માતૃકાચક્રવિવેકઃ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: માતૃકાચક્રવિવેક
ઔથોર્ : સ્વતન્ત્રાનન્દનથ
એદિતોર્ : પન્દિત્ લલિત પ્રસદ દબ્રલ્
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
વોલુમે 50 ઓf થે પ્રિન્ચેસ્સ્ ઓf wઅલેસ્ સરસ્wઅતિ ભવન તેxત્સ્. એદિતેદ્ અન્દ્ wઇથ્ અન્ ઇન્ત્રોદુચ્તિઓન્ બ્ય્ પન્દિત્ લલિત પ્રસદ દબ્રલ્.
નોતેસ્:
દત એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે દિરેચ્તિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ.
રેવિસિઓન્ 0: fએબ્રુરર્ય્ 21,

પુબ્લિસ્હેર્ : પ્રિન્ચેસ્સ્ ઓf wઅલેસ્ સરસ્wઅતિ ભવન તેxત્સ્
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : બેનરેસ્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
॥ શ્રીઃ ॥
માતૃકાચક્રવિવેકઃ ।
સ્વતન્ત્રાનન્દનાથ વિરચિતઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ।
જાગ્રત્સુષુપ્તિકૃતદક્ષિણવામભાગાં
સ્વપ્નસ્વભાવપરિકૢપ્તજઘન્યભાગામ્ ।
ઇહ ખલુ પરમશિવભટ્ટારકસ્ય પ્રાણભૂતયા
વિદ્યાવિદ્યોભયચમત્કારમયયા સ્વરસવાહિન્યા વિમર્શશક્ત્યા સમુન્મીલિતાસુ
બાહ્યાભ્યન્તરવિવિધવિચિત્રસિદ્ધાન્તવિપ્રતિપત્તિષુ વિલુઠતો લોકસ્યાનુગ્રહાય
શિવપ્રયુક્તઃ સ્વતન્તાનન્દનામા મહાસિદ્ધઃ સ્વરસિદ્ધતયા
નિખિલવાઙ્મયનિદાનતયા ચ મહાપ્રમાણસ્ય
માતૃકામહામન્ત્રસ્યાર્થોપદેશેન નિખિલસંશયનિરાસનિરાકુલં
પરમાર્થસ્વરૂપં નિરૂપયિતુકામ આદૌ મહામન્ત્રાર્થરૂપિણીં ભગવતો
મહાદેવસ્ય મહાશક્તિં ગ્રન્થસ્ય પારમ્પર્યપ્રવૃત્તિરૂપાભીષ્ટસિદ્ધયે
પરામૃશતિ-જાગ્રદિત્યાદિ । સુપ્તિનિવૃત્તૌ ઘટપટાદીનાં
ચિદ્વેદનાનુસન્ધાનદશા જાગ્રત્ સુષુપ્તિર્જડનિદ્રા ક્રમેણ તાભ્યાં કૃતૌ
દક્ષિણવામપાર્શ્વૌ યયા તામ્ । જાગ્રતઃ ક્રિયારૂપતયા દક્ષિણભાગત્વં
કર્મપ્રધાનઃ ખલુ દક્ષિણભાગઃ શરીરેઽનુભૂયતે । નિદ્રાત્મિકાયાઃ
સુપ્તેર્વામભાગત્વં વામભાગઃ ખલુ નિષ્ક્રિયઃ સ્ત્રીભાગઃ । સ્વપ્નેત્યાદિ ।
પ્. ૨)
તુર્યાતિતુર્યઘટિતાનનહૃત્પ્રદેશાં
પ્રાણેશ્વરીં પરશિવસ્ય પરામૃશામઃ

અનિવૃત્તાયાં સુપ્તૌ માનસિકો ભેદઃ સંસારઃ સ્વપ્નઃ સ એવ
સ્વભાવોઽવસ્થાવિશેષઃ તેન પરિકૢપ્તો જઘન્યભાગો યોનિભાગો યયા તાં
સુષુપ્તિજાગ્રન્મધ્યદશાયાઃ સ્વપ્નસ્ય મધ્યાઙ્ગૌચિત્યે
વિકલ્પોદયસ્થાનત્વાદ્યોનિત્વમુક્તમ્ । એવં ચ સુષુપ્તિઃ સંસારસ્ય ગર્ભદશા
સ્વપ્નઃ પ્રસવદશા જાગ્રત્ પ્રવૃદ્ધિદશેતિ વેદિતવ્યમ્ । એવં
જીવાવસ્થાત્રયાત્મકં ત્રિકોણં શરીરચક્રસ્થિતમનુસન્ધાય તત્રૈવ સ્થિતં
શિવત્રિકોણમનુસન્ધત્તે - તુર્યેતિ । તુર્યં ચતુર્દશા ।
ચેત્યવ્યાપ્તિમ(તિ)તી । જીવાવસ્થાત્રયે ચિત્કારણકસ્ય ચાસ્ય
ચિન્મયત્વાનુસન્ધાનદશા તુર્યમ્ । તત્રાપિ યદ્યપિ
ચિદ્વ્યાપ્તિવિષયભૂતજાગ્રદાદ્યવસ્થાત્રયવશાદવસ્થાત્રયસમ્ભવઃ તથાપિ
સર્વવ્યાપ્તિમત્ત્વાચ્ચિતેરૈક્યેન વૈચિત્ર્યાભાવાદેકવિધત્વમુક્તં તુર્યસ્ય ।
અતીતતુર્યં તુર્યાતીતં સંસારકલઙ્કાસ્પૃષ્ટશુદ્ધાન્તર્મુખચિદ્વિશ્રાન્તિઃ
તાભ્યાં ક્રમેણ ઘટિતમુખહૃદયભાગામ્ । તુર્યસ્ય
જાગ્રદાદિદશાવિજૃમ્ભમાણચેત્યકવલનાન્મુખત્વમુક્તમ્ । મુખં હિ
ચર્વણવ્યાપારવત્ । અતિતુર્યં નિખિલદશાપ્રાણભૂતમિતિ હૃદયત્વેનોક્તમ્ ।
એવં ચ જાગ્રદાદિદશાચતુષ્ટયાત્મકચતુરસ્રચક્રસ્ય અથવા
જાગ્રદાદ્યુપાધિવશાત્ તુર્યસ્યાપિ ત્રૈવિધયભિમાને
શિવજીવત્રિકોણદ્વયશ્લેષસમ્ભાવિતષટ્કોણચક્રસ્ય વા
શરીરરૂપેણાવસ્થિતસ્ય મધ્યે ચક્રનાભિપદે હૃદયદેશે
તુર્યાતીતવિશ્રાન્ત્યાત્મના પ્રાણકલયા સ્ફુરન્તીં ચતુરઙ્ગાં ષડઙ્ગાં વા
પરમશિવસ્ય પ્રાણેશ્વરીં સત્તાસંપાદનીયમ્ । અનેન પઞ્ચાવસ્થોત્તરા
સાર્વત્રિકતયા અખણ્ડરૂપિણી પરમશિવદશા કાચિદઙ્ગીકૃતેતિ
શિવાધિક્યમુક્તમ્ । પ્રાણેશ્વરીમિત્યનેન યદ્યપિ સા પરમશિવદશા સમ્ભવતિ
તથાપિ તસ્યાશ્ચિત્સારભૂતવિમર્શશક્ત્યધીના સત્તેતિ શક્ત્યુત્કર્ષઃ પરિગૃહીત
ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । પરામૃશામ ઇત્યનેન નમસ્કારાદેઃ સર્વસ્યા અપિ ક્રિયાયાઃ
પર્યાલોચને વિમર્શમાત્રત્વમેવેતિ સૂચિતમ્

પ્. ૩)
સ્પર્શસ્વરોલ્લિખિતજાગરસુપ્ત્યવસ્થા-
મન્તઃસ્થસૂચિતસુષુપ્ત્યુદિત પ્રબોધામ્ ।
ઊષ્મોક્તજાગરદશોદિતસુપ્ત્યવસ્થાં
મન્ત્રોત્કરસ્ય જનનીં મનસા વિશામઃ

અથેયમેવ પઞ્ચાવસ્થાત્મકપઞ્ચાવયવમૂર્તિઃ સકલસિદ્ધાન્તસમષ્ટિરૂપિણી
પરમશિવશક્તિર્માતૃકામહામન્ત્રેણોચ્યતે ઇત્યાહ - સ્પર્શેત્યાદિ । કાદયો
માવસાનાઃ સ્પર્શાઃ સૃષ્ટિપ્રલયવિષયત્વાત્ અકારાદિવિસર્ગાન્તાઃ સ્વરાઃ
ઉચ્ચારણે સઙ્કોચવિકાસબાહુલ્યાન્નાદકલ્પા નાદા એવેત્યર્થઃ । સ્વરો નાદઃ ।
સ્પર્શૈઃ સ્વરૈશ્ચ ક્રમેણ ઉલ્લિખિતે બોધિતે જાગરસુપ્તિદશે યયા તાં
સ્પર્શૈર્જાગરં સ્વરૈઃ સુપ્તિં ચ વ્યઞ્જયન્તીમિત્યર્થઃ । અન્તઃસ્થેત્યાદિ ।
યરલવા અન્તઃસ્થા સ્વરસ્પર્શયોરન્તર્મધ્યે તિષ્ઠન્તીતિ તથોક્તાઃ । તૈઃ સૂચિતઃ
બોધિતઃ સુષુપ્ત્યુદિતઃ સુષુપ્તિદશાયામેવોદિતઃ ન તુ જાગરવત્સુપ્તિવિરામે
પ્રબોધઃ ઘટપટાદ્યનુસન્ધાનરૂપો બોધઃ સ્વપ્નમિતિ યાવત્ યયા તામ્ ।
અન્તઃસ્થવર્ણેષુ સ્વપ્નદશામવગમયન્તીમિત્યર્થઃ । ઊષ્મેત્યાદિ । શષસહા
ઊષ્માણઃ । પારિભાષિકોઽયં શબ્દઃ । અથવા સઙ્કુચિતરૂપતયા જડાનાં
સ્પર્શવર્ગાણાં પુનઃસઙ્કોચત્યાગરૂપ ઊષ્માદિવિકૃતતાપ્રારમ્ભલક્ષણઃ
પ્રયત્નવિશેષઃ યેષુ વર્ણેષ્વિતિ ઊષ્માણસ્તૈરુક્તા જાગરદશાયામેવોદિતા ઉત્થિતા
સુષુપ્ત્યવસ્થા જાગરાદૂર્ધ્વં સુપ્તેઃ પ્રાગ્ભવન્તી યોગનિદ્રાખય જીવાવસ્થા
તુર્યં યયા તામ્ । મન્ત્રોત્કરસ્ય બાલા શ્રીવિદ્યા પરા મહાર્થશામ્ભવી
ચરણવિદ્યાદિ પારલૌકિકસ્ય પઞ્ચાક્ષર્યષ્ટાક્ષર્યાદેઃ લૌકિકસ્ય
મન્ત્રસમુદાયસ્ય જનનીં કારણભૂતાં માતૃકામિત્યર્થઃ । મનસા
વિમૃશામઃ સકલમૃલતયા સકલસિદ્ધિહેતુત્વાત્
વિવિધસમયસમુત્પાદિતપરમાર્થવિષયસંશયસમુચ્છેદિમહાપ્રમાણત્વાચ્
ચ તદેકાગ્રચિત્તા ભવામ ઇત્યર્થઃ । અત્રોષ્મવર્ણોક્તે તુર્યે
ક્ષકારરૂપકૂટાક્ષરવિષયસ્ય તુર્યાતીતસ્ય સમુલ્લેખનં ચ વિવક્ષિતમિતિ
નિરવશેષં પ્રમેયમ્

પ્. ૪)
સઙ્કોચસંશ્રયણવર્જનભાવભઙ્ગ્યા
જાગ્રત્સુષુપ્તિદશયોર્ગમકૌ પ્રયત્નૌ ।
દ્વૌ સ્પૃષ્ટતાવિવૃતતે વિદિતૌ સુધીભિઃ
સ્પર્શસ્વરાક્ષરગતૌ પરિશીલયામઃ

સ્પર્શાદિભિર્વર્ણૈઃ જાગ્રદાદયો દશા જ્ઞાપ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકયોરભિધાલક્ષણાદિષુ કેનચિત્સમ્બન્ધેન ભવિતવ્યમ્ ।
કોઽયમત્ર સમ્બન્ધ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - સઙ્કોચેતિ । સઙ્કોચસ્ય સંશ્રયણે
પરિગ્રહઃ વર્જનં તત્ત્યાગઃ તયોર્ભાવઃ સ્વભાવઃ સંસ્થનવિશેષ ઇતિ યાવત્ ।
તસ્ય ભઙ્ગ્યા પ્રકારેણ સાદૃશ્યેનેત્યર્થઃ ।
જાગ્રત્સુષુપ્તિદશયોર્યથાક્રમં ગમકૌ જ્ઞાપકૌ દ્વૌ યથાક્રમં
સ્પર્શસ્વરાક્ષરગતૌ સ્પૃષ્ટતાવિવૃતતે દ્વૌ પ્રયત્નૌ । સ્પૃષ્ટતા નામ
કણ્ઠતાલ્વાદીનામધરોર્ધ્વભાગસઙ્ઘટ્ટનરૂપો વર્ણોચ્ચારણપ્રયત્નઃ
વિવૃતતા નામ સઙ્ઘટ્ટિતસ્ય કણ્ઠાદિભગદ્વયસ્ય
પુનર્વિઘટ્ટનપ્રયત્નઃ । કણ્ઠાદિભાગયોઃ સઙ્ઘટ્ટનમેવ સ્પૃષ્ટતા
વિઘટ્ટનમેવ વિવૃતતા । એતયોઃ સઙ્કોચગ્રહણતત્ત્યાગલક્ષણૌ પ્રયત્નૌ
સાદૃશ્યાજ્જાગ્રત્ સુષુપ્ત્યોર્બોધકૌ । અભિનયનાદ્ વ્યઞ્જકાવિતિ ભાવઃ । યથા
અઙ્ગુલિમુકુલનાદિર્વ્યઞ્જકઃ તદ્વદિતિ ભાવઃ । ઘટપટાદિગ્રહણપદે જાગ્રતિ
ત્વાત્મનઃ સઙ્કોચભાવઃ વિશ્રાન્તિપદે સુષુપ્તુ તુ પૂર્ણભાવ
ઇત્યેતદનુભવવેદ્યમ્ । અતો જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સ્પર્શસ્વરકદમ્બકાભ્યાં
સઙ્કોચગ્રહણતત્ત્યાગરૂપમવસ્થાસાદૃશ્યં પ્રેક્ષાવદ્ભિરઙ્ગીક્રિયત એવ
। તદેવ સાદૃશ્યં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસમ્બન્ધકલ્પકમિત્યભિપ્રાયઃ ।
સુધીભિર્વિદિતાવિતિ વિશેષણેન વર્ણાનામવસ્થાનાં ચ
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસમ્બન્ધનિદાનભૂતૌ પ્રયત્નૌ
પ્રેક્ષાવન્માત્રગમ્યાવિત્યુક્તાનાં વર્ણાનામેવ દશાગમકત્વેઽપિ
સઙ્કોચતત્ત્યાગરૂપમવસ્થાસાદૃશ્યં વર્ણાનાં પ્રયત્નમૂલમિતિ
પ્રયત્નયોરવસ્થાગમકત્વમુપચરિતં પરિશીલયામ
ઇત્યેતત્પ્રયત્નપર્યાલોચનમેવાસ્માભિરપ્યનુસન્ધીયતે નાતઃ પરઃ
સમાધિરિત્યુપદિષ્ટમ્

પ્. ૫)
સ્પૃષ્ટિર્યવર્ગવિષયા વિવૃતત્વયુક્તા
સ્પૃષ્ટ્યન્વિતા વિવૃતતા ચ શવર્ગનિષ્ઠા ।
તૌ સ્વપ્નતુર્યદશયોર્ગમકૌ પ્રયત્ના-
વેતૌ સ્મરામ્યસકલાપરિપૂર્તિપૂર્ત્યોઃ

અથાન્તઃસ્થોષ્મણાં સ્વપ્નતુર્યગમકત્વે
સમ્બન્ધમુપપદયતિસ્પૃષ્ટિરિત્યાદિ । યવર્ગવિષયા સ્પૃષ્ટ્ઃ સ્પૃષ્ટતા
પ્રયત્ન વિવૃતત્વયુક્તા મિશ્રપ્રયત્ન ઇત્યર્થઃ । અત્ર સ્પૃષ્ટતાયાઃ
પ્રાધાન્યં વિવૃતતાયાસ્તુ તદનુવૃત્ત્યા ગુણત્વમ્ । એવં ચ
યવર્ગોચ્ચારણપ્રયત્નસ્ય સ્પૃષ્ટતાયા વિવૃતત્વસઙ્કીર્ણતયા અસમગ્રત્વે
ઈષત્સ્પૃષ્ટત્વમિતિ વિવેકઃ । શવર્ગોચ્ચરણપ્રયત્નસ્ય વિવૃતતાયાઃ
સ્પૃષ્ટતાસઙ્કીર્ણતયા સામગ્ર્યભાવે ઈષદ્વિવૃતત્વમેવેતિ વેદિતવ્યમ્ । અત
એવૈતૌ પ્રયત્નૌ અસકલાપરિપૂર્તિપૂર્ત્યોઃ અસમગ્રસઙ્કોચપૂર્ણભાવયોઃ
સ્વપ્નતુર્યદશયોઃ યથાક્રમં ગમકૌ ઈષત્સઙ્કોચરૂપસ્ય સ્વપ્નસ્ય
ઈષત્સ્પૃષ્ટતા ઈષત્પૂર્ણરૂપસ્ય તૂર્યસ્ય ઈષદ્વિવૃતતા ચ પૂર્વવત્સાદૃશ્યાત્
વ્યજ્યત ઇતિ ભાવઃ । અત્રૈવ ગમ્યતે સ્પૃષ્ટં કરણં
સ્પર્શાનામીષત્સ્પૃષ્ટમન્તઃ સ્થાનામિતિ વૈયાકરણૈર્યદુક્તં તત્સાધુ
વિવૃતમૂષ્મણાં સ્વરાણાં ચેત્યેતત્તુ
ઉષ્મસ્વરાનુભવવિરોધાદુપેક્ષણીયમિતિ । સ્મરામીતિ । સ્વાનુસન્ધાનેનાસ્ય
ઉપદેશ્યજનશિક્ષા વિવક્ષિતા

પ્. ૬)
પૂર્ણૈવ પૂર્તિરવિકલ્પપદે સુષુપ્તૌ
જાગ્રત્યપૂર્તિરપિ સંસૃતિધામ્નિ તદ્વત્ ।
જાગ્રત્સુષુપ્તિસમવાયપદે તુરીયે
સ્વપ્ને ચ તાદૃશિ તયોરસમગ્રતૈવ

અથાનુભવવેદ્યં જાગ્રદાદીનાં સઙ્કોચવિકાસાદ્યાનન્દાન્વયાયોપપાદયતિ
- પૂર્ણેત્યાદિ । અવિકલ્પપદે નિર્વિકલ્પકક્ષ્યાયાં
બાહ્યાભ્યન્તરેન્દ્રિયવિશ્રાન્તિરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ । ઇદં ચ વિશેષણં
પૂર્તિસમગ્રતાયા હેતુત્વેનોક્તમ્ । વિકલ્પાભાવ એવ નિરાઘટપૂર્ણભાવબોધક
ઇત્યનુભવઃ પ્રમાણમ્ । અવિકલ્પપદત્વાત્ સુષુપ્તૌ પૂર્તિઃ પૂર્ણૈવ સમગ્રૈવ
સંસૃતિધામ્નિ ઘટપટાદ્યનનુસન્ધાનરૂપવિશ્રાન્ત્યસ્પૃષ્ટસંસારપદે
ગાઢવિકલ્પોદયસ્થાન ઇતિ ભાવઃ । ઇદં ચ સઙ્કોચભાવસમગ્રતાયા
હેતુત્વેનોક્તં વિશેષણમ્ । ગાઢવિકલ્પોદય એવ મહાસઙ્કોચસમર્પક ઇતિ
ચાનુભવ એવ પ્રમાણમ્ । જાગ્રત્સુષુપ્તિસમવાયપદે મિશ્રપદે તુર્યે
ચતુર્થદશાયામ્ । યદ્યપિ તુર્યે ચિદ્વિશ્રાન્તિલક્ષણસુષુપ્તિવ્યાપ્તિઃ તથાપિ
સાજાગ્રદ્વ્યાપ્તિશ્ચેત્યેપ્યનુસન્ધીયત ઇતિ
વિકલ્પસ્પૃષ્ટતયાજાગ્રતશ્ચાનુવૃત્તિરિતિ મિશ્રત્વમેવ । સ્વપ્ને ચ તથાવિધે
મિશ્રરૂપે યદ્યપિ સ્વપ્નસ્ય વિકલ્પપ્રાધાન્યાત્ જાગ્રત્સુષુપ્તિસમવાય
ઉભયોરેકરૂપઃ તથાપિ મિશ્રત્વમાત્રસામાન્યવિવક્ષયા સ્વપ્નસ્ય
તુર્યસામ્યમુક્તમ્ । તાદૃશીતિ । તયોઃ પૂર્ત્યપૂર્ત્યોઃ અસમગ્રતૈવ તુર્યે
પૂર્ત્યસામગ્ર્યં સ્વપ્ને ત્વપૂર્ત્યસામગ્ર્યં ચ ક્રમેણ યોજ્યમ્

પ્. ૭)
સ્વપ્નઃ સુષુપ્ત્યનુગતં નનુ જાગ્રદેવ
તુર્યં ચ જાગ્રદનુવૃત્તસુષુપ્તિરેવ ।
સ્વપ્નસ્તથા ચ સતિ જાગ્રત એવ ભેદ-
સ્તુર્યા દશાપિ ચ તથૈવ સુષુપ્તિભેદઃ

ઉક્તપ્રકારેણ સ્પર્શાદિભિર્વર્ણૈઃ જાગ્રદાદીનાં સઙ્કોચભાવાદિલક્ષણં
સાદૃશ્યેન ગમ્યગમકભાવસંબન્ધનિબન્ધનં પ્રૈપાદ્ય
જ્ઞાનક્રિયારૂપતયા પ્રત્યેકં દ્વૈવિધ્યં જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ । તત્ર સ્વપ્નો
જ્ઞાનજાગ્રત્ યા જાગ્રદિતિ પ્રસિદ્ધા દશા સા ક્રિયાજાગ્રત્ તદા તુર્યં
જ્ઞાનસુષુપ્તિઃ યા સુપ્તિઃ યા સુષુપ્તિરિતિ પ્રસિદ્ધદશા સા ક્રિયાસુષુપ્તિઃ । તતઃ
સ્વપ્નો જાગ્રદ્ભેદ એવ તુર્યં ચ સુષુપ્તિભેદ એવેતિ દશાચતુષ્ટયસ્ય
વર્ગદ્વયરૂપતાં તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાદ્યધિકરણાય સમુપદિશતિસ્વપ્નઃ
સુષુપ્ત્યનુગતમિત્યાદિના । નનુ સ્વપ્નો નામ જાગ્રદેવ યથા જાગ્રતિ
ઘટપટાદયો ગૃહ્યન્તે તથાત્રાપીતિ । અયમેવ વિશેષઃ યત્સ્વપ્ને
સુષુપ્તેરનુવૃત્તિઃ જાગ્રતિ તન્નિવૃત્તિરિતિ । અથ તુર્યં ચ સુષુપ્તિરેવ । તથા
વિશ્રાન્ત્યુપલમ્ભાદત્ર ચાયમેવ વિશેષઃ યત્તુર્યે જાગ્રદનુવૃત્તિઃ સુષુપ્તૌ તુ
તન્નિવૃત્તિરિતિ । એવં વિશેષાલ્પતયા સ્વપ્નતુરીયયોઃ જાગ્રત્સુષુપ્તિભેદત્વં
વેદિતવ્યમિતિ ભાવઃ

પ્. ૮)
જ્ઞાનાત્મનાન્તરુદિતે ખલુ બોધસુપ્તિ-
સ્વપ્નસ્તુરીયમિતિ નામવિશેષભાજૌ ।
વાહ્યે ક્રિયાત્મકતયોદિતયોસ્તયોઃ સ્યા-
દાખ્યા પ્રબોધ ઇતિ સુપ્તિરિતિ પ્રસિદ્ધા

સ્વપ્નતુર્યયોર્જાગ્રત્સુષુપ્ત્યપેક્ષામભિસ્ફુટીકરોતિ - જ્ઞાનાત્મનેતિ ।
જ્ઞાનાકારત્વમેવ વર્ણભેદ ઇતિ પ્રક્રાન્તપ્રમેયતાત્પર્યમ્ । જ્ઞાનાત્મનેતિ ।
બોધશ્ચ સુપ્તિશ્ચ બોધસુપ્તી ઇત્યર્થઃ । પ્રથમમન્તઃ અભ્યન્તરક્ષાયાં
જ્ઞાનાત્મના જ્ઞાનરૂપેણ ઉદિતે (સતિ) યથાક્રમં સ્વપ્નસ્તુરીયમિતિ
નામવિશેષૌ ભવતઃ । અથ વાહ્યે વાહ્યેન્દ્રિયકક્ષાયાં ક્રિયાત્મકતયા
ક્રિયારૂપેણ ઉદિતયોસ્તયોર્જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ પ્રબોધ ઇતિ સુપ્તિરિતિ જાગ્રત્સુષુપ્તિરિતિ
પ્રસિદ્ધાખ્યા વ્યવહારો ભવતીત્યર્થઃ । એતેનાભ્યન્તરેન્દ્રિયાનુસન્ધાનં
જ્ઞાનરૂપં બાહ્યેન્દ્રિયાનુસન્ધાનં ક્રિયારૂપમિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
સંસૃતિશ્ચવિશ્રાન્તિશ્ચ પ્રથમમાભ્યન્તરેન્દ્રિયાનુસંહિતા સતી પશ્ચાદ્
બાહ્યેન્દ્રિય પ્રથાયામવતરતીતિ વિવેકઃ । સર્વસ્યાપિ ભાવસ્ય
શિવશક્ત્યાત્મકતયા જ્ઞાનક્રિયારૂપત્વમિતિ ભાવઃ । એવં ચ
જ્ઞાનજાગ્રત્ક્રિયાજાગ્રજ્જ્ઞાનસુષુપ્તિઃ ક્રિયાસુષુપ્તિઃ પુનરપિ
જ્ઞાનજાગ્રદાદીત્યેવં દશા ચતુષ્ટયાદવતરતસ્તુર્યાતીતનાભેઃ કાલચક્રસ્ય
પરિભ્રમણમનુસન્ધેયમિતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૮)
જાગ્રદ્બહિર્વિલસનં નનુ ભેદસૃષ્ટેઃ
સ્વપ્નોન્તરુલ્લસનમિત્યુભયી દશૈવ ।
તુર્યાભિધાનમુપયાત્યવિભેદસૃષ્ટૌ
સૃષ્ટિદ્વયસ્ય જનિવિશ્રમભૂસ્સુષુપ્તિઃ

