedyānāṃ pṛthivyādibhūtānāṃ ca vilayastadekīkaraṇam
śuddhavidyā khalu śuddhavidyāśrayaḥ pramātā śuddhavidyetyupacāraḥ /
pāśave indriyaprakāśādbahistatsārthakyenāvabhāsamānānāṃ vedyānām /
indriyaprakāśakagarbha
evāvabhāsananaiyatyavimarśanendriyaprakāśavimarśarūpatādhyavasāyādindriyai
kātmyānubhavarūpā śuddhavidyā pāśavyāmohakartari gurvanugrahamūlena
samunmiṣatīti saiṣā śuddhavidyā vedyeṣu paśudaśāyāmidampratyayaikaviṣayeṣu
pāśavavyāvṛttau
svātmendriyaprakāśatādātmyādhyavasāyādahaṃpratyayaviṣayatāma##-
tadabhidhānatāmupacāreṇa bhajatīti tadvivekaḥ //
evaṃ pramāṇapade prameyanimajjanalakṣaṇaṃ śuddhavidyāpramātṛpadaṃ
vyutpādya tadūrdhvatanīmīśvaradaśāṃ vyutpādayati - deha ityādi / dehe
pramātari / tadakṣavilayaḥ teṣāṃ
śuddhavidyādaśābhyastaprameyasvātmīkaraṇānāmakṣāṇāṃ vilayo
nimajjanamekarasīkaraṇamīśvaratvaṃ bhavati / śuddhavidyādaśāyāṃ
pramāṇapadanimajjitānāṃ prameyānāṃ pramāṇapadena saha dehātmarūpe
pramātṛpade yaddehāṃśe vinimajjanaṃ tadīśvaratvamityarthaḥ / atra
prathamaprameyātmano viśvasya
kiñcididaṃpratyāyādhivāsitāhantāpratyayaviṣayaviṣayatvam dehapade nimajjitasya
viśvasya dehasyeva dṛḍhāhampratyayaviṣayatvādīśvarasya dehādviśvasminnapi
ceṣṭakatvam / ata eva sarvakartṛtvamīśvarasyetyavagantavyam / śuddhavidyāpade
tvidaṃpratyayāhaṃpratyayayoridaṃpratyayasyaivaulvaṇyāt
viśvaceṣṭakatvānudayaḥ / īśvarasyānayādīśā viśvaśarīrasya
śivajāgratpadatvātpaśujāgratpade saṃśleṣa iti pratipādayati - īśohīti / īśo hi
viśvamaye dehe kṛtābhimānaḥ śivasya jāgrat paricchinnadehe
kṛtābhimānasya paśorjāgaracakre daśāradvayātmake lagnaṃ śliṣṭaṃ
paśujāgratpade śivajāgrataḥ śleṣaucityāditi bhāvaḥ / jaḍājaḍapadayoḥ
suptyādidaśātrayepyanyonya śleṣasvabhāvatā prāk prītapāditā

2

p. १०५)
yadbāhyabāhyapadamajjanamantaranta-
staccitpade jaḍapade viparītametat /
akṣātmavedyamiha śaḥ sa hi śuddhavidyā
dehāvibhinnakaraṇendriyamīśvaraḥ ṣaḥ

2

atha nivṛttirūpasya śuddhavidyāpramātuḥ
prameyeṣvabhyasyamānāhambhāvasya bhedo na praśānta
ityabhedajāgratpadādhiṣṭhātṛtvaṃ nābhyupagataṃ cidvyāptipadasya
bahirbahirarthānāmantarantartheṣu nimajjanarūpaṃ svabhāvaṃ vyutpādayan
śavarge śuddhavidyādyabhedapramātṝṇāṃ viṣayavibhāgaṃ darśayati -
yadbāhyetyādi / antarantaḥpade bāhyavāhyapadamajjanaṃ yat bāhyabāhyapadasya
yanmajjanam prameyāṇāṃ pramāṇapade majjanaṃ pramāṇāṃ pramātṛpade
majjanamityarthaḥ / taccitpade cidvyāptipade / bhavatīti śeṣaḥ / jaḍapade
caityavyāptipade / etadviparītam / antarantaḥpadasya bahirbahiḥpade majjanaṃ
viparītam / pramātṛpadasya pramāṇapade majjanam pramāṇapadasya prameyapade
majjanamityarthaḥ / iha śuddhavidyeśvarasadāśivaśaktyāhvayasya
pramātṛcatuṣṭayasya / sādhāraṇapade śavarge / akṣātma indriyaprakāśaikātma /
indriyaprakāśe labdhaikātmyamityarthaḥ / vedyaṃ prameyajātam / śaḥ śavarṇa iti
veditavyam / pramāṇalabdhaikātmyaprameyasthānīyaḥ śavarṇa ityarthaḥ / yadyapi
cavargayakārasaṅkocatyāgātmanaḥ śakārasya śabdādimātravedyasthānīyatvaṃ
yuktaṃ tathāpi sarvaprameyopalakṣaṇatvena citpade'haṅkāre
kavargalakārayormajjanādbahiravabhāsamānaścavargayakārayoga
rūpabhedaśakāro'pi sarvaprameyopalakṣaṇa iti veditavyam / sa hi śakāraḥ
śuddhavidyāpramātā / pramātṛpramāṇaprameyarūpeṇa padatrayeṇa
niṣpādyasvarūpasya pramātuḥ kathaṃ prameyamātrapratipādake śakāre
svarūpapattirityatrocyate / varṇacatuṣṭayātmakaḥ sarvo'pi śavargaḥ
śuddhavidyādipramātṛcatuṣṭayasya sādhāṇaraṇapade pratyekaṃ
svarūpaṃ(svarūpaṃ) bhavati / tathāpi śuddhavidyādīnāṃ caturṇāṃ
(pramā)pramātṝṇāṃ śakārādayaścatvāro varṇā ekaikasyaikaika eva
svarūpasiddhihetubhūtasya viśeṣasya pratipādaka
ityupacārāttattadekaikavarṇarūpatā teṣām / tathā hi
śuddhavidyāpramāturindriyaikātmyavedyatvaṃ svarūpasiddhihetuviśeṣaḥ /
atastasyendriyaikātmyavedyapratipādakaśakārarūpatvam / īśvarasya
pramāturdehāvibhinnakāryavedyaikātmyakarmendriyatvaṃ
svarūpasiddhiheturviśeṣaḥ / atastasya
tādṛkkarmendriyapratipādakaṣakārarūpatvam / etadevāha
dehāvibhinnakaraṇendriyamīśvaraḥ ṣa ti

3

p. १०७)
jñānendriyaṃ sa hi sadāśiva ātmanaikye
svātmā khaviśramamayo ha itīha śaktiḥ /
etatturīyapadamaṅgacatuṣṭayāḍhyaṃ
bāhyāntarālapadayoḥ śritarūpasāmyam

3

atha sadāśivaśaktipramātṛsvarūpaṃ varṇadvayamāha /
jñānendriyamityādi / sadāśivasya
pramāturātmāvibhinnasvātmīkṛtajñeyavedyajñānendriyatvaṃ
svarūpasiddhiheturviśeṣaḥ / atastasya
tādṛgjñānendriyapratipādakasakārarūpatvaṃ / etadāha - ātmanaikye
ātmanā tādātmye sati tādṛśaṃ jñānendriyam / sa hi sakāro hi
tādṛgjñānendriyapratipādakaḥ / sakāro hi sadāśiva ityarthaḥ /
khaviśramamayaḥ aparicchinnacidacitsāmarasya rūpākāśaviśrāntimayaḥ /
svātmā dehātmobhayalakṣaṇaṃ svarūpam / ha iti / hakāra iti varṇaḥ / iha śavarge /
śaktiḥ śaktināma pramātā /
aparicchinnaviśrāntimayadehātmasāmarasyalakṣaṇasvarūpatvaṃ śakteḥ
svarūpasiddhiheturviśeṣaḥ / atastasyāstādṛksvarūpapratipādakahakārarūpatvam /
evaṃ śuddhavidyādīnāṃ sādhāraṇapade śavarge
tattasvarūpasiddhihetuviśeṣapratipādaka varṇāśrayaṇena viṣayavibhāgaṃ
vyutpādyāsya śavargarūpasya padasya bāhye
sparśasaṅkocatyāgarūpasyāntarantaḥstha saṅkocatyāgarūpasya ubhayatra
rūpasāmyam prāgupadiṣṭameva sphuṭapratyayāyodghāṭayati - etadityādi /
aṅgacatuṣṭayāḍhyam mahābhūtacatuṣṭayagarbhiṇyā mahāpṛthivyāḥ
prakṛtyāśca citpade hakāre nimajjanādubhayatrāṅgacatuṣṭayāḍhyam /
etatturīyapadam / abhedajāgratsvapnarūpaṃ turyapadam / bāhyāntarālapadayoḥ
sparśāntaḥsthapratipādyajāgratsvapnapadayoḥ / śritarūpasāmyam / cavargasya
yakārasyāpi saṅkocatyāge śakāra eva ṭavargasya rephasya saṅkocatyāge ṣakāra
eva / evamavaśiṣṭamunneyam

4

p. १०८)
etpadaṃ padamakhaṇḍitameva śuddha-
vidyādikasya khalu tattvacatuṣṭayasya /
vedyādyudañcitacitisphuraṇakrameṇa
tattaddaśāvataraṇaṃ vibudhairvibhāvyam

4

śavarṇaśuddhavidyādīnāṃ pratyekasvara eva sādhāraṇaṃ padamityuktam /
tadevāha -
etadityādi / etacchavargarūpaṃ padam akhaṇḍitameva avibhaktameva /
śuddhavidyādikasya tattvacatuṣṭayasya padam / pramāṇaprameyāṅgasya
pramāturekavarṇamātreṇa duṣpratipādatvāt / evamapi
śuddhavidyādīnāmekaikavarṇavyavahāropacāre prākpratipāditopapattimāsūtrayati
- vedyāditi / vedyādyudañcitacitisphuraṇaṃ caityavyāptyavasāne yadā
tadunmeṣaprārambhaḥ tadāyaṃ prārambho vedyādika eva bhavatītyanubhavaḥ
pramāṇam / tathā hi - pāśavāvasāne sādhako
gurvanugrahasamunmiṣitavivekadṛṣṭirvedyameva svātmendriyaprakāśe
nimajjayati / prameyasyaivaṃ
pramāṇanimajjanābhyāsādārūḍhaśuddhavidyāsvabhāvastadanantaraṃ
svātmīkṛtaprameyaṃ pramāṇaṃ pramātṛpade nimajjayitumudyuñjānaḥ
śarīrarūpe tāvatpramātṛbhāge svātmīkrtakāryaprameyaṃ
karmendriyavargarūpaṃ pramāṇaṃ nimajjayati / ato viśvaśarīraḥ san
viśvaceṣṭakatayāvirbhūtasarvakartṛtvaśaktirārūḍheśvaratākakṣyastataḥ paraṃ
svātmīkṛtajñeyaprameyaṃ jñānendriyapramāṇamātmarūpe pramātari
nimajjayati / ato viśvātmakaḥ
sannāvirbhūtasarvajñatvaśaktirārūḍhasadāśivakakṣyo jñānasya prāgbhāvena
kriyāṃ kriyāprāgbhāvena jñānaṃ cānusandadhānastataḥ paraṃ
jñānakriyāsāmarasyabhūmimaparicchinnaviśrāntimayīmicchātmikāṃ
śaktikriyāmārohatīti prakriyayā vedyādyudañcicitisphuraṇakrameṇa
tattadaṃśavarṇa uktamaryādayā / śuddhavidyāditattaddaśāvataraṇam /
vibudhairvidvadbhirvibhāvyam / uktamaryādayā vedyādikaṃ citpravahaṇe yaṃ yaṃ
bhāgamadhikṛtya śuddhavidyādīnāṃ svarūpalābhaḥ
tattadbhāvarūpatattadāvaraṇasya tattatpramātṛpadatvamāpaicārikamitibhāvaḥ

5

p. १०९)
sā(sa)dāśivaḥ sa khalu vindumayastavarga-
statreśvarāṅgamayamāntaradhāmayogyaḥ /
jñānakriye na suśivasya sadāśiveśā-
vantarbahiśca niyatāṅgipadau krameṇa

5

idānīṃ bāhye jñānendriyapratipādakatavargasaṅkocatyāgarūpasya sakārasya
sadāśivakalāyāḥ sato'pi bahistasya prādhānyānaucityādīśvarāṅgatvam
antaḥpade rephāks'ratyāgarūpasya ṣakārasyeśvarakalāyāḥ sadāśivāṅgatvamiti
vyutpādayati -
sadāśiva ityādi / bindumayastyaktasaṅkoca ityarthaḥ / tavargaḥ / sa khalu sakāraḥ
khalu / asau sakāraḥ sadāśivasvabhāvaḥ / antaradhāmayogyaḥ /
svapnalakṣaṇajñānakakṣyāsamucito'yaṃ sakārarūpaḥ sadāśivasvabhāvaḥ / tatra
bāhyapade / kriyāpradhāne / īśvarāṅgam / īśvarasyāṅgameva /
kriyāpadejñānāṃśasya nyagbhāvaḥ / atropapattimāha - sadāśiveśau
śivasya jñānakriye /
nanu śivasya jñānaśaktilī(vi)lāsarūpaḥ sadāśivaḥ
kriyāśaktivilāsarūpa īśvaraḥ astu prakṛte kā nāmopapattirityatrāha - etau
sadāśiveśau / krameṇāntarbahiśca niyatāṅgipadau sadāśivasyāntaḥ
kakṣyāniyatamaṅgipadaṃ tasya jñānasvabhāvāt / jñānasya cāntaḥpade
prādhānyāt bahiḥkakṣyā tvaṅgapadam īśvarasya bahiḥkakṣyāṅgipadaṃ tasya
kriyāsvabhāvāt / kriyāyāśca bāhyapade prādhānyāt / tasyāntaḥkakṣyā
tvaṅgapadam / ato rephasaṅkocatyāgarūpasya
ṣakārasyeśvarakalāyāstatrāṅgatvameveti vivekaḥ

6

p. ११०)
icchāpapañcakavabindumayī haśakti-
rjñānakriyāsamapadaṃ khalu sobhayātmā /
bindau samunmiṣati sargapade krameṇa
saṃsṛṣṭirāparisamāptitayorvibhāvyā

6

sadāśivakalāyā antaḥprādhānyamīśvarakalāyā bahiḥprādhānyamityuktam /
idānīṃ śaktyāḥ kalāyā icchātmikāyāḥ sāmyena tadubhayamūlatayā
bahirantarapi prādhānyamiti pratipādayati -
icchetyādi / pa pañcaka va bindumayī / varṇapañcakātmanaḥ pavargasya vakārasya
ca yo bindutvam / guṇapradhāno'yaṃ nirdeśaḥ / saṅkocatyāga ityarthaḥ / tanmayī
tatsvarūpā / haśaktiḥ hakārapratipādyā śaktidaśā / icchā icchāsvabhāvā / sā
icchāśaktiḥ / jñānakriyā samapadaṃ jñānakriyayoḥ sādhāraṇyena mūlapadam /
icchāṃ (vinā) vijñānamapi na pravartate kriyāpi na pravartate iti
jñānakriyayoḥ icchaivāntaraṃ kūṭasthaṃ rūpam / ata eva sā ubhayātmā
ubhayasya jñānasya kriyāyāśca ātmā mūlasvarūpam / atastasyā jñānapade'ntaḥ
kriyāpade bahiśca prādhānyameva nāṅgatvamiti bhāvaḥ //
idānīṃ visargapade vidyādikrameṇa bindunmeṣe pravṛtte satyasau bindūnmeṣaḥ
kramapravṛttiśālī yāvatsarvamapi padaṃ vyāpnoti
tāvadvisargagandhasyānuvṛttatvādvinduvisargayoḥ saṃsṛṣṭireva na
bindorekādhipatyamiti vyutpādayati - bindau ityādi / sargapade krameṇa bindau
samunmiṣati sati / āparisamāpti sarvatrapade binduvyāptiniṣpattiparyantam /
tayorbinduvisargayoḥ / saṃsṛṣṭiḥ / tripuṭīrūpe pade kvacit bindūnmeṣaḥ
kvacidvisargasphuratteti saṃsṛṣṭiḥ / vibhāvyā ūhanīyā / ayamarthaḥ
śuddhavidyāpramātari vedyānāmindriyaprakāśe nimajjanena vedyāṃśa eva
cidunmeṣaḥ indriyāṇāṃ pramātṛpade
nimajjanābhyāsapāṭavābhāvādindriyādikeṣūttarottarapadeṣu
bhedasyāpraśamādvisargasya sphuratteti binduvisargasaṃsṛṣṭiḥ
īśvaradaśāyāṃ śuddhavidyottarapadatvātprameyeṣu cidunmeṣaḥ siddha eva /
viśeṣastu svātmīkṛtasvaviṣayāṇāṃ karmendriyāṇāṃ dehātmakapramātṛpade
nimajjanam svātmīkṛtasvaviṣayāṇāṃ jñānendriyāṇāmātmarūpe
pramātṛpadabhāge nimajjanaṃ tatprādhānyena apāṭavamevāpradhānam
atastadādyuttarapade bhedasphuratteti visargasaṃsṛṣṭiḥ
sadāśivadaśāyāmīśvaradaśāparyantacidabhedonmeṣaḥ siddha eva / viśeṣastu
svātmīkṛtajñeyānāṃ jñānakaraṇānām viśvamayasya ca
svātmapramātṛpade nimajjanam tasyā api daśāyā
nirākulacidviśramarūpecchāśaktitattvaikātmyaṃ sāvaśes'miti tadaṃśe
bhedagandhādvisargasparśaḥ śaktidaśāyāṃ tu
viśramarūpatvādaparicchinnāyāmevābhedasāmrājyamiti tātparyam / taṃ
(tat) bindūnmeṣapade visargānuvṛttitāratamyavivekaḥ
śuddhavidyāditattvānāṃ prasphuṭajñānakāraṇamiti tasya tatkartavyatvena codanā

7

p. ११२)
purvatra naivahi paro niyataḥ paratra
pūrvo bhavenniyata eva śaṣādivṛnde /
ekatra saṃvidudaye'pyaparatra bhāsa-
stasyā itīdamathavā sama meva binduḥ

7

śuddhavidyādiṣu bahirbahidaśāyāmantarantardaśā nāntarbhavanti(ti) /
antarantardaśāyāṃ tu bahirbahirdaśāntarbhavatīti vyutpādayati -
pūrvatretyādi / śaṣādivṛnde śaṣādipratipādye śuddhavidyādivṛnde / pūrvatra
śuddhavidyādau pūrvadaśāyām / paraḥ paradaśā / naiva hi niyataḥ / na niyatā /
śuddhavidyāyāmīśvaradaśā na niyatā / īśvaradaśāyāṃ ca sadāśivadaśā
sadāśivadaśāyāṃ śaktidaśā ca tathetyarthaḥ / paratra tu īśvarādidaśāyāṃ tu /
pūrvaḥ / śuddhavidyādidaśā niyata eva bhavet / niyamena bhavedeva /
īśvaradaśāyāṃ śuddhavidyādaśā'ntarbhūtāstyeva sadāśivadaśāyāṃ
ceśvaradaśā śaktidaśāyāṃ ca sadāśivadaśeti yojanā /
idānīṃ vedyopakrameṇa saṃvidudaye kramaṃ vinā vedyādipratipādakaṃ sarvamapi
śaṣādivṛndaṃ saṃvinmayūkhānāṃ nirāghāṭa(nirvādha)prasaraṇena
yugapadeva saṅkocati tyajatīti pakṣāntaramupakṣipati - ekatreti / ekatra
vedyabhāge / saṃvidudaye sati / aparatrāpi pramāṇādipade sarvatrāpi / tasyāḥ
saṃvido bhāsa iti / bhāsaḥ pravahantīti (śeṣaḥ) / idaṃ śaṣādivṛndaṃ
śaṣādyakṣaracatuṣṭayam athavā pakṣāntareṇa / samameva yugapadeva / binduḥ
binduśabdena tyaktasaṅkocatvaṃ lakṣyate / tyaktasaṅkoco bhavatīti śeṣaḥ /
ayamarthaḥ / vedyapadopakrameṇa bindūnmeṣe śuddhavidyādidaśānāṃ
kālavilambāpekṣaḥ kramo na niyataḥ / kvacitpramātari bhāgyādhike śaktipātasya
tīvratayā śuddhavidyādidaśānāṃ nirvilambena kṣaṇādāvirbhāvo yugapadeva
sambhavati kvacittu kramāpekṣayā śanaiḥ sambhavatīti
pakṣadvayamatrānusandheyam

8

p. ११३)
jāgracchivasya paśujāgarayuktadaiśa-
mantardaśāramiha koṇagataṃ bahutvam /
bhedodayollasita metadabhedakoṭyāṃ
prāpnoti saṅgrahāmiti pratipadrahasyam

8

idānīṃ śakārādyakṣaracatuṣṭayādhiṣṭhāturīśvarasya bahvakṣarasanniveśavati
daśārayugmarūpe paśujāgaracakre kathaṃ sanniveśaucityamityāśaṅkya
tadupapādayati /
jāgradityādi / śivasya / jāgrat jāgradavasthā / paśujāgarayuk paśujāgarāvasthayā
yuk yoginī / yataḥ śliṣṭamityarthaḥ / (tat) tasmātkāraṇādantardaśāraṃ
daśendriyasanniveśapadaṃ vyāpya daśāram / aiśaṃ īśvarādhiṣṭhātṛkam /
iheśvarādhiṣṭhātṛke daśāracakrapade / bhedodayollasitaṃ bhedavijṛmbhaṇena
samudañcitam / yatkoṇagataṃ bahutvaṃ koṇabāhulyam / etadabhedakoṭyām
abhedapakṣāvirbhāve / saṅgraham / abhedapadocitaṃ bāhulyatyāgaṃ prāpnotīti
pratipadrahasyaṃ jñānarahasyam / ayamarthaḥ visargavyāptau
sakalabhedasamujjṛmbhasthale caturviṃśatyakṣarātmake sparśakadambake
pañcavargasaṃvibhaktaṃ yatpañcāṅgakaṃ padaṃ caturasre daśārayugmasya
caturṣu koṇapañcakeṣu vyavasthitam / paśujāgare śivajāgare tu bhedasaṅkṣaye
sati caturaśrapadaṃ pādivarṇacatuṣṭayaṃ hakāratvena pariṇamate /
bahirdaśārakoṇapañcakagataḥ kavargaśca hakāre'ntarbhavati /
avaśiṣṭakoṇapañcakagataścavargaḥ śakāratvena pariṇamati / antardaśāre
koṇapañcakagataṣṭavargaḥ ṣakāratvena pariṇamati /
avaśiṣṭakoṇapañcakagatastavargaḥ sakāratvena pariṇamati / makāro
hakārarūpeṇa pariṇāmini pavarge ca sambandhamupalabhate /
pramātṛkakṣyāyāṃ ca vakṣyamāṇatrikoṇabime sambandhamupalabhata iti /
visargapade vindvāvirbhāvaprakriyā caturaśradaśārayugmarūpaṃ cakratrayaṃ
koṇacatuṣṭayākāreṇa pariṇamati / visargapade bindupade ca varṇānāṃ koṇānāṃ
caikarūpyeṇa bhavitavyamiti ye manyante te bhedābhedadaśayorapyaviśeṣaṃ
pratipadyanta ityalam

9

p. ११४)
yaḥ pārthive cidudayaḥ sa hi śuddhavidyā
yaḥ prākṛte sa punarīśvaratā kilā'ṇḍe /
yo māyike sa tu sadāśivateti śāde
strairupyadhīriharahasyatamaṃ gurūṇām