ઇદાનીં જાગ્રદદિદશાચતુષ્ટયસ્ય
ભેદાભેદરૂપસંસારતદ્વિશ્રાન્તિસ્વભાવતાં યથાયોગમુપદર્શયતિ -
જાગ્રદ્બહિરિત્યાદિ । સૃષ્ટિઃ પ્રવૃત્તિરૂપસંસારઃ ભેદસૃષ્ટેઃ
ભેદરૂપપ્રવૃત્તિસંસારસ્ય બહિર્વિલસનં
બાહ્યેન્દ્રિયકક્ષ્યાયામવભાસનં જાગ્રત્ તસ્યા એવ ભેદસૃષ્ટેઃ
અન્તરુલ્લસનં આભ્યન્તરેન્દ્રિયકક્ષ્યાયાં સ્ફુરણં સ્વપ્નઃ દશાદ્વયમિદં
પશોઃ સંસારભૂમિરિતિ વેદિતવ્યમ્ । ઇત્યુભયી દશૈવ
જાગ્રત્સ્વપ્નરૂપદશાદ્વયમેવાવિભેદસૃષ્ટિઃ । અવિભેદો વિભેદસ્યાભાવઃ
સંહારઃ વિશ્રાન્ત્યૌન્મુખ્યેન ભેદનિવૃત્તિમાર્ગપરિગ્રહઃ તત્સૃષ્ટૌ
તુર્યાભિધાનમુપયાતિ ભેદસંસારાદયં માર્ગઃ
જાગ્રદન્તદશાત્રયાપેક્ષયા ચતુર્થત્વાચ્ચતુર્થઃ ચતુર્થપર્યાયઃ ખલુ
તુર્યશબ્દઃ । સુષુપ્તિસ્વભાવં દર્શયતિ - સૃષ્ટિદ્વયેતિ । સૃષ્ટિદ્વયસ્ય
ભેદાભેદરૂપસ્ય જનિરુત્પત્તિઃ વિશ્રમો વિલયઃ તદ્ભૂસ્તત્પદં સુષુપ્તિઃ
સુષુપ્તેર્ભેદાભેદવિશ્રાન્તિરૂપતયા પ્રતિપાદયિષ્યમાણયા
જીવશિવસંસારોદયવિલયભૂમિત્વમ્ । એતદુક્તં ભવતિ -
સુષુપ્ત્યાદિજાગ્રદન્તેન ભેદરૂપેણ પદત્રયેણ જીવઃ સંસરતિ ।
જાગ્રદાદિસુષુપ્ત્યન્તેનાભેદરૂપેણ તુર્યાભિધાનજુષા તેનૈવ પદત્રયેણ શિવો
(ખ્યાનાન્વિ)શ્રમતે તં વિશ્રમમાર્ગં પાશમેવ ભજન્નપિ માયયા
ન વિમૃશતિ । એવં
શિવોઽપીચ્છાજ્ઞાનક્રિયાપર્યાયભેદરહિતસુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રત્તયેવ સંસરતિ
તુર્યપર્યાયજાગ્રદાદિસુષુપ્ત્યન્તનિવૃત્તિમાર્ગેણ વિશ્રમતે ચ । યદ્યપિ શિવે
પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિ માર્ગયોરભેદૈકરૂપત્વાત્ તુર્યવ્યવહારો વિદ્યતે તથાપિ
નિવૃત્તિમાર્ગ એવ તસ્ય વ્યવહારસ્ય મુખ્યત્વમિતિ મહોપદેશઃ ।
અદ્વૈતસંસારસ્ય દ્વૈતસંસારસમઃ સમાધિરિત્યુત્તરપ્રતિપાદયિષ્યમાણેષુ
તત્પદેષુ તત્પ્રક્રિયોન્નયનમ્

પ્. ૧૦)
સૃષ્ટા બહિઃ શિવચિતા પ્રકૃતિર્વિસર્ગ-
સ્તાં સ્વાત્મના કવલયન્ શિવ એષ બિન્દુઃ ।
સંસારવિશ્રમજુષોરિતિ નામધેયે
સંસારિણૌ પશુશિવૌ ચ પશુઃ શિવશ્ચ

એવં દશાસ્વરૂપમુપદિશ્ય તદધિષ્ઠાતૃભૂતં શિવજીવસ્વરૂપં
નિરૂપયિષ્યન્ પ્રકૃતોપયુક્તતયા મન્ત્રસમયાસિદ્ધાં બિન્દુવિસર્ગપરિભાષાં
વ્યૌત્પાદયતિ - સૃષ્ટા બહિરિત્યાદિ । શિવચિતા શિવ ઇતિ વ્યવહ્રિયમાણયા ચિતા
પ્રકાશતત્ત્વેન બહિઃ બહિરિવ ન તુ પરમાર્થતો બહિઃ । સર્વવ્યાપિવસ્તુનઃ
પ્રકાશભિત્તિલગ્નતાયાં સત્યામેવ સત્તાસિદ્ધેઃ તદ્બહિષ્ઠતાયાં તદસિદ્ધેઃ ।
સૃષ્ટા વિસૃષ્ટા । વિસર્જનમપિ ચમત્કારમાત્રા । પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ
વિમર્શ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । પ્રકાશસ્ય વા સ્વભાવો વિમર્શઃ । યેન સ્વભાવેન
વિના પ્રકાશસ્યાર્થો પરાગેપિ સ્ફટિકાદિકસ્યેવ જાડ્યં પ્રસજ્યત ઇતિ
પ્રાપ્તસ્વસંવિચ્છાસ્ત્રકારૈરુદ્ધોષિતમન્ત્રમાત્રસમયં
દીક્ષાનન્તરમધિકૃતસંવિચ્છાસ્ત્રસિદ્ધાન્તા એવ પરમરહસ્યરૂપસ્ય
મન્ત્રાથસ્યોપદેશાધિકારિણ ઇત્યસ્માભિરિહ મન્ત્રાર્થવિવેકપ્રસ્તાવે
સંવિન્મતસારમાત્રમેવોદ્ગીર્યત ઇત્યનભિયોગઃ । પ્રકાશો હિ
સ્વસ્વભાવભૂતં સ્વાત્મવિશ્રાન્તં
પરાપ્રકૃતિસ્વાતન્ત્ર્યમાયાવિદ્યાદિશબ્દૈરાગમિકૈર્વહ્રિયમાણં
જગદ્બીજભૂતં વિમર્શં કદાચિત્ પ્રપઞ્ચાનુસન્ધિત્સાયાં સ્વાત્મભિત્તાવેવ
બહિરિવ વિસૃજ્યત ઇતિ વિસર્ગશબ્દવાચ્યો વિમર્શો વેદ્યાકારવાન્ વેદકં
કવલયતિ અત એવ પ્રમાતા ચ ભવતિ । સ (ન ?) ચ વેદકશ્ચિદ્રૂપોઽપિ
પ્રમુષિતવૈભવઃ પ્રમેયતામુપગતો જીવો ભવતિ । યદા પુનઃ સ શિવપ્રકાશઃ
પ્રપઞ્ચસઞ્જિહીર્ષાયાં તાં વિમર્શરૂપિણીં પ્રકૃતિં સ્વાત્મના કવલયતિ
તદા (ભિ)વિદિધાતોરવિચ્છેદાર્થતયા (ભિ)વિદ્યન્તેઽવિચ્છિદ્યત
ઇતિ બિન્દુશબ્દવ્યવહાર્યો ભવતિ । બિન્દુરવિચ્છેદકારણમિતિ ભારતીયાનાં ચ
વ્યવહારઃ । અપરિચ્છિન્નસ્વભાવો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ । એવં વેદ્યાત્મનો
વિમર્શસ્ય (વિ)સર્ગત્વં વેદા(દકા)ત્મનઃ પ્રકાશસ્ય
વિન્દુત્વમુપદિષ્ટં ભવતિ । એતદેવાહ - સંસારવિશ્રમજુષોરિતિ ।
સંસરણસ્વભાવો વિમર્શઃ (વિશ્રમણ)અરુણસ્વભાવઃ પ્રકાશઃ
તયોરિત્યુક્તપ્રકાશૌ વિમર્શપ્રકાશયોર્વિસર્ગબિન્દુશબ્દૌ નામધેયત્વેન
પરિભાષિતૌ । અથ વિસર્ગસમુન્નિતસ્ય વિચિત્રસ્ય સંસારસ્ય સામાન્યદૃષ્ટ્યા
વિષયમાહ - સંસારિણા ઇતિ

પ્. ૧૧)
દ્વૈતાત્મકં ભવતિ સંસરણં પશોસ્ત-
દ્દ્વૈતરૂપમભવસ્ય પરસ્ય શમ્ભોઃ ।
મિશ્રં ત્રિરૂપમપિ સંસરણં યતઃ સ્યા-
દ્વિશ્રાન્તિભાક્તદિહ ધામ પરં હિ બિન્દુઃ

પશુશિવપરશિવાસામાન્યાઃ ન (સામાન્યેન) તાવત્સંસારિણ એવેતિ
પ્રદર્શિતમ્ । ઇદાનીં પશ્વાદીનાં વિવિચ્ય સંસારવિશેષવિષયતામુપદર્શયતિ
- દ્વૈતાત્મકં ભવતીતિ । તત્ર વિસર્ગપર્યાયસ્ય વિમર્શસ્યાવિદ્યારૂપેણ
ભેદચમત્કારોન્મીલનાદિતિ ભાવઃ । તત્સંસરણં અભવસ્ય શિવસ્ય સંબન્ધિ
અદ્વૈતરૂપં તત્ર વિમર્શાત્મકવિદ્યારૂપેણાભેદચમત્કારપરિગ્રહાત્
તથાત્વમિત્યવગન્તવ્યમ્ । પરસ્ય શમ્ભોઃ સંસરણમિત્યનુવર્તતે । મિશ્રં
દ્વૈતાદ્વૈતરૂપં તત્ર વિદ્યાવિદ્યોભયરૂપિણ્યા વિમર્શશક્તેર્યૌગપદ્યેન
ભેદાભેદૈકરહસ્યપ્રદર્શનચમત્કારાભ્યુપગમ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । અત્ર
તૃતીયકક્ષ્યાયાં પરશમ્ભુપદોપાદાનેન ત્રિકવિશ્રાન્તિસિદ્ધન્તેઽપિ
બહુમતિરુપસૂચિતા । તસ્યાપિ તૃતીયપદાધિષ્ઠાતૃસંસારેષુ પરિગણનં
ચતુષ્ટયાર્થમતશ્રદ્ધયા કૃતમ્ । અતઃ સંસારકલઙ્કા સ્પૃષ્ટં
શુદ્ધાન્તર્મુખવિશ્રમસ્વભાવં મહાબિન્દુપદં વિવેચયતિ -
ત્રિરૂપમિત્યાદિ । યતઃ યત્રેતિ ત્રિરૂપમપિ સંસરણં વિશ્રામ્યતિ ।
તત્પરમનુત્તરં ધામ વિન્દુરિતિ નિષ્કૃષ્ટમિતિ ભાવઃ । યદ્યપિ
ચતુર્થકક્ષ્યાયાઃ સર્વસંસારોપાદાનભૂતપૂર્ણવિમર્શસ્વભાવતયા
મહાવિશ્રાન્તિપદત્વં તથાપિ
કક્ષ્યાત્રયોદઞ્ચિતપ્રપઞ્ચકલકલાનુસંન્ધાનગન્ધો નોપશાન્ત ઇતિ
તદુત્તીર્ણં પઞ્ચમમેવ પરવ્યોમલક્ષણં પદં
પઞ્ચમામ્નાયપરિશોધિતં નિષ્કલમહાબિન્દુતત્ત્વમિતિ તાત્ત્વિકસિદ્ધાન્તઃ ।
અત્રૈતદુદ્દિષ્ટં ભવતિ । યત્પશોઃ સુષુપ્ત્યાદ્યવસ્થાત્રયં ભેદરૂપં અથવા
ભેદરૂપાયાં શૈવીતુર્યદશાયાં ચ તદતીતદશા ।
એતસ્મિન્સ્વરસ્પર્શાદિભિર્મન્ત્રૈઃ અભિધીયત ઇતિ પ્રતિપાદિતે દશાપઞ્ચકે
ભેદાભેદમિશ્રસંસારરૂપાસ્તિસ્રો દશાઃ સર્વસંસારૈકૈકવિશ્રાન્તિરૂપા
(રૂપાણાં) ચતુર્થ દશાનાં (ચતુર્થદશાન્તર્ગતાનાં)
યોગઃ તુર્યે ચતુર્થદશાયાં યોગઃ તદતીતે મહાબિન્દુદશાયોગ ઇતિ તદ્વિવેકઃ ।
ત્રિવિધસંસારતદેકરસવિશ્રમતદુત્તીર્ણમહાવિશ્રમદશાસુ સર્વમપિ
દશાજાતમન્તર્ભુતમિતિ સિદ્ધજનઘણ્ટાપથઃ । અતોઽયમુપદેશો
મનીષિજનહૃદયઙ્ગમ ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન

પ્. ૧૨)
ગૌણો હિ બિન્દુરિતિ વિત્તિરભેદરૂપા
શૈવી તનૂર્ભવતિ ભેદપદં તુ વેદ્યમ્ ।
જીવસ્ય સંવરકમસ્ય તતઃ સ્વરૂપં
સર્ગૈર્ભવેદ્વ્યવહૃતિર્મહતામિતીયમ્

ઉક્તન્યાયેન બિન્દોરપરિચ્છેદલક્ષણત્વાચ્છિવસ્ય વિકલ્પસ્પૃષ્ટ્યા
પરિચ્છેદસંભવેન વિન્દુલક્ષણસ્યાસમગ્રત્વેઽપિ ગૌણન્યાયેન
બિન્દુવ્યવહારોઽઙ્ગીક્રિયતે ઇત્યાહ - ગૌણેત્યાદિ । વૃત્તિઃ સંવિત્તિઃ
અભેદરૂપા । ઇદં વિશેષણં
ગૌણવિન્દુવ્યવહારહેતુભૂતગુણગર્ભિતમભેદરૂપત્વં ગુણઃ તદ્વત્તયા
ગૌણો વિન્દુર્ભવતીતિ વિશેષઃ । સા વિત્તિઃ શૈવી શિવસંબન્ધિની તનૂઃ સ્વરૂપં
ભવતિ મિશ્રસંસારાધિષ્ઠાતુરપ્યેવં બિન્દુત્વમૂહનીયમ્ ।
વ્યવહારબાહુલ્યાભિસાન્ધિના શિવસ્યૈવોક્તં બિન્દુત્વમિતિ વેદિતવ્યમ્ । એવં
પશોરપિ પરિચ્છેદે સત્યપિ ચિદ્રૂપતયા બિન્દુત્વં પ્રાપ્તમેવ । અથ તસ્ય
ચૈત્યવ્યાપ્તતયા વિસર્ગત્વમપિ સંભાવિતમિત્યાહ - ભેદપદમિત્યાદિ ।
ભેદપદં ભેદસ્થાનં વેદ્યં તુ શબ્દો વિત્તિસ્વરૂપાચ્છિવાજ્જીવસ્ય
ભેદમવગમયતિ । જીવસ્ય સંવરકં તત એવાસ્ય સ્વરૂપં યદ્યસ્ય
સંવરકં તત્તસ્ય સ્વરૂપમિતિ ભાવઃ । વેદ્યમપિ ભેદસ્ય સંવરકં
વ્યાપકં તતસ્તસ્ય સ્વરૂપં ભવતીત્યર્થઃ । અતો વેદ્યરૂપતયા જીવસ્ય
વેદ્યવદ્વિસર્ગશબ્દવ્યવહારવિષયો ભવેદિત્યર્થઃ । મહતાં
મન્ત્રસમયવિદામિતિ । ઇયમુક્તપ્રકારા વ્યવહૃતિઃ વ્યવહારઃ

પ્. ૧૩)
ચૈત્યં વિમર્શપરિણામદશાવિમર્શ-
શ્ચિદ્ધર્મ એષ ચ ચિતો જનનાલ્લયાચ્ચ ।
નાસ્ત્યેવ સા ચિદપિ યદ્યવિમૃષ્ટરૂપા
ધર્મસ્તતો ભવતિ ચિચ્ચ વિમર્શશક્તેઃ

અથ પશુશિવપદયોઃ વેદ્યવેદકાન્યોન્યકવલનમિત્યુક્તં તત્ર કિં
નિમિત્તમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ - ચૈત્યમિત્યાદિ ।
શિવશક્તિપર્યાયપ્રકાશવિમર્શપરિણામો જગદિતિ રહસ્યાગમસિદ્ધાન્તઃ ।
યદ્યપિ વિમર્શસ્યૈવ વિલાસો જગદિત્યઙ્ગીકૃતં પુરાતનૈઃ તથાપિ વિમર્શસ્ય
પ્રકાશમન્તરેણ સ્વરૂપાસિદ્ધેર્વિમર્શો જગદાકારેણ વિલસન્નપિ તત્ર જગતિ
પ્રકાશાંશમર્ધેનાવભાસયતિ અર્ધેન નિજાંશં તત્ર વેદકઃ
પ્રકાશાંશઃ વેદ્યં વિમર્શાંશઃ । એવં સતિ વેદ્યપર્યાયં ચૈત્યં
વિમર્શપરિણામદશા તત્પર્યાલોચને વિમર્શ એવ । એષ ચ વિમર્શઃ ચિદ્ધર્મઃ
પ્રકાશસ્ય ધર્મઃ । કુતઃ - ચિતો જનનાત્ લયાચ્ચ યતઃ પ્રકાશાદેવોદેતિ
તત્રૈવ વિલીયતે ચ તતઃ સર્વસ્યાપિ વસ્તુનઃ સ્ફુરણેન વિના સત્તાભાવાત્
સ્ફુરણસ્ય તુ પ્રકાશાદીનત્વાત્ પ્રકાશકારણકત્વમવશ્યમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
કિઞ્ચ શબ્દરૂપસ્ય વિમર્શસ્ય ગગનાદુદયો ગગન એવ લયઃ સમ્ભાવિતઃ
તદેવ ગગનં પ્રકાશ ઇત્યલઙ્કૃતાદિ કારુણ્યુપદેશ્યે
પ્રતિપાદનલમ્પટેન(?) । અથાન્યસ્મિન્પક્ષે પ્રકાશોઽપિ વિમર્શસ્ય
ધર્મ ઇત્યાહ - નાસ્ત્યેવેતિ । સા ચિત્પ્રકાશોઽપિ યદ્યવિમૃષ્ટરૂપા
ઇયમીદૃશીતિ વિમર્શેન અનિર્દિષ્ટસ્વરૂપા ચેત્ નાસ્ત્યેવ
ઇદમીદૃગિત્યવિમૃષ્ટસ્યાપિ વસ્તુનઃ સત્તાયાં શશવિષાણાદેરપિ સત્ત્વં
પ્રસજ્યતે । તતઃ સર્વમપિ વસ્તુ કોટ્યધિરોહે વિમર્શમપેક્ષત ઇતિ પ્રકાશસ્યાપિ
સત્ત્વે વિમર્શકારણકત્વેન વિમર્શધર્મત્વમવશ્યમઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યાહ
- ધર્મસ્તતો ભવતીત્યાદિના

પ્. ૧૪)
ચિચ્ચૈત્યયોરિતિ સમે સતિ ધર્મધર્મિ-
ભાવે પરસ્પરપદાક્રમણં સ્વભાવઃ ।
ચૈત્યાવૃતા ભવતિ ચિત્પશુરેષ ચૈત્ય-
માવૃણ્વતી ચિદપિ યાતિ શિવપ્રસિદ્ધિમ્

પ્રકાશવિમર્શયોરન્યોન્યધર્મધર્મિભાવપ્રવચનસ્ય પ્રકૃતોપયોગમાહ
- ચિચ્ચૈત્યયોરિત્યાદિ । ઇતિ ઉક્તપ્રકારેણ ચિચ્ચૈત્યયોઃ ધર્મધર્મિભાવે સમે
સતિ પરસ્પરપદાક્રમણં સ્વભાવો નૈસર્ગિકો વ્યાપારો ભવતિ । ધર્મિણો
ધર્મપદવ્યાપ્ત્યૌ ચિત્યાદિતિ ભાવઃ । ચિચ્ચૈત્યયોરન્યોન્યાક્રમેણૈકા વા દશા
સમ્ભાવ્યત ઇત્યત્નાહ - ચૈત્યાવૃતેત્યાદિ । ચૈત્યાવૃતા ચિત્ એષ પશુર્ભવતિ
એષ ઇતિ પુરો નિર્દેશેન સ્વશક્તિપ્રમોષપરિપ્રાપ્તં દીનભાવં નિદર્શયતિ અથ
ચૈત્યમાવૃણ્વતી વ્યાપ્નુવન્તી ચિત્ શિવ ઇતિ પ્રસિદ્ધિં યાતિ

પ્. ૧૫)
ચિચ્ચૈત્યયોઃ સમતયા સ્તિમિતે સ્વભાવે
મિશ્રં તુ મધ્યમપદં પરશમ્ભુરૂપમ્ ।
ચિચ્ચૈત્યમિશ્રણતયા તદયં ત્રિરૂપો
ધર્મી ચ તત્તદુચિતશ્ચ તથા વિમર્શઃ

ઇદાનીં ચિચ્ચૈત્યયોઃ સમવ્યાપ્તિપદસ્ય તૃતીયતત્ત્વસ્ય સ્વરૂપં
વિપ્રતિપત્તિવિષયતયા સમ્યગુપદિશતિ - ચિચ્ચૈત્યયોરિત્યાદિ । ચિચ્ચૈત્યયોઃ
સમતયા સમવ્યાપ્તિકત્વેન સ્વભાવે સ્તિમિતે નિશ્ચલે સતિ
વિશ્રાન્તિસ્વભાવાવગાહિતયા નિશ્ચલં તન્મધ્યમપદં મિશ્રમિતિ
વ્યવહ્રિયમાણમિતિ પરશમ્ભુરૂપં ભવતીતિ શેષઃ । તુ શબ્દઃ
શિવજીવાભ્યાં ભેદાભિધાયકઃ મધ્યમપદમિત્યનેનાસ્ય પદસ્ય
તૃતીયત્વેઽપિ શિવજીવોભયસ્વભાવતયા સન્ધિત્વૌચિત્યેન
મધ્યમત્વમપ્યઙ્ગીકૃતમિત્યુપદિષ્ટં
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપયોર્જીવશિવવ્યાપારયોરેકકાલીનત્વપર્યાલોચનાયા##-
સમવ્યાપ્તિપદત્વેન સમ્ભાવ્યતે સૈવ
સ્તિમિતદશોભયમૂલતયોભયપક્ષવ્યાપિની પક્ષદ્વયગતવિશેષસ્વામ્યં
લભતે । યથા બહુવિટપમૂલપદભૂતા તરુશાખા વિટપસમ્બન્ધિષુ
પુષ્પફલાદિષુ સ્વત્વં ભજતિ તરુશાખેયં પુષ્પિતા ફલિતા તદ્વત્ ।
તદેવંરૂપેણૈવ મિશ્રપદપ્રમાતુઃ શિવજીવવ્યાપારયૌગપદ્યાનુસન્ધાનં
ન તુ વિકલ્પકક્ષ્યાધિરોહેણ શિવજીવવત્ । તથાત્વે તૃતીયપદવ્યવસ્થિતસ્ય
મહાતત્ત્વસ્ય શિવજીવપઙ્ક્તૌ તત્સાર્થક્યેન વ્યાપારાન્તરાઙ્ગીકારલમ્પટે
શિવજીવસ્વભાવાનુપ્રવેશવૈભવસ્યાપ્યભાવાત્ તદુભયાપેક્ષયા
દાક્ષિણ્યમૂલ એવોત્કર્ષોઽપિ સ્યાદિત્યલમસામયિકવિવાદાગ્રહેણ । તદત્રાયં
વિપ્રતિપત્ત્યા વાર્તા નોપકર્તવ્ય(?) ઇતિ પ્રમેયતાત્પર્યમુક્તમ્ ।
જીવાદિસ્વરૂપં ત્રૈવિધ્યનિગમનદ્વારેણ દૃઢીકુર્વન્નાહ - ચિચ્ચૈત્યેતિ ।
મિશ્રરૂપતત્ત્વેન અયમપરોક્ષભૂતો ધર્મી દ્વૈતાનુસન્ધાનરૂપો વિમર્શ
એવાત્ર ધર્મઃ તદ્વાન્ પ્રમાતેતિ યાવત્ । ત્રિરૂપઃ
મન્ત્રવ્યવહારબાહુલ્યદૃષ્ટ્યા ત્રૈરૂપ્યમુક્તં ન તુ
ચતુર્થપઞ્ચમદશયોરનન્તરોક્તધર્મસ્ય દ્વૈતાદિરૂપસ્ય વિમર્શસ્ય
ત્રૈવિધ્યાત્ ધર્મિત્રૈવિધ્યમિત્યભિપ્રેત્યાહ - તત્તદુચિતશ્ચેતિ । ઔચિત્યં જીવસ્ય
દ્વૈતવિમર્શઃ શિવસ્યાદ્વૈતવિમર્શઃ પરમશિવસ્યોભયાત્મકવિમર્શ ઇતિ

પ્. ૧૬)
ચિત્તિશ્ચ ચૈત્યમપિ તચ્ચ વિમર્શતત્ત્વં
જ્ઞાનક્રિયે ન હિ તયોઃ પરમાર્થભેદઃ ।
જ્ઞાનં ગૃહીતકઠિનત્વગુણં ક્રિયા સ્યા-
જ્જ્ઞાનં ભવેદ્વિરલિમાશ્રયિણી ક્રિયૈવ

એવમત્ર વિષયોપયુક્તં શિવરૂપં શિવસ્ય જીવત્રયસ્વરૂપં
સ્ફુટતરમુપપાદ્ય તદત્યન્તોપયુક્તં જ્ઞાનક્રિયાસ્વરૂપં વ્યુત્પાદયતિ -
ચિતિશ્ચેત્યાદિ । ચિદેવ ચિતિઃ સા ચ અભેદરૂપં ખલુ જ્ઞાનં ઘટો જ્ઞાત ઇતિ
ભિન્નેષ્વપિ ઘટપટાદિષ્વેકરૂપત્વેનાભિન્નતયાનુભૂયમાનત્વાત્ । ભેદરૂપા
ખલુ ચૈત્યરૂપિણી ક્રિયા ચૈત્યાનાં
ઘટપટાદીનામન્યોન્યવ્યાવૃત્તસ્વરૂપતયા ભેદરૂપેણાનુભૂયમાનત્વાત્ ।
એવં ચિચ્ચૈત્યરૂપયોઃ જ્ઞાનક્રિયયોઃ પારમાર્થિકો ન ભેદ ઇત્યાહ - ન હિ
તયોરિત્યાદિ । ચિચ્ચૈત્યયોર્યોઽયં ભેદાવભાસઃ સન (પારમાર્થિકઃ -
અપિ) તુ માયાપર્યાયવિપર્યયજ્ઞાનનિબન્ધન ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્ત્વભેદશ્ચિચ્ચૈત્યયોરિત્યત્રાહ - જ્ઞાનમિત્યાદિ । જ્ઞાનં પ્રકાશઃ
ગૃહીતકઠિનત્વગુણં વિમર્શાકારેણેતિ ભાવઃ । આકાશસ્ય કાઠિન્યં
શબ્દઃ તદા ચિદાકાશસ્ય કાઠિન્યરૂપો વિમર્શ ઇતિ પ્રકાશવિમર્શયોઃ
જલકરકયોરિવ ન વાસ્તવો ભેદ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । નનુ પ્રકાશવિમર્શયોઃ
જલકરકયોરિવ ભેદો માસ્તુ ચૈત્યાત્મિકત્વેન ઘટપટાદિનાનારૂપાયાઃ
ક્રિયાયાઃ જ્ઞાનરૂપાત્પ્રકાશાદ્ભેદો દુરપન્હવઃ । વર્ણરૂપાદ્વિમર્શાદપિ
પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકારતયા ઘટપટાદયો ભિદ્યન્ત એવેતિ
ચેદ્ઘટપટાદિનઃ સર્વસ્યાપિ વસ્તુનો ઘટપટાદિશબ્દરૂપવિમર્શાતિરિક્તં ન
કિઞ્ચિદપિ સ્વરૂપં વિવેકદશાયામવતિષ્ઠત ઇતિ
ગુરુકટાક્ષપરિક્ષપિતમાયાન્ધકારૈઃ સુપ્રતિપન્નત્વાત્ જ્ઞાનાભેદં
ક્રિયાયાઃ પ્રતિપાદ્ય ક્રિયાયા અભેદં જ્ઞાનસ્ય પ્રતિપાદયતિ - જ્ઞાનં
ભવેદિત્યાદિ । સાપિ વિમર્શરૂપિણી ક્રિયા વિરલિમાશ્રયિણી કાઠિન્યપરિત્યાગેન
વિશ્રાન્તિલક્ષણં વિરલિમાનં પરિગૃહ્ણાતિ । જ્ઞાનં ભવેત્પ્રકાશૈકરસ્યં
પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ । એવં જ્ઞાનસ્ય બહીરૂપં ક્રિયા ક્રિયાયા આન્તરં રૂપં
જ્ઞાનમિતિ તયોરેકાર્થત્વામિતિ નિષ્કર્ષઃ