9

idānīṃ pakṣāntarāśrayaṇena indriyadehātmani majjitaprapañcānāṃ
śuddhavidyeśvarasadāśivānāṃ
pṛthvī(bhū)prakṛtimāyāntāścinmayīkṛtā viṣayā ityupakalpayati
-
yaḥ pārthivetyādi / bahirindriyaviṣayarūpe pārthivāṇḍe yaścidudayaḥ / cidvyāptiḥ
/ sa hi sa khalu / bindūdayaḥ śuddhavidyā /
śuddhavidyāyāmindriyaprakāśairekākārīkṛtaprameyatvalakṣaṇāt /
pārthivāṇḍe pramātṛsthānīyaḥ pavargaḥ sambandhavāneva tripuṭyāṃ nityaṃ
tatsambandhaniyamāt / atastyaktasaṅkoce pārthivāṇḍe caturvarṇarūpasya
sarvasyaśavargasya sambhavaḥ / evaṃ cāsminpakṣe
śuddhavidyāpramāturbhedapraśamopakramapadatvātpaśujāgracca trikoṇabāhulye
satyeva sanniveśopapattiriti ca visargasparśāḥ śavargākāreṇa pariṇamadavasthā
śuddhavidyā pramātari bhedaśirodarśanamupalabhanta iti mukhyayā vṛttyā
tvīśvarasyaiva śivajāgratpaśujāgraccakrasaṃśleṣaḥ
śuddhavidyā(yā)stvapariṇatavivekānāmaṅgīkārāya
pākṣikastatsaṃśleṣa ityalam / yaḥ prākṛte'ṇḍe cidudayaḥ śavargākāreṇa
saṅkocatyāgaḥ / sa punarīśvaratā kila / atropapatteḥ pratibhāsamātragamyatvāt /
kileti sāmpradāyikamaitihyam / atra pavargasya śavargākāreṇa saṅkocatyāga
evamabhyūhyaḥ - makārasyoṣṭhyavarṇasya saṅkocatyāgaḥ kaṇṭyavarṇo
hakāra iti sugamam / pakārasya prakṛtivarṇasya hakāre citpade'ntarbhāvaḥ /
phakārādivarṇatrayasya śakārādivarṇatrayatve yuktirucyate /
phakārabakārabhakārā jalāgnivāyavaḥ śakāraṣakārasakārāśca tathā / ataḥ
phakārādisaṅkocatyāgarūpatvaṃ śakārādīnām samānatattvapratipādakatvāt
śakārādīnāṃ jalādipratipādakatvam / prāguktabhūtavaiparītyābhāvavimarśe
sphuṭaṃ phakārādīnāṃ rūpamucyate / alpaprāṇo vargaprathamavarṇaḥ
alpavṛttiścetarabhūtāpekṣayā pṛthivī atastatpratipādakaḥ / mahāprāṇo
vargadvitīyavarṇaḥ pṛthivyapekṣayā mahāvṛtti ca jalam atastatpratipādakaḥ /
nādavānvargatṛtīyavarṇaḥ mahāprāṇānnādo'dhikavṛttiḥ
jalādadhikavartivṛttiścāgniḥ ataḥ sa tatpratipādakaḥ / nādavānghoṣavāṃśca
vargacaturthavarṇaḥ kevalanāda(bhavaḥ nāda)vato
ghoṣavānadhikavṛttiḥ agneradhikavṛttiśca vāyuḥ atastatpratipādakaḥ /
uktasakaladharmasaṃsṛṣṭirūpapavargapañcamam / ataḥ
pṛthivyādibhyaścaturbhyo'dhikavṛttirākāśaḥ / ataḥ pañcamavarṇaḥ
ākāśapratipādaka iti / ataḥ phakārādipratipādyatattvapratipādakatayā
saṅkocatyāgarūpatvācca śakārādayaḥ phakārādi pariṇatirūpā iti labhyate /
īśvarasya viśvamayaprakṛtyabhimānalakṣaṇatvāttyaktasaṅkocaṃ
prakṛtyaṇḍamīśvarapadatvamarhatītyabhiprāyaḥ / yomāyike'ṇḍe cidudayaḥ sa tu
sadāśivatā / māyikāṇḍasya svapnasyātmaprakāśapadatvātsadāśivasya
viśvātmatvalakṣaṇāttyaktasaṅkoco māyāṇḍaḥ sadāśivapadamiti / śādeḥ
śakārādivarṇacatuṣṭayasya / trairūpyadhīḥ pṛthivyaṇḍe prakṛtyaṇḍe
māyāṇḍe ca siddhasya trairūpyasya aikarūpye satyeva sthānakṛtatraividhyasya yā
dhī vivekaḥ / sā dhīriha śuddhavidyādidaśāvivekaprastāve gurūṇāṃ
rahasyatamamati rahasyam

10

p. ११६)
bindūdaye viśati sarga imaṃ tathaiva
sargodaye tamatha so'pi pade tadantaḥ /
kaḥsyāddhakārahṛdilaśca vakāragarbhe
bāhye tu cit prakṛtisargamukhe vibhaktā

10

idānīṃ śavarge kavargasya dehapratipādakalakārasya
śaṅkā(saṅkoca)tyāgarūpavarṇādarśanāt taddarśanopapattimāha /
bindūdaya ityādi / bindūdaye binduvyāptau / imaṃ bindum /
pūrvametadvyāpakasargo viśati / bindāvekībhavatītyarthaḥ / pūrvaṃ
bindugarbhādeva bahirviśvasraṣṭā visargaḥ punastameva viśatītyarthaḥ / tathaiva /
sargodaye visargavyāptau / taṃ visargam / athānantaram / so'pi bindurapi /
viśatītyarthaḥ / tattasmātkāraṇādantaḥpade binduvyāptisthale / kaḥ /
jalādibhūtacatuṣṭayapratipādakenaphādivarṇacatuṣṭayenāttagarbhaḥ
pṛthivīpratipādakaḥ kakāro hakārahṛdi syāt / tatrāntargatobhavatītyarthaḥ /
svapnasyāpyāntarapadatvāt / tatrāpi visargapramāturlakārasya garbhe sthitimāha ##-
antaḥsthasaṅkocatyāgarūpe śavarge ca hakāragarbhe lakārāntardhānaṃ
bhavatītyarthaḥ / visargasya bindusamāveśe tadekarasatvameva /
bindorvisargasamāveśe viśeṣamāha - bāhyetviti / bāhye visargavyāptisthale /
tu / cidbinduḥ / prakṛtisargamukhe prakṛtirūpasya visargasya mukhe / saṃmukhe
tiṣṭhannapi / vibhaktā / prakṛtau nāntarbhavati / api tu vibhaktarūpeṇa dṛśyate /
makāro hi pakārarūpiṇyāḥ prakṛteśca tatsamīpasthitisūcitasyābahirmokṣaṇasya
kartaiva tayā nā'ntardhīyate na tatraikarasyāt svarūpahāniṃ labhate /
pṛthivīrūpasya visargabindunā bahirvisṛṣṭasya na bindvekarasīkaraṇaṃ
pavargarūpe bindordarśanāt / ato visargavyāptau na bindusvarūpato lopa iti bhāvaḥ

11

p. ११७)
antaḥ padaṃ bhavati taccaturaṅgamaikyā-
cciccaityayoḥ karaṇasīmnyapi bhāvitaikyam /
pañcāṅgakaṃ bhavati bāhyapadaṃ prakṛtyāṃ
cidvahnigarbhakuharādatha nirgatāyām

11

atha visargasya bindunilayanāntaḥpadasya caturaṅgatvaṃ visargabindoranilayanena
bāhyapadasya pañcāṅgatvamiti prāguktamapi prameyaṃ prasphuṭapratipattaye
punarudbhāsayati -
antarityādi / tattasmātkāraṇāt bindau visarganilayanarūpāddhetoḥ / antaḥ padaṃ
caturaṅgaṃ bhavati / kuta ityāha ciccaityayoraikyāt
citaścaityaikarasīkaraṇasāmarthyasambhavāt / kimvidhamantaḥ padam /
karaṇasīmnyapi bhavitaikyaṃ visargapramātuḥ sarvavyāpi padasyopalakṣaṇena
cinmajjanena bahirbhāsamāne karaṇatrayapade'pi vibhāvitacidaikyam / visargapadasya
kavargasya hakāramajjanena upalakṣaṇe na karaṇatrayasthānīya
cavargaṭavargatavargasaṅkocatyāgarūpāṇāṃ śaṣasānāṃ hakāre
nimajjanameveti vibhāvyamityarthaḥ / teṣāṃ yadbahiḥ sphuraṇena
si(śu)ddhavidyādisvarūpavivecanaṃ tat hakāranimajjane satyeveti
veditavyam / tataścābhedarūpaṃ citpadamekāṅgameva śaṣasānāṃ
hakāranimajjanenādarśane śuddhavidyāsvarūpaṃ na vijñāyate iti tadvijñānāya
hakārāntargatānāmeva teṣāṃ bahiravabhāsanamiti veditavyam / atha visargaspande
cidvahnigarbhakuharātprakṛtyāṃ vinirgatāyām / karaṇatrayeṇa
sahetyadhyāhāryam / bāhyapadaṃ pañcāṅgakaṃ bhavati / caityasya citpadaṃ
vināsvarūpāsiddhestatrāluptena citpadena sahetyarthaḥ

12

p. ११८)
jñānakriyonmukhahakāramayādvayecchā-
viśrāntirantaravahirmukhaviśramātmā /
kūṭākṣarātmatanureṣa śivaḥ suṣupti-
viśrāntireva savikalpakalālpagandhā

12

idānīṃ śaktirūpasya hakārasya svarūpaṃ vivicyacyutpādayannetaduttarapadasya
lakārakṣakārarūpakūṭākṣarapratipādyasya śivatattvasya svarūpamavabodhayati
-
jñānetyādi / jñānakriyonmukhahakāramayādvayecchāviśrāntiḥ
sadāśiveśvarātmakayorjñānakriyayorviṣaye unmukhā /
tadadhiṣṭhātṛtvādityarthaḥ / hakāramayā'dvayecchā hakārasvarūpābhedecchā /
hakārapratipādyatve hakārasvarūpatvādabhedecchāyāmācaritam /
saivecchāviśrāntirūpatvādviśrāntiḥ / ayamarthaḥ -
yeyamaparicchinnajñānakriyātmakasadāśiveśvara
svarūpajñānakriyākaraṇādhiṣṭhātrī jñānakriyayoḥ kūṭastha tvalakṣaṇena
tadadhiṣṭhātṛtvenecchāvyapadeśaviṣayā
jñānakriyākūṭasthatvasyaivecchālakṣaṇatvādicchāsvarūpiṇī
śaktitattvamityāgamikairudghoṣyamāṇā dvaitaspṛṣṭirahitākārapratipādyā
mahāviśrāntiḥ / saivāntaḥ pade abahirmukhaviśramātmā prapañcānabhimukhā
viśrāntirūpā / savikalpakalālpagandhā / suṣuptiviśrāntireva
svarūpānubhavamātravikalpayuktā / suṣuptireva / kūṭākṣarātmatanuḥ
lakārakṣakārobhayaikyarūpakūṭākṣarātmakanijasvarūpaḥ / tatpratipādya ityarthaḥ
/ eṣa aparokṣānubhavagocaraḥ / śivaḥ śivatattvam / bhavatīti śeṣaḥ / jāgratyeva
sambhavantī somādisādhanatābhāgyavaśāt svataḥ pravṛttā vā
kācitsuṣuptiviśrāntirantarmukhī cecchivatattvaṃ bhavati saiva
bahirmukhīcecchaktitatvaṃ bhavatīti vivekaḥ

13

p. ११९)
nāstyasti vettyuditasaṃśayajāgratīha
suptau * * śive (bhavati)(ja gra)jagadabhedarūpam /
jñānakriyātmakatayā pratirūpabhinna-
mevaṃ caturvidhamadhiśritabījamātram

13

athāntarmukhajāgratsuṣuptiviśrāntirūpasya śivasya jaḍasuṣuptiviśrāntirūpāyāḥ
svarapratipādyāyāḥ śakteriva jagatkāraṇatvena tattvajagadbījasthityaucityamiti
tadavasthānaṃ kūṭākṣararūpeṇa vibhāvyamānaṃ vyutpādayati -
nāstītyādi / nāstyastivetyuditasaṃśayajāgrati nāstyastivetyudbhūtasaṃśayaḥ
jāgratyatra hīha suptau asti vā nāsti veti saṃśayagocareṇa nirdeśitāyāṃ
suṣuptāvityarthaḥ / śive tādṛksuṣuptisvarūpe śive / abhedarūpamapi athetyevaṃ
bhinnam evaṃ sambhūya caturvidhaṃ jagat adhiśritabījamātraṃ
bījamātreṇādhiśritaṃ bhavatīti śeṣaḥ / ayamarthaḥ / svapnarūpe'ntaḥpade
bhedajñānarūpam jāgradarūpe bahiḥpade bhedakriyārūpam tathaiva
svapnarūpe'ntaḥpade abhedajñānarūpam jāgradrūpe bahiḥpade bhedakriyārūpamiti
saṅgraheṇa jagaccaturvidham / tadeva śivatattve kūṭākṣararūpeṇa bījamātraṃ
tiṣṭhatīti vyutpāditam

14

p. १२०)
jñānaṃ dvayādvayamayaṃ lasakārarūpaṃ
tādṛk ca karma kaṣakāramayaṃ vidustat /
śliṣṭaṃ puraḥ sphuritasadvayakoṭi la kṣa-
rūpaṃ parasparagataṃ ca samaṃ ca kūṭam

14

idānīṃ lakārasakārakakāraṣakārarūpavarṇacatuṣṭaye kādisparśakūṭākṣarasya
caturvidhajagadbījasaṃsṛṣṭirūpatvaṃ vyutpādayati -
jñānamityādi / dvayādvayamayaṃ bhedābhedātmakaṃ jñānaṃ lasakārarūpam /
bhedajñānapadāntaḥ sthavarge prakṛtipratipādako yo lakārastasyaiva
tatpadādhiṣṭhātṛtvāttatpadasya jñānapadatvāt jñānapramātṛtvaṃ
manaḥpratipādakasya lakārasya tadvyāpyatvābhimānadoṣānna jñātṛtopapattiḥ
tanmūlarūpasya vakārasya ca tathā jñeyasthānīyasya yakārasya ca jñātṛtvaṃ
nāśaṅkanīyam / jñeyavargasya gandhādeḥ sarvatra pṛthivyādyaṅgatvāt
prakṛtyākārapṛthivīrūpasya lakārasyāntaḥpade kriyāpramātṛśaṅkā na
samucitā / ato lakārasya jñātṛtvaṃ niścitam / śavargapade abhedajñānatvaṃ
sadāśivātmanaḥ sakārasya nirvivādam / tādṛgdvayādvayamayaṃ karma / ca /
kaṣakārarūpaṃ kakāraṣakārarūpam / bhedaprakriyāpade sparśasthale ṭavargasya
kavargavyāpyatvābhimānadoṣānnakartṛtvam / api tu kavargādhiṣṭhātuḥ
kakārasya abhedakriyāpade śavarge (ṭa)varge īśvarātmanaṣṣakārasya
kartṛtvaṃ sphuṭam / tadetaccatuṣkamidaṃ śliṣṭaṃ / bhedajñānena
lakāreṇābhedajñānaṃ sakāraḥ / bhedakriyayā kakāreṇābhedakriyā ṣakāraḥ /
bhedābhedayoranyonyaśliṣṭatāsvabhāvāt / śleṣe ca puraḥ
sphuritasadvayakoṭipramāyābalāditi bhāvaḥ / śliṣṭayorakṣaradvikayoḥ
sadvayakoṭipuraḥsphuraṇe kīdṛgrūpamityata āha - la kṣarūpamiti /
lakārasakārayoḥ śleṣabhedarūpasya lakārasya puraḥsphuraṇe la iti varṇaḥ syāt /
jñāne jñānamekarasībhavatīti / sakārasya lakāre
sāmarasyātsakārayogasambhāvitocchrūna bhāvo lakāro la iti śrūyate /
kakāraṣakārayoḥ śleṣe kakārasya dvaitarūpasya puraḥsphuraṇe kriyāyāṃ kriyā
na sāmarasyaṃ labhata iti kṣakāraḥ syāt / etatkūṭaṃ parasparagataṃ kramāt
paraspareṇa vyāptam / prathamaṃ lakāreṇa sakāro vyāpyate / etatsaṃsthānaṃ
bhedasaṃsārabījam / anantaraṃ sakāreṇa lakāraḥ / ā ?
etatsaṃ(sthā)namabhedasaṃsārabījam / kriyāpade ca prathamaṃ
kakāreṇaṣakāro vyāpyate anantaraṃ ṣakāreṇa kakāraḥ /
(etat)saṃsthānakṛtaṃ bhedābhedabījatvaṃ pūrvavat / samaṃ ca
madhyamapade samavyāptikatvānniṣpandam sadbhidābhedobhayavimiśreṇa bījam /
bhedasaṃsārabījabhūtena saṃsthānena dṛśyamānasya kūṭasyaivaṃ
saṃsthānaprakriyā gurumukhātpāramparyāgatapratibhāvadbhiranusandheyā /
śivatattvapuñjakasya kūṭasyaikākṣaratvameva vyaṅgyasya śivatattvasyaikatvāt /
sāsnādimattvavyaṅgyāyā jāteriva (śiva)
sthūlarūpakūṭākṣaravyaṅgyasya śivatattvasya na viśrāntisvarūpatābhaṅga iti
veditavyam

15

p. १२२)
jñānātmajāgarasuṣuptyavadhī makāra-
kūṭātmakau paśuśivau guṇakoṇabindvoḥ /
śliṣṭauvaśādicaturasrayugānvayottha-
nāgāśraraśmyudaragau nanu sargabindū

15

idānīṃ makārādikṣakārāntadaśākṣararūpasya
pramātṛpadasyāṣṭāratrikoṇabinducakreṣu sanniveśaṃ vyutpādayati -
jñānātmetyādi / jñānātmajāgarasuṣuptyavadhījñānātmanorjāgarasya
suṣupteśca avadhī / sthānabhūtau / avadhisthāne tiṣṭhantāvityarthaḥ /
jñānajāgaro'ntaḥsthapratipādyaḥ svapnaḥ tasyāvadhau yakāraprānte svapnasya
pravṛttiḥ prathamapadasya jāgradābhimukhyena
pravartamānatvādvakāramārabhya yakāre parisamāptiḥ
tadanantarapadatvānmakārasya svapnāvadhisthānatvam jñānasuṣuptiḥ
śakāravarga(rṇa)pratipādyanirvibhedajāgratsvapnarūpaṃ padadvayaṃ
tasyāvadhau hakārottarabhāge kṣakāraḥ nivṛttirūpā yā jñānasuṣuptiḥ
suṣuptyabhimukhaṃ pravartamānatvācchakāramārabhya hakāre parisamāptiḥ
tadanantarapadatvāt kṣakārasya jñānasuptyavadhisthānatvam /
evaṃ jñānajāgarajñānasuṣuptyavadhīmakārakūṭātmakau
makārakūṭākṣarasvarūpau / paśuśivau / guṇakoṇabindvoḥ trikoṇabinducakrayoḥ
śliṣṭau / trikoṇagarbhe binduḥ bindugarbhe trikoṇa iti
jīvaśivayoranyonyavyāptisvabhāvatvācchleṣaḥ / bhedastraiguṇyarūpa iti
triguṇāvacchinnasya bhedapramāturjīvasya trikoṇarūpatā abhedastvekarūpa
ityabhedapramātuḥ śivasya nirguṇatvopalakṣaṇaniṣkoṇabindusvarūpatā /
nanu bhedapramātṛtvaṃ prakṛteḥ pṛthivyā eveti yujyate tatra bhedapade
jīvasya prameyatvamiti prākpratipāditam / tatkathamatra bhedapramātṛtvaṃ
jīvasyocyate abhedapratisiṃhāsanārohaścāpyatraivocyata iti cet ucyate /
pramātṛtvasya anusandhātṛtvalakṣaṇatvāccitpada eva mukhyavṛttyopapattiḥ
caityapadenuvyāptimadhikṛtya gauṇavṛtyopacāra iti caityapramātṛtvaṃ
jīvasyaiva phalasamaye abhedapadīye vyavahāre tu caityasyaiveti vivekaḥ /
atastrikoṇabindvoḥ / śliṣṭau jīvaśivau /
vaśādicaturasrayugānvayotthanāgāśraraśmyudaragau vakārādayaḥ
śakārādayaśca varṇā vaśādayaḥ vaśādibhiryaccaturaśrayugam /
vādibhiryāntaiścaturbhirvarṇairekaṃ caturaśram
śādibhirhāntaiścaturbhirvarṇairanyaccaturaśram / tayoścaturaśrayoranvayaḥ
śleṣaḥ tenotthamudbhūtaṃ yannāgāśramaṣṭakoṇaṃ tadeva raśmayaḥ
raśmicakram / kṣakārātmanaḥ śivasya śādivarṇaniṣpanna caturasraṃ
raśmicakram makārātmano jīvasya vādivarṇaniṣpannaṃ caturaśraṃ raśmicakram
tayoścakrayoryathākramamantaragau adhiṣṭhātṛtvena madhyasthitau / sargabindū /
nanu / visargabindusvarūpau nanu / trikoṇātmano jīvasya visargarūpatā /
binducakrātmanaḥ śivasya bindurūpateti vivekaḥ

16

p. १२४)
jñānakriyātmakasuṣuptivibodhamadhya-
saṃsthau kṣamāvubhayapakṣagabindusargau /
savyāpakau tadubhayasya tadaṅgibhṛtau
jāgratsuṣuptisamavāyapade'nuṣaktau

16

idānīṃ kṣakāramakārātmanoḥ śivajīvayorjñānakriyāsuṣuptyormadhyapade
jñānakriyājāgarayormadhyapade ca yathākramaṃ sanniveśaucityaṃ vyutpādayati
-
jñānakriyetyādi / jñānakriyātmakasuṣuptivibodhamadhyasaṃsthau / jñānātmikā
suṣuptirabhedajāgratsvapnarūpā śavargapratipādyā kriyātmikā bhedasuṣuptiḥ
svareṣu bindubhāgapratipādyā / tayoḥ suṣuptyormadhye kṣakārātmanaḥ śivasya
saṃsthānaṃ jñānatmako vibodho jāgaro'ntaḥsthapratipādyo bhedasvapnaḥ
kriyātmako vibodhaḥsparśapratipādyo jāgaraḥ tayormadhyabhāge makārātmanaḥ
jīvasya sanniveśaḥ / jñānavibhedobhedasuṣupterapyupalakṣaṇam /
abhedajāgratsvapnarūpāyāḥ pūrvakoṭerabhedasuṣupterudarakoṭimadhye yadā
śivasya sanniveśastadābhedasus.uptijñānavibodhātmikāyāḥ pūrvakoṭeḥ
kriyāvibodharūpāyā uttarakoṭimadhye jīvasya sanniveśa iti veditavyam //
evaṃ nirūpitasanniveśasthānau kṣakāramakārātmakau śivajīvau /
ubhayapakṣagabinduvisargau
jñānakriyāsuṣuptilakṣaṇobhayapakṣagastadvyāpakastadubhayādhiṣṭhātā /
vaindavaḥ kṣakāraḥ /
bhedasuṣuptisahitajñānajāgarakevalakriyājāgaralakṣaṇobhayapakṣavyāpakastadad
hiṣṭhātā visargo makāraḥ / evaṃ
suṣuptirūpobhayapakṣabaindavasuṣuptisahitajāgararūpobhayapakṣavyāpakau / ata
eva tadaṅgibhūtau / nivṛttirūpāyā dvividhāyāḥ suṣupteḥ pravṛttirūpasya
bhedasuṣuptisahitasya dvividhasya jāgarasyādhiṣṭhātṛtvasūcakena
madhyasanniveśena nivṛttipravṛttirūpayoḥ abhedapadayoraṅgibhūtau
jāgratsvapnasuṣuptī samavāyapade jāgratsuṣuptyoryaḥ samavāyo miśraṇaṃ tatpade
antaḥsthoṣmavargayoḥ khalu jāgratsuṣuptyoḥ samastayorna tu vyastayoḥ samavāyaḥ
/ antaḥsthapade ca jāgratsuṣuptyoḥ samavāya-īṣatspṛṣṭatāviṣayatvāt
ūṣmapade ca jāgratsuṣuptyoḥ samavāyaḥ tacchleṣāttasyeṣadvivṛtatāviṣayatvāt /
ato vyāpakavargā(rṇā) daśākṣararupāḥ svarasparśadaśayorvyāpakāḥ /
ata eva tasya vyāpakavargasaṃjñā / tatra madhyapade pakṣadvayavyāpakayoḥ
śivajīvayoḥ madhyapadocitayoḥ sanniveśaḥ sopapattika iti vivekaḥ