પ્. ૧૭)
જ્ઞાનસ્ય સિધ્યતિ વિના ક્રિયયા ન રૂપં
તસ્યાસ્તથૈવ ન હિ તેન વિનોપલમ્ભઃ ।
તસ્માત્તયોર્યમલતૈવ મતં હિ સૈદ્ધં
પૂર્વાપરત્વકલનં ત્વિહ પૂર્વપક્ષઃ

અથ શિવશક્તિસ્વરૂપયોઃ જ્ઞાનક્રિયયોસ્તુલ્યપ્રાધાન્યતયા
યૌગપદ્યસિદ્ધિસંપ્રતિપત્તિમૂલયામલસિદ્ધાન્તં મન્ત્રહૃદયભૂતત્વેન
સિદ્ધાભિમતં પ્રતિબોધયન્નેતન્મતાભ્યુપગમમૂલભૂતં
પ્રકાશવિમર્શપર્યાયજ્ઞાનક્રિયાન્યોન્યકારણકત્વં પ્રાગુક્તમેવાનુવદતિ
- જ્ઞાનસ્યેત્યાદિના । હિ યસ્માત્ ક્રિયયા વિમર્શેન વિના જ્ઞાનસ્ય
પ્રકાશસ્વરૂપં ન સિધ્યતિ તથૈવ તસ્યાઃ ક્રિયાયાસ્તેન જ્ઞાનેન
વિનોપલમ્ભનાસિદ્ધિઃ તસ્માત્તયોર્જ્ઞાનક્રિયયોર્યમલતા યુતપત્સિદ્ધતૈવ
સૈદ્ધં સિદ્ધસમ્બધિ મન્ત્રહૃદયત્વાદિતિ ભાવઃ । ઇહ
જ્ઞાનક્રિયાસિદ્ધિવિચારવિષયે પૂર્વાપરત્વકલનં તુ પૂર્વપક્ષઃ
વેદ્યવેદકાકારેણ પ્રકૃતિપુરુષાકારેણ દેહાત્માકારેણ શબ્દાર્થાકારેણૈવ
પર્યાયપ્રકારાન્તરાકારેણ વા ક્રિયાજ્ઞાનયોઃ સિદ્ધેઃ
પૌર્વાપર્યાભ્યુપગમઃ પૂર્વપક્ષત્વમેવ ભજતિ નિર્વોઢુમશક્યત્વાદિતિ
તાત્પર્યમ્

પ્. ૧૮)
અર્ધં ક્રિયા ભવતિ દક્ષિણમન્યદર્ધં
જ્ઞાનં સમત્વમનયોરપિ મધ્યમિચ્છા ।
ઇચ્છૈવ બીજમચલાન્તરબાહ્યગત્યા
જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ખલુ મૂલમિહાઙ્કુરશ્ચ

ઇદાનીં
જ્ઞાનક્રિયયોરન્યોન્યાવિનાભાવસ્વભાવતૈકસ્વરૂપસમ્બન્ધૌચિત્યયોઃ
તત્સમષ્ટિરૂપયેચ્છયા સમસ્ત્રીપુમુભયસ્વભાવતયા
રહસ્યવિદ્ભિરભિમતસ્ય પરમશિવતત્ત્વસ્ય સ્વરૂપભાગત્વાભિપ્રાયેણ
એકસ્વરૂપસમ્બન્ધં દર્શયતિ - અર્ધં ક્રિયેત્યાદિ । ક્રિયા દક્ષિણમર્ધં
ભવતિ શિવસ્યેત્યભિપ્રાયઃ । કર્મકાણ્ડસ્ય દક્ષિણમાર્ગતયાઙ્ગીકારાદિયં
વ્યવસ્થા । જ્ઞાનમન્યદ્વામમર્ધં જ્ઞાનકાણ્ડસ્ય
વામમાર્ગત્વેનાઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ । નનુ શૈવં દક્ષિણાચારઃ શાક્તં
વામાચાર ઇતિ સિદ્ધજનપ્રતિપાદાત્ ક્રિયા
વિમર્શરૂપત્વાચ્છક્તિસ્વરૂપમિત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ જ્ઞાનં પ્રકાશરૂપત્વાત્
શિવસ્વરૂપમિતિ ચ તત્કથં ક્રિયાયા દક્ષિણત્વં જ્ઞાનસ્ય વામત્વમિતિ ચેત્
સત્યં રહસ્યસમયસારાવબોધકસદ્ગુરુસપર્યાવિધુરાણામયં વિપ્રતિપત્તિષુ
સઙ્ઘટ્ટો દુરતિક્રમઃ મહાગુરુકટાક્ષશિવતાં(?) તુ
નિરાકૃત્યાત્ર વિવેચયતિ તદુપદિશ્યતે જ્ઞાનક્રિયારૂપયોઃ
શિવશક્ત્યોરન્યોન્યાનુરાગેણાન્યોન્યસ્વભાવોપરક્તસ્વભાવ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ।
શિવસ્ય સ્વભાવો જ્ઞાનં જડાકારયા ક્રિયયોપરક્તં સત્ જડસ્ય શુક્લતયા
શુક્લં ભવતિ । શક્તિઃ સ્વભાવઃ ક્રિયા અજડેન જ્ઞાનેનોપરક્તા સતી અજડસ્ય
રવેઃ ઋતુતયા અરુણા ભવતિ । તદુભયમિશ્રં
તદ્રૂપમુભયવર્ણસંસર્ગાત્ત્વિદં હેમનિભં ભવતીતિ
શિવાદિસ્વરૂપત્રયપર્યાયશામ્ભવોક્તચરણત્રયવદ્વર્ણવા##-
શક્તિસ્વભાવક્રિયાસ્વરૂપાનુસન્ધાનૈકવ્યાપારતયા જ્ઞાનમાર્ગે વામાચારે
વ્યવસ્થાપિત ઇતિ (?) કૌલિકોપનિષત્ । તદેતત્પ્રમેયં
જ્ઞાનક્રિયયોર્વામદક્ષિણાર્ધત્વોપન્યાસદ્વારેણ સૂત્રકૃતા વ્યુત્પાદિતં
જ્ઞાનક્રિયામિશ્રપદે સ્વે(ષ્વિ)ચ્છયા ભાગવ્યવસ્થામાહ -
સમત્વમનયોરિતિ । અનયોર્જ્ઞાનક્રિયયોઃ સમત્વં સમવ્યાપ્તિકત્વં યત્તદિચ્છેતિ
ઇચ્છાલક્ષણં ચાત્રાનુસન્ધેયમ્ । મધ્યમિતિ ।
દક્ષિણવામયોર્મધ્યમિત્યર્થઃ । ઇચ્છાતત્ત્વસ્ય
પ્રાક્પ્રતિપાદિતપરશિવસ્વભાવસ્ય જ્ઞાનક્રિયાત્મકપક્ષદ્વયમૂલરૂપતયા
તદુભયબીજત્વં સમર્થયતિ ઇચ્છૈવ બીજમિત્યાદિ । એવકારેણ પક્ષત્રયસ્યાપિ
જ્ઞાનં ચ કર્મ ચેત્યાદિવક્ષ્યમાણત્રિમૂર્ત્યાત્મકત્વપ્રતિપાદનેન
યદ્યપ્યન્યોન્યમૂલત્વમુપપત્તિમત્ તથાપિ માધ્યમિકતયા
સુષુમ્નાપર્યાયભૂતાયા ઇચ્છાયા એવ પ્રેક્ષાવન્મહાયોગિભિરુરરીકૃતં
જ્ઞાનક્રિયારૂપત્વમિત્યુપદિષ્ટમ્ । ઇચ્છૈવાચલા પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્યાદયા
સ્તિમિતસ્વભાવા । ઇદં ચ વિશેષેણ બીજત્વસમર્થકમ્ । બીજં હિ નિશ્ચલં તિષ્ઠતિ
મૂલાઙ્કુરાવેવ અન્તર્બહિશ્ચ પ્રસરતઃ । આન્તરગત્યા નિવૃત્તિરૂપપ્રસરણેન
જ્ઞાનં મૂલં બીજસ્યાધોભાગપ્રસૃતવાન્ રોહાવયવઃ બાહ્યગત્યા
પ્રવૃત્તિરૂપપ્રસરણેન ક્રિયા ઇહ બીજે અઙ્કુરઃ । ચકારઃ સમુચ્ચયાભિધાનેન
બીજસ્ય પૂર્ણં લક્ષણત્વમભિધત્તે

પ્. ૨૦)
જ્ઞાનં ક્રિયા તદુભયૈકરસાપિ ચેચ્છા
તત્ત્વત્રયં ભવતિ નિત્યયુતસ્વભાવમ્ ।
જ્ઞાનસ્ય માનમિતિ મેયમિતિ ક્રિયાયા
માતેતિ ચેતરપદસ્ય હિ નામભેદાઃ

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાણાં પ્રમાત્રાદિભિરેકાર્થતયા
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયશબ્દવ્યવહારોઽપિ ભવતીત્યાહ - જ્ઞાનં
ક્રિયેત્યાદિ । જ્ઞાનં ક્રિયા તદુભયૈકરસા તદુભયસમષ્ટિરૂપા ઇચ્છા ચ ઇતિ
તત્ત્વત્રયં નિત્યયુતસ્વભાવં ભવતિ અન્યોન્યાવિનાભૂતં ભવતિ ।
એતદ્વિશેષણં ત્રિપુટીરૂપતયા નિત્યયુતસ્વભાવેભ્યઃ પ્રમત્રાદિભ્ય
ઇચ્છાદીનાં સાદૃશ્યોક્તિદ્વારેણૈકાર્થતાપ્રતિપાદકમ્ । ઇચ્છાદીનાં
પ્રમાત્રાદિષુ કસ્ય કેનૈકાર્થતેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ જ્ઞાનસ્યેત્યાદિ । જ્ઞાનસ્ય
માનમિતિ ક્રિયાયા મેય ઇતિ ઇતરપદસ્ય જ્ઞાનક્રિયાભ્યામિતરસ્ય પદસ્ય ઇચ્છાયા
ઇત્યર્થઃ । માતેતિ ચ નામભેદાત્સંજ્ઞાભેદઃ સસંજ્ઞકાનામિચ્છાદીનાં
પ્રમાત્રાદીનાં ચ પર્યાલોચને ભેદ ઇતિ ભાવઃ

પ્. ૨૧)
જ્ઞાનં ચ કર્મ ચ પરસ્પરમૂલમિચ્છા
મૂલં તયોસ્તદુભયં ખલુ મૂલમસ્યાઃ ।
મૂર્તિત્રયં મતમિદં ત્રયમેવ સૃષ્ટિ-
સ્થિત્યન્તકારણતયા ત્રિગુણસ્વભાવમ્

ઇચ્છાદીનાં મન્ત્રસમયસિદ્ધત્રિકોણભાવોપપત્તેવ્યુત્પાદનાભિપ્રાયેણ
પ્રત્યેકમિતરદ્વયમૂલતામુપપાદયતિ - જ્ઞાનં ચેત્યાદિ । જ્ઞાનં ચ
કર્મ ચ પરસ્પરમૂલં પ્રકાશવિમર્શસ્વરૂપત્વાત્ ।
પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્યાદયેતિ ભાવઃ । ઇચ્છા તયોર્જ્ઞાનક્રિયયોર્મૂલં
મિશ્રતત્ત્વસ્યોભયમૂલત્વં ચ પ્રાક્પ્રતિપાદિતં તસ્યા ઇચ્છાયાસ્તદુભયં
મૂલં જ્ઞાનક્રિયામિશ્રરૂપિણ્યા ઇચ્છાયાસ્તૃતીયતત્ત્વસ્ય
સિદ્ધિર્જ્ઞાનક્રિયાસિદ્ધિમૂલેતિ ચોપપન્નમિતિ ભાવઃ ।
ઇદમિચ્છાદિત્રયમેવોક્તમર્યાદયા અન્યોન્યમૂલં સન્મૂર્તિત્રયં
હરિહરહિરણ્યગર્ભાત્મના । મહાશક્તિરિચ્છાદિરૂપિણ્યેવાવભાસત ઇતિ
તત્ત્વવિદામભિમતમિત્યર્થઃ । મૂર્તિત્રયસ્યાપિ
પરસ્પરમૂલત્વાદિચ્છાદિભાવોપપત્તિઃ । ઇચ્છાદિત્રયસ્ય મૂર્તિત્રયત્વોપપત્તૌ
મહત્તત્ત્વાદિકં નિધત્તે સૃષ્ટ્યાદિ । ઇદમિચ્છાદિત્રયં
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણતયા ત્રિગુણસ્વભાવં - ભેદરૂપસ્ય મિશ્રસ્ય વા
સંસારસ્યેચ્છાતત્ત્વે સૃષ્ટિઃ જ્ઞાનતત્ત્વે સ્થિતિઃ ક્રિયાતત્ત્વે સંહાર ઇતિ
ઇચ્છાદિત્રયસ્ય સૃષ્ટ્યાદિહેતુત્વાત્ ત્રિગુણસ્વભાવતા સૃષ્ટ્યાદિક્રમેણ
રજઃસત્ત્વતમઃપ્રકૃતિતા । ઇચ્છાદિત્રયમેવ ગુણત્રયસ્વભાવં ચેત્યર્થઃ

પ્. ૨૨)
એતત્ત્રયાત્મકતયા સકલં ત્રિરૂપં
સુપ્ત્યાદિકા અપિ દશાશ્ચ તથૈવ તિસ્રઃ ।
સુપ્તિઃ ક્રિયાજડતયા ભવતિ પ્રબન્ધો
જ્ઞાનં વિમિશ્રમનયોઃ પદમન્યદિચ્છા

અત ઇચ્છાદિરૂપતયૈવ સંસારે સર્વમપિ વસ્તુ ત્રૈરૂપ્યેણાવતિષ્ઠત ઇત્યાહ -
એતત્ત્રયાત્પ્રકતયેત્યાદિ । લોકત્રયં વર્ણત્રયં વેદત્રયમિત્યાદિરૂપેણ
સકલમપિ વસ્તુજાતં પર્યાલોચ્યમાનં ત્રૈરૂપ્યેણૈવાવતિષ્ઠતે ।
તત્રેચ્છાદિત્રયાત્મકત્વમેવ હેતુરિત્યર્થઃ । ઇદાનીં પ્રકૃતાસ્તિસ્રઃ
(સુપ્ત્યા)સૃષ્ટ્યાદિદશા અપિ ઇચ્છાદ્યાત્મિકા એવેત્યાહ - સુપ્ત્યાદિકા
ઇતિ । સુપ્ત્યાદિદશા અપિ અથૈવેચ્છાદ્યાત્મિકા ઇતિ સૂત્રકારસ્ય
સામાન્યોક્તતાત્પર્યભૂતમુત્તરત્ર તદ્વ્યવહારદર્શનાત્પારમ્પર્યેણ
ગુરુમુખાગતત્વાચ્ચાદિકૃતં રહસ્યપ્રમેયમુપદિશ્યતે ।
સુપ્ત્યાદીનામિચ્છાદ્યાત્મકત્વેનાન્યોન્ય મૂલતાયાં તુલ્યપ્રાધાન્યતયા
ત્રિકોણભાવપ્રાપ્તાવન્યોન્યમાદિમધ્યાન્તભાવઃ સમ્ભાવ્યેત તથા ચ
સત્યાદિમધ્યાન્તવ્યવસ્થિત ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિઅયભાવઃ પ્રત્યેકમપિ સમ્ભાવ્યતે ।
તથા હિ ભેદસંસારે સુષુપ્તિરિચ્છા ભેદાકારવિશ્રાન્તિરૂપત્વાત્
ભેદસંસારપ્રારમ્ભપદત્વાચ્ચ પ્રારમ્ભપદમિચ્છાદિપ્રહતો માર્ગઃ સ્વપ્નો
જ્ઞાનં કિઞ્ચિત્સઙ્કોચપદત્વાત્ । પ્રારમ્ભપદમિચ્છેતિ પ્રારબ્ધસ્ય
કિઞ્ચિત્સિદ્ધિપદં જ્ઞાનદશેતિ સ્ફુટતરપદા જાગ્રત્ ક્રિયાસઙ્કોચસ્ય
પર્યવસિતત્વાત્ પ્રારબ્ધસ્ય નિર્વર્ણક્રિયેતિ ઋજુમાર્ગઃ । એવમિચ્છતિ જાનાતિ
કરોતીતિ પદત્રયવ્યવસ્થિતઃ સર્વોપ્યુદ્યમ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । અથ
પુનર્વિશ્રમણક્રિઅયસમુદ્યમે જાગ્રદિચ્છા કસ્યચિદુદ્યમસ્ય નિષ્પત્તાવન્યસ્ય
ચોદ્યમસ્ય પ્રવૃત્તૌ મધ્યે વિશ્રાન્તિઃ સમ્ભવતીતિ
જાગ્રદ્વિરતાવિચ્છાલક્ષણં વિશ્રાન્તિપદં સમ્ભવત્યેવમન્યત્રાપિ વિજ્ઞેયમ્ ।
નિવૃત્તિઃ સ્વપ્નો જ્ઞાનં કિઞ્ચિદ્વિશ્રાન્તિસમુન્મીલનાત્ । સુષુપ્તિઃ ક્રિયા
વિશ્રમરૂપા ક્રિયાયા અનુસન્ધાનાત્ । તથેહ સુપ્તિજાગ્રતોઃ પ્રત્યેકમિચ્છાત્વં
ક્રિયાત્વં ચ સ્વપ્નસ્ય જ્ઞાનત્વં ચ નિરૂપિતમ્ । અથાન્યત્પદં નિરૂપ્યતે ।
વિકલ્પાવિકલ્પરૂપત્વાદજડવિશ્રમરૂપસ્વપ્નઃ પ્રકાશપદં
જડવિશ્રમરૂપા સુષુપ્તિર્વિમર્શપદં
અનયોરન્યોન્યભાવપરિગ્રહપ્રક્રિયાયાં સ્વપ્ન ઇચ્છા
જડીભાવક્રિયાપ્રારમ્ભરૂપત્વાત્ જાગ્રજ્જ્ઞાનં જાગ્રતિ પ્રકાશસ્ય
સ્વવહિર્ભૂતતયાવભાસમાને વેદ્યાંશે જડતાપરિગ્રહાત્ જડસુષુપ્તિઃ
ક્રિયાસમભિલષિતાયા જડીભાવક્રિયાયાઃ સાકલ્યેનાનુસન્ધાનાત્ । અથાસ્ય
જડસ્વરૂપસ્ય પુનઃ પ્રકાશકરસ્યા(થ?)ઽજડી
ભાવક્રિયાસમુદ્યમ એવ સુષુપ્તિરિચ્છા અજડીભાવક્રિયાપ્રારમ્ભરૂપત્વાત્ ।
જાગ્રત્ જ્ઞાનં વેદકપ્રકાશસ્પૃષ્ટસ્ય (યા) વે(દ્ય)દસ્ય
કિઞ્ચિદજડીભાવસમુદયાદ્ સ્વપ્નઃ ક્રિયા કિઞ્ચિ જડાજડરૂપસ્ય સાકલ્યેન
અજડીભાવક્રિયાનુસન્ધાનાત્ । એવં સ્વપ્નસુપ્ત્યોઃ પ્રત્યેકમિચ્છાત્વં
ક્રિયાત્વં ચ જાગ્રતો જ્ઞાનત્વં ચ વિજ્ઞેયમ્ । અનયૈવ દિશા
જડાજડપ્રમાતૃપદયોર્જાગ્રત્સ્વપ્નયોરન્યોન્યભાવપ્રક્રિયાયામપિ
વક્ષ્યમાણમર્યાદયા બિન્દુવિસર્ગશ્લેષરૂપત્વેન
જડાજડવિશ્રાન્તિરૂપસુષુપ્તિમધ્યકક્ષ્યાવગાહેન પ્રત્યેકમિચ્છાત્વં ચ
યોજનીયમ્ । વિશ્રાન્તિરૂપાયા અપિ સુષુપ્તેશ્ચિદચિન્મયત્વાત્ જ્ઞાનત્વોક્તિરનવદ્યૈવ
। જીવઃ સુષુપ્ત્યવગાહેન વિશ્રાન્તિં જાનન્નેવ શિવો ભવતિ । શિવશ્ચ
તદવગાહેન જડત્વં જાનન્ જીવો ભવતીતિ સુષુપ્તેઃ
મધ્યપદત્વમુપપન્નમેવેતિ નિરવદ્યકરં પ્રમેયમ્ । એવં સુપ્ત્યાદિપદત્રયે
યસ્ય કસ્યચિદપ્યુપક્રમેણ વિલોમાનુલોમભાવાત્
પદત્રયપ્રવાહશિવશક્ત્યન્યોન્યભાવસમાધિરપિ સિધ્યતીતિ
સુપ્ત્યાદિદશાત્રયાવબોધકે માતૃકાખણ્ડત્રયે યસ્ય
કસ્યચિદપ્યુપક્રમેણાવર્તનં સામ્પ્રદાયિકમેવેતિ
તત્સર્વપ્રક્રિયાનુસન્ધાનં પરિશીલનીયમ્ । તદુક્તં માતૃકાસઙ્ગ્રહરૂપસ્ય
બાલામન્ત્રસ્ય પ્રસ્તાવે લઘુસ્તોત્રકારેણ ક્રમગતં યદ્વાસ્થિતં વ્યુત્ક્રમાદિતિ
સુપ્ત્યાદિદશાત્રયપ્રતિબિમ્બભૂતચતુર્દશારાદિચક્રસ્કન્ધત્રયાત્મનઃ
શ્રીચક્રસ્યાપિ સપર્યાવિષયે યસ્ય કસ્યચિદપિ સ્કન્ધસ્યોપક્રમેણ
બીજત્રયોદ્દેશેન વિલોમાનુલોમસ્કન્ધત્રયપ્રવાહે
સમ્યગનુભવસમાધિસિદ્ધિરેવેતિ
તદખિલપ્રક્રિયાનુસન્ધાનમાચાર્યવર્યાણામિતિ
મહામન્ત્રયન્ત્રપ્રાણભૂતમિદં પ્રમેયમિતિ પ્રપઞ્ચિતં
સ્વપ્નજાગ્રત્સુષુપ્તીનામિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્વં પ્રસિદ્ધમાર્ગતયા પ્રતિપાદયૈત્
સુપ્તિઃ ક્રિયેત્યાદિ । ક્રિયાત્વે જાડ્યં હેતુતયોક્તં ક્રિયા ખલ્લ
સ્મૃતિવિલક્ષણસાક્ષાદનુભવરૂપતયા બહિરુપસન્ધાનં
તજ્જ્ઞાનરૂપાન્તરાનુસન્ધાનવદજડં ન ભવતીતિ ક્રિયાયા
જડત્વમનુભવસમ્પ્રતિપન્નમ્

પ્. ૨૪)
અન્યોન્યલીનવપુષોરિહ ચૈત્યચિત્યોઃ
સુપ્ત્યદિષુ ત્રિષુ પદેષુ ભવો દ્વિરૂપઃ ।
શ્લિષ્ટઃ પ્રવૃત્તિવિનિવૃત્તિમયો વિભાવ્યઃ
શ્રીચક્રમૂલમનુસંસ્થિતિદર્શનેન

ઉક્તમર્યાદયા સૂચિતં સુષુપ્ત્યાદીનાં જડાજડસ્વભાવતયા
દ્વૈરૂપ્યેણાવસ્થાનં સ્ફુટીકરોતિ - અન્યોન્યલીનવપુષોરિત્યાદિ ।
સુપ્ત્યાદિદશાત્રયં ખલુ ચિચ્ચૈત્યપર્યાયયોઃ શિવજીવયોઃ
સંસરણવિશ્રમણવ્યવહારપદં સ્વરૂપમેવ ।
પ્રકાશવિમર્શપર્યાયયોશ્ચિચ્ચૈત્યયોરન્યોન્યલીનત્વં સ્વભાવઃ । પ્રકાશે
ખલુ વિમર્શ(વાસ)ના નૈયત્યેનાવસ્થિતા વિમર્શે ચ પ્રકાશવાસના
તયોરન્યોન્યભાવોપાદાનસ્વભાવત્વાત્ ત(થૈ)દૈવ
જડત્વાજડત્વવ્યવસ્થયા તયોઃ પ્રત્યેકં સ્વરૂપભૂતે સુપ્ત્યાદિ દશાત્રયે
અજડેઽજડં જડે વા જડમપિ વાસનારૂપેણ નિલીનં પર્યાયેણ પરિસ્ફુરતીતિ
સૂત્રતાત્પર્યમ્ । ચૈત્યચિત્યોરિતિ । ચૈત્યશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતેન માયાપ્રાબલ્યાત્
ચૈત્યપર્યાયજીવદશાનામેવ પ્રથમપર્યાયસ્ફુરણમિત્યભિસન્ધિઃ ।
ચૈત્યચિત્યોર્જીવશિવયોઃ ક્રમેણ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમયઃ અત એવ દ્વિરૂપો ભવઃ
સંસારઃ સુપ્ત્યાદિષુ ત્રિષુ પદેષુ શ્લિષ્ટોન્યોન્યનિલીનો વિભાવ્યઃ
જીવશિવપદાનામન્યોન્યનિલીનતાલક્ષણશ્લેષનિર્ણયે મૂલમાહ શ્રીચક્રેત્યાદિ ।
ચક્રં નવત્રિકોણ શ્લેષવિશિષ્ટં યન્ત્રં મૂલમનુર્માતૃકા તયોઃ
સંસ્થિતિઃ સંસ્થાનવિશેષઃ તદ્દર્શનેન પર્યાલોચનેન
શ્રીચક્રસંસ્થિતિશ્ચતુર્દશારાદિસ્કન્ધત્રયેઽપિ પ્રતિસ્કન્ધં ત્રિકોણયોઃ શ્લેષઃ
તેન શ્લેષેણ પ્રત્યેકં ત્રૈરૂપ્યેણાવસ્થિતાનાં
શિવજીવદશાનામન્યોન્યનિલીનતાધ્યવસાયેન પર્યાયેણ સ્ફુરણપ્રતિપત્તિઃ
મૂલમનુસંસ્થિતિઃ ખણ્ડત્રયસ્યાનુલોમવિલોમવર્તનં તેન ચ
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપવ્યવસ્થયાન્યોન્યનિલીનાનાં જીવશિવદશાનાં
પર્યાયેણોલ્લસનપ્રતિપત્તિરિતિ વિવેકઃ

પ્. ૨૫)
ઇચ્છા સુષુપ્તિરબહિર્જનિતઃ પ્રબોધો
જ્ઞાનં ક્રિયા ભવતિ જાગરણં જડસ્ય ।
તુર્યસ્થજાગરપદાદિસુષુપ્તિસીમા
ઇચ્છાદયઃ ખલુ દશાસ્ત્વજડાઃ શિવસ્ય