17

p. १२५)
saṅkocapūrtiparasīmapadobhayārthā
śrīcakramadhyanilayā tripureśvarī sā /
tredhā visargapadamekavidhaṃ padaṃ ca
bindosturīyamiti bāhucatuṣṭayāḍhyā

17

idānīṃ daśārayugmacaturdaśāravyāpakasya aṣṭārātmano madhya cakrasya
adhiṣṭhātṛtvena jīvaśivātmakamakārakṣakārasāmarasyameva
sarvacakrādhiṣṭhātṛbhūtāyā madhyacakranilayāyāstripureśvaryāḥ svarūpamiti
vyutpādayati -
saṅkocetyādi / saṅkocapūrtiparasīmapadobhayārthā saṅkocasya
saṅkocabhāvasya pūrteḥ pūrṇabhāvasya ca yatparasīma padaṃ
paramāvadhisthānam jāgradātmakadaśārayugmarūpaṃ suṣuptyātmakaṃ
caturdaśārarūpaṃ ca tadubhayobhayārdhā(rthā) / śrīcakramadhyanilayā
prameyapramāṇapramātṛlakṣaṇapuratrayātmanaḥ śrīcakrasya madhyaṃ
svapnātmakamaṣṭārarūpaṃ pramātṛpuram tadeva nilayaḥ sanniveśasthānaṃ
yasyā sā / tripureśvarī / anena
makārakṣakārayoraṣṭārādhiṣṭhātṛtvādubhayasāmarasyameva tripureśvarī
svarūpamiti pratibodhitaḥ /
atha tripureśvaryāḥ suṣuptisvapnajāgaraturyalakṣaṇasakalacakrārthasvarūpiṇyā
daśācatuṣṭayamevāṅgacatuṣṭayamiti tadvibhāgamāha - tredhetyādi / tridhā
trividhaṃ visargapadaṃ bhedapadam bhedastu suṣuptibheda svapnabheda jāgararūpam
bindorekavidhaṃ padaṃ turyarūpam / atra ca yadyapi
abhedajāgratsvapnasuṣuptirūpeṇatraividhyaṃ sambhavati / tathāpi tasya trividhyasya
bhedapratiyogitvopādhivaśāt sphurattā na tu pāramārthyeneti
turyasyābhedapadasyaikavidhyameveti / bāhucatuṣṭayāḍhyā
ityuktadaśācatuṣṭayopalakṣaṇena bāhucatuṣṭayena āḍhyāyāḥ sampannāyāḥ
tripureśvaryāḥ sāmpradāyiko yo'yaṃ bāhucatuṣṭayasaṅketaḥ so'yaṃ
daśācatuṣṭayāṅgatvopalakṣaṇaṃ na tu pāramārthika iti
sadgurukaṭākṣakṣayitasarvasaṃśayasya bhāgyavato jīvanasya ekavedyaṃ
mahārahasyamiti sāmpradāyikapravādaḥ

18

p. १२६)
sauṣuptajāgradabahiḥ padajāgareṣu
toyakṣamānilamayeṣva ka lātmaśaktyā /
āttecavargayamayasvaguṇekṣucāpa-
puṣpeṣupāśanigṛhītacitā tribāhuḥ

18

athaivameva bāhucatuṣṭayasaṅketamāyudhacatuṣṭayasaṅketena saha prasphuṭaṃ
vyutpādayati -
sauṣuptetyādi / sauṣuptaṃ suṣuptiḥ / jāgrajjāgaraḥ / abahiḥ padajāgaraḥ svapnaḥ /
suṣuptijāgratsvapneṣu / toyakṣamā'nilamayeṣu jalapṛthvīvāyurūpeṣu /
suṣuptirjaḍatvāt jalarūpā jāgrat - saṅkocarūpatvena
kaṭhinatvātpṛthivīrūpam svapno vāyuparyāyamanovilāsatvādvāyurūpaḥ /
krameṇaitāsu daśāsu / a ka lātmaśaktyā akārakakāralakārarūpayā śaktyā /
caityātmikayā pṛthvīrūpayeti bhāvaḥ / pṛthivyā evātyantakaṭhinasvarūpāyāḥ
paramacaityatvāt / kiṃvidhayā śaktyā /
āttecavargayamayasvaguṇekṣucāpapuṣpeṣupāśanigṛhītacitā
suṣuptijāgratsvapneṣu krameṇa āttaiḥ parigṛhītaiḥ ikāracavargayakāramayaiḥ
svaguṇaiḥ svakīyadharmaiḥ bhūtapañcakādhiṣṭhātṛbhūtāyāḥ pṛthivyāḥ
śabdādipañcakaṃ khalu dharmarūpam niyamena tadāśritatvāt etaireva
śabdādibhiḥ suptyādidaśātraye prāptaulvaṇyatāratamyamayaiḥ / ata eva
suṣuptāvikṣucāpamiti saṅketitaiḥ / jalamayatvena madhuratvācca
jīvasvarūpāvarjakatvācca / jāgrati pravṛddhabhede prasphuṭapañcarūpaiḥ
vaśīkaraṇamātravyāpāravattayā kusumabāṇā iti saṅketitaiḥ / svapne
kiñciducchunadaśāyāṃ
vāyurūpatvādvātyāvadbhrāmaṇavyāpāreṇabhedābhedabhrāntijananena pāśa iti
saṅketitaiḥ / evaṃ ikāracavargayakāramayaiḥ pratipādyāḥ śabdādaya eva
ikṣucāpapuṣpabāṇapāśatvena saṅketitāḥ tairevaṃbhūtaiḥ sādhanairnigṛhītā
baddhā āvṛtā cit jīvasvarūpiṇīcitiryayā tayā pṛthivyā śaktyā / tribāhuḥ
bāhutrayavatī / evaṃ caityātmikayā śaktyaiva suptyādidaśātrayādhiṣṭhātrī
tripureśvaryā bāhutrayam / tadāśritaṃśabdādipañcakameva
tattaddaśāvyavasthitasvarūpaviśeṣaṃ sat ikṣucāpādyāyudhatrayamiti
mahopadeśaḥ

19

p. १२७)
turye'gnidhāmni hacitā sasṛṇipraṇunna-
caityātipaśvibhajaḍatvarujaikabāhuḥ /
evaṃ caturbhujavibhāvyacaturthadaśāṅgā
kṣmātmāṅginī jayati madhyapade'tituryā

19

evaṃ bandhakaṃ bāhutrayaṃ tadāyudhatrayasahitaṃ vyutpādya mocakaṃ caturthaṃ
bāhuṃ tadāyudhena saha vyutpādayati /
turya ityādi / agnidhāmni agnisvarūpe / cidvyāptisthānatvāditi bhāvaḥ / turye
caturdaśāyām pāriśeṣyātturyamiti / tamā(dā)kāśasvarūpamiti
veditavyam / hacitā / hakārapratipādyayā citā / sasṛṇītyādisakārarūpeṇa
sṛṇinā aṅkuśena praṇunnaḥ - caityamevātipaśurmahāpaśuḥ ata eva
mahāpaśutvādibho gajaḥ tasya jaḍatvam cidvyatirekeṇa sphuraṇaṃ tadeva ruk
rogaḥ yayā tayeti hacidviśeṣaṇametat / (yathā)mahāpaśurgajaḥ
khalvaṅkuśena bodhyate caityamapi tathā sakārarūpeṇa sadāśivavimarśena
bodhyate / cidekarūpatāṃ prāpyata iti sakārasyāṅkuśasaṅketopapattiḥ /
abhedavimarśaḥ sakāro hakārātmikāyāḥ saṃvicchaktyā aṅgatvāddharma iti
tadāyudhatvaṃ tasya evaṃ sakārāṅkuśabhṛtā hasākāraśaktyā / ekabāhuḥ
ekabāhumatī / evaṃ caturbhujaṃ vibhāvya / caturdaśāṅgā /
caturbhujairvibhāvyāni catasro daśā evā'ṅgāni yasyāḥ sākṣmātmāṅginī /
kṣakāramakārasaṃsṛṣṭirūpā aṅginī / kṣakāramakārābhyāmeva
daśācatuṣṭayamadhiṣṭhitamiti / tadubhayasaṃsṛṣṭiraṅgitvaṃ tripureśvaryāḥ
prāṇasvarūpateti samyagupapattiḥ / nirvikalpapadasya turīyasya
mādhyamikatvenādhiṣṭhātṛtayā kṣakāro bījabhūtaḥ / vikalpapadasya
suṣuptyādidaśātrayātmano mādhyāmikatvena makāro bījabhūtaḥ /
tadubhayasaṃsṛṣṭireva sarvamūlatvātturyātītasvabhāva iti samupadiśati -
madhyapade'tituryeti / etasyaiva padasya sarvotkṛṣṭatā jayatīti śabdenonmīlitā

20

p. १२९)
suptiprabhṛtyuditacaityavijṛmbhitasya
jāgratpadaprabhṛticidvinimajjanaṃ yat /
turyaṃ padaṃc a khalu tatra suṣuptibhāgo
yaścinmayaḥ śivavapustadatīva turyam

20

nanu pañcabhūtāni pañcāmnāyā devasya pañcamukhānīti
daśābhirapipañcabhirbhavitavyam / suṣuptyādibhiḥ
pañcabhirdaśābhiraṅgairupalakṣitastatsarvamayāditadanyo bhavitumarhati /
tatkathaṃ turyātītasyāṅgitvamuktamutyatrāha -
suptiprabhṛtīti / suptidaśāmārabhya / uditasya caityavijṛmbhitasya /
jāgratpadaprabhṛti jāgratpadamārabhya yaccidvinimajjanaṃ cinmayatāvabhāsaḥ /
tatkhalu turyaṃ padam / suṣuptisvapnajāgratkrameṇonmīlitasya bhedāvabhāsasya
jāgratsvapnasuṣuptikrameṇa yo'yamabhedāvabhāsaḥ
tatkhalvabhedāvabhāsasthānaṃ turyadaśā / tasyāṃ daśāyāṃ
yaścinmayasuṣuptibhāgaḥ jāgratsvapnayościnmayāvabhāsanāntaraṃ
sambhāvyamānaścinmayībhūtasuṣuptirūpo viśramaḥ / asau khalvatītaturyaṃ
turyātītasvabhāvam / śivavapuḥ śivasya śirorūpaṃ vapuḥ / cinmayau
jāgratsvapnau śivasya jaghanyaṃ vapuḥ cinmayīsuṣuptistasya śiraḥpadamiti
veditavyamiti bhāvaḥ / etaduktaṃ bhavati / yeṣāṃ catasra eva daśā iti matam
cinmayasuṣupteratītaturyamatyuttīrṇaturīyamiti vyapadeśāṅgīkāreṇa turya
evāntarbhāvaḥ / teṣāṃ turyātītaṃ nāma nānyāpṛthagdaśā
cinmayasuṣuptesturyātītatvasambhāvanāviṣayasya (turya evāntarbhāvāt##?
sarvadaśādhiṣṭhātā / etanmatānusāreṇa kṣakāramakārasamavāyasya
sarvadaśādhiṣṭhātṛbhūtasya turyātītasvabhāvatvamaṅgitvābhiprāyeṇoktam
daśāmātraparatvenaneti pūrvasūtrābhiprāyaḥ /
nanvevaṃ cāṅgiparatvenābhimatasya turyātītasvabhāvasya
sarvadaśāṅgasamavāya eva yuktaḥ sa (na)
tvekadeśaniyatakṣakāramakārasaṃsṛṣṭisanniveśaucityamiti na mantavyam /
yathā śarīreṇa sarvaśarīrasamavāyavato'pi śarīraikadeśe hṛdayakamale
sanniveśāṅgīkārastathā sarvadaśāsamavāyavata eva turyātīte(ta)
svabhāvasya kṣakāramakārasaṃsṛṣṭirūpamadhyacakrasanniveśo yujyata eveti
niravadyam / yeṣāṃ punarmate turyātītaṃ cinmayasuṣuptiparam pañcamī daśaiva
teṣāṃ mate kṣakāramakārasaṃsṛṣṭirūpaṃ padaṃ sarvadaśāsamavetaṃ
mahātattvameva tripureśvarīprāṇaparyāyamiti (na)vyatyayayogaḥ

21

p. १३०)
turyaṃ dvikhaṇḍa mabhavasya jaghanyabhāgo
mūrdhā'tituryamanayoranubhūḥ kṣamadhyam /
jāgracchirāḥsvapanasuptijaghanyabhāgo
maprāṇakaḥ paśurasau viparatibodhaḥ

21

atītaturyaṃ śivavapuriti pūrvasūtre sāmānyoktaṃ viśeṣeṇa vyutpādayati -
turyamityādi / dvikhaṇḍaṃ khaṇḍadvayopalakṣitam / abhedajāgratsvapnarūpamiti
bhāvaḥ / turyam / abhavasya śivasya / jaghanyabhāgaḥ / atituryam /
abhedasuṣuptirūpaṃ turyaṃ turyadaśābhāgaḥ / mūrdhā śiraḥ / abhavasyeti
sambadhyate / śivasya nirvikalpapradhānatvādvikalpāprādhānyācceti bhāvaḥ /
anayorapradhānapradhānāṅgayoḥ / kṣamadhyaṃ kṣakārarūpaṃ madhyam /
anubhūḥ prāṇasthānam / jaghanyaśirorūpayoraṅgayormadhyasthāne kaṇṭhe khalu
prāṇastitiriti bhāvaḥ / ubhayādhiṣṭhāturubhayamadhyasthitirupapanneti tātparyam /
śivaprasaṅgena jīvasyāpyaṅgavivekamāha - jāgracchiro yasya jāgracchirāḥ
/ svapanasuptijaghanyabhāgaḥ svapnaṃ svapnaḥ / svapanasuṣuptirjaghanyabhāgo
yasya asau / viparītabodhaḥ śivādviparītajñānaḥ / paśuḥ /
vikalpaprādhānyānnirvikalpāprādhānyācca paśoḥ śivādvaiparītyam /
evaṃvidhaḥ / paśuḥ maprāṇakaḥ / ubhayāṅgamadhyavartīyo makāraḥ sa eva
paśoḥprāṇasthānamiti pūrvavadvivekaḥ

22

p. १३१)
mātmā paśuḥ prakṛtireva tayā nigīrṇo
hātmāpi citprakṛtireva nivṛttirūpā /
itthaṃ dvidhā prakṛtiviśramabhūḥ kṣakāraḥ
śambhuḥ paraḥ parata eva bhavetprakṛtyāḥ

22

bhedasaṃsārapravartinyā prakṛtyā yathā makārarūpaḥ paśurbadadhaḥ
abhedasaṃsārapravartinyā prakṛtyā tathā kṣakārarūpasyāpi śivasya bandhaḥ
sambhāvyate / tatkathaṃ niyatabandhaṃ
makārakṣakārasāmarasyamupāsyatvenāṅgīkṛtamityatrāha -
mātmeti / mātmā makārasvarūpaḥ / paśurjīvaḥ prakṛtireva / tatrahetumāha / tayā
nigīrṇa iti / prakṛtyā grastatvāt / prakṛtyuttīrṇa stadutīrṇa iti bhāvaḥ / hātmāpi
cit / hakārarupiṇī cit / nivṛttirūpā prakṛtireva /
tadanuṣaṅganaiyatyādityabhiprāyaḥ / kṣakārastu itthaṃ dvidhā
prakṛtiviśramabhūḥ / itthamuktamaryādayā / dvidhā / dvirūpiṇyāḥ
pravṛttinivṛttirūpiṇyāḥ / prakṛterviśramabhūḥ - viśramasthānam /
śuddhāntarmukhatvena saṃsāradvayakalāspṛṣṭatvāt prakṛtyanāvṛtaḥ kintu
prakṛteḥ svayamāvarakamityabhiprāyaḥ / ata eva / kṣakāraḥ / paraḥ śambhuḥ /
prakṛtyāḥ parata eva / na tu tadantaḥ patitaḥ / ato nityamuktaḥ kṣakāraḥ / asyaiva
yadbahīrūpaṃ hakāraḥ yaccā(syā)tyanta(rba)bahīrūpaṃ
makāraḥ tayoreva prakṛtipāratantryeṇa prakṛtitvaṃ na tu kṣakārasya
atastasyopāsyatvaṃ yujyata eveti tātparyam

23

p. १३२)
yadvā śivaḥ kṣa iha ma pratiyogibhāvāt
sauṣuptameva paraśambhupadaṃ cidātmā /
yaccakramadhyapadatā tadadhīśatā ca
śambhoḥ(stadasya) sadeśyaguṇagandhitayārcyabhāvāt

23

kṣakārasya makārapratiyogitayā vikalpagandho durnivāraḥ ataḥ śuddhanirvikalpaṃ
citsuṣuptipadameva parama tattvam / tadevopāsyamiti ye manyante tadākṣepāyāha
-
yadveti / mapratiyogibhāvāt makārasya jīvapratipādakasya pratiyogibhāvāt
anyonyavyāpyavyāpakabhāvasaṃsargāt / kṣakāraḥ / śivaḥ / na tu paramaśivaḥ /
vikalpagandhanaiyatyāditi bhāvaḥ / cidātmā cinmayaṃ sauṣuptapadaṃ suṣuptireva /
paraśambhupadaṃ paramaśivatattvam / yadvā / yadveti pakṣāntare / asmin pakṣe
citsuṣuptāvapi vikalpātyantocchedo duṣpratipādaḥ / sādhite vikalpātyantocchede
paryantato jaḍatvaṃ prasajyeta / jaḍasya ca nopāsyatvam / ato vikalpapade vā
gandhapade vā tattvamupāsyamiti kṣakārasya cakramadhyasthityā vibhāvyena
cakrādhiṣṭhātṛtvenopāsyatvaṃ sphuṭībhūtamiti samādhatte -
yaccakramadhyapadatetyādi / kṣakārasya śambhoścakramadhyapadatā
sāmpradāyikī cakrasya madhyapratiṣṭhā tatpratibodhitā tadadhīśatā cakrādhīśatā
ca tadetadasya śambhorguṇagandhitayā hetunā siddhirete (siddhyati)
arcyabhāvāt arcanīyatvāt / upapādyata iti śeṣaḥ / guṇagandhādhānenā'rcanīyo na
tu nirguṇa iti pratipattireva kṣakārasya śambhoścakramadhyasthitiḥ sāmpradāyikīti
samarthayatīti vivekaḥ

24

p. १३३)
candrāgnibhukchaśibhugagnirathaḥ samasvaṃ
bhānuḥ pade pada idaṃ tritayaṃ svarādau /
khaṇḍatrayātmakamakhaṇḍapadaṃ ca tadvat
tadviśramaḥ pratidaśaṃ samasaṅkhyataiṣām

24

atha punaḥ punarāvartamānābhirdaśābhireva tithibhiḥ kālo vyavasthāpyate /
tithayaśca śuklapakṣe pañcadaśa kṛṣṇapakṣe ca tāvatyaḥ sambhūya
triṃśatsaṃkhyakāḥ punaḥ punarāvartante / yogidṛṣṭau daśānāmeva
tithirūpatāyāṃ tithisamānasaṅkhyatā daśānāṃ sāmpradāyikopadeśagamyeti
tadeva prameyamupadiśati -
candro'gnibhugityādi / sūtradvayena daśāyāṃ daśāyāṃ tathā tathārūpaḥ
saṃsāraḥ pañcabhūtātmanaiva kalāpena sampadyate / tānyapi bhūtāni
daśāsvabhāvānyeva / tathā hi / jalatattvātmakaścandraḥ suṣuptirūpaḥ /
vāyutattvātmakaḥ sūryo jāgradrūpaḥ / tejastattvātmako vahniḥ svapnasvarūpaḥ /
pṛthvītattvātmikā prakṛtirguṇatrayaparyāyatejastrayabījabhūtā turyam /
ākāśatattvātmakaḥ pumān sakalaprapañcabījarūpiṇyāḥ prakṛteḥ
viśrāntisthānam turyātītam / yadyapi suptyādau kalānāṃ bāhulyaṃ vidyate /
tathāpi tāḥ kalāḥ pañcasvevatattveṣvantarbhavanti / iti pratidaśaṃ
pañcaivāṅgadaśāḥ / suṣuptisuṣuptirjalam suṣuptijāgradvāyuḥ suṣuptisvapno
vahniḥ suṣuptituryaṃ pṛthivī suṣuptituryātītamākāśaḥ / ityevaṃ
jāgradādāvapyaṅgadaśāpañcakavibhāgo'vagantavyaḥ / evaṃ pravṛttirūpāsu
suṣuptijāgratsvapneṣu pratidaśaṃ pañcāṅgadaśāgaṇanāyāṃ
pravṛttirūpasaṃsāraḥ pañcadaśāṅgavānbhavati / tānyevāṅgāni
śuklapakṣa(sya)yoḥ pañcadaśatithaya iti vivekaḥ / atha nivṛttisaṃsāre
pravṛttisaṃsārāṅgānāṃ sarveṣāṃ nivṛttirūpateti tatra
kṛṣṇapakṣa(sya)yostithayaḥ pañcadaśa bhavanti / pravṛttisaṃsāre
vedyamayasya candrasyābhivṛddhiriti tatsaṃsāra(ka)sya śuklapakṣatā /
nivṛttisaṃsāre vedyasya candrasya kṣaya iti kṛṣṇapakṣatā tasyeti vivekaḥ /
sūtrayorakṣarārthastu agnibhugagnivyāpakaścandraḥ / śaśibhuk
candravyāpako'gniḥ / evaṃ candrāgnyoḥsvabhāvo'gniḥ / na tu sarvāsu
daśāsvagninā candrakabalanaṃ candreṇāgnikabalanaṃ vivakṣitam tathātve
pravṛttisuṣuptyādau agninā candrakabalane śuklapakṣatva(vyā)hāniriti /
atha / samatā / anayoścandrāgnyoḥ samatā / bhānuḥ / svarādau svaravargādau pade
pada idaṃ tritayam / saṃsārakalāpatvena niyatābhyupeyamiti śeṣaḥ /
tadvaccandrādivat / khaṇḍatrayātmakaṃ candrāgnibhānurūpakhaṇḍatrayātmakam /
candrādyākāreṇa vilasanam / akhaṇḍapadaṃ pravṛttiparyāyapṛthivīrūpam /
candrādayaḥ khalu guṇatrayamayāḥ pravṛttiparyāyapṛthivīvilāsarūpā iti
vivekaḥ / akhaṇḍapadaṃ guṇatrayasamaṣṭirūpatvātprakṛterakhaṇḍapadatvam /
etacca padaṃ pade candrādipadavacca saṃsthānamiti etadvacchabdārthaḥ /
tadviśramaśca tasya prakṛtirūpapadasya viśramaḥ viśrāntisthānam /
ākāśarūpam / svātmatattvamityarthaḥ / etadapi padaṃ pratidaśaṃ niyatamiti
aṅgadaśāpañcakanaiyatyadaśānāmuktam / eṣāmaṅgānāṃ daśāsu
niyatānāṃ tithibhiḥ samasaṅkhyatā veditavyeti śeṣaḥ

25

p. १३५)
bhedāvibhedasamatātanubhiḥ suṣupti-
svapnaprajāgarapadaistriguṇīkṛtābhiḥ /
pṛthvādisvāntatithibhirnanu śuklapakṣaḥ
kṛṣṇastujāgarapadādikatannivṛtyā