ઇદાનીં વિવૃતીષત્સ્પૃષ્ટિસ્પૃષ્ટીષદ્વિવૃતિવિવૃતિપ્રયત્નક્રમેણ
વ્યવસ્થિતમન્ત્રસંસ્થાનેનાવબોધ્યેન
સુપ્ત્યાદિજાગ્રદન્તજાગ્રદાદિસુષુપ્ત્યન્તપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાર્ગયોર્જીવશિવયોઃ
સઙ્કોચપૂર્ણભાવાભિવ્યક્તિઃ સહૃદયસામયિકહૃદયઙ્ગમેતિ
તન્માર્ગોપાશ્રયેણ તત્સમયમવબોધયિતુકામઃ
સુપ્ત્યાદીનામિચ્છાદિભાવમુપપાદયતિ - ઇચ્છા સુષુપ્તિરિત્યાદિ ।
સુષુપ્તિરિચ્છાભેદસંસારા ઇત્યભિપ્રાયઃ અબહિરન્તર્જનિતઃ પ્રબોધઃ સ્વપ્નઃ
જ્ઞાનં જાગરણં જાગ્રદવસ્થા ક્રિયા જડસ્ય જીવસ્યેવેચ્છાદીનાં
સમવાયનિર્દેશઃ તુર્યસ્થેત્યાદિ । ઉક્તં ખલુ પ્રાક્
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીનામભેદવિસ્ઽયત્વે તુર્યવ્યવહાર ઇતિ તદભિપ્રાયેણાત્રોક્તં
તુર્યસ્થજાગરપદાદીતિ । તુર્યસ્થં તુર્યવ્યવહારલગ્નં યદભેદરૂપં
જાગરપદં તદાદિત આરભ્ય સુષુપ્તિસીમાઃ તુર્યસ્થેન યા સુષુપ્તિઃ તદવધિકાઃ
અભેદજાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તય ઇત્યર્થઃ । અજડાઃ તુર્યસ્થલેનૈવાજડત્વે સિદ્ધે
પુનરજડવિશેષણમનુ(ધિ)ષ્ઠાનતયા યોજનીયમ્ । શિવસ્યેચ્છાદયો
દશા ભવન્તિ ।
નનુ પ્રકાશમયઃ શિવઃ પ્રવૃત્ત્યભિમુખો વિમર્શમયઃ
પશુર્નિવૃત્ત્યભિમુખ ઇતિ પ્રાગુક્તં કથમત્ર નિવૃત્તિરૂપિણી તુર્યદશા
શિવસ્યેત્યુક્તમિતિ ચિદુચ્યતે । નિવૃત્ત્યાહ્બિમુખ પશુઃ શિવ ઇત્યેવ વ્યવહ્રિયતે ।
પ્રવૃત્ત્યભિમુખઃ શિવશ્ચ પશુરિત્યેવ વ્યવ્હારમુપલભત ઇતિ મહાગુરોઃ
સૂત્રકારસ્ય નિરવદ્યઃ પ્રવચનમાર્ગઃ

પ્. ૨૬)
અન્તર્મુખી ભવતિ બિન્દુગતિર્વિસર્ગ-
સ્યોક્તા ગતિર્ગુરુજનેન બહિર્મુખીતિ ।
પૂર્વઃ સુષુપ્તિપદમધ્યમુપૈતિ જાગ્રન્
મધ્યાત્તમૃચ્છતિ પરસ્તુ સુષુપ્તિમધ્યાત્

અથ
જીવશિવયોર્બહિર્મુખાન્તર્મુખતયાન્યોન્યવિલક્ષણસ્ફુરણમુપપત્તિમદેવેતિ
પ્રાક્પ્રતિપાદિતપ્રક્રિયામનુસ્મારયન્નાહ - અન્તર્મુખીત્યાદિ ।
બિન્દુગતિરન્તર્મુખી ભવતિ વિસર્ગસ્ય ગતિર્બહિમુખીતિ ગુરુજનેનોક્તા ।
તયોર્વિશ્રમણસંસરણસ્વભાવતેતિ પ્રાક્પ્રતિપાદિતત્વાદત્રાપ્રતિપાદનમિતિ
મન્તવ્યમ્ । અતઃ કારણાત્પૂર્વોપસન્નિહિતવાક્યે પૂર્વનિર્દિષ્ટો બિન્દુઃ
સન્નિહિતવાક્યપૂર્વનિર્દિષ્ટો જાગ્રન્મધ્યાત્સુષુપ્તિપદમધ્યમુપૈતિ
તિસૃણામપિ દશાનાં પ્રત્યેકં જડાજડભાગદ્વયસ્ય
પ્રતિપાદિતત્વાન્મધ્યદેશો ભાગદ્વયસ્ય સન્ધિરિત્યવગમ્યતે ।
જડજાગ્રત્પરિસમાપ્ત્યનન્તરાદ્બુદ્ધં તુર્યપર્યાયાજડજાગ્રત્પ્રારમ્ભપદં
જાગ્રન્મધ્યં તતઃ પૂર્વાવધેઃ સુષુપ્તિપદમધ્યં
અભેદસુષુપ્તિપરિસમાપ્તિપદમુત્તરાવધિમુપૈતિ । પરસ્તુ ઉત્તરનિર્દિષ્ટો વિસર્ગ
ઇત્યવગમ્યતે । સુષુપ્તિમધ્યાત્
અજડસુષુપ્તિપરિસમાપ્ત્યનન્તરોદ્બુદ્ધજડસુષુપ્તિપ્રારમ્ભપદાત્ પૂર્વાવધેઃ
તં જાગ્રન્મધ્યં ભેદજાગ્રત્પરિસમાપ્તિપદમુત્તરાવધિમૃચ્છતિ ગચ્છતિ ।
એવં બિન્દુવિસર્ગયોરન્તર્બહિઃ પ્રસરણપ્રક્રિયા
મન્ત્રાર્થવિવેકાદિત્યન્તોપયોગિનીતિ સૂત્રકારેણ સ્ફુટીકૃતેતિ વેદિતવ્યમ્

પ્. ૨૭)
સુપ્ત્યાદિ જાગ્રદવધિ ત્રિતયં દશાનાં
જન્તોઃ પ્રવૃત્તિવપુષોઽથ નિવૃત્તિમૂર્તેઃ ।
તજ્જાગ્રદાદ્યવધિભૂતસુષુપ્તિ શમ્ભો-
રારોહસીમસમુપક્રમણોવરોહઃ

ઉક્તમેવાર્થં દૃઢીકરણાય ઉપપત્ત્યન્તરોપન્યાસેન પ્રતિપાદયતિ -
સુપ્ત્યાદીત્યાદિ । પ્રવૃત્તિસ્વરૂપસ્ય જન્તોર્જીવસ્ય દશાનાં ત્રિતયં
સુપ્ત્યાદિજાગ્રદવધિ પ્રાગુક્તમર્યાદેવેતિ ભાવઃ । અથેતિ પક્ષાન્તરે ।
નિવૃત્તિમૂર્તેઃ શમ્ભોર્દશાનાં જાગ્રદાદિ અવધિભૂતસુષુપ્તિ
સુષુપ્ત્યવધિમિત્યર્થઃ । અત્ર ચ પ્રાગુક્તપ્રક્રિયાનુસન્ધાતવ્યા ।
જીવદશાપ્રવહણવૈલક્ષણ્યેન શિવદશાનાં
જાગ્રદાદિપ્રવહણપ્રક્રિયાયામુપપત્તિમાહ - આરોહેતિ । આરોહસ્ય
આરોહણરૂપક્રિયાયાઃ યા સીમા અવધિઃ તત્સમુપક્રમણં તત્પ્રારમ્ભઃ
ખલ્વવરોહઃ પ્રસિદ્ધઃ । તસ્માત્પ્રવૃત્તિરૂપસજીવદશાવધિપદં (##?
ભવતીત્યુપપદ્યત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૨૮)
તસ્માત્પ્રવૃત્તિવિનિવૃત્તિમયોભયાર્થઃ
સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિરપિ જાગ્રદપીતિ ગોપ્યમ્ ॥
ભેદાનિ ભેદમયજીવશિવાઙ્ગકાનાં
ષણ્ણાં વિમિશ્રણમિદં પ્રકૃત્તિર્દશાનામ્

અથારોહાવરોહરૂપયોઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિ(રારોહ##?
પ્રત્યેકં ભાગદ્વયાઙ્ગીકારો રહસ્યમાર્ગ ઇત્યુપદિશતિ - તસ્માદિતિ ।
પ્રાક્પ્રતિપાદિતપ્રમેયતાત્પર્યસ્ય હેતુત્વમુક્તં તદુચ્યતે । જીવ એવ ખલુ
પ્રવૃત્તિકર્ત્તા નિવૃત્તિમઙ્ગીકુર્વન્ શિવ ઇત્યુચ્યતે શિવો વા પ્રવૃત્તિપદે
જીવશબ્દેન વ્યવહૃતઃ પુનર્નિવૃત્તિપદે શિવશબ્દવ્યવહારં પ્રાપ્નોતિ ન તુ
જીવશિવયોઃ પારમાર્થિકો ભેદઃ અપિ તુ દશાભેદેનૈવ ભેદ ઇત્યેકાર્થતા ।
એતદુભયપર્યાયયોઃ તયોઃ પ્રકાશવિમર્શયોઃ એવમેકાર્થતાનુસન્ધેયા ।
એવં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકર્ત્ર્યોરેકાર્થંત્વે યા પ્રવૃત્તિરૂપા ક્રિયા તસ્યા એવ
નિવૃત્ત્યા ભાવ્યમ્ । યદ્યન્યતઃ પ્રવૃત્તિરન્યતો નિવૃત્તિઃ તર્હિ જીવસ્યાન્યત્ર
પ્રાગુક્તપ્રવૃત્તિરૂપબન્ધાનુચ્છેદેઽન્યત્ર નિવૃત્તિરૂપા મુક્તિરિતિ
મુક્તેર્બન્ધસહિતત્વેન નિરાકુલાનન્દરૂપં તલ્લક્ષણં ન પ્રાપ્નોતીતિ
પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરૈકપદ્યમેવોપપદ્યતે । તત્પ્રવૃત્તિરૂપસ્યૈવ દશાત્રયસ્ય
નિવૃત્તિરૂપતેતિ પ્રત્યેકમવસ્થાદ્વયમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ । તદેવાવસ્થાદ્વયં
ભાવદ્વયમિતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ પ્રાક્પ્રમેયતાત્પર્યમ્ । તસ્માદિતિ હેતુતયોક્તમ્ ।
તસ્માત્કારણાત્ સ્વપ્નઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમયોભયાર્થઃ સુષુપ્તિરપ્યેવં
જાગ્રદપ્યેવમિત્યેતદ્રહસ્યમ્ । એવં
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસંભાવિતભેદાભેદમયત્વેન પ્રત્યેકં દ્વિસ્વભાવાનાં અત
એવ ષણ્ણાં જીવશિવાઙ્ગકાનાં દશાનાં
વિમિશ્રણમન્યોન્યલીનતાલક્ષણશ્લેષઃ પ્રકૃતિસ્વભાવઃ શિવસ્યાભ્યન્તરે
શક્તિઃ શક્તેરભ્યન્તરે શિવ ઇતિ યદા શિવશક્ત્યોરન્યોન્યાન્તરવસ્થાનં તદા
ભેદવિભાગેન તદઙ્ગભૂતાનાં જાગ્રદાદીનાં
ભાગદ્વયસ્યાન્યોન્યાન્તરવસ્થાનમિતિ

સ્વપ્નપ્રજાગરસુષુપ્તિમયાષ્ટકોણ-
પઙ્ક્ત્યસ્રયુગ્મમનુકોણવિરાજમાને ।
યન્ત્રેશ્વરે હિ શિવજીવસમન્વયોઽયં
દૃષ્ટઃ સમસ્તપરમાર્થવિદીષ્ટદેવે

એવં ભેદાભેદભાગયોઃ પ્રત્યેકમુપપાદિતતયા દ્વિરૂપસ્ય જાગ્રદેકસ્ય
અન્યોન્યશ્લેષં તત્રેતિ બિમ્બભૂતે મહાયન્ત્રે સંપાદયતિસ્વપ્નપ્રજાગરેત્યાદિ ।
સ્વપ્નપ્રજાગરસુષુપ્તિમયૈઃ સ્વપ્નાદિપ્રતિબિમ્બભૂતૈઃ અષ્ટકોણઃ
પઙ્ક્ત્યાશ્ર(ય?)કો યુગ્મમનુકોણૈઃ અષ્ટકોણસ્વપ્નપ્રતિબિમ્બં
યકારાદિહકારાન્તૈરષ્ટભિર્વર્ણૈઃ સ્વપ્નતત્ત્વાવયવાનાં
કલાદિશક્ત્યન્તાનાં વક્ષ્યમાણત્વાત્ પઙ્ક્ત્યશ્રયુગ્મં જાગ્રત્પ્રતિબિમ્બં
કકારાદિસ(ન)કારાન્તૈર્વિંશત્ત્યા વર્ણૈઃ જાગ્રત્તત્ત્વાવયવાનાં
પૃથિવ્યાદિશ્રોત્રાન્તાનાં વક્ષ્યમાણત્વાત્ મનુકોણશ્ચતુર્દશકોણઃ
સુષુપ્તિપ્રતિબિમ્બં અકારાદ્યૌકારાન્તૈશ્ચતુર્દશભિર્વર્ણૈઃ
સુષુપ્તિતત્ત્વાવયવાનાં પૃથિવીસંસ્કારાદિબિન્દ્વવર્તસંસ્કારાન્તાનાં
વક્ષ્યમાણત્વાત્ । એવં સ્કન્ધત્રયાત્મકૈશ્ચક્રૈર્વિરાજમાને
યન્ત્રેશ્વરીમહાયન્ત્રે અયં શિવજીવસમન્વયઃ
પ્રત્યેકમવસ્થાત્રયાત્મકશિવજીવશ્લેષઃ દૃષ્ટઃ । દર્શનં ચૈવં
અષ્ટકોણાદિષુ ચતુર્દશકોણાન્તેષુ ચક્રેષુ । યોઽયં ત્રિકોણદ્વયશ્લેષઃ
સંલક્ષ્યતે સ એવ શ્લેષો જીવશિવાઙ્ગભૂતસ્વપ્નોદ્ય(##?
ત્રિકોણઃ પ્રતિબિમ્બમિતિ યુક્તં એકૈકસ્મિન્ જાગ્રદાદિપદે કથં
ત્રિકોણભવમૂલભૂતા ત્રૈરૂપ્યોપપત્તિરિતિ નાશઙ્કનીયમ્ ।
અવસ્થાનામિચ્છાદિરૂપતયા તસ્ય ચેચ્છાદિત્રયસ્ય પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્યાદયા
નિત્યયુતસ્વભાવત્વાદેકસ્યાપિ પદે સર્વસ્યા અપિ ત્રિપુટ્યા વ્યતિષઙ્ગ ઇતિ
નિરવદ્યમ્ । યન્ત્રેશ્વરસ્ય માતૃકાયા ઇવ મહાપ્રમાણતામુપપાપયતિ -
સમસ્તેતિ । સમસ્તપરમાર્થવિદામનેન વિશિષ્ટોપાદેયતોક્તા । ઇષ્ટદેવે
ઇષ્ટદેવતારૂપેણાભિમતે । મન્ત્રદેવતાભ્યામતિરિક્તં ન હિ પ્રમાણમ્ । અતો
માતૃકાચક્રબોધિતોઽર્થો ન સંશયૈરુપ્સ્પૃશ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૩૦)
સુપ્તિઃ શશી જડતયા તપનોઽપિ જાગ્ર-
ચ્ચૈત્યસ્ય સન્તપનમાત્રચિદાત્મકત્વાત્ ।
સ્વપ્નોનલોગિલિતચૈત્યતયા પશુત્વે
સોઽપ્યર્ક એવ દહનઃ સકલં શિવત્વે

અથ સ્વરસ્પર્શવ્યાપકાનાં
ચન્દ્રસૂર્યાગ્નિવ્યવહારોપપત્તિસ્તદર્થભૂતસુષુપ્ત્યાદીનાં
ચન્દ્રાદિત્યોપપત્તિમૂલેતિ તત્પ્રમેયં વ્યુત્પાદયતિ - સુપ્તિઃ શશીત્યાદિ ।
જડતયા જાડ્યાદ્ધેતોઃ સુપ્તિઃ શશી ચન્દ્રઃ બ્રહ્માણ્ડે યોઽયં
જડસ્વરૂપશ્ચન્દ્રઃ સ ખલુ પિણ્ડાણ્ડે સુષુપ્તિઃ
બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડાણ્ડયોરન્યોન્યકારણકત્વેનૈકસ્વભાવત્વાત્ । ચૈત્યસ્ય
વેદ્યસ્ય ઘટપટાદેઃ સન્તપનમાત્રચિદાત્મકત્વાત્
સુષુપ્તિગતજાડ્યપ્રમાર્જનાદજડત્વસ્પૃષ્ટ્યુપલમ્ભનેન યત્સન્તપનં
પ્રકાશોષ્મણા શોષણં ન તુ તત્સન્તાપનમેતદ્દહનતન્માત્રચિદાત્મકત્વાત્
તત્પરિપાટીવ્યવસ્થિતપ્રકાશકાત્મકત્વાદ્ધેતોર્જાગ્રદવસ્થા તપનઃ સૂર્યઃ
જાગ્રતઃ પરિચ્છિન્નપ્રકાશાત્મકતયા બહિર્ગતત્વેનૈવ ચૈત્યપ્રકાશનં
સૂર્યસ્યેવ ન તુ વહ્નિવત્ સ્વાન્તર્ગતત્વેન સ્વાવધિપર્યન્તપ્રકાશનમિતિ ભાવઃ ।
ગિલિતચૈત્યતયા સ્વાન્તરુપક્ષિપ્તચૈત્યતયા સ્વપ્નોઽનલઃ સ્વપ્ને ખલુ ચૈત્યં
સ્વમનોગર્ભ એવ નિલીનં ભાતિ । એવં વહ્નિત્વેન સંભાવિતસ્ય સ્વપ્નસ્ય
પશુત્વવિષયે સૂર્યત્વમેવાહ પશુત્વે સોઽપ્યર્ક એવેતિ સ ઇતિ સ્વપ્નઃ પશુઃ ખલુ
સ્વપ્ને સ્વમનોગતત્વેન સ્વાન્તસ્થમપિ જગન્માયયા સ્વબહિષ્ઠમેવાનુસન્ધત્તે
। જાગ્રતિ પતિતો જાગ્રદિવ સ્વપ્નોઽપિ પશોઃ સૂર્ય એવેત્યનુભવસંપ્રતિપન્નં
શિવત્વે સુપ્ત્યાદીનાં વિશેષમાહ - શિવત્વે સકલં દહન ઇતિ । સકલં
સુપ્ત્યાદિત્રયં દહનોઽગ્નિરેવ સર્વત્ર દશાયામભેદવાસનાપાટવેન
જગત્કવલનાદિતિ ભાવઃ

પ્. ૩૧)
ચૈત્યાતિવિસ્ફુરણસીમ્નિ ખલુ પ્રતિષ્ઠા
જાગ્રત્યણોરથ તુરીયપદાન્તરર્થે ।
શમ્ભોર્વિમર્શવતિ જાડ્યમલવ્યપેતે
જાગ્રત્સુષુપ્તિદશયોઃ સમમધ્યભાગે

અથ જીવશિવયોર્દશાત્રયે સર્વત્ર વા કુત્રચિદ્વા
સ્વાત્માભિમાનદાર્ઢ્યમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં મન્ત્રતાત્પર્યમભિસન્ધાયાહ ##-
અવધિઃ તત્ર જાગ્રતિ ભેદપરમાવધૌ અણોર્જીવસ્ય પ્રતિષ્ઠા
સ્વાત્મનોઽભિમાનદાર્ઢ્યેનાવસ્થાનં જાગ્રત્પદબોધકેષુ સ્પર્શેષુ મકારસ્ય
જીવકલાસ્થાનત્વેન વક્ષ્યમાણત્વાત્ । અથ શમ્ભોર્વિમર્શવતિ અત એવ
જાડ્યમલવ્યપેતે જાગ્રત્સુષુપ્તિદશયોઃ સમમધ્યભાગે અભેદવિકલ્પપદમત્ર
જાગ્રદ્વિવક્ષિતં નિર્વિકલ્પપદં સુષુપ્તિઃ તયોર્મધ્યભાગે સન્ધિરૂપસ્ય તસ્ય
પદસ્ય વિકલ્પાવિકલ્પોભયપદવ્યાપકત્વાત્ ।
અભેદવિકલ્પાવિકલ્પસન્ધિપદબોધકસ્ય ક્ષકારસ્ય શિવકલાસ્થાનત્વેન
વક્ષ્યમાણત્વાત્

પ્. ૩૨)
માતા શશી ભવતિ મેયપદં પશુત્વે
વહ્નિઃ પ્રમાણમિહ તિગ્મરુચિઃ ક્રિયાગ્ર્યમ્ ।
માતાનલઃ શિવપદે હિમગુઃ પ્રમેયં
જ્ઞાનાગ્ર્યભાગ ઇહ તુર્યરવિઃ પ્રમાણમ્

અથ જાગ્રન્મધ્યમપદકસ્ય માર્ગસ્ય પ્રમેયમાહ - માતા શશીત્યાદિ ।
પશુત્વે શશી સુષુપ્ત્યાત્મકસ્વરખણ્ડાર્ધશ્ચન્દ્રઃ માતા પ્રમાતા ભવતિ ।
પશુત્વે ચન્દ્રરુપસ્ય વેદ્યસ્યૈવ વ્યાપ્તિઃ મેયપદં વહ્નિઃ સ્વપ્નાત્મકં
વ્યાપકખણ્ડાર્ધો વહ્નિઃ પ્રમેયપદં ભવતિ । પશુત્વે વહ્નિરૂપસ્ય
વેદકસ્ય વ્યાપ્યત્વાત્ । ઇહ પશુત્વે તિગ્મરુચિઃ જાગ્રદાત્મકસ્પર્શખણ્ડાર્ધઃ
સૂર્યઃ ક્રિયાગ્ર્યં વેદ્યાંશપ્રધાનં પ્રમાણં વેદ્યવેદકોભયાત્મકે
પ્રમાણે પશુદશાયાં વેદકાંશવ્યાપકતયા
વેદ્યાંશપ્રાધાન્યમવલમ્બતે । અથ શિવતાયાં
ચન્દ્રાદેર્ભાવાન્તરગ્રહણમાહ શિવપદે અનલપદકઃ પ્રમાતા શિવપદે
વેદકસ્ય વ્યાપકત્વાત્ તત્ર હિમગુશ્ચન્દ્રઃ વેદ્યં પ્રમેયં વ્યાપ્યત્વાત્ ઇહ
શિવતાયાં તુર્યરવિઃ અભેદજાગ્રદ્રૂપો રવિસ્તુર્યરવિઃ જ્ઞાનાગ્ર્યભાગં
વેદનપ્રધાનાંશકં વ્યાપ્તિમત્તયા પ્રધાનભૂતવેદકાંશં પ્રમાણં
ભવતિ । અયં સુપ્ત્યાદિસ્વપ્નાન્તમાર્ગે વિવેક ઇતિ વેદિતવ્યમ્

પ્. ૩૩)
ચૈત્યપ્રમાતુરિહ યજ્જડમેવ માનં
તચ્ચિત્પ્રમાણમનુજીવતિ તદ્ધિ ચૈત્યમ્ ।
ચિત્તત્ત્વમેવ નિયમાદનુજીવદેતન્-
નાત્યશ્નુતે સ્વમિવ ચિત્તદિદં વિભેદિ

અથ વિસર્ગરૂપસ્ય વેદ્યપ્રમાતુર્ભેદરૂપતોપપત્તિમાહ -
ચૈત્યપ્રમાતુરિત્યાદિ । ઇહ જાગ્રન્મધ્યમપદકે માર્ગે ચૈત્યપ્રમાતુઃ
ચૈત્યરૂપસ્ય પ્રમાતુઃ જડમેવ ક્રિયારૂપતયા જડમેવ યાવન્માનં
પ્રમાણં વેદ્યકવલનસાધનં તચ્ચિતિપ્રમાણં ચિતઃ સાધનભૂતં
જ્ઞાનરૂપં પ્રમાણમનુજીવતિ અનુપ્રાણિતિ । અત્રાયમભિપ્રાયઃ પશુત્વે
વેદ્યસ્ય કવલયતઃ પૃથિવ્યાદિરૂપસ્ય વેદ્યપ્રમાતુસ્તત્કવલને વ્યાપ્તૌ
સાધનં શબ્દાદિપઞ્ચકં શબ્દાદિભિઃ ખલુ સ્વધર્મભૂતૈઃ સાધનૈઃ
પૃથિવ્યાદયો વેદકં બધ્નન્તિ । તત્ર શબ્દાદયો જડત્વાદ્વેદકસ્ય સાધનં
વિમર્શરૂપત્વાદજડં શ્રોત્રાદિકમનુજીવન્તિ । શ્રોત્રાદીનામેવ
શબ્દાદિવ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનેન શબ્દાદીનાં વ્યાપ્તિપ્રસાદસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અતો
વેદ્યપ્રમાણસ્ય વેદકપ્રમાણસાપેક્ષકાર્યકારિત્વમ્ । તચ્ચ ચૈત્યં
પ્રમાતૃચિત્તત્ત્વમેવ નિયમાદનુજીવતિ । ચિત્તત્ત્વાભાવે
ચૈત્યવ્યાપ્ત્યનુસન્ધાતુરભાવાચ્ચૈત્યવ્યાપ્તેરસિદ્ધિરેવ । અપિ ચ
ચૈત્યસ્વરૂપસ્યાપ્યસિદ્ધિઃ પ્રથત ઇતિ ચૈત્યવ્યાપ્તિપદે ચિતઃ
શિરોદર્શનમવશ્યમિતિ ચિદ્વ્યાપ્તિપદે ચૈત્યોચ્છેદ ઇવ ચૈત્યવ્યાપ્તિપદે ચિતો
નોચ્છેદઃ । અતશ્ચૈત્યં સ્વવ્યાપ્તિપદે ચિત્સહિતમેવેતિ ભેદસ્યોપપત્તિરિતિ તાત્પર્યમ્
। ચિત્ સ્વમિવાત્માનમિવ એતચ્ચિત્તત્ત્વં કર્મ નાત્યશ્નુતે નાત્યન્તમુત્સાદયતિ
તત્તસ્માત્કારણાદિદં ચૈત્યં વિભેદિ ભેદવત્

પ્. ૩૪)
જાડ્યાદચિન્ન વિમૃશત્યપિ માતૃભાવે
તાં ચિત્કલેવ ગિલિતાત્મપદાં મૃશન્તિ ।
મોહેન કલ્પયતિ માતૃદશામમુષ્યા
વ્યાપ્તિર્હિ માતૃપદલક્ષણતોપપન્ના

ઉક્તમેવાર્થં સ્ફુટીકરોતિ - જાડ્યાદિત્યાદિ । અચિત્ ચૈત્યં માતૃભાવેઽપિ
સ્વવ્યાપ્તિકપદેઽપિ જાડ્યાદ્ધેતોર્ન વિમૃશતિ । ન હિ પૃથિવ્યાદૌ
ચૈત્યવિમર્શઃ તાં અયતિ સંપાદયતિ । એવં ચેદ્વિમર્શવતો વેદકસ્યેવ
વેદ્યવ્યાપ્તિપદેઽપિ પ્રમાતૃત્વમસ્ત્વિતિ ચેત્ નેત્યાહ । અવ્યાપ્તેર્માતૃલક્ષણત્વં
વ્યાપ્તિમાત્રતાવચ્છિન્નપ્રમાતૃલક્ષણરૂપવિમર્શવતોઽપિ વેદકસ્ય
તૃતીયપદમપિ વ્યાપ્યત્વાભિમાનદોષેણ વ્યાપ્યત્વાન્ન પ્રમાતૃત્વમિતિ
તાત્પર્યમ્

માનં તૃતીયપદભાગપિ બાહ્યતસ્તુ
મધ્યે વિમિશ્રણમિદં ખલુ મેયમાત્રોઃ ।
મિશ્રં હિ મધ્યમપદે નિખિલસ્ય દૃષ્ટં
દ્વૈરૂપ્યમસ્ય ચ નપુંસકતા ચ ધામ્નઃ

ઇદાનીં સ્પર્શાર્ધસ્ય જાગ્રદ્રૂપસ્ય પ્રમાણાત્મનઃ સૂર્યસ્ય
મેયમાતૃમિશ્રરૂપતયા તદુભયસિદ્ધ્યનન્તરં સિદ્ધિરાપન્નેતિ તૃતીય
(પદત્વે સ્વીકૃતે) સ્વયં કૃતે સ્વપદૌચિત્યં કથં
મધ્મમરૂપદ્વિતીયપદૌચિત્યમિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ - માનમિત્યાદિ ।
માનં પ્રમાણં તૃતીયપદભાગપિ બાહ્યતસ્તુ મધ્યવિશ્રાન્તિપદે
નિરાગ્રહરૂપેણ સિદ્ધસ્વરૂપયોર્મયમાત્રોર્બાહ્યતયાઽન્યોન્યવ્યાતિસ્વભાવતયા
તત્સ્વભાવપરિગ્રહસન્નાહરૂપપ્રમાણસ્ય દ્વિતીયકક્ષ્યારોહિત્વમ્ । એતદુક્તં
ભવતિ । વિશ્રાન્તાવન્તર્મુખયોર્મેયમાત્રોરન્યોન્યવ્યાપ્ત્યાગ્રહાનુદયાત્સ્વા##-
તયોરાગ્રહોદયેનાભિમુખ્યં ભજતોર્મધ્યે પ્રમાણપદાવિર્ભાવ ઇતિ
વેદિતવ્યમ્ । અતસ્તૃતીયપદત્વં બહિર્મધ્યકક્ષ્યારોહેણ દ્વિતીયપદત્વં
પ્રમાણસ્યેતિ નિષ્કર્ષઃ । અક્ષરાર્થસ્તુ માનં તૃતીયપદભાન્યપિ બાહ્યતસ્ત્વિતિ
બાહ્યે વિશેષકથનાદિદમન્તરેતિ ગમ્યતે । બાહ્યતસ્તુ મધ્યમ્ । અત્રોપપત્તિમાહ
- ઇદં પ્રમાણં મેયમાત્રોઃ વિમિશ્રણં
અન્યોન્યભાવગ્રહણમાર્ગત્વાત્સન્નિપાતપદં વ્યામિશ્રણપદસ્ય
મધ્યત્વોપપત્તિમાહ । નિખિલસ્ય વસ્તુનોઽહોરાત્રાદેર્મિશ્રં સન્ધ્યારૂપં પદં
મધ્યમપદે દૃષ્ટં તસ્ય ધામ્નઃ પદસ્ય દ્વૈરૂપ્યં દ્વિસ્વભાવત્વં
શક્તિશિવાત્મકતયા સ્ત્રીપુમાત્મકમેયમાતૃસઙ્કરતયા નપુંસકતા ચેતિ
વેદિતવ્યમિતિ શેષઃ

પ્. ૩૫)
રશ્મીનનૂદયતિ બિમ્બમતઃ સ્વરેષુ
સર્ગઃ સિતાંશુરણુબિન્દુરિનશ્ચ કાદૌ ।
યાદૌ શિખી મહિતબિન્દુરિતિ ત્રિખણ્ડ્યા
વર્ણક્રમેણ વિદિતં ત્રિમહોમયત્વમ્

અથ સ્વરાદીનાં પ્રસિદ્ધં ચન્દ્રાદિભાવં સોપપત્તિકં પ્રતિપાદયતિ -
રશ્મીનિત્યાદિ । બિમ્બં સૂર્યાદીનાં બિમ્બં રશ્મેરનુ કિરણાનાં
પશ્ચાદુદયતિ । અવયવોદયાનન્તરમવયવ્યુદય ઇતિ બહુમતમિત્યર્થઃ । અતઃ
તસ્માત્કારણાત્ સ્વરેષુ વિસર્ગઃ સિતાંશુશ્ચન્દ્રઃ અધિષ્ઠિતશ્ચેતિ શેષઃ ।
અકારાદિવિન્દ્વન્તાનાં પઞ્ચદશસ્વરાણાં વિસર્ગાપેક્ષયા
પ્રથમોચ્ચારણમેવ પ્રથમોદયોપલક્ષકતયા ચન્દ્રકલાત્વસમર્પકમ્ । એવં
ચાકારાદિબિન્દ્વન્તપઞ્ચદશસ્વરાઃ કલાઃ ષોડશકલારૂપો
વિસર્ગશ્ચન્દ્રસ્વરૂપમિત્યુપપાદિતમ્ । તથૈવ કાદૌ સ્પર્શકદમ્બકે
અણુબિન્દુઃ પરિચ્છિન્નબિન્દુઃ અન્યોન્યાન્તર્ગતમેયમાતૃમિશ્રસ્વભાવતયા
સા(?)પાદિભાન્તચતુર્વર્ણકલાદ્વયરૂપાઙ્ગાઙ્ગિરૂપઃ ઇનઃ
સૂર્યો વાધિષ્ઠાતેતિ શેષઃ । સૂર્યસ્ય દ્વિસ્વભાવત્વાદક્ષરદ્વયાત્મકાઃ કલાઃ
। અતઃ કકારાદિનકારાન્તૈર્વિંશત્યા વર્ણૈર્દશકલાઃ સમ્પદ્યન્તે । તાસાં ચ
પૂર્વવદવયવકલાત્વવિવેકઃ । એકાદશ્યા દ્વાદશ્યાશ્ચ કલાયા
યાદિસ્વરૂપાયાશ્ચ તથા । યરલવાદૌ વર્ણગણે મહિતબિન્દુઃ
(અત્રોપેતવ્યઃ) અનગ્ન્યોપેતવ્યઃ શિખી અનલઃ અધિષ્ઠાતેતિ શેષાર્થઃ
પૂર્વવત્ ઇતિ વર્ણક્રમેણ ત્રિખણ્ડ્યા માતૃકાખણ્ડત્રયસ્ય ત્રિમહોમયત્વં
ચન્દ્રાદિતેજસ્ત્રિતયસ્વભાવત્વં વિદિતમ્ । અત્રાયં સારો બિન્દુ ક્ષકારાદેઃ
સામ્પ્રદાયિકોપદેશઃ પ્રાક્પ્રતિપાદિતે સ્વપ્નમધ્યપદે માર્ગ ઇવ અત્રાપિ
જાગ્રન્મધ્યપદે માર્ગે
ચૈત્યચિત્પર્યાયયોર્વિસર્ગબિન્દ્વોરન્યોન્યનિલીનતાલક્ષણશ્લેષઃ
સુપ્ત્યાદિપદત્રયાવબોધકે સ્વરાદિખણ્ડત્રયે વિભાવ્યઃ । સ્વરેષુ
તાવદેકમાત્રદ્વિમાત્રરૂપા બિન્દુવિસર્ગકલાઃ
પ્રથમદ્વિતીયોચ્ચારણોપલક્ષિતયોરન્તર્બહિઃકક્ષ્યયોઃ સ્થિતાઃ । તથૈવ
તત્પર્યન્તે સમુચ્ચારણપ્રયત્નોપલક્ષિતાન્તર્બહિઃ પ્રસરણૌ બિન્દુવિસર્ગૌ તૌ
તદત્ર જડવિશ્રાન્તિપદસુષુપ્તૌ બહિર્વિસર્ગોઽન્તર્બિન્દુરિતિ શક્તેરભ્યન્તરે શિવ ઇતિ
ચૈત્યપર્યાયશક્તિતત્ત્વાદ્યવસ્થાદયઃ । અથાજડવિશ્રાન્તિરૂપસ્વપ્નાવબોધકે
વ્યાપકવર્ગે યવર્ગસ્યેષત્સ્પૃષ્ટાવિષયત્વેન ભેદપ્રમાતૃકલાત્વાત્
વિસર્ગકલાત્વં શવર્ગસ્ય
વિવૃતતાવિષયત્વેનાભેદપ્રમાતૃબિન્દુકલાત્વપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમેલનાત્મનો
વ્યાપકવર્ગસ્ય ઉભયપર્યન્તગતૌ મકારક્ષકારો
ભેદાભેદકલાધિષ્ઠાતારૌ વિસર્ગબિન્દૂ । અત્રાપિ
પ્રથમદ્વિતીયોચ્ચારણોપલક્ષિતે અન્તર્બાહ્યકક્ષ્યે અતો બિન્દુગર્ભે વિસર્ગ ઇતિ
શક્તેરભ્યન્તરે શિવ ઇત્યસ્ય સ્વપ્નાત્મનો વિશ્રમપદસ્ય
શિવતત્ત્વતયાધ્યવસાયઃ । અથાન્યોન્યગ્રહણપદજાગરાવસ્થાબોધકે
સ્પર્શસ્કન્ધે
કાર્યજ્ઞેયરૂપપૃથિવ્યાદિગન્ધાદિરૂપદશવિષયકરણજ્ઞાનસાધનરૂપપ્
આયવાદિઘ્રાણાદિદશેન્દ્રિયયોગાદ્દશકલાનિષ્પત્તિઃ । તત્ર વિષયાણાં
જડત્વાદ્વિસર્ગરૂપતા ઇન્દ્રિયાણામજડત્વાદ્બિન્દુરૂપતા । અત્ર ગ્રહણપદે
કાદીનાં પ્રથમોચ્ચારણરૂપઃ
પૂર્વનિપાતોઽભ્યર્હિંતગ્રાહકત્વમભિવ્યક્તિદ્વારા વેદ્યતત્ત્વસ્ય
પ્રથમવ્યાપ્તિમુપપાદયૈત્ । સુપ્તિસ્વપ્નયોસ્તુ વિશ્રાન્તિપદત્વાદ્બિન્દુવિસર્ગયોઃ
પૂર્વનિપાતોઽભ્યર્હિતવિશ્રાન્તિતાભિન્નાન્તરત્યન્તનિલીનતામાપાદયતિ । ઇતિ
નિરવદ્યં પ્રમેયં સ્પર્શપર્યન્તે
પાદિભાન્તવર્ણચતુષ્કસંબન્ધિદ્વિદ્વિવર્ણનિષ્પન્નં કલાદ્વયં
વિન્દુવિસર્ગરૂપમધિષ્ઠાતૃદ્વયં પ્રમાણકલાનાં મેયમાતૃમિશ્રતયા
દ્વિદ્વિવર્ણનિષ્પન્નત્વાદ્વર્ણચતુષ્કેણાધિષ્ઠાતૃતદઙ્ગબિન્દુવિસર્ગ##-
વિસર્ગાંશવ્યાપ્તિઃ પ્રવૃત્તિપદે । અથ નિવૃત્તિપદે વેદકવ્યાપ્ત્યાં
ખણ્ડત્રયેઽપિ વિન્દ્વંશવ્યાપ્તિરિત્યનુસન્ધેયમ્

પ્. ૩૪)
ખણ્ડક્રમેણ શશિનો દહનાઙ્ગતોક્તા
તદ્વ્યુત્ક્રમેણ જડભાનુગુણત્વમગ્નેઃ ।
ખણ્ડેષુચ ક્રમવિલોમજપેન ચૈત્ય-
ચિત્યોઃ પરસ્પરપદાક્રમરીતિરુક્તા

ખણ્ડત્રયસ્ય પ્રથમં સ્વરાદિપાઠસ્તદનન્તરં વ્યાપકાદિપાઠશ્ચ
પ્રથમં વેદ્યેન વેદકાક્રમણં પશ્ચાદ્વેદકેન વેદ્યાક્રમણં બોધયતીતિ
ઉત્તરેણ સૂત્રેણાહ - ખણ્ડક્રમેણેત્યાદિ । ખણ્ડક્રમેણ
સ્વરાદિખણ્ડાનાં ક્રમેણાનુલોમપાઠેન શશિનશ્ચન્દ્રસ્ય દહનાઙ્ગતા
દહનઃ અઙ્ગં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । તદ્ભાવસ્તત્તા । ઉક્તા । તદ્વ્યુત્ક્રમેણ તેષાં
ખણ્ડાનાં વ્યુત્ક્રમેણ વિલોમપાઠેન અગ્નેઃ જડભાનુગુણત્વં
જડભાનુશ્ચન્દ્રઃ ગુણોઽઙ્ગં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । પૂર્વવત્
ઉક્તમિત્યનુષઞ્જનીયમ્ । અ(ત્ર)ખણ્ડાનાં ક્રમવ્યુત્ક્રમોક્ત્યા
અકારાદિક્ષકારાન્તવર્ણાનાં ક્રમવ્યુત્ક્રમપાઠોક્તિરસતી સ્ફુટેતિ
સ્ફુટત્વાયાહ - ખણ્ડેષુ ચેતિ । ખણ્ડેષુ ચ ક્રમવિલોમજપેન ક્રમઃ
અનુલોમઃ વિલોમસ્તદ્વિપર્યયઃ તથાવિધેન જપેન ચૈત્યચિત્યોર્વિસર્ગબિન્દ્વોઃ
પરસ્પરમાક્રમરીતિઃ આક્રમઃ આક્રમણં રીતિઃ પ્રક્રિયા ઉક્તા । અનુલોમજપેન
ચૈત્યેન ચિદાક્રમણં વિલોમજપેન ચિતા ચૈત્યાક્રમણમિતિ યોજના

પ્. ૩૮)
સ્વપ્નશ્ચ જાગ્રદપિ વાસરપૂર્વયામૌ
તુર્યં પદદ્વયવદુત્તરયામયુગ્મમ્ ।
સુપ્તિસ્તુરીયલયભુઃ પ્રથમં ક્ષપાર્ધં
સ્વપ્નપ્રજાગરદશાલયભૂર્દ્વિતીયમ્

ઇતિ શ્રીમાતૃકાચક્રવિવેકે તાત્પર્યવિવેકઃ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ

અથ સ્વપ્નમધ્યમે માર્ગે દશાનાં પુનઃ પુનરાવૃત્ત્યા કાલરૂપતાં
વ્યવસ્થાપયતિ - સ્વપ્નશ્ચેત્યાદિ । અહોરાત્રરૂપઃ ખલુ કાલઃ
અષ્ટયામાત્મકઃ । તત્ર સ્વપ્નશ્ચ જાગ્રદપિ વાસરસ્ય પ્રહમયામઃ સ્વપ્નઃ
સુષુપ્તિરૂપિણ્યા રાત્રેરનન્તરં પ્રવર્તમાનત્વાત્ । વાસરસ્ય દ્વિતીયયામો
જાગ્રત્સ્વપ્નાનન્તરં પ્રવર્તમાનત્વાત્ગ્રાહકરૂપેણ પ્રમાણરૂપભેદ
સ્ફુરણપરમાવધિત્વાચ્ચ પદદ્વયવત્ ।
નિવૃત્તિજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપપદદ્વયયુક્તં તુરીયમ્ ઉત્તરયામયુગ્મં વાસરસ્યેતિ
સંબન્ધઃ । તત્ર તુર્યજાગ્રત્તૃતીયયામભેદઃ સંસારસ્ય
નિવૃત્તિપ્રારમભરૂપત્વાત્ તુર્યસ્વપ્નશ્ચતુર્થયામઃ ભેદરવેઃ રૂપજાગ્રતો
ભેદસન્તાપસ્યાતિમાત્રનિવૃત્તેઃ । અથ તૂરીયલયભૂઃ
ઉક્તનિવૃતીજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપતુરીયતાદશાવિશ્રાન્તિભૂમિઃ સુપ્તિઃ । સુપ્તિઃ ખલુ
ભેદાભેદરૂપાણાં સંસારદશાનાં વિશ્રમપદં કારણરૂપત્વાત્ ।
અતસ્તુર્યજાગ્રદ્વિશ્રાન્તપદં સુષુપ્તિરૂપિણ્યા રાત્રેઃ પ્રથમયામઃ ।
તુર્યસ્વપ્નવિશ્રાન્તપદંદ્વિતીયયામ ઇતિ તુરીયલયભૂઃ સુપ્તિઃ પ્રથમં
ક્ષપાર્ધં યામદ્વયં સ્વપ્નજાગરદશાલયભૂઃ સુપ્તિઃ દ્વિતીયં
ક્ષપાર્ધં સ્વપ્નવિશ્રમપદં તૃતીયયામો જાગ્રદ્વિશ્રમપદં
રાત્રિચતુર્થયામ ઇતિ સમ્યગનુભવતાં હૃદયઙ્ગમપ્રમેયતયા
મન્ત્રાર્થપ્રાણભૂતત્વાચ્ચૈતદુપદિષ્ટમ્ । અથ
પ્રકરણપરિસમાપ્તિવાચ્યગ્રન્થસ્યોપપત્તિમન્નામોદ્દેશમુપદિશન્નેતરસ્ય
ગ્રન્થપ્રમેયાઙ્ગતાં સ્ફુટીકરોતિ - ઇતીત્યાદિ । અત્ર માતૃકાશબ્દસ્ય
તન્ત્રેણ દ્વિરુક્તિરવગન્તવ્યા તેન માતૃકા ચ માતૃકાચક્રં ચેતિ લભ્યતે ।
તયોર્વિવેકોઽત્રેતિ વિગ્રહઃ । માતૃકા મન્ત્રો માતૃકાયાશ્ચક્રં
માતૃકાચક્રં માતૃકાવર્ણસન્નિવેશવશેન સંભૂતં ચક્રં
માતૃકૈવ ચક્રાકારેણ સન્નિવેષ્ટેતિ ભાવઃ । તહા હિ મન્વસ્રે
અકારાદ્યૌકારાન્તચતુર્દશસ્વરેષુ વિન્દુકલાનાં સપ્તાનામેકભાગે
સન્નિવેશઃ વિસર્ગકલાનાં સપ્તાનામન્યભાગે ચક્રમધ્યે પ્રતિકોણં
કોણાભ્યન્તરભાગવિભાવિતેષુ ચતુર્દશ દલેષુ
દલમૂલવિભાવિતવૃત્તાકારદલતત્કર્ણિકાવૃત્તરૂપદલસહિતેષુ ષોડશસુ
ષોડશદલપદ્મરૂપવિન્દોર્વિસર્ગચન્દ્રસ્તેષ્વેવ દલેષુ
એકૈકદલવ્યવહિતદલાષ્ટકસંભાવિતાષ્ટદલપદ્મબિમ્બો બિન્દુવહ્નિરિતિ
બિન્દુવિસર્ગવર્ગયોઃ
પ્. ૪૦)
સન્નિવેશઃ વિસર્ગવ્યાપ્તેઃ પ્રાધાન્યે વિસર્ગસ્ય બહિર્નિવેશઃ
બિન્દોસ્ત્વન્તર્વ્યાપ્યત્વેનાભિમતત્વાદ્બિન્દુવ્યાપ્તૌ બિન્દુપદે બાહ્યત્વાભિમાનઃ
વિસર્ગપદેઽન્તરભિમાન ઇત્યભિમાનસ્યોભયાકારસંભવાદનવદ્યમ્ ।
દશારયુગ્મે વિસ્ઽયેન્દ્રિયરૂપવિંશતિવર્ણાનાં વિંશતિકોણેષુ
યથાભિમુખ્યં સન્નિવેશઃ બહિર્દશારબાહ્યે
વિદિક્ચતુષ્ટયોપલક્ષિતમર્મચતુષ્ટયસ્ય
પ્રતિપદમન્તર્ભાગવિભાવિતત્રિકોણચતુષ્ટયે
પ્રકૃત્યાદિમનોઽન્તતત્ત્વરૂપાણાં પાદિભાન્તાનાં સન્નિવેશઃ । અથવા
વેદ્યવેદકરૂપે કાદિભાન્તવર્ણકદમ્બકે કાદયો દ્વાદશવર્ણા વેદ્યરૂપા
અવરોહક્રમેણ ભકારપ્રભૃતિદ્વાદશવર્ણા વેદકરૂપાઃ તેષાં
યથાક્રમમન્વયેન દ્વાદશકલાનિષ્પત્તિઃ । તત્ર પ્રથમતઃ કલાદ્વયં
બિમ્બરૂપં ઇતરાઃ કલા અવયવભૂતાઃ કોણેષુ સન્નિવેશ્યાઃ ।
વેદ્યવેદકવ્યાપ્તિપ્રક્રિયા પૂર્વવત્ । અષ્ટકોણે એકતો ભાગે ચતુર્ષુ કોણેષુ
યાદિલાન્તવર્ણચતુષ્ટયસન્નિવેશઃ । અન્યતો ભાગે ચતુર્ષુ કોણેષુ
શાદિહાન્તવર્ણચતુષ્કવિન્યાસઃ । યાદિચતુષ્કમૂલે શાદિચતુષ્કાન્તે ચ
ત્રિકોણબિન્દુરૂપચક્રદ્વયે ગુણત્રયાવૃતગુણોત્તીર્ણજીવશિવરૂપયોઃ
મકારક્ષકારયોઃ સન્નિવેશઃ તયોરન્યોન્યવ્યાપકતયાભિમુખ્યેન
ચક્રાદ્યન્તોપલક્ષકે ચક્રમધ્યે વિનિવેશ ઇત્યનવદ્યમ્ ઇતિ
વર્ણસન્નિવેશપ્રક્રિયા કિઞ્ચિદુન્મીલિતા મન્ત્રાર્થાનુરોધેન
મતિમદ્ભિર્વર્ણસન્નિવેશાચ્ચક્રે વિશેષવત્તયા કૃતોઽપિ
અર્થાવિશેષાભાવાત્પ્રતિપાદિતેન સવર્ણાનુરૂપેણ અનુરુધ્યત ઇત્યનવદ્યમ્ ।
દ્વિવેકરૂપઃ । ઇદં ચ પ્રકરણં ગ્રન્થતાત્પર્યપ્રમેયમિત્યુક્તમિતિ શિવમ્

વિદ્યામાતૃવિવેચને પુરભિદઃ પ્રજ્ઞાપિ
સંમુહ્યતીત્યર્થાદ્દશારયુતદ્વિદશારચતુર્વિંશતિદલવિવેકે તન્નેત્યનેન
કલાદ્વાદશકે રવેર્દશાવયવકલા સદ્વિસ્વરૂપકલે વેદિતવ્યે । અષ્ટકોણે
ચૈવમષ્ટદલવિવેકે વહ્ન્યવયવકલા ।
પ્. ૪૧)
ચક્રં (ત્રિત્રિકકોણ) યત્સંનિવેશોવહિર્મન્વસ્ત્રે પ્રથિતસ્તદત્ર ન હિ મે
ગર્હા પ્રમાદે ગિરામ્ ॥
માતુર્મન્ત્રતનોર્મિંથશ્ચ સમયે મયયન્યતો દુર્લભ ।
સ્વાઙ્ગક્રીડનયોગ્યતાવિતરણાદ્યત્ (?)પુત્રકોઽહં કૃતઃ ॥
શિવાનન્દેન મુનિના દેશિકાદેશવર્તિના ।
વ્યાખ્યાતં માતૃકાચક્રવિવેકે પ્રથમં પદમ્

અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ।
માયાબલાત્પ્રથમભાસિ જડસ્વભાવં
વિદ્યોદયાદથ વિકસ્વરચિન્મયત્વમ્ ।
સુપ્ત્યાહ્વયં કિમપિ વિશ્રમણં વિભાતિ
ચિત્રક્રમં ચિદચિદેકરસસ્વભાવમ્

અથ મન્ત્રખણ્ડાનાં દશાચતુષ્ટયાભિધાનપ્રક્રિયાં
પ્રતિપદમારભમાણસ્તત્રાદૌ જીવશિવયોર્વિશ્રાન્તિપદત્વેન
સર્વસંસારબીજરૂપતયા ચાભ્યર્હિતાં સુષુપ્તિં તદવચ્છેદકે સ્વરખણ્ડે
વિતત્ય વિવરિષ્યન્ જડાજડરૂપ(ત)યાસુપ્તિ(પ્તે)રેકપદે
સામરસ્યેન સ્થિતિચમત્કારમભિષ્ટૌતિ । માયેત્યાદિ । ચિદચિદેકરસસ્વરૂપ
ચિદચિતોસ્તત્ત્વયોર્ય એકો રસઃ ગજવૃષભચિત્રન્યાયાદન્યોન્યાઽવિરોધેન
એકપદાનુપ્રવિષ્ટોભયતત્ત્વમધ્યસમ્ભૂતો રસઃ । યત્ર રસે જડસ્યાઽજડસ્ય ચ
તત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકં ભાગકરણં વિના સર્વત એવ સ્વરૂપાનુપ્રવેશઃ
યદૈકસ્મિંશિચ્ત્રવિશેષે ગજવૃષભયોઃ પ્રત્યેકમનુપ્રવેશો ભાગકરણં
વિનૈવ સાકલ્યેન તદ્વત્ । સોઽયં જડાજડમધ્યૈકરસઃ સ્વભાવઃ સ્વરૂપં
યસ્ય તત્સુપ્ત્યાહ્વયં સુપ્તિરિતિ વ્યવહ્રિયમાણં કિમપિ અનિર્વચનીયં
અનુભવૈકવેદ્યમિતિ યાવત્ । વિશ્રમણં વિશ્રાન્તિઃ વિભાતિ
સર્વસ્યાનુભવવિષયં સ્ફુરતિ । એતત્સુષુપ્તિવિશ્રમણં વિશેષણ મુખેન
સ્ફુટં વ્યુત્પાદયતિ । ચિત્રેતિ માયેત્યાદિ ચ । ચિત્રસ્યાઽલેખ્યવિશેષસ્ય
ગજવૃષભશ્લેષકાદેઃ ક્રમ ઇવ ક્રમઃ પ્રકારો યસ્ય તત્ । એકસ્મિન્નેવ
સુપ્તિવિશ્રમે જડાજડપર્યાયયોર્વિસર્ગબિન્દ્વોઃ પ્રત્યેકં સર્વતોઽનુપ્રવેશ ઇતિ ।
ચિત્રવિશેષસાદૃશ્યં સુપ્તિદશાયા જડત્વં તાવત્સર્વસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્
સમ્પ્રતિપન્નમ્ । અજડત્વં તુ એતાવન્તં કાલં સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ
સુપ્ત્યન્તસમ્ભાવિતસુષુપ્તિસુખાનુવાદેન ગમ્યતે । ચિત્રશબ્દસ્ય
અદ્ભુતાર્થત્વમપ્યવગન્તવ્યમ્ । એકસ્યાં સુપ્તૌ
અન્યોન્યવિરુદ્ધજડાજડસામરસ્યમદ્ભુતમિતિ । એવં સુપ્તિવિષયયોઃ
જડાજડપ્રતીત્યોર્મધ્યે જડપ્રતીતેઃ પ્રાથમ્યમુપપાદયતિ માયેતિ । માયૈવ
વિદ્યાતો બલીયસી બાહ્યકક્ષ્યાવિલસનશીલતયા પાશ્ચાત્યસ્ફૂર્તિઃ
સ્ફૂર્તિપ્રાથમ્યલક્ષણં બલીયસ્ત્વં ન લભતે । ઉત્પત્તૌ તુ વિદ્યાયા એવ
પ્રાથમ્યં ન માયાયાઃ અતો માયાબલાત્ સુપ્તિવિશ્રમણપ્રથમભાસે
જડસ્વભાવં અથ વિદ્યોદયાદવિકસ્વરચિન્મયત્વં ચિત્સામરસ્યેન
નિસ્પન્દસ્યે(સ્યૈ)વ (ચિત્)તત્ત્વસ્ય
યુગપજ્જડાજડાન્યોન્યવ્યા(પ્તિ)પિરૂપસ્પન્દં ચમત્કારશ્ચેતિ ।
સામરસ્યજડાજડપર્યાયાણામિચ્છાજ્ઞાનક્રિયાણાં યામલત્વમેવ
સિદ્ધાન્તતયા મન્ત્રેણોચ્યત ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । અતઃ સુપ્ત્યાદિદશાસુ સામરસ્યં
સ્પન્દદ્વયં ચ યામલં ચ સર્વતો વિભાવનીયમ્ । ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાપર્યાયસ્ય
સામરસ્યસ્પન્દદ્વયાત્મનઃ પદત્રયસ્ય યામલત્વાદેવ એતદનન્તરમેતદિતિ ન
ક્રમો નિયતઃ ॥ અત એવ તત્ત્રિતયબોધકાનાં મન્ત્રખણ્ડાનાં ન
પૌર્વાપર્યક્રમઃ । તદાત્મનો મહાચક્રાઙ્ગભૂતચક્રત્રિતયસ્ય ચ ન
ક્રમનિયમ ઇતિ સર્વત્ર સ્કન્ધત્રયસ્ય પ્રત્યેકં પ્રાધાન્યાભિવ્યક્ત્યર્થં
તત્તદાદ્યાવર્તપ્રક્રિયા પ્રાગુપપાદિતા ॥ ૧

પ્. ૪૪)
માતા નભઃક્ષિતિવિમિશ્રપદં પ્રમાણં
વાયુઃ શિખી ચ સલિલં ચ મહી ચ મેયમ્ ।
જ્ઞાનાત્મપૂર્વપઠિતં યુગલત્રયેઽપિ
પશ્ચાદુદીરિતમિહાભિમતં ક્રિયાત્મ

અથ સ્વરવર્ણપ્રસ્તાવે સર્વવર્ણાનાં સામાન્યભૂતં
ભૂતપઞ્ચકાભિધાયકત્વં વ્યુત્પાદયિષ્યન્ ભૂતપઞ્ચકસ્ય
સકલસંસારકલાપભૂતપ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયાત્મતાં વ્યુત્પાદયતિ ।
માતેત્યાદિ । નભઃ ક્ષિત્યોર્વિમિશ્રપદં માતા । દેહાત્મનોઃ
પૃથિવ્યાકાશરૂપયોરુભયોરપિ પ્રમાત્રભિમાનવિષયત્વાત્ । વાયુઃ શિખી ચ
ઉભયં પ્રમાણં શિખી વહ્નિઃ સલિલં ચ મહી ચ ઉભયં પ્રમેયં
દેહાત્મનોરન્યતરસ્મિન્ પ્રમાતૃત્વાભિમાને ઇતરસ્ય પ્રમેયત્વમિતિ ।
પૃથિવ્યાકાશયોરુભયોરપિ પ્રમેયત્વં સમ્ભવત્યેવ ।
અત્રા(કાશા)ત્મનઃ પ્રમાતૃત્વપક્ષાપેક્ષયા પૃથિવ્યાઃ
પ્રમેયત્વમુક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥ જ્ઞાનક્રિયયોરિત રેતરાઽવિનાભાવસ્વભાવત્વાત્
॥ પ્રમાત્રાદિપદત્રયે પ્રત્યેકપદં તયોર્દ્વયોરપિ સ્થિતિરિતિ તદ્વિભાગમાહ
જ્ઞાનાત્મેત્યાદિ । યુગલત્રયેઽપિ નભઃક્ષિતિવાયુશિખિસલિલમહીરૂપે
યુગ્મત્રયપૂર્વપદે તન્નભોવાયુસલિલરૂપં જ્ઞાનાત્મા । પશ્ચાદુદીરિતં
ક્ષિતિશિખિમહીરૂપં ક્રિયાત્મ । જ્ઞાનમ્પ્રમાતા આકાશઃ ક્રિયા પ્રમાતા
ક્ષિતિરૂપો દેહઃ જ્ઞાનં પ્રમાણં વાયુઃ ક્રિયા પ્રમાણં વહ્નિઃ જ્ઞાનં
પ્રમેયં સલિલં ક્રિયા પ્રમેયં મહીતિ વિભાગઃ । અયં વિભાગઃ ઉત્તરત્ર
જ્ઞાનક્રિયાપ્રમાત્રોરિતરેતરવ્યાપ્તૌ પ્રમાણાદિપદદ્વયેઽપિ તત્તદંશત્વં
ભવેદિતિ તત્રોપયુક્તતયાઽત્ર પ્રદર્શિત ઇતિ મન્તવ્યમ્

પ્. ૪૫)
વર્ણાઃ સ્વવાયુશિખિતોયધરાઃ ક્રમેણ
સ્યુઃ કણ્ઠતાલુકશિરોરદનોષ્ઠજાતઃ ।
સ્થાનોચ્ચયાપચયજૌ મહદલ્પભાવૌ
સ્યાદ્ વ્યુત્ક્રમઃ પશુપદે સલિલાનિલાદૌ

એવં પ્રમાત્રાદિરૂપતયા સકલસંસારકલાપસ્ય ભૂતપઞ્ચકસ્ય
વર્ણબોધ્યત્વં સમ્બન્ધપ્રવચનપૂર્વં વ્યુત્પાદયતિ - વર્ણા ઇત્યાદિ ।
કણ્ઠતાલુકશિરોરદનોષ્ઠજાતાઃ કણ્ઠાદિપઞ્ચસ્થાનસમ્ભૂતા વર્ણાઃ
અકારકવર્ગહકારાઃ કણ્ઠજાઃ ઇકારચવર્ગયકારશકારાસ્તાલુજાઃ
ઋકારટવર્ગરેફષકારાઃ શિરોભવાઃ ઌકારતવર્ગલકારસકારા
દન્તજાતાઃ ઉકારપવર્ગવકારા ઓષ્ઠજા ઇતિ વૈયાકરણમતાનુસારેણ વેદિતવ્યમ્
। ઉભયસન્ધિરૂપાણાં સન્ધ્યક્ષરાણામુભયરૂપતા કૂટાક્ષરસ્ય
સ્થાનકૂટજન્યત્વમિતિ વિવેકઃ । કણ્ઠાદ્યોષ્ઠાન્તપઞ્ચસ્થાનજાતા વર્ણાઃ
ક્રમેણ ખવાયુશિખિતોયધરાઃ આકાશાદિપૃથિવ્યન્તપઞ્ચભૂતબોધકાઃ ।
બોધ્યબોધકયોરભેદોપચારાદ્વર્ણાનામાકાશાદિત્વોક્તિઃ ।
કણ્ઠાદિસ્થાનજાતાનાં વર્ણાનામાકાશાદિબોધને સમ્બન્ધમુપપાદયતિ
- સ્થાનેતિ । મહદલ્પભાવૌ આકાશાદીનાં મહાવૃત્ત્યલ્પવૃત્તિત્વેન
મિથઃ પ્રસિદ્ધાનામન્યોન્યાપેક્ષયા મહાનલ્પશ્ચ ઉભૌ ભાવૌ સ્વભાવૌ
સ્થાનોચ્ચયાપચયજૌ સ્થાનસ્ય કણ્ઠાદેઃ ઉચ્ચયઃ ઉચ્ચત્વં અપચયો નીચત્વં
તાભ્યાં જાયેતે સમ્ભાવ્યેતે ઇતિ તજ્જૌ । અયમત્રાભિપ્રાયઃ - વર્ણાનાં
સુપ્ત્યાદિદશાવબોધને યથા સદૃશ્યં સમ્બન્ધઃ
તેષામાકાશાદ્યવબોધને ચ સાદૃશ્યમેવ સમ્બન્ધઃ । સ્થાનપઞ્ચકે
કણ્ઠસ્ય સર્વોન્નતસ્થાનતયા તદ્ભવો વર્ણો મહાવૃત્તિર્ભૂતપઞ્ચકે
મહાવૃત્તિમાકાશં સાદૃશ્યેનાવબોધયતિ । એવં તાલુભવઃ
શિરોભવાદ્યપેક્ષયા મહાવૃત્તિરાસ્યાદ્યપેક્ષયા મહાવૃત્તિં વાયું
સાદૃશ્યેનૈવ બોધયતિ । એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્ । શિરસઃ પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ
મધ્યત્વેનાભિમતત્વાત્ સર્વોચ્ચત્વં નાઽશઙ્કનીયમ્ ।
કણ્ઠજાદીનામાકાશાદિબોધનં પશુપદે વ્યુત્ક્રમં ભજતીત્યાહ સ્યાદિત્યાદિ
। ચૈત્યવ્યાપ્તિમત્ખલુ પશુપદં તત્ર વ્યાપ્તિપરિગ્રહેણ પૃથિવ્યા
આકાશભાવઃ વ્યાપ્તિભ્રંશાદાકાશસ્ય પૃથિવીભાવઃ । તથા
નીલકણ્ઠજૈર્વર્ણૈરાકાશભાવં પ્રાપ્તા પૃથિવ્યુચ્યતે ।
તાલુભવૈર્વાયુભાવં પ્રાપ્તં સલિલમુચ્યતે । શિરોભવૈરજડાંશકસ્યાહારો
જડાંશકોટિર્વહ્નિરુચ્યતે । વહ્નિર્જડાજડરૂપં તેજઃ વાયુરજડરૂપં તેજઃ
સલિલં જડતેજ ઇતિ જાગ્રત્સ્કન્ધે વક્ષ્યમાણત્વાત્ । દન્ત્યૌષ્ઠ્યવર્ણૈઃ
પૃથિવ્યુદકરૂપૌ વાયવાકાશાવુચ્યેતે । સર્વત્રૈવ ક્રિયા વ્યાપ્તિમતી પશુપદે
ક્રિયારૂપા પૃથિવ્યેવ જ્ઞાનાંશં જલં વ્યાપ્નોતીતિ દન્ત્યોષ્ઠ્યયોઃ
પૃથિવીજલબોધકત્વમેવોપપન્નમ્ । લકારવકારયોર્દન્ત્યોષ્ઠ્યયોઃ
પૃથિવીજલબીજત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ તતોઽપીદમુપપન્નમ્ । એવં ચ વર્ણા
વિવૃતત્વાદિપ્રયત્નોપઘટિતસુષુપ્ત્યાદિસાદૃશ્યેન સુષુપ્ત્યાદિબોધકાઃ
કણ્ઠાદિસ્થાનોપઘટિતવ્યાપ્તિતારતમ્યરૂપેણ આકાશાદિસાદૃશ્યેન
આકાશાદિબોધકાઃ સમ્બન્ધદ્વયાન્વયેન સુષુપ્ત્યાદિવિષયાકાશાદિબોધકા
ભવન્તીતિ મન્ત્રસ્ય તત્ત્વરહસ્યપ્રતિપાદકતા પરમોપપત્તિમતી

પ્. ૪૬)
ઇચ્છાદ્વયં ભવતિ તાલુભવોષ્ઠ્યવર્ણૌ
મૂર્ધન્યદન્ત્યતનુમાનયુગં ક્રિયાદિ ।
સઙ્કોચભાવતદભાવવશાદકારઃ
સર્ગોઽપિ બિન્દુરપિ સન્ શ્રિતમાતૃભાવઃ

અથ સકલસંસારકારણરૂપાયાં સુપ્તૌ
કાર્યકારણયોરેકરૂપ્યનિયમાદ્વાસનારૂપેણ સર્વસંસારસંવિધાનેન
ભવિતવ્યમિતિ । આ(અ)કારાદિષુ પઞ્ચસ્વરેષુ ભેદાભેદરૂપવાસનાં
સંસારસન્નાહમુપદર્શયતિ । ઇચ્છેત્યાદિ । તાલુભવૌષ્ઠ્યવર્ણૌ ઇકારોકારૌ
ઇચ્છાદ્વયં ભવતિ । જડાજડપ્રમાત્રોર્વિસર્ગબિન્દ્વોરિતિ
સૂત્રાન્તોપદિશ્યમાનવિસર્ગબિન્દુપ્રમાતૃસમ્બન્ધેન લભ્યતે ।
ઇકારોકારયોર્વ્યાપ્ય પદ એવેચ્છાત્વં વેદિતવ્યંનતુ વ્યાપકપદે
વિસર્ગવ્યાપ્તૌ । વિસર્ગરૂપઃ અકાર એવેચ્છા ઇકારસ્તત્સાધનં ભવતિ ।
અકારેકારયોઃ ક્રિયાત્વેનેકારસ્ય ભાવઃ । બિન્દુવ્યાપ્તાવપિ બિન્દુરૂપઃ અકાર
એવેચ્છા ઉકારસ્તુ તદેકાકારતાં લભતે જ્ઞાનરૂપત્વાત્ । તતઃ યદાપિ વિસર્ગો
વ્યાપી તદા ઉકારસ્ય બિન્દ્વિચ્છાત્વં બિન્દોરૂપરૂપત્વાત્ । યદા બિન્દુર્વ્યાપી તદા
ઇકારો વિસર્ગેચ્છા તદુપરૂપત્વાદિતિ વિવેકઃ । મૂર્ધન્યદન્ત્યૌ ઋકારઌકારૌ
તત્તનુ તત્સ્વરૂપં । ક્રિયાદિમાનયુગં કર્મેન્દ્રિયજ્ઞાનેન્દ્રિયરૂપં
પ્રમાણ્યુગલમિત્યર્થઃ । સઙ્કોચભાવતદભાવવશાત્ સઙ્કોચભાવો
ભેદરૂપતા તદભાવસ્ત્વભેદરૂપતા । તદ્વશાત્ અકાર એવ વિસર્ગો બિન્દુરપિ
સંશ્રિતમાતૃભાવઃ પ્રમાતૃભાવં શ્રયતીત્યર્થઃ । ઇદમત્ર રહસ્યમ્ ।
અકાર એવાભેદરૂપો બિન્દુઃ અકાર એવ ભેદરૂપો વિસર્ગઃ તયોર્બિન્દુવિસર્ગયોઃ
સામરસ્યપદમપ્યકાર એવ । સામરસ્યપદે નિષ્પન્દ એવાકારઃ
જ્ઞાનક્રિયારૂપબિન્દુવિસર્ગેચ્છારૂપેણ બહિઃસ્પન્દચમત્કારં પરિગૃહ્ણાતિ ।
તત્રાદૌ યદા વિસર્ગરૂપેણ સ્પન્દતે તદા
પ્રમાતૃભૂતવિસર્ગરૂપાકારસ્પન્દસમકાલમેવ
ઇકારાદિવર્ણચતુષ્ટયાત્મકસ્ત્રીપુંરૂપઃ સંસારકલાપશ્ચાકારગર્ભાદેવ
બહિઃસ્પન્દતે । યદા બિન્દુરૂપેણાકારસ્પન્દઃ તદા બિન્દુના પ્રમાત્રા સહૈવ
નિવૃત્તિરૂપઃ પ્રાગુક્તવર્ણચતુષ્ટયાત્મકઃ સંસારકલાપઃ
પૂર્વવદકારગર્ભાદેવ સ્પન્દતે । તદેવમકાર એવ સામરસ્યપદમકારસ્યૈવ ।
બિન્દુવિસર્ગરૂપેણ બહિઃ સ્પન્દનમકારાદેવ
સકલસંસારકલાપભૂતભૂતપઞ્ચકોત્પત્તિરકાર એવ
માતૃકોદયવિશ્રાન્તિસ્થાનમિત્યુપનિષત્

પ્. ૪૮)
મૂલદ્વયે સ્ફુરતિ માતૃયમસ્તદન્ત-
રિચ્છાદ્વયં ભવતિ માનયુગં તદન્તઃ ।
એતત્સમં પદમતો વિષમં દ્વિરૂપં
ચૈત્યોચ્છ્રયે સ્ફુરતિ જાતુ ચિદુચ્છ્રયે ચ

અથાનન્તરવર્ણગર્ભે વાસનારૂપેણાવસ્થિતસ્વસ્પન્દદ્વયવશાત્ બહિર્વિલસિતસ્ય
વિસર્ગબિન્દુસંસારદ્વયસન્નાહસંસ્થાનસ્ય પદસ્વરૂપં દર્શયતિ ।
મૂલેત્યાદિ મૂલદ્વયે સંસારકલાપપદસ્ય ઉભયોર્મૂલયોઃ માતૃકાયુગં
વિસર્ગવિન્દુરૂપં પ્રમાતૃયુગલં સ્ફુરતિ તદન્તસ્તયોરન્તઃ વ્યાપ્યપ્રદેશે
ઇચ્છાદ્વયં ઇકારોકારરૂપં યથાયોગં ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ વિસર્ગસ્યાન્તઃ
સન્નિધૌ ઇકારઃ બિન્દોરન્તઃ સન્નિધૌ ઉકાર ઇતિ યોજના । તદન્તસ્તયોરિચ્છયોરન્તઃ
વ્યાપ્યપ્રદેશે માનયુગં ઋકારઌકારરૂપં પ્રમાણદ્વયં ભવતીતિ
પૂર્વવત્સમ્બન્ધઃ । વિસર્ગાદકારાદારભ્ય અકારેકાર##-
સમં વિસર્ગબિન્દ્વોઃ સમવ્યાપ્તૌ પદં અતઃ અસ્માત્પદાદ્વિષમં
અસમાનરૂપં પદં દ્વિરૂપં ભવતિ । જાતુ કદાચિત્
ચૈત્યોચ્છ્રયયોર્વિસર્ગવ્યાપ્તૌ બિન્દોરકારસ્યાદર્શનં ઉકારરૂપેણૈવ
તદવસ્થાનમિતિ પઞ્ચાઙ્ગત્વં જાતુ ચિદુચ્છ્રયે ચિદ્વ્યાપ્તૌ
વિસર્ગરૂપસ્યાકારસ્યાદર્શનં ઇકારરૂપેણૈવ તદવસ્થાનં ઉકારસ્યાપિ
બિન્દાવકારેઽપ્યૈકરૂપ્યમિતિ ચતુરઙ્ગતા એવં વિષમં પદમુત્તરત્ર
પ્રતિપાદનપરીક્ષયા યોજનીયમ્ । પઞ્ચાઙ્ગકસ્ય વિસર્ગપદસ્ય
સુપ્ત્યાદ્યવસ્થાત્રયસમ્ભાવિતે ત્રૈરૂપ્યે પઞ્ચત્રિકોણાઃ સમ્પદ્યન્તે ।
ચતુરઙ્ગસ્ય બિન્દુપદસ્યાપિ તથાત્વે ચત્વારસ્ત્રિકોણાઃ સમ્પદ્યન્તે । તથા ચ
પઞ્ચત્રિકોણરૂપસ્ય શક્તિપર્યાયસ્ય વિસર્ગસ્ય ચતુસ્ત્રિકોણરૂપસ્ય
શિવપર્યાયસ્ય બિન્દોઃ સમપદે અન્યોન્યશ્લેષેણ નવત્રિકોણશ્લેષાત્મનઃ
શ્રીમહાયન્ત્રસ્ય સમ્પત્તિરિતિ વેદિતવ્યમ્

પ્. ૪૯)
સામ્યં ભવેત્પ્રકૃતમત્ર ચમત્ક્રિયૈવ
વૈષમ્યમદ્ભુતતરા હિ વિમર્શવૃત્તિઃ ।
નિષ્પન્દતાં સમપદે સતતં ભજન્તી
પ્રસ્પન્દતે ચ ચિદચિત્કલિતોચ્છ્રિતત્વાત્

ઉક્તમર્યાદયા નવાઙ્ગરૂપસ્ય સમપદસ્ય પઞ્ચાઙ્ગરૂપસ્ય વિસર્ગપદસ્ય
ચતુરઙ્ગરૂપસ્ય બિન્દુપદસ્ય ચ મધ્યે સ્વાભાવિકવૈકારિકકક્ષ્યાવિભાગં
દર્શયતિ - સામ્યમિત્યાદિ । અત્ર સમવિષમરૂપે પદત્રયે સામ્યં સમત્વં
પ્રકૃતં ભવેત્ । યદ્યપિ યામલન્યાયેન પદત્રયસ્ય પૌર્વાપર્યાભાવાત્
સ્વાભાવિકાગન્તુકપર્યાલોચનાયા નિરવકાશઃ તથાપિ
નિષ્પન્દવિશ્રાન્તિરૂપત્વેન સમપદસ્ય સ્વરૂપપદદ્વયાપેક્ષયા
નિર્વિકારત્વમનુભવપદે સ્ફુરતીતિ તસ્ય પ્રકૃતત્વં મૂલરૂપત્વમિતિ યાવત્ ।
વૈષમ્યં સ્પન્દરૂપં વિષમત્વં તુ ચમત્ક્રિયૈવ ચમત્કારમાત્રમેવ તત્રાપિ
પર્યાલોચને નિષ્પન્દસ્વભાવસ્ય ભિત્તિભૂતસ્યાનુવૃત્તત્વાત્ । કથં
સ્પન્દાસ્પન્દયોર્વિરુદ્ધયોઃ સામાનાધિકરણ્યમિત્યત્રાહ - અદ્ભુતેત્યાદિ ।
વિમર્શવૃત્તિઃ સકલસંસારમૂલભૂતસ્ય મહાપ્રકૃતેર્વિમર્શસ્ય
વૃત્તિર્વ્યાપારઃ અદ્ભુતતરા હિ । તદેવાદ્ભુતતરત્વમભિધત્તે
નિષ્પન્દતામિત્યાદિ । સમપદે સતતં નિત્યં નિષ્પન્દતાં ભજન્તી ।
ચિદચિત્કલિતોચ્છ્રિતત્વાચ્ચિદચિતોઃ પ્રમાત્રા(ત્રાઃ)
સંયોજિતવ્યાપ્તિરૂપોચ્છ્રિતત્વાત્ પ્રસ્પન્દતે ચ યૌગપદ્યેન
નિષ્પન્દસ્પન્દદ્વયપ્રક્રિયા ચૈવં નિષ્પન્દસ્વરૂપાનુભવકાલે સ્પન્દદ્વયં
વ્યવૃત્તિરૂએણાઽનુભૂતત એવ । અત્ર નિષ્પન્દવિશ્રામે સ્પન્દો ન સ્ફુરતીતિ
સ્પન્દદ્વયમનુસન્ધાય ખલુ તદસ્ફુરણમનુસન્ધેયમ્ ॥ અઓ નિષ્પન્દે પદે
વ્યાવૃત્તિવિષયતયા સ્પન્દયોરનુભવોઽપિ નિયત એવ । એવં
જડસ્પન્દાનુભવકાલે વિશ્રાન્ત્યજડસ્પન્દયોર્વ્યાવૃત્તિવિષયતયાઽનુભવઃ
અજડસ્પન્દાનુભવકાલે ચ વિશ્રાન્તિજડસ્પન્દાનુભવશ્ચૈવમેવેતિ । અથવા
સન્ધિરેકાકારતયા ચૈત્રમૈત્રાદીનામેકત્વે ચૈત્રો વિશ્રમતે મૈત્રો બહિર્મુખઃ
સ્પન્દતે દેવદત્તોઽન્તર્મુખઃ સ્પન્દતે ઇતિ યૌગપદ્યં પદત્રયસ્ય । અતો
વિમર્શવૃત્તિરદ્ભુતતરેતિ યથોક્તમ્

પ્. ૫૦)
ચૈત્યં યદોલ્લસતિ સઙ્ઘટિતસ્વકેચ્છં
ચિત્સ્વં સ્વભાવમણુમાશ્રયતે નિજેચ્છામ્ ।
અન્તર્ભવેદથ ચિદુલ્લસને તુ ચેત્યં
પઞ્ચાઙ્ગકં જડપદં ચતુરઙ્ગમન્યત્

ચૈત્યમિત્યાદિ । પ્રબોધસૌકર્યાય પ્રાગ્વ્યાખ્યા તસ્ય
વિસર્ગપદપઞ્ચત્વબિન્દુપદચતુષ્ટ્વપ્રમેયસ્યેદં સૂત્રમ્ । ચૈત્યં વિસર્ગઃ
બહિઃ પૃથિવીરૂપોઽન્તઃપ્રકૃતિરૂપઃ યદાસઙ્ઘટિતસ્વકેચ્છં
(ચવર્ગેકાર) ચવર્ગાકાર ઇકારપ્રતિપાદ્યગન્ધાદ્યહઙ્કારરૂપિણ્યા
યયા સ્વકીયેચ્છયા સ્વયૈવ રૂપાન્તરેણ સઙ્ઘટિતં સમ્બદ્ધં સત્ ઉલ્લસતિ ।
તદા ચિત્ અણુમ્ સઙ્કુચિતમ્ સ્વમ્સ્વસમ્બન્ધિસ્વભાવં સ્વરૂપં નિજેચ્છાં
અકાર(ઉ)(વ)કારપ્રતિપા(દ્ય)દ્યાપરિમિતપ્રમાતૃરૂપ્
આમ્ આશ્રયતે તદાકારેણ તિષ્ઠતિ । ચિદુલ્લસને તુ ચૈત્યં વિસર્ગઃ તન્મયઃ
પરિમિતપ્રમાતા ચ અન્તર્ભવેત્ । ચિતીતિ શેષઃ । ચૈત્યસ્વરૂપાન્તરમિચ્છૈવ તિષ્ઠતિ
। અતઃ કારણાત્ જડપદં પઞ્ચાઙ્ગકમ્ । અન્યત્ અજડપદં ચતુરઙ્ગમ્

પ્. ૫૧)
અન્તર્બહિઃ કરણજૃમ્ભણયોરદીર્ઘ-
દીર્ઘસ્વરેષુ જડસંસરણં દ્વિરૂપમ્ ।
એ ઐ ઇતિ દ્વયમિહોલ્લિખતિ ક્રમેણ
સ્વીયેચ્છયા પદયુગે ઘટનં જડસ્ય

પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃરૂપકક્ષ્યાત્રયોપલક્ષિતાનાં સ્વપ્નાદીનાં
કારણરૂપતયા કક્ષ્યાત્રયવતિ સુષુપ્તિપદે
પઞ્ચપઞ્ચરૂપહ્રસ્વદીર્ઘસ્વરવર્ગદ્વયવિભક્તબિન્દુવિસર્ગપદાત્મિકાયાં
પ્રમેયકક્ષ્યાયાં સુષુપ્તિસુષુપ્તૌ તદ્વિશ્રાન્તતત્કારણ ભૂતભેદા
ભેદમિશ્રપ્રમાતૃસંસારવાસનાં વ્યુત્પાદ્ય ઇદાનીં
સન્ધ્યક્ષરચતુષ્કરૂપે સુષુપ્તિપ્રમાણપદે ગ્રાહકપદત્વાત્
ભેદાદિપ્રમાતૃસંસારવિલાસં દર્શયતિ - અન્તરિત્યાદિ ।
અન્તર્બહિઃકરણજૃમ્ભણયોઃ ક્રમાદન્તર્બહિરિન્દ્રિયસમુન્મેષે ચ સતિ
જડસંસરણં પરિમિતપ્રમાતૃસંસારઃ દ્વિરૂપં
સ્વપ્નજાગ્રદ્રૂપેણેત્યર્થઃ । તત્સંસરણદ્વયં કર્મ એ ઐ ઇતિ વર્ણદ્વયં
કર્તૃ અદીર્ઘદીર્ઘસ્વરેષુ પઞ્ચપઞ્ચાત્મના પદદ્વયરૂપેણ સ્થિતેષ્વિત્યર્થઃ
। અધિકરણસપ્તમી હ્રસ્વસ્વરપદરૂપે અધિકરણ યેકારઃ
સ્વપ્નરૂપમન્તઃસંસારમુલ્લિખતિ બોધયતિ । દીર્ઘસ્વરપદરૂપે અધિકરણ
યૈકારો જાગ્રદ્રૂપં બહિઃ સંસારં બોધયતિ । એ ઐ ઇતિ દ્વયં રૂપં
સદ્બોધયતીત્યત્રાહ ક્રમેણેત્યાદિ । ક્રમેણ પદયુગે અન્તર્બહીરૂપે જડસ્ય
પ્રમાતુઃ અન્તર્બહિઃ
પ્. ૫૨)
પદયોરેકમાત્રદ્વિમાત્રાકારરૂપસ્ય સ્વીયેચ્છયા
અન્તર્બહિરેકમાત્રદ્વિમાત્રેકારરૂપયા ઘટનં સત્ સઙ્ઘટ્ટનરૂપં સત્
એકારઃ ખલ્વકારેકારઘટનરૂપઃ તત્રૈવૈકારે અકારેકારયોઃ
દ્વિતીયમાત્રાયોગેન નિષ્પન્નત્વાત્ અકારેકારઘટનરૂપ ઐકારઃ । અત્રેદં
હૃદયં । સ્પર્શવ્યાપકબોધ્યયોઃ જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ સંસારપદયોઃ
પ્રતિપદમાદૌ પ્રમેયકક્ષ્યા મધ્યતઃ પ્રમાણકક્ષ્યા અન્તતઃ
પ્રમાતૃકક્ષ્યા ચોપલક્ષ્યતે । તત્કારણરૂપતયા સુષુપ્તાવપિ કક્ષ્યાત્રયમ્
તત્રાદૌ હ્રસ્વદીર્ઘરૂપાદશ સ્વરાઃ પ્રમેયકક્ષ્યાઃ સન્ધ્યક્ષરચતુષ્ટયં
પ્રમાણકક્ષ્યા વિન્દુવિસર્ગૌ પ્રમાતૃકક્ષ્યા । એવં સતિ પ્રમેયકક્ષ્યા
જડવિશ્રાન્તિપદં પ્રમાતૃકક્ષ્યા અજડવિશ્રાન્તિપદં પ્રમાણકક્ષ્યા
જડાજડયોઃ સંસારપદં તસ્ય સંસારપદસ્ય વિશ્રાન્તિમૂલત્વાદ્વિશ્રાન્તિરૂપે
પ્રમેયપદે સંસ્થાન(સંસાર)વાસના ઇચ્છાદ્વયં ભવતીત્યાદિ
સૂત્રચતુષ્ટયેન નિરૂપિતાઽનેન સૂત્રેણ સન્ધ્યક્ષરરૂપે પ્રમાણપદે એ ઐ ઇતિ
વર્ણદ્વયં જડપ્રમાતુરન્તર્બાહ્યસંસારૌ પ્રતિપાદ્યતે ।
પ્રમાણત્વાત્સન્ધ્યક્ષરાણાં દ્વિદ્વિવર્ણરૂપતા । સુષુપ્તે વિશ્રાન્તિપદત્વેન
તત્રેચ્છામાત્રસ્યૈવ સંસારસ્યોપપત્તિઃ । અકારસ્ય વિસર્ગસ્યેચ્છાયામિકાર##-
યોગ એવ વિસર્ગસ્ય ચિત્પદગ્રાહકત્વમિતિ । એકારસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકોભયરૂપતા ।
એવમૈકારાદિષ્વપિ યોજ્યમ્ । સ્વપ્નપ્રમાતુરેવ બહિર્મુખત્વેન
જાગ્રત્પ્રમાતૃત્વમિતિ । એકારસ્યૈવ લકારેકારદ્વિતયમાત્રાયોગેન
સન્ધિવશાદૈકારત્વમિતિ । નાયમૈકાર આકાર ઈકારયોગો નિષ્પન્નઃ । તથાત્વે
સન્ધિવશાદેકારત્વમેવેતિ । એતેન સ્વપ્નસ્યાઽન્તઃસીમતયા બિન્દુપદત્વં જાગ્રતો
બાહ્યસીમતયા વિસર્ગપદત્વમિતિ સૂચિતમ્

પ્. ૫૩)
અન્તર્ભૈઃ કરણવૃત્તિવશાદદીર્ઘ-
દીર્ઘં સ્વરેષ્વજડસંસરણં દ્વિરૂપમ્ ।
ઓ ઔ ઇતિ દ્વયમિહોલ્લિખતિ ક્રમેણ
સ્વીયેચ્છયા દ્વિરજડસ્ય પદસ્ય યોગમ્

અથ જડપ્રમાતુરન્તર્બહિઃ સંસારાણામોકારૌકારવિષયૌ નિરૂપયતિ
અન્તરિત્યાદિ । અન્તર્બહિઃકરણવૃત્તિવશાત્ પૂર્વવદન્તર્બહિરિન્દ્રિયોલ્લાસવશાત્
દ્વિરૂપમજડસંસરણં અજડપ્રમાતૃસંસારં
પૂર્વવદદીર્ઘદીર્ઘસ્વરેષુ પદદ્વયરૂપેષુ અધિકરણભૂતેષુ અજડસ્ય
પદસ્ય અજડપ્રમાતુર્બિન્દોરિત્યર્થઃ । સ્વીયેચ્છયા અન્તર્બાહ્યકક્ષ્યયોઃ દ્વિઃ
દ્વિવારં યોગં સઙ્ઘટ્ટનં કર્મ ઓ ઔ ઇતિ દ્વયં કર્તૃ ઉલ્લિખતિ સૂચયતિ ।
અકારાત્મનો બિન્દોઃ હ્રસ્વસ્વરેષુ સ્વીયેચ્છયા ઉકારેણ અન્તઃ પદ એવયોગઃ ।
તસ્યૈવ બહિઃપદે દીર્ઘસ્વરેષુ પદભૂતેષુ દ્વિતીયમાત્રાયુક્તયા ઉકારરૂપયા
ઇચ્છયા દ્વિતીયમાત્રાયુક્તસ્યૈકવારં યોગ ઇતિ । તદ્યોગનિષ્પન્નસ્વરૂપા
ઔકારૌકારાન્તં યોગૌ સૂચયત ઇતિ તાત્પર્યમ્ । ઓકારાકારયોઃ પ્રત્યેકં
ગ્રાહ્યગ્રાહકોભયરૂપત્વાદિતિ વિવેકઃ પૂર્વવત્

ભેદેઽપિ બિન્દુરવિભેદપદેવિસર્ગો
જ્ઞાનક્રિયાસ્થલ તયાઽન્તરબાહ્યસીમ્નોઃ ।
દૃષ્ટાવિહ પ્રકરણસ્ય બલાત્સ્વભાવં
નૈવાપ્નુતઃ સ્ફુટમભેદવિભેદરૂપમ્

નનુ બિન્દુરભેદરૂપઃ વિસર્ગો ભેદરૂપઃ કથં ભેદપ્રમાતુરન્તઃપદે
સ્વપ્ને બિન્દુત્વં । અભેદપ્રમાતુર્બહિઃપદે તુર્યજાગ્રતિ વિસર્ગત્વમિત્યત્રાહ ।
ભેદેઽપીતિ । ભેદેઽપિ ભેદસંસારે બિન્દુઃ હ્રસ્વસ્વરવર્ગાધિષ્ઠાતા અવિભેદ પદે
અભેદસંસારે વિસર્ગઃ દીર્ઘસ્વરવર્ગાધિષ્ઠાતા ચ આન્તરબાહ્યસીમ્નોઃ
ભેદસ્વપ્ને તુર્યજાગ્રતિ ચ જ્ઞાનક્રિયાસ્થલતયા અન્તઃપદસ્ય જ્ઞાનસ્થલતયા
બહિઃપદસ્ય ક્રિયાસ્થલતયા દૃષ્ટૌ લક્ષિતૌ એકારૌકારરૂપેણેત્યર્થઃ । એતૌ
બિન્દુવિસર્ગૌ પ્રકરણસ્ય બલાદ્ભેદાઽભેદરૂપસ્ય પ્રકરણસ્ય બલાત્ ।
અભેદવિભેદરૂપં સ્વભાવં બિન્દોરવિભેદરૂપસ્વભાવઃ વિસર્ગસ્ય
વિભેદરૂપઃ તં સ્વભાવં સ્ફુટમભિવ્યક્તં તથા યથા નૈવાપ્નુતઃ
સ્ફુટસ્યૈવ સ્વભાવસ્ય નૈવાપ્નુત ઇતિ નિષેધાત્ । કિઞ્ચિત્સ્વભાવે પ્રાપ્નુત એવેતિ
ગમ્યતે । અયમર્થઃ - ભેદસ્વપ્નપદે નિવિષ્ટો બિન્દુઃ
ભેદપ્રકરણબલાદભેદરૂપં સ્વભાવં ન સ્ફુટમાપ્નોતિ કિઞ્ચિદાપ્નોત્યેવ ।
શુદ્ધભેદપદાજ્જાગ્રતઃ સ્વપ્ને (અભેદસ્પર્શ) અવિભેદઃ
સ્પર્શવશાદ્વિશેષઃ । એવં તુર્યજાગ્રતિ નિવિષ્ટો વિસર્ગોઽપિ અભેદપ્રકરણ
બલાદ્ભેદરૂપં સ્વભાવં સ્ફુટં નાપ્નોતિ કિઞ્ચિપ્રાપ્નોત્યેવ ।
શુદ્ધાઽભેદરૂપાત્તુરીયસ્વપ્નપદાત્ તુર્યજાગ્રતો
ભેદસ્પૃષ્ટિવશાદ્વિશેષોઽસ્ત્યેવેતિ મન્તવ્યમ્

પ્. ૫૪)
બિન્દુઃ કલા અપિ વિસર્ગકલા ગુણાઃ સ્યુઃ
સર્ગઃ કલા અપિ ચ બિન્દુકલાઙ્ગભૂતાઃ ।
બિન્દ્વગ્નિરષ્ટકલ એવ વિસર્ગપાયી
સર્ગસ્તુ ષોડશકલાદૃઢબિન્દુરિન્દુઃ

અથાસ્મિન્ સુષુપ્તિપદે બિન્દુવિસર્ગયોસ્તત્કલાનાઞ્ચ અન્યોન્યશ્લિષ્ટતયાઽઙ્ગાઙ્ગિ
ભાવઃ સમાન ઇતિ પ્રતિપાદયન્ બિન્દુવિસર્ગયોઃ બિમ્બસ્વરૂપં વ્યુત્પાદયતિ ##-
વિસર્ગવ્યાપ્ત્યભિમાને સતીતિ વેદિતવ્યમ્ । અથ સર્ગો વિસર્ગઃ તત્કલા અપિ
બિન્દોસ્તત્કલાનાં ચાઽઙ્ગભૂતા ભવતીતિ બિન્દુવ્યાપ્ત્યભિમાને સતીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
અથ બિન્દોઃ કતિ કલાઃ વિસર્ગસ્ય કતીત્યત્રાહ - બિન્દ્વગ્નીત્યાદિ । બિન્દ્વગ્નિઃ
અગ્ન્રિરૂપો બિન્દુઃ । અષ્ટકલ એવ હ્રસ્વસ્વરાઃ પઞ્ચ એકારૌકારૌ દ્વે અં ઇતિ
સ્વસ્વરૂપમેકા કલેતિ સમ્ભૂય બિન્દોરષ્ટૌ કલાઃ બિન્દોરઙ્ગભૂતા વિસર્ગકલા
અષ્ટૌ સન્તિ । તથા ચ કથં બિન્દોરષ્ટકલત્વમિત્યત્રાહ - વિસર્ગપાયીતિ
વિસર્ગં ચન્દ્રરૂપં પિવતીતિ વિસર્ગપાયી । બિન્દ્વગ્નિઃ બિન્દાવગ્નૌ કલાસહિતો
વિસર્ગ એકાકારતાં ભજતીતિ વિન્દોરષ્ટાવેવ કલા ઇત્યર્થઃ । દૃઢવિન્દુઃ
સ્વવ્યાપ્તાવપિ અનુચ્છિન્નબિન્દુઃ । તદુચ્છેદે વિસર્ગસ્વરૂપસ્યૈક્યસિદ્ધેઃ ।
ઇન્દુશ્ચન્દ્રરૂપો વિસર્ગસ્તુ ષોડશકલોઽઙ્ગભૂતાભિર્બિન્દુકલાભિઃ સહ
દીર્ઘસ્વરપઞ્ચક ઐકારૌકારહ(અઃ)કારારૂપવિસર્ગકલાઃ ષોડશેતિ
યોજના

પ્. ૫૫)
બિન્દોઃ કલા અપિ વિસર્ગકલાશ્ચ સપ્ત
સપ્તૈતદન્વયવશેન ચતુર્દશારમ્ ।
બિન્દ્વગ્નિરષ્ટદલપદ્મગતસ્તદન્તઃ
સર્ગશ્ચ ષોડશદલાબ્જગતોઽસ્ય ચાન્તઃ

ઇદાનીં બિન્દુવિસર્ગયોસ્તત્કલાનાં ચ અન્યોન્યશ્લેષં મહાયન્ત્રસ્ય સુષુપ્તિપદે
ચતુર્દશારચક્રે સમુપદર્શયતિ - બિન્દોરિત્યાદિ । બિન્દોઃ કલા અપિ સપ્ત ।
વિસર્ગકલાશ્ચ સપ્ત । ઉભયત્ર અવયવિકલાં વિનેતિ વિજ્ઞેયમ્ ।
એતત્સપ્તકદ્વયસ્યાઽન્વયવશેન શ્લેષવશેન ચતુર્દશારં સંપદ્યત ઇતિ
શેષઃ । તદન્તઃ તસ્ય ચતુર્દશકોણસ્યાન્તઃ ।
પ્રાગુપદિષ્ટસુપ્તિવિભાવનામર્યાદયા બિન્દ્વાગ્નિરષ્ટદલપદ્મગતઃ । અસ્ય
ચાઽષ્ટદલપદ્મરૂપબિમ્બસ્ય બિન્દોરન્તર્વિસર્ગશ્ચ ષોડશદલાઽબ્જગતઃ । અત્રાપિ
પ્રાક્પ્રતિપાદિતપ્રક્રિયાઽનુસન્ધેયા

પ્. ૫૬)
હ્રસ્વસ્વરાષ્ટદલભાગનલો હિ દીર્ઘ-
માત્રાત્મષોડશદલામ્બુજભાદ્છશાઙ્કઃ ।
ચન્દ્રાર્કયોસ્ત્રિગુણિતાઽષ્ટકલાત્મનોઃ સ્યા-
દ્બિન્દૌ પ્લુતાષ્ટકદલાત્મનિયુક્તિરગ્નૌ

ઇતિ માતૃકાચક્રવિવેકે સુષુપ્તિવિવેકો દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇદાનીં પ્રકારાન્તરેણ બિન્દુકલા વિવિક્તા । એવં વિસર્ગસ્ય ષોડશદલાન્
સમુપદર્શયન્ બિન્દુવિસર્ગસ્ય તત્સામરસ્યરૂપં પદત્રયં સ્વરવર્ગે
સમુપદર્શયતિ - હ્રસ્વેત્યાદિ । અનલો બિન્દુઃ
હ્રસ્વસ્વરરૂપાઽષ્ટદલપદ્મબિમ્બગતઃ સ્યાત્ । શશાઙ્કો વિસર્ગઃ
દીર્ઘમાત્રાત્મષોડશદલામ્બુજભાક્ । અષ્ટસુ દીર્ઘસ્વરેષુ યા માત્રાઃ ષોડશ
તદાત્મકષોડશદલામ્બુજબિમ્બસંશ્રિત ઇત્યર્થઃ । પ્રતિવર્ણં દ્વિમાત્રતયા
ષોડશમાત્રાસમ્પન્નેષુ દીર્ઘસ્વરવર્ણેષુ યદ્યપ્યષ્ટૌ માત્રા બિન્દુરૂપાઃ
બિન્દુસાહિત્યેનેવ વિસર્ગસંસ્થાનનિયમાત્ તથાપિ
બિન્દોર્હ્રસ્વસ્વરરૂપવિવિક્તવિસ્ઽયસંભવાત્ ષોડશમાત્રાત્મકં
દીર્ઘસ્વરાષ્ટકં વિસર્ગસ્ય વિવિક્તો વિષય ઇત્યભિમાનઃ । એવં ચ
ચન્દ્રાર્કયોર્વિસર્ગબિન્દ્વોરભેદપદાધિષ્ઠાતુર્બિન્દોરર્કત્વમપ્યનેન સૂચ્યતે
અભેદખણ્ડસ્યૈકાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ । ભેદચમત્કારસમ્પત્તિરભિહિતત્વાત્
સાવશેષજગત્સ્વામીકરણોઽર્કઃ । નિરવશેષજગત્સ્વામીકરણોઽનલ ઇતિ ।
તસ્માદભેદબિન્દોરુભયોરપિ વ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ ।
તયોર્વિસર્ગબિન્દુરૂપચન્દ્રાર્કયોસ્ત્રિગુણિતાઽષ્તકલાત્મનોઃ
ત્રિગુણિતાષ્ટકલાશ્ચતુર્વિંશતિકલાઃ તદાત્મનો બિન્દોરષ્ટૌ કલાઃ । વિસર્ગસ્ય
દીર્ઘસ્વરમાત્રારૂપાઃ ષોડશકલાઃ । સંભૂયોભયોશ્ચતુર્વિંશતિકલાઃ
તદ્રૂપયોરેતયોઃ પ્લુતાષ્ટકદલાત્મનિ ચતુર્વિંશતિમાત્રાભિરષ્ટૌ પ્લુતાઃ
સમ્પદ્યન્તે । પ્લુતસ્ય ત્રિમાત્રત્વાત્ ।
પ્. ૫૭)
તસ્મિન્મહાબિન્દાવગ્નૌ ભેદાભેદોભયપક્ષવ્યાપિત્વાદયં
મહાબિન્દુરગ્નિરેવ । ન તુ સૂર્યવ્યવહારસ્યાપિ પદં તસ્મિન્નગ્નૌ
તયોશ્ચન્દ્રાર્કયોર્યુક્તિર્યોગઃ સ્યાત્ । પ્લુતસ્ય નાસાન્તરનાદત્વાત્ ।
તદાત્મકસ્યાઽસ્ય સામરસ્યપદસ્ય
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસ્પન્દભિત્તિભૂતનિષ્પન્દભૂતસ્ય મહાતત્ત્વસ્ય
શાશ્વતત્વમિત્યુપદિષ્ટમ્ ।
અવિભેદવિભેદમિશ્રણૈસ્ત્રિભિરઙ્ગૈર્ઘટિતૈકમૂર્તિકા ।
હૃદયેષુ વિભાતિ શાઙ્કરી સ્વરવર્ગાર્થમયી મહાત્મનામ્ ॥
ભાગદ્વયસ્ફુરિતબિન્દુવિસર્ગરૂપં
તત્સામરસ્યપદલક્ષકમધ્યરેખમ્ ।
આલોચ્યમર્થવદનુત્તરવર્ણબિમ્બ-
મર્ચ્યં ચ જપ્યમપિ ચાઽખિલસિદ્ધિમૂલમ્

અન્તઃસ્ફુરદ્બિન્દુપદં બહિષ્ઠા
ત્તદૂર્દ્ધ્વતસ્ત્વષ્ટવિસર્ગરૂપમ્ ।
ઇકારબિમ્બં સમુપાસનીયં
મકારબિમ્બં ચ તતો વિલોમમ્

મધ્યે વિમિશ્રપદલક્ષકપૂર્ણબિન્દુ-
મૂર્દ્ધ તલે ચ ચિદચિત્પદખણ્ડબિન્દુમ્ ।
ઈકારબિમ્બમિનચન્દ્રકૃશાનુરૂપં
શ્રીપાદુકાં પરશિવસ્ય શિરસ્સુ શેયાત્

પ્. ૫૮)
નિત્યા ષોડશિકાત્મિકા સ્વરકલા નિત્યત્રિકોણાકૃતિ-
ર્નવ્યે દ્રવ્યરસૈકદભ્રલહરી સાક્ષાત્કૃતવ્યોમભિઃ ।
યઃ સમ્યગ્વરિવસ્યતિ સ્ફુરણયા તસ્યાઽમ્બિકાનુગ્રહે
ગૂઢોઽપ્યેષ હૃદિ સ્ફુરેત્સ્વરગણસ્યાર્થઃ કૃતાર્થત્વભૂઃ

શિવાનન્દેન મુનિના દેશિકાદેશવર્તિના ।
દ્વિતીયે માતૃકાચક્રવિવેકે વ્યાકૃતં પદમ્

॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ।
વિશ્વસ્ય કારણદશેતિ વિચારિતૈવં
કાર્યક્રમો ભવતિ કાર્યમિદં વિમર્શાત્ ।
વિશ્રાન્તમાત્મનિ પરાહ્વયવાચિ સુપ્તૌ
વિશ્વં વમત્યથ વિબોધપદે વિમર્શઃ

અથ સ્કન્ધાન્તરમારભમાણઃ પૂર્વોત્તરસ્કન્ધયોઃ સમ્બન્ધદર્શનાય
પૂર્વસ્કન્ધતાત્પર્યાભિધાનપૂર્વમુત્તરસ્કન્ધપ્રમેયં પ્રસ્તૌતિ -
વિશ્વસ્યેત્યાદિ । ઇતિ ઉક્તપ્રકારેણ વિશ્વસ્ય વિશ્રાન્તિસંસારરૂપેણ
કારણકાર્યરૂપસ્ય કારણદશા વિશ્રાન્તિરૂપા અવસ્થા નિરૂપિતા ।
વિશ્રાન્તિરૂપાસુષુપ્તિઃ કારણરૂપં વિશ્વં સંસારરૂપાઃ સ્વપ્નાદયઃ
કાર્યરૂપં વિશ્વમિતિ ભાવઃ । એવં કાર્યક્રમઃ । યદા કારણક્રમઃ તદા
કાર્યસ્યાપિ ક્રમઃ કારણકાર્યયોરેકરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રમેયાદિકક્ષ્યાત્રયસમ્પન્નત્વજડાજડવ્યાપ્ત્યાદિઃ કારણક્રમઃ । એવમેવ
કાર્યક્રમોઽપિ કાર્યનિષ્ઠઃ પ્રમેયકક્ષ્યાદિક્રમઃ કાર્યક્રમઃ । ઇદં કાર્યં
વિશ્વં વિમર્શાદ્ભવતીતિ શેષઃ । ઇદમીદૃગિત્યનુસન્ધાનમૂલં
વાચિકત્વરૂપં કાર્યં વિશ્વાનુસન્ધાનં વિમર્શઃ । અતઃ કાર્યરૂપસ્ય
વિશ્વસ્ય વિમર્શમૂલત્વમ્ । અયં વિમર્શઃ સુષુપ્તિવિશ્રાન્તૌ કેનરૂપેણ સ્થિત
ઇત્યત્ર આહ વિશ્રાન્તમિત્યાદિ । વિમર્શઃ સુપ્તૌ સુષુપ્તિકાલે । પરાહ્વયવાચિ પરેતિ
વ્યવહ્રિયમાણાયાં વાચિ । આત્મનિ સ્વાકારે પરાવાગ્રૂપે સ્વાત્મનીત્યર્થઃ ।
વિશ્રાન્તં નિલીનં વિશ્વમ્ । અથ સુષુપ્ત્યનન્તરં
વિબોધપદેઽપ્યુ(વ્યુ)ત્થાનદશાયાં વમતિ વહિરુદ્વમતિ અનેન
વિશ્વસ્ય વિમર્શગર્ભ એવ સ્થિતિરુદ્દિષ્ટા । તદ્વિલાસરૂપત્વાત્ વિમર્શવિલાસ##-
વિમર્શે સ્વયમપિ નિલીનઃ પ્રબોધપદે અન્તર્બાહ્યેન્દ્રિયાત્મના સ્ફુટસ્વરૂપસ્ય
વિમર્શસ્ય ગર્ભાન્નિઃસરતીતિ ભાવઃ

પ્. ૬૦)
વાણી પરા ખલુ ઋકારઌકારરૂપા
સઙ્કોચગન્ધસહિતા ગગનેઽપિ સુપ્તૌ ।
સઙ્કોચ એવ ચિદચિદ્ગગનસ્ય વાણી
તદ્વ્યોમ સઙ્કુચતિ ચ પ્રકૃતૌ વિમર્શે

વિમર્શઃ પારાવાગ્રૂપેણ સુષુપ્તિવિશ્રાન્તૌ તિષ્ઠતીત્યુક્તમ્ ।
પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃરૂપે અકારાદ્યુકારાન્તવિશ્રાન્તિપદે પરસ્યા વાચઃ
કિં સ્થાનં કઃ સ્વભાવ ઇત્યત્રાહ - વાણીત્યાદિ । પરા વાણી
ઋકારઌકારરૂપા ખલુ અનેન પરાવાગ્રૂપસ્ય વિમર્શસ્ય પ્રમાણત્વમુક્તમ્
। વ્યુત્થાનપદેષ્વપિ વિમર્શઃ પ્રમાણરૂપ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ।
પ્રમાણરૂપાણામિન્દ્રિયાણાં અનુસન્ધાનરૂપત્વાદનુસન્ધાનસ્ય
વિમર્શરૂપેણ પર્યવસાનાદિન્દ્રિયાણ્યેવ વિમર્શસ્ય સ્વરૂપમિતિ નિષ્કૃષ્ટો
વિવેકઃ । ઋકારઌકારાત્મનઃ પ્રમાણસ્ય
પરાવાક્તત્વવિમર્શરૂપતાયામુપપત્ત્યન્તરમાસાં સઙ્કોચયતિ । ગમનેઽપિ
સામાન્યરૂપાયામપિ સુપ્તૌ પૂર્ણસ્વભાવાયામિતિ ભાવઃ ।
સઙ્કોચગન્ધસહિતા ઋકારઌકારયોરિકારોકારાપેક્ષયા સઙ્કોચભાવઃ
પ્રતીયતે । વ્યઞ્જનવર્ણેષ્વિવ સ્થૌલ્યાનુભવાત્ । નનુ પરાવાચો વિમર્શસ્ય
સઙ્કોચઃ સ્વભાવશ્ચેત્ તદાનીં ખલુ સઙ્કોચ ભાવોપલક્ષિત -
ઋકારઌકારાત્મકપ્રમાણત્વોપપત્તિરિતિ પરાવાચો વિમર્શસ્ય
સઙ્કોચસ્વભાવતામુપપાદયતિ - સઙ્કોચેતિ । ચિદચિદ્ગગનસ્ય
ચિદચિત્સામરસ્યરૂપસ્ય ગગનસ્ય વિશ્રાન્તિઃ સઙ્કોચ એવ ।
વાણીવિમર્શદશાયાં વિશ્રાન્તસ્વભાવઃ પૂર્ણતયાઽનુભૂયતે । સ એવ
સ્વભાવો યથાનુસન્ધાનભૂમિકાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ તથા
ગ્રાહ્યગ્રાહકોભયાભાસાત્મકવિમર્શરૂપેણ સઙ્કુચતિ । ગગનસ્ય
શબ્દાકારેણ ખલુ સઙ્કોચઃ । વિશ્રાન્તિરૂપસ્ય ગગનસ્ય
શબ્દરૂપવિમર્શાનાં સઙ્કોચ ઇત્યુપપન્નમ્ । નનુ પૂર્ણતયા સ્થિતં
તદ્વિશ્રાન્તિગગનં કુતો હેતોર્વિમર્શાત્મના સઙ્કોચભાવં પ્રાપ્નોતીત્યત આહ
- તદ્વ્યોમેતિ । તદ્વ્યોમ વિશ્રાન્તિગગનં વિમર્શે પ્રકૃતૌ સ્વભાવે સતિ
સઙ્કુચતિ । વિમર્શાત્મના સઙ્કોચભાવપરિગ્રહો વિશ્રાન્તિ તત્ત્વસ્ય સ્વભાવઃ
ન કશ્ચિદપ્યત્ર હેતુરિતિ ભાવઃ

પ્. ૬૧)
ધર્મે સ્વકે સ્વરસવાહિનિ વાક્સ્વરૂપે
લગ્નં પરં ગગનમપ્યુપયાતિ સત્તામ્ ।
સત્ત્વાય નિત્યમુપગૂઢાવિમર્શતત્ત્વં
તદ્ધર્મતાં ગગનમપ્યુપયાતિ ચિત્રમ્

ઇદાનીં કાર્યરૂપજગદ્બીજસ્ય વિમર્શસ્ય કારણરૂપજગદ્બીજત્વમપિ
પ્રતિપાદયન્ મહત્ત્વતાં વ્યુત્પાદયતિ । ધર્મ ઇત્યાદિ - સ્વરસવાહિનિ સ્વત એવ
પ્રવહણશીલે ન ત્વન્યપ્રેરણયા તથાત્વે તસ્યાપિ પ્રેરકસ્ય
પ્રેરણસઙ્કલ્પરૂપં વિમર્શં વિના પ્રેરણાનુપપત્તેઃ તસ્યાપિ વિમર્શસ્ય
વિમર્શાન્તરં વિનાઽપ્રવહણમિત્યનવસ્થયા વિમર્શસ્ય પર્યન્તતયા
સ્વરસવાહિત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ । અતઃ સ્વરસવાહિનિ વાક્સ્વરૂપે ચિદ્ધર્મ એવ ચ ચિતો
જનનલયાચ્ચેતિ પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્યાદયા ધર્મે વિમર્શસ્વરૂપે સ્વકે ધર્મે
લગ્નં સત્ પરં ગગનમપિ ચિદચિત્સામરસ્યરૂપં વિશ્રાન્તિતત્ત્વમપિ
સત્તામુપયાતીતિ વિમર્શસીમાનુપ્રવેશા ભાવાત્ । નાસ્ત્યેવ સા ચિદપીતિ
પ્રાગુક્તક્રિયયા વિશ્રાન્તિતત્ત્વસ્યાપિ સ્વરૂપાસિદ્ધેઃ । અતઃ સત્ત્વાય સત્તાસિદ્ધયે
નિત્યં નિયતં ઉપગૂઢવિમર્શતત્ત્વં આલિઙ્ગિતવિમર્શતત્ત્વં ગગનમપિ
ચિદચિત્સામરસ્યરૂપં વિશ્રાન્તિગગનમપિ તદ્ધર્મતાં તસ્ય વિમર્શસ્ય
ધર્મતામુપયાતિ । ચિત્રં અન્યોન્યધર્મધર્મિત્વમદ્ભુતમિત્યર્થઃ ।
પ્રાક્પ્રતિપાદિતોઽયમર્થઃ વિમર્શસ્ય સર્વપ્રકારજગન્મૂલત્વપ્રવચનપ્રસ્થાને
વિમર્શપ્રભાવવ્યુત્પાદનાયાઽનુસ્મૃત ઇતિ નિરવદ્યમ્

પ્. ૬૨)
તસ્માત્પરૈવ જનની સમુપાસનીયા
વ્યોમ્નઃ પરસ્ય ગતજાડ્યમિયં હિરૂપમ્ ।
બધ્નાતિ ચેયમિદમંશસમુચ્છ્રયેણ
જન્તૂન્ વિમોચયતિ ચોન્નમિતાઽહમંશાત્

અતઃ સર્વમૂલતયા વિમર્શતત્ત્વમેવોપાસનીયમિત્યાહ - તસ્માદિત્યાદિ ।
તસ્માદ્વિશ્રાન્તેરપિ મૂલત્વાત્ કારણત્વાત્ જનની સર્વમૂલત્વાત્ સર્વમાતૃકા
પરૈવ વિમર્શશક્તિરેવ સમુપાસનીયા । એવકારઃ પર્યાલોચિતો વાઽસ્ય
નિર્ણયમભિધત્તે । તામેવ પર્યાલોચનામુદ્ઘાટયતિ વ્યોમ્ન ઇત્યાદિ । પરસ્ય
વ્યોમ્નઃ ઉપાસ્યત્વેન સંભાવિતસ્યેતિ ભાવઃ । ગતજાડ્યં નિર્વિમર્શતયા
સમ્ભાવિતજાડ્યશઙ્કાવ્યપેતં રૂપં । ઇયં હિ ખલુ પરાવાક્
ચેતનરૂપતયોપાસ્યત્વેના.ભિમતસ્ય પરમગગનસ્ય ચૈતન્યકલાસ્થાનમ્ અત
એવાઽવ્યક્તચૈતન્યાદંશાત્ અભ્યર્હિતેતિ ભાવઃ । અનેન વિમર્શસ્ય
પ્રકાશૈકાત્મ્યમુપપાદિતમ્ । વિમર્શસ્ય પરમોપાસ્યત્વકથનાત્તદાત્મકસ્ય
પ્રમાણતત્ત્વસ્ય વિશેષેણ ઉપાસ્યત્વમુપપાદિતમ્ । અયમર્થો
મહાયન્ત્રપ્રથમોપાસનાયોગ્યપ્રમુખપદચતુરસ્રરૂપસ્ય પ્રમાણચક્રસ્ય
સન્નિવેશાદભિવ્યક્તઃ ઉપાસ્યત્વેન વ્યુત્પાદિતસ્ય
વિમર્શસ્યૈવોપાસનાપ્રવૃત્તિમૂલં બન્ધમોક્ષૈકકર્તૃ પ્રતિપાદયતિ
બધ્નાતીત્યાદિ । ઇયમેવ વિમર્શરૂપિણી પરા ઇદમંશસમુચ્છ્રયેણ
સ્વસ્વરૂપોભયભાગયોર્ભેદાભેદરૂપયોરિદમહમંશયોર્મધ્યે
ઇદમંશસમુચ્છ્રયેણ જન્તૂન્ બધ્નાતિ । સર્વત્ર વસ્તુનિ ઇદમાકારપ્રતીતૌ
દેહમાત્રેઽપ્યહમાકારપ્રતીતૌ સૈવોચ્છ્રિતેદગ્તાપ્રતીતિઃ ખલુ બન્ધઃ ।
ઉન્નમિતાઽહમંશાજ્જન્તૂન્ વિમોચયતિ ચ । ઇદંપ્રતીત્યન્યથાભાવેન
સર્વત્રાઽહન્તાપ્રતીત્યૌલ્બણ્યમેવ ચ મોક્ષ ઇતિ ભાવઃ ।
અનયોર્બન્ધમોક્ષયોર્વિમર્શરૂપિણી પરાશક્તિરેવ મૂલં સ્વરસવાહિની ખલુ
પરા યસ્ય યસ્યહૃદયે ઇદન્તૌલ્બણ્યેનાઽહન્તાન્યગ્ભાવેન પ્રવહતિ સ સ બદ્ધો
ભવતિ યસ્ય યસ્ય હૃદયે અહન્તૌલ્બણ્યેન ઇદન્તાન્યગ્ભાવેન પ્રવહતિ સ સ
મુક્તો ભવતીતિ ભાવઃ

પ્. ૬૩)
ત્રેધેદમિત્યહમિતિ સ્ફુરણાત્મિકાયા-
સ્તસ્યાઃ સ્વરૂપમુભયાંશસમાઽસમત્વે ।
તદ્ધર્મસઙ્ગતિવશેન તથા ત્રિરૂપો
ધર્મીં ચ ચૈત્યચિતિમેલનસિદ્ધરૂપઃ

પૂર્વસૂત્રેણ ઇદમહમત્મકૌ પ્રત્યયૌ વિમર્શરૂપિણ્યાઃ પરાયાઃ સ્વરૂપે
ઉભૌ ભાગાવિતિ સૂચિતં અનેન સૂત્રેણ તમેવાર્થં સ્ફુટીકરોતિ - ત્રેધેત્યાદિ
। ઇદમિત્યહમિતિ યત્ સ્ફુરણદ્વયં તદાત્મિકાયાઃ તસ્યાઃ પરાયાઃ સ્વરૂપં
ત્રેધા ભાગત્રયવિશિષ્ટત્વદિતિ ભાવઃ । કે તે ભાગા ઇત્યત્રાહ ઉભયાંશેત્યાદિ ।
ઇદમિત્યહમિતિ સ્ફુરણરૂપયોરુભયોરંશયોઃ સમાસમત્વેન ત્રિધેત્યન્વયઃ ।
ઇદમહમંશયોઃ સામ્યમેકો ભાગઃ તયોરસમત્વે ઇદમિતિ
સ્ફુરણોલ્બણતાયામેકો ભાગઃ અહમિતિ સ્ફુરણોલ્બણતાયામન્યો ભાગ ઇતિ તૌ
દ્વૌ ભાગૌ સમત્વભાવેન સમ્ભૂય ત્રયો ભાગાઃ । અત્રાપિ
જડાજડસામ્યાનામિવ ભાગકરણં વિના પ્રત્યેકં સર્વસન્નિવિષ્ટાનાં
સમત્વાદિસ્વરૂપાણામંશત્વમુપચારઃ । એવં ધર્મરૂપં વિમર્શં
પર્યાલોચ્ય પ્રક્રિયાસામ્યેન પ્રાક્પ્રતિપાદિતસ્યાપિ ધર્મિણસ્ત્રિરૂપ્યમનુસ્મરતિ
તદ્ધર્મેત્યાદિ । તદ્ધર્મસઙ્ગતિવશેન ઉક્તનવીનત્રિરૂપસ્ય તસ્ય
વિમર્શાત્મનો ધર્મસ્ય સંસર્ગવશેન ધર્મી ચ તથા ત્રિરૂપઃ
ત્રૈરૂપ્યોપલક્ષિતં ધર્મિણં પ્રદર્શયતિ ચૈત્યેતિ । ચૈત્યચિતિમેલનસિદ્ધરૂપઃ
વ્યાપ્તિમતા ચૈત્યેન વ્યાપ્તિમત્યા ચિતા તદુભયમેલનેન સિદ્ધસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
ઇદન્તોલ્વણવિમર્શસઙ્ગતિવશાત્ વ્યાપકચૈત્યરૂપઃ ધર્મી
અહન્તોલ્વણવિમર્શસઙ્ગતિવશાત્ વ્યાપકચિદ્રૂપ્ ધર્મી ઇદન્તાઽહન્તાસામ્યેન
સ્તિમિતવિમર્શસઙ્ગતિદશા ચિચ્ચૈત્યસામરસ્યરૂપો ધર્મીતિ વિવેકઃ

પ્. ૬૪)
વિશ્રાન્તિધામનિ નિજાશ્રયયોર્વિમર્શ-
શ્ચિચ્ચૈત્યયોર્ભવપદે સ્વયમાશ્રયોઽપિ ।
એતદ્દ્વયં નિજસમાશ્રયમેવ કુર્વન્
સ્વૈરક્રમેણ વિલસત્યબહિર્બહિશ્ચ

અથ સૂત્રત્રયેણ પરમશિવભટ્ટારકસ્વાતન્ત્ર્યશક્તેર્વિમર્શસ્ય
નિરાધારવિલસનચમત્કારાન્ પ્રદર્શયતિ - વિશ્રાન્તીત્યાદિ । વિમર્શઃ કર્તા
વિશ્રાન્તિધામનિ વિશ્રામપદે સુષુપ્તાવિત્યર્થઃ । નિજાશ્રયયોઃ
ચિચ્ચૈત્યયોર્વિશ્રાન્તેઃ નિઃશબ્દતયા વિમર્શશ્ચિચ્ચૈત્યયોરાશ્રિતો લીન
ઇત્યુપપન્નમ્ । ભવપદે સંસારપદે સ્વયમાશ્રયો ભવપદસ્ય
વિકલ્પમૂલત્વાદ્વિકલ્પસ્ય વિમર્શત્વાત્તત્ર પદે પ્રમાત્રાદિકઃ સર્વોઽપ્યર્થો
વિમર્શમૂલ એવેતિ ચિચ્ચૈત્યયોઃ પ્રમાત્રોરપિ વિમર્શાશ્રિતત્વમ્ । તથા
ધર્મિણોરપ્યાશ્રયો વિમર્શ એતદ્દ્વયં ચિચ્ચૈત્યરૂપં ધર્મિદ્વયં
નિજસમાશ્રયમેવ સ્વમાશ્રયમેવ કુર્વન્ અબહિઃ - અન્તઃ સીમાયામ્ ।
બહિશ્ચ બહિઃસીમાયાં ચ સ્વૈરક્રમેણ બાહ્યાદભ્યન્તરં વા
અભ્યન્તરાદ્બાહ્યં વેતિ એવમાદિભિઃ સ્વરસપ્રવહણક્રમૈર્વિલસતિ

પ્. ૬૫)
સ્વપ્ને સ્ફુરત્યબહિરિન્દ્રિયમૂર્તિરન્ત-
ર્બાહ્યે બહિઃકરણમૂર્તિરથ પ્રબોધે ।
સઙ્કોચમાશ્રયતિ પૂર્વપદેઽત્ર કિઞ્ચિ-
દત્યર્થમુત્તરપદે તુ તમાદધાતિ

સ્વપ્નેત્યાદિ । સ્વપ્ને અબહિરિન્દ્રિયમૂર્તિર્મનોબુદ્ધિસ્વરૂપઃ
અન્તરભ્યન્તરકક્ષ્યાયાં સ્ફુરતિ । જગદ્રૂપં સ્વવિલાસં દર્શયતીતિ ભાવઃ ।
સ્વપ્નશબ્દઃ પ્રકૃતિસંસારસ્યાપ્યુપલક્ષકસ્તત્રાપિ મનોબુદ્ધિરૂપેણ
વિમર્શસ્ય જગદુદ્વમનાત્ । અથાનન્તરં પ્રબોધે સુષુપ્તિનિવૃત્ત્યા
શુદ્ધજાગ્રદ્રૂપે પ્રબોધે બહિઃ કારણમૂર્તિઃ
શ્રોત્રાદિવાગાદિજ્ઞાનકિયેન્દ્રિયસ્વરૂપઃ । બાહ્યે બાહ્યકક્ષ્યાયાં સ્ફુરતીતિ
સંબન્ધઃ । અત્ર સ્વપ્નજાગ્રદ્રૂપપદદ્વયે યત્પૂર્વપદં સ્વપ્નસ્તત્ર
કિઞ્ચિત્સઙ્કોચમાશ્રયતિ । સુષુપ્તૌ વિશ્રાન્ત્યૈકરસ્યેન પૂર્ણસ્ય વિમર્શસ્ય
તદન્તરપદે સ્વપ્ને ઈષત્સઙ્કોચસ્તદ્વશાત્ પ્રમાતૃપ્રમેયયોરપિ તથાત્વમ્
તમેવ જાગ્રત્સઙ્કોચમાહ ઉત્તરપદેત્વિતિ । ઉત્તરપદે સ્વપ્નાન્તરપદે જાગ્રતિ
અત્યર્થમતિમાત્રં તં સઙ્કોચમાદધાતિ અઙ્ગીકરોતિ

પ્. ૬૬)
સઙ્કોચવર્તિપરસીમનિ બાહ્યરઙ્ગે
વ્યાપ્તિં સમર્પયતિ નાન્તરધામ્નિ પૂર્ણે ।
વિશ્રાન્તિમર્પયતિ પૂર્ણતરામિતોઽપિ
માયા ચમત્કૃતિમવાપ્ય જડો વિમર્શઃ

પશોઃ સંસારપદે વિમર્શસ્ય માયાચમત્કારપરિગ્રહેણ વિપરીતપ્રતીતિરૂપેણ
વિલસનં દર્શયતિ -
સઙ્કોચેતિ । સઙ્કોચવર્તિપરસીમનિ સઙ્કોચભાવપરમપદે બાહ્યરઙ્ગે
જાગ્રત્પદે વ્યાપ્તિં સમર્પયતિ પૂર્ણતામારોપયતિ । ઘટપટાદીનાં પ્રસ્ફુટં
સાક્ષાત્કરણેન જાગ્રત્પ્રકાશ એવ પૂર્ણ ઇત્યનુસન્ધત્તે । પૂર્ણે જાગ્રદપેક્ષયા
પૂર્ણે સઙ્કોચસ્યેષન્માત્રત્વાત્ । આન્તરધામ્નિ આન્તરકક્ષ્યાયાં સ્વપ્ન
ઇત્યર્થઃ । અત્ર વ્યાપ્તિં પૂર્ણતાં ન સમર્પયતિ સ્વપ્નપ્રકાશસ્ય
જાગ્રત્પ્રકાશાદલ્પત્વમનુસન્ધત્તે । સાક્ષાત્કૃતાનામપિ ઘટપટાદીનાં
જાગ્રદુદયે અન્તર્ધાનાત્સ્વપ્નપ્રકાશસ્ય નિષ્પ્રકાશસુષુપ્તિકલ્પત્વમેવેતિ
પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ । ઇતોઽપિ સ્વપ્નાત્ પૂર્ણતરામતિપૂર્ણાં વિશ્રાન્તિસુષુપ્તિમિતોઽપિ
સ્વપ્નાદલ્પમિતિ સઙ્કોચપદં પ્રતિપદ્યતે કસ્યચિદપિ ઘટપટાદેરપ્રતિપત્તેરિતિ
ભાવઃ । એવં વિમર્શસ્ય વિપરીતપ્રતિભાને નિમિત્તમાહ - માયેત્યાદિ । માયા
ચમત્કૃતિમવાપ્ય જડઃ સન્ વિમર્શ એવ વિપરીતરૂપો ભવતીત્યર્થઃ । ન
ક્વચિન્માયા વિદ્યાનામતત્ત્વ । વિમર્શ એવેદન્તૌલ્વણ્યેન
સંભાસમાનામાયેત્યુચ્યતે સ એવાહંતૌલ્બણ્યેન ભાસમાનો વિદ્યેતિ
વ્યપદિશ્યત ઇતિ વેદિતવ્યમ્

પ્. ૬૭)
ઇચ્છાદ્વયાન્તરિતમાનયુગે યવર્ગે
સ્વાપ્ને જડા ખલુ દશા સમવેક્ષણીયા ।
માતૃત્વમત્ર મનસો હિ લકારમૂર્તેઃ
સ્વપ્નો હિ માનસિકસંસરણં પ્રસિદ્ધમ્

ઇદાનીમિચ્છામાત્રસંસારસ્ય સુષુપ્તેરનન્તરં જ્ઞાનક્રિયાસંસારયોઃ
સ્વપ્નજાગ્રતોર્મધ્યેવિસર્ગપ્રકરણત્વાત્ ક્રિયાપ્રાધાન્યેન યદ્યપિ જાગ્રતઃ
પ્રથમવિવેકૌચિત્યં તથાસ્યોત્પત્તિક્રિયાસૃષ્ટ્યા જ્ઞાનસ્ય પ્રથમત્વાત્
જ્ઞાનસંસારસ્ય સ્વપ્નસ્ય પ્રથમં વિવેકમાચરમાણ ઈષત્સઙ્ગોચરૂપાં
સ્વપ્નદશામીષત્સઙ્કોચવતિ યવર્ગે નિરૂપયતિ -
ઇચ્છેતિ । ઇચ્છાદ્વયાન્તરિતમાનયુગે સ્વરપદપ્રક્રિયાનુસારેણ
ઇકારોકારસઙ્કોચરૂપયોઃ યકારવકારયોઃ જડાજડેચ્છાત્વમ્ તેન
ઇચ્છાદ્વયેન અન્તરિતં મધ્યેકૃતં માનયુગમ્ ।
ઋકારઌકારસઙ્કોચરૂપરેફલકારાત્મકં ક્રિયાજ્ઞાનરૂપં
પ્રમાણયુગં યત્ર તસ્મિન્ યવર્ગે જડા સ્વાપ્ને દશા જીવસંબન્ધિની
ભેદસ્વપ્નદશા સમવેક્ષણીયા ખલુ યવર્ગસ્વપ્નદશયો
રીષત્સઙ્કોચરૂપયોઃ સાદૃશ્યયોગાદિતિ ભાવઃ । અત્ર સ્વપ્ને લકારમૂર્તેર્મનસ
એવ પ્રમાતૃત્વમ્ । લકારઃ ખલુ જ્ઞાનપ્રમાણસ્થાનીયઃ । અન્તઃકરણસંસારે
સ્વપ્ને જ્ઞાનરૂપે પ્રમાણં મન એવ ન તુ શ્રોત્રાદયો ન તુ
સ્વતન્ત્રાણીન્દ્રિયાણ્યેવ નિજનિજેષુ વિષયેષુ પ્રવર્તન્ત ઇત્યનુભવઃ । મનસઃ કિં
સ્વરૂપં વેત્યત આહ શ્રોત્રાદીનાં બહીરૂપમાન્તરંરૂપં ચેતિ રૂપદ્વયં
યથા(દા) શ્રોત્રાદયો બહિર્નિમીલિતા અન્તઃ પ્રવર્તન્તે તથા(દા)
શ્રોત્રાદીનામેવ તથાન્તરં રૂપં મન ઇત્યુચ્યતે યદા બહિરુન્મીલિતાઃ પ્રવર્તન્તે
તદાનીં શ્રોત્રાદિવ્યવહાર ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । અન્તઃ શ્રોત્રાદીનામન્તઃ પદે મન ઇતિ
વ્યાવહારાત્ । જ્ઞાનેન્દ્રિયસ્થાનીયો લકારો મન એવ એવં કર્મેન્દ્રિયસ્થાનીયો
રેફો બુદ્ધિઃ કર્મેન્દ્રિયાણામપ્યાન્તરરૂપં બુદ્ધિરિત્યવગન્તવ્યમ્ । સ્વપ્ને
મનસ એવ પ્રમાત્રાદિત્રિપુટીભાવપરિગ્રહચમત્કારેણ સંસરણં ન તુ
તાત્વિકદેહરૂપસ્ય પ્રમાતુઃ તથાત્વે સ્વપ્નાનુભૂતાનામર્થાનાં જાગ્રતિ
સમ્પાતપ્રસક્તેઃ । અતો મનસ એવ મહાશક્તેર્વિમર્શસ્ય ત્રિપુટીરૂપેણ સ્વપ્ને
વિલસનં તસ્યૈવ મનસો બહિરપિ શ્રોત્રાદિરૂપસ્ય વિષયાકારેણ વિલસનમિતિ
જગતો ન કુત્રાપિ બહિરન્તર્વા વિમર્શાદન્યતઃ પરમાણ્વાદેઃ સિદ્ધિરિતિ
ગુરુકઠાક્ષનિરસ્તમાયાન્ધકારાણાં સમ્પ્રતિપન્નમ્ । સ્વપ્ન સંસારસ્ય
તત્ત્વિકદેહપ્રમાતૃકર્તૃકત્વે જાગ્રતિ તત્સમ્પાદૌચિત્યાત્તત્સંપાતસ્યાદર્શનાત્
સ્વપ્નો મનોવિલાસ ઇતિ લૌકિકસ્યાપિ સમ્પ્રતિપન્નમિતિ તદપેક્ષયા સ્વપ્ને
નિર્વિવાદં મનસ એવ પ્રમાતૃત્વમિતિ તથોક્તં
તામેવલૌકિકસમ્પ્રતિપત્તિમુદ્ઘાટયતિ - સ્વપ્નો હીતિ

પ્. ૬૮)
સ્વસ્યૈવ શક્તિરવમર્શમયી સ્વગર્ભે
ગ્રસ્તસ્તયૈવ મનસા વપુરાદિમૂર્ત્યા ।
આત્માસ્વરશ્મિપટલસ્થગિતોઽર્યમેવ
નાભતિ કિઞ્ચિદપિ કઞ્ચુકપઞ્ચકાન્તઃ

ઇદાનીં ચિત્તત્ત્વસ્યાત્મનઃ સ્વાન્તઃસ્થયૈવ વિમર્શપર્યાયયા મનઃ
શક્ત્યા(ક્તૌ) દેહાદ્યન્તઃપ્રપઞ્ચસ્ય
પૃથિવ્યાદિબાહ્યપ્રપઞ્ચરૂપિણ્યા(ણ્યાં) સંવરણચમત્કારં
વ્યુત્યાદયતિ -
સ્વસ્યૈવેત્યાદિ । અવમર્શમયી વિમર્શરૂપિણી શક્તિઃ સ્વસ્યૈવ ।
સ્વસમ્બન્ધિન્યેવ । અસ્યાઃ સ્થિતિરપિ સ્વગર્ભે । ધર્મત્વાત્ મનસા મનોરૂપિણ્યા
તયૈવ વપુરાદિમૂર્ત્યા દેદપૃથિવ્યાદિપ્રપઞ્ચભૂમિકાપરિગ્રાહિણ્યા ગ્રસ્તઃ
વ્યાપ્તઃ । અનેન પ્રપઞ્ચેન અહંકવલિત ઇતિ વિમર્શ્યૈવ
વિપરીતપ્રતીતિચમત્કારભાવાદ્ભ્રસનચમત્ક્રિયાવિષયઃ ન તુ પરમાર્થતો
ગ્રસ્તઃ । વિદ્યોદયાનન્તરં સ્વરૂપપર્યાલોચનાયાં સ્વસ્ય પ્રપઞ્ચેન
કબલનં વિમર્શચમત્કારમાત્રે પર્યવસ્યતીતિ સ્વધર્મવિલાસ સ્તેન કથં
સ્વસ્યાવરણમિત્યેતદુપમામુખેન સમર્થયતિસ્વરશ્મીતિ । સ્વરશ્મિપટલેન
સ્થગિતઃ છન્ન અર્યમા સૂર્ય ઇવ કશ્ચુકપઞ્ચકસ્ય
મનઃશક્તિસમુન્મિષિતપરિચ્છિન્નસઙ્કલ્પરૂપવેદ્યાદિપઞ્ચાઙ્ગપદાત્મનઃ
। અતઃ વ્યાપ્યકક્ષ્યાયાં સ્થિત ઇત્યર્થઃ । નાભાતિ ન પ્રભાતિ । યથા સૂર્યઃ
સ્વરશ્મિપટલેનૈવાચ્છાદિતો ન દૃગ્વિષયબિમ્બઃ તથાયમપ્યાત્મા
સ્વશક્તિવિલાસેન । અત એવ સ્વરશ્મિચક્રરૂપેણ પ્રપઞ્ચેન
ચ્છન્નોન્તર્હિતચિદાત્મકમૂલરૂપ ઇત્યુપપન્નમિતિ ભાવઃ

પ્. ૬૯)
આત્માન્વિતં વપુરહઙ્કૃતિ ધીમનાંસિ
ત્રીણ્યાન્તરાણિ કરણાનિ પદં પ્રમાતુઃ ।
એતન્મનોવિલસિતં યદિ પઞ્ચરૂપં
માયાપદં પદમિદં પ્રકૃતેસ્તુ સાક્ષાત્

અથ વિસર્ગવ્યાપ્તિવિષયતયા સમ્ભાવિતપઞ્ચાઙ્ગકસ્ય સ્વપ્નપદસ્ય
સંસ્થાનમુપદર્શયન્ વક્ષ્યમાણપ્રકૃતેઃ
સંસારપદાદન્યભેદમુપપાદયતિ -
આત્મેત્યાદિ