25

bhedetyādi / bhedavibhedasamatātanubhiḥ / krameṇa
bhedābhedatadubhayasāmyasvarūpaiḥ suṣuptisvapnajāgarapadaiḥ /
triguṇīkṛtābhiḥ / pṛthivyādikhāntatithibhiḥ
pṛthivyādyākāśāntāṅgadaśārūpābhiḥ / pañcabhistithibhiḥ / trigaṇanāyāṃ
pañcadaśabhiḥ / śuklapakṣo nanu / bhavatīti / śeṣaḥ /
jāgarapadādikatannivṛttyā / atha turyadaśāyāṃ
jāgradādiprathamamantyāttunivṛttirāsāṃ tithīnāṃ nivṛttyā
nivṛttirūpāṅgīkāreṇa / kṛṣṇaḥ pakṣaḥ / tu śabdo bhede / evaṃ
siddhasāmpradāyikakālavivekayoge dṛptadṛṣṭeḥ puruṣasya kālapañcakatvaṃ
sidhyatīti etatprameyopadeśaḥ

26

dehātmikā prakṛtireva parā vimarśaḥ
saiva pravṛttivinivṛttyubhayādibhūtā /
vāgarthamiśravapurindvanalāryamatra
yayekaika yuktripuṭikā navamūrtirekā

26

idānīṃ mahāprakṛtirūpaparātmikāyā
vimarśaśakterdaśāviśeṣarūpāṇāmaṅgānāṃ navasaṅkhyākatvena tasyāḥ
pratibimbarūpaṃ śrīcakramapi navacakrasamayarūpamiti vyutpādayannāha -
dehātmiketyādi / dehātmikā deharūpiṇī anena tripureśvaryāḥ śarīratrayameva
mukhyaṃ rūpamiti vyutpāditam / prakṛtireva parāvāgrūpiṇī
svarasaprahaṇalakṣaṇā / evam prakṛtiriti parāvāgiti
vyava(sthāpitā)(sthitā)dhiṣṭhā / vimarśaḥ / vimarśa śaktiḥ
saiva(śiva)pravṛttinivṛttyubhayādibhūtā / pravṛttisaṃsārasya
nivṛttisaṃsārasya miśrasaṃsārasya ca kāraṇabhūtaḥ sarvo'pi saṃsāraḥ
prakṛte mūlaḥ prakṛtireva vilāsarūpatvādityarthaḥ / vāgarthamiśravapuḥ na tu
kevalaṃ parāvāgrūpatvācchabdarūpā api tvartharūpā ca miśrarūpā ca
sarvavyāpivastunaḥ śabdamūlatvācchabde'ntarbhāvāt evaṃ rūpatā tripureśvarī /
indvanalāryamāditrayayekaikayuktripuṭikā
tripuṭikāprameyapramāṇapramātṛsamudāyalakṣaṇā indvanalāryamṇāṃ trayayā
ekaikayuk ekaikaṃ pratyekaṃ yujyate ityekaikayuk / evaṃ pratyekaṃ
pravṛttirūpeṇa candreṇa nivṛttirūpeṇānalena ubhayasāmyarūpeṇāryamṇā
sūryeṇa yuktā yā tripuṭī prameyādipuratrayī tatsvarūpā satī tattvata ekarūpāpi
viśrāntidaśāyāmadvitīyāpi navamūrtiḥ navasaṅkhyākasvarūpabhedā /
ayamarthaḥ / jaḍatvātprameyarūpaṃ caturdaśārātmakaṃ suṣuptipuraṃ
visargaprādhānyādvinduprādhānyādubhayaprādhānyācca tridhā bhidyate /
pramāṇarūpaṃ daśāradvayātmakaṃ jāgratpuramapi tathā pramātṛrūpam
aṣṭārātmakaṃ svapnapuramapi tatheti navacakravivekaḥ / etaccakraṃ
tattaddaśārūpeṇa navadhāvilāsaṃ syātsā tripureśvaryā bimbaṃ bhavatīti
hṛdgatābhiprāyaḥ

27

p. १३६)
caitanyatā ca jaḍatā ca vimarśacityo-
stulyā yadindvanalayorubhayaṃ tadicchā /
syātkarma cāvagalitaṃ tu mitho jaḍatvāt
jñānaṃ tayoḥ samapadaṃ ca tathā dvirūpam

27

evaṃ śivasya saguṇasvarūpaṃ prakṛtimevotkṛṣya upāsyatvasambhāvanayā
navacakreśvarīṃ vyutpādya tasyāścetyatve prasiddhe
sambhāvitamupāsyatvavyāhṛtiśaṅkākaraṇḍatvaṃ (kāraṇatva)
pravādamapavadannāha -
caitanyatetyādi / (bhī)citirajaḍeti sampratyayaḥ vimarśasya
citsāmyaṃ(?) pratipādayan jaḍatvamapavadati / vimarśacityoḥ
vimarśaprakāśayoḥ caitanyatā ca jaḍatā ca tulyā / ubhayorapi pratyekaṃ
caitanyatvaṃ jaḍatvaṃ ca bhavatīti camatkāraḥ / ayaṃ
camatkāro'nyonyavyāptinibandhanaḥ / vyāpakameva caitanyaṃ vyāpyameva jaḍamiti
dvayorapi vyāpakatve vyāpyatve ca sati cidacidbhāvacamatkāro nirviśeṣeṇa
kartavya iti bhāvaḥ / ubhāvetau prakāśāvimarśau icchājñānakriyāvantāviti
vimarśasyājaḍatvapratipādane hetumāha - yadyasmātkāraṇāt
indvanalayorubhayaṃ dvayam / tadicchā / tayoḥprakāśavimarśayoricchā /
prakāśasyakadācidvyāpakatve anala icchā bhavati / kadācidvyāpyatve induḥ /
vimarśasyāpi tathā / vimarśasyendureveccheti nāśaṅkanīyam / tasya vimarśasya
vyāpakadaśāyāṃ tadicchāyā indoragnivaibhavaprāptiragnitvameva
prakāśecchāyā agnerapi tadvyāpyedantāyāmindujāḍyaprāpterindutvameva /
evaṃ prakāśavimarśayorvyavahārapade
svarūpasyā'nalendudvayasyā'nyonyameṣitavyecchārūpeṇa pratyaikayaṃ
(pratyekaṃ) jaḍājaḍatvamuktvā mithaḥ kartṛkāryarūpaṃ
jaḍā'jaḍatvamāha - syādityādi / mithaḥ avagilitaṃ vyāptaṃ kartrā khalu karma
vyāpyate / ataḥ parasparamavagilitaṃ grasitaṃ karma ca bhavati bhūtātkartā ca
bhavatītyarthaḥ / tayoḥ samapadam / anyonyavipayatvāttulyarūpaṃ jñānaṃ ca /
tathā pūrvavadadvirūpam / anyonyaṃ jñātā ca bhavati jñānaṃ ca bhavatītyarthaḥ /
evamindvanalayorvimarśaprakāśayoreṣitavyecchābhāve kāryakartṛtvabhāve
jñātṛjñeyabhāve mitho nirviśeṣe sati prakāśatattvaṃ jaḍamitidurāgrahe
vivekahīnatāmāpādayatītyarthaḥ

28

p. १३८)
pakṣadvaye'pi parivṛttivaśāttrayāṇā-
micchādikatritayatāpratidhāma dhāmnām /
ṣaṭsvatravṛttiṣu ca kāraṇakāryatāsyā-
dbindukṣayormabhavayoḥ paphavarga(rṇa)yośca

28

atha khaṇḍatrayātmano mātṛkāmahāmantrasya pratibandhamubhayapakṣārthe na
sadāvartanaṃ bhavet /
khaṇḍānāmanyonyamādimadhyāntatvanirviśeṣe'nyonyakāryakāraṇabhāvacamatk
āraścakrākāratā ca bhavatīti rahasyametadvyutpādayati -
pakṣadvaya ityādi / trayāṇām dhāmnām / padānām / mantrakhaṇḍānāmityarthaḥ /
pakṣadvaye'pi / dakṣiṇato vāmataścetyarthaḥ / parivṛttivaśāt āvartavaśāt /
pratidhāma pratipadam icchādikatritayatā icchātvaṃ jñānatvaṃ kriyātvaṃ ca
bhavati / yasyakasyacidvā khaṇḍasyā'ditvāṅgīkāre icchātvaṃ
madhyatvāṅgīkāre jñānatvamantyatvāṅgīkāre kriyātvamiti vivekaḥ / atra
khaṇḍatraye / uktamaryādayā ṣaṭsu vṛttiṣu / sarvāsu /
bindukṣayoḥ(binduḥ)svaravargastasya bindoḥ kṣakārasya ca / tathā
mabhabayoḥ / vyāpakavargasanniveśavato makārasya sparśavargasya //
tayorbhakārabakārayoryugalasya sparśavargasya tayoreva(m)
pakāraphakārayoryugalasya / svaravargasthitasya visargasya cānyonyaṃ
kāryakāraṇabhāvo bhavati / ayamarthaḥ /
pratikhaṇḍaṃhṛdayapradeśātprāṇapadādāvartodayaḥ saṃbhāvyaḥ
pratikhaṇḍaṃ ca hṛdayapradeśe binduvisargau svaravargodare antaḥ iti
vinduvisargau svaravargodare caturasracakrasaṃniviṣṭāḥ
prakṛtyahaṅkārabuddhimanaḥpratipādakāḥ pakāraphakārabakārabhakārāḥ /
tatra visargasthānīyau pakāraphakārau bindusthānīyau bakārabhakārau
vyāpakavargodare makārakṣakārau (visargabindusthānīyau) visargaḥ
bindusthāne / evaṃ sati (yadā) sarveṣu bindumupakramya pratilomāvartena
vyāpakavargāvagāhe kṣakāraparyantamāvartaḥ tadānīṃ binduḥ kāraṇaṃ
kṣakāraḥ kāryam kṣakāramārabhya anulomāvartena binduparyavasāne kṣakāraḥ
kāraṇaṃ binduḥ kāryam / atha svarodaragataṃ visargamārabhya
sparśodaragatapaphavarṇarūpavisargāntamanulomenāvarte visargaḥ kāraṇaṃ
papharūpavisargaḥ kāryam papharūpavisargamupakramya
svaravisargāntapratilomenāvarte paphavisargaḥ kāraṇaṃ svarasthavisargaḥ kāryam /
atha sparśodaragataṃ babhavarṇarūpaṃ bindumupakramyānulomena
vyāpakavargodarasthamakārarūpabinduparyantamāvarte babharūpabinduḥ kāraṇaṃ
makārabinduḥ kāryam / makārabindumārabhya pratilomena
babharūpabinduparyantamāvarte makārabinduḥ kāraṇaṃ babharūpabinduḥ
kāryamiti tadvivekaḥ / atra bindukṣakārayorbindutvaṃ
śuddhavisargapaphavarṇayugalasya visargatvaṃ śuddhaṃ
babhavarṇayugmamakārayoḥ sāṅkaryeṇa bindutvaṃ visargatvaṃ ceti
sāmpradāyikopadeśaḥ / prameyapramāṇapramātṛkhaṇḍeṣu yasya kasyacidvā
mūlatvābhyupagamasiddhāntaḥ siddhairanubhavānurodhenāpikṛtaḥ /
anubhavaścaivaṃ hi ghaṭādisphuraṇe cakṣurādipramāṇasphuraṇaṃ
cakṣuṣmatpramātṛsphuraṇaṃ cā'vibhāvya krama manubhūyate / tatra kaścit
ghaṭasphuraṇaṃ pradhānatayā manyate kaścidindriyasphuraṇaṃ pradhānam
(kaścit) pramātṛsphuraṇamiti tatpuruṣa pratibhāvyavasthāpite
siddhāntatraye vipratiṣedhaviṣaye sati siddhasiddhāntaḥ
prakāśavimarśacamatkārabhūteṣu ghaṭādi sphuraṇe(ṣu)
siddhāntatrayasamaṣṭireva saṃtiṣṭhatīti

29

p. १४०)
candrāgniviśramaṇayoḥ svarayādidhāmnoḥ
rviśvasya bījadaśayoḥ prathame pade cit /
citye nimajjati paratra citau tu caitya-
metatsamastamubhayollasite tu bhānau

29

nanu pūrvoktatrikhaṇḍasvarūpasya caturdaśāravinyāsavataḥ suṣuptyātmanaḥ
śāktasya svarakhaṇḍasya prādhānyena yajadbhiḥ śāktaiḥ siddhantīkṛtam /
cinnimagnacaityasvarūpasyā(sā)ṣṭāravinyāsavataḥ svapnātmanaḥ
śaivasya vyāpakakhaṇḍasya prādhānyena yajanaṃ śaiveḥ siddhāntitam /
caturasra(sra)garbhitadaśāravinayasavato jāgradātmanaḥ
sparśakhaṇḍasya paśudaśāśaṅkayā prādhānyena yajana mavivekijanasya
upekṣāviṣaye vā syāditi tasyaiva khaṇḍasya
pradhānayajanaucityaṃsāmpradāyikamiti sūtracatuṣṭayena vyutpādayati -
candrāgnītyādi / candrāgniviśramaṇayoḥ / svarayādidhāmnoḥ /
svaravargavyāpakavargātmanoḥ padayoḥ candrasya visargasya viśramaṇaṃ
viśrāntisthānatvam svaravargapade agnerbindoḥ viśramaṇaṃ vyāpakavargapade
svaravarge cinnigaraṇena caityaikacchatrato (tā)vyāpakavarge
caityanigaraṇena cidekaści(ccha)trateti bhāvaḥ / viśvasya bījadaśayoḥ /
caityaviśramacidviśramayoḥ / pratyekaṃ viśvabījatvaṃ viśvasya
vimarśamayatvena prakāśamayatvena cānubhavāt / prathame pade svarapade / cit /
citye caityaṃ citā nimajjati / caityasya darśanaṃ nāstītyarthaḥ / ubhayollasite /
ciccaityayorullasite / ullāsarūpe / bhānau / tu / sparśakhaṇḍe tu evaṃ (etat)
ciccaityayugalam / samastam anyonyanigīrṇasvarūpam cicaityarūpamubhyamapi
tattvaṃ saṃbhūya darśanapade bhavati / śivaśaktyo rubhayorapi
darśanasthānatvādbhānurūpaṃ jāgraccakrameva prādhānyena yajanīyamiti
vivekaḥ

30

p. १४१)
indau ca havyabhujicodarasīmni yatsyā-
ccakradvayaṃ cidacidabhyavamardarūpam /
bimbadvayīyugalametadaśīta(ti)bhāno-
rbimbasthale hi caturaśra(sra)tayā samastam

30

caturdaśāracakre garbhitacitsvarūpaṃ yaccaityam aṣṭāragarbhitacaityasvarūpā yā
cit evametaccakradvayādhiṣṭhātṛbhūtaṃ
devatāyugalaṃdaśāradvayādhiṣṭhātṛbhūte
caturaśra(sra)cakresaṃmilitam / ata evāsya cakrasya
caturaśra(sra)bhāva iti vyutpādayati -
indau cetyādi / indau / ca / caturdaśāracakre / havyabhuji / ca / aṣṭāracakre /
praticakram / udarasīmni / bimbastharaśmicakramadhye bimbacakrasyaucityāt / yac
cakradvayaṃ syātpraticakraṃ ma(ndi)ndare cakradvayaṃ bhavatītyarthaḥ /
ccaturdaśārodare aṣṭadalaṣoḍaśadalarūpaṃ ciccaityarūpaṃ cakradvayam /
aṣṭārodare trikoṇabindurūpaṃ caityacidātmakaṃ cakradvayam / kīdṛśaṃ
cakradvayam cidacidabhyavamardarūpam / cidacitościccaityayorabhyavamardaḥ
anyonyakramaṇaṃ tadrūpaṃ tadavastham / caturdaśāre ṣoḍaśadalātmanā
caityacakreṇa aṣṭadalātmakaciccakrakramaṇam / ata evā'ṣṭadalasya
ṣoḍaśadalaraśmirūpeṇa tadbahiravasthānam / aṣṭāre bindvātmanā ciccakreṇa
trikoṇātmanā ? caityacakrakramaṇam / ata eva trikoṇasya binduraśmirūpeṇa
bahiravasthānam / evaṃ vyavasthitametadbimbadvayīyumalam /
aṣṭadalaṣoḍaśadalātmakaṃ trikoṇabindvātmakaṃ ca yugalaṃ saṃbhūya
caturūpam / aśīta(ti) bhānoḥ sūryabimbasthale daśāradvayodare
caturaśra(sra)tayā caturaśra(sra) rūpeṇa / samastaṃ
saṃbhūyasthitam / aṣṭadalaṣoḍaśadalatrikoṇabindurūpaṃ cakracatuṣṭayaṃ
caturaśracatuṣkoṇarūpeṇa sthitam / ataścaturaśraṃ prādhānyena yaṣṭavyamiti
niṣkarṣaḥ

31

p. १४२)
tasmāccatuṣpadamidaṃ caturasravimbaṃ
ciccaityanirjarasaridyamunāprayāgaḥ /
arcyaṃ bhavetprathamato'thatadaṅgabhūta-
ciccaityacakrayajanaṃ tvitipūrvatastat

31

caturaśracakrasya uktopapattyā prathamato yaṣṭavyatāṃ nigamayati -
tasmādityādi / tattasmātpūrvasūtrapratipāditopapattirūpātkāraṇāt / catuṣpadam /
aṅgāṅgirūpeṇa sthitasya devatācatuṣṭayasya samavāyasthalam / idaṃ
caturasrabimbam / ciccaityanirjarasaridyamunayoḥ / bhāgīrathīyamunayoḥ / citaḥ
svacchatvāttathāvarṇabhūtabhāgīrathīsāmyam caityasya saṃsārarūpatayā
kalaṅkitatvānnailyena yamunāsāmyam / prayāgo nāma yamunābhāgīrathyoḥ
saṅgamarūpaḥ puṇyatamastīrthaviśeṣaḥ /
devatācaturaśra(sra)vimbamiti(mapi) tathā puṇyatamaḥ / tatra
nimajjane sadyo (devatā) bhāvaśceti tathā nirūpitam / (iti /
prathamataḥ) prameyataḥ / arcyamarcanīyaṃ bhavet /
atha caturaśra(sra)yajanānantaraṃ
tadaṅgabhūtayościccaityacakrayoraṣṭāracaturdaśārarūpayoryajanamiti /
taccaturaśracakram / pūrvataḥ pramukhe kṛtamiti śeṣaḥ / puratrayātmake
śrīcakre caturaśra(sra)meva prathamato
yaṣṭavyamityetadupadeśāyapramukhe devyāḥ pade(dam)
sarvacakravyāpakasthale kṛtam caturaśra(sra)sya naisargikasthitiṣu
(aṣṭāra)caturdaśārarūpayoryajanamiti taccaturaśracakraṃ pūrvataḥ
caturdaśārāṣṭāramadhyadeśa eva prathamayaṣṭavyatāvyutpādanāya
tayoścakrayorvyāpakatvenābhimate bāhyasthale sanniveśaḥ kālpanika iti bhāvaḥ /
caturaśra(sra)cakraṃ daśāradvayasyāpyupalakṣaṇam / tasya
raśmicakramantareṇa bimbacakrāvasthānasyānupapannatvāt

32

p. १४३)
antaḥsthameva caturasramuṣarbudhendvo-
rarkātmakaṃ cidacidudbhavametadaṅgam /
evaṃ ca satyapi jaḍājaḍasārametat
prāgeva pūjyamiti pūrṇapade kṛtaṃ tat

33

iti paramarahasyaṃ mātṛkārthasvarūpaṃ
sphuṭataramupadiṣṭaṃ cakrarājābhinītam /
lagati yadayamarthaḥ śaktividdhe'ntaraṅge
na tu tunaraparatra pratyavāyo('sti) na tanme

5

[atrāyaṃśloko mūlaślokānupūrvīsamānaprāyaḥ ādarśa pustake
ṭīkāyāmadhikamupalabhyate /
iti paramarahasyaṃ mātṛkārthasvarūpaṃ
sphuṭataramupadiṣṭaṃ cakrarājābhinītam /
lagati yadayamarthaḥ śaktividdhe'ntaraṅge
na tu punaraparatra pratyavāyo'sti tasmai // १ // ]
iti mātṛkācakraviveke turyavivekaḥ pañcamaḥ khaṇḍaḥ

mātṛkācakravivekamūlaṃ sampūrṇam //
caturaśro(sro)palakṣitasya jāgraccakrasya bahiḥsanniveśaḥ
śiṣyavyutpādanāyaiva vyutpannāpekṣayā tviyaṃ kalpanā(nā)nusaraṇīyā
api tu madhyasthitasyaiva caturaśra(sra)sya prādhānyadṛṣṭyā
prathamayaṣṭavyatā siddheti cakrasyānyathāsanniveśakalpanāpratyavāyaṃ
pariharati -
antaḥsthamityādi / uṣarbudhendvoḥ / aṣṭāracaturdaśāropalakṣitayoḥ / arkātmakaṃ
caturaśraṃ(sram) daśāradvayodaraniyatasanniveśamantaḥ sthameva /
evakāreṇa naiyatyamuktam / na tu bahirdeśe tasya sanniveśaḥ śaṅkanīya##-
bhānurūpaṃ khalu bhānuścāgnicandrayoraṅgam / tadubhayādhīnasiddhikatvāt /
evaṃ caturaśra(sra)sya aṅgatve satyapi / jaḍājaḍasāraṃ
candrāgnitattvayoḥ sārabhūtametaccaturaśracakrarūpamaṅgasāratvātprāgeva
pūjyamiti vyupādanāyaiva / taccaturaśra(sra)cakram / pūrṇapade
vyāptisthale / vāhyadeśe kṛtam / ādisiddhena śiveneti śeṣaḥ / madhyacakrasya
caturaśropalakṣitasya / mūlāṅkurāpekṣayā madhyasthitasya bījasyaiva
yairupāsakaiḥ prādhānyamavagataṃ te madhyasthitamapi
caturaśraṃ(sram) bījavatprādhānyadṛṣṭyā prathamato yajante / ye
tatrāvyutpannāḥ tadapekṣayeyaṃ caturaśrasya bahiḥ sanniveśarūpakalpanā
cakrasthitasyaivārthasya vyākhyānarūpatā / tadapratyavāyaviṣaya iti tātparyam /
aṣṭālaṣoḍaśadalayoścaturdaśāramadhya eva sanniveśaḥ /
tayoścatura(sra)śrasyodarabhāge yaḥ
sanniveśaścaturaśra(sra)sya
daśāradvayasyāpyupalakṣakasyasamanantaraṃ caturdaśārāṣṭārayoryajanaṃ
kartavyamiti caturdaśāropalakṣakatvena
ṣoḍaśadalamaṣṭāropalakṣakatvenāṣṭadalaṃ ca śiṣyavyutpādanāyaiva bahiḥ
sanniveśitamiti veditavyam / ayamarthaḥ / suṣuptijāgratsvapnātmakaṃ
cakratrayamapi pratyekaṃ pradhānyena yaṣṭavyam / tatra suṣupticakrasya
caturdaśārasya vyāptisthale bahirdeśe sthityā prādhānyamavagamyate /
sāmpradāyikena vilomena svapnacakravyāpārasyāpi prādhānyamavagamyate /
tadubhayamadhyapatitasya jāgraccakrasya bījasanniveśanyāyena yaiḥ
pradhānyamavagamyate tadapekṣayā
caturaśra(sra)ṣoḍaśadalāṣṭadalānāṃ
jāgratsuṣuptisvapnacakropalakṣakāṇāṃ bahiḥ sanniveśakalpanānusaraṇīyā / ye tu
punaratrāvyutpannāḥ tadapekṣayā jāgraccakrasya pradhānyaṃ
bahiścaturasrādicakrasya (rekhā) trayasaṃnniveśenavyutpāditam /
tadīyākalpanā (śiṣya)vyutpādanamātraparā sanniveśakalpanā vivekena
vyutpattimatā ca sādhakajanena caturdaśāraparyanta eva śrīcakre
suṣuptyādicakratrayasya pratyekaṃ (prādhānyamava)gantavyamiti ?
śivam // ३२ // ३३ // (१)
// iti mātṛkācakravyākhyānaṃ sampūrṇam //
srotaḥ

Original text: mātṛkācakravivekaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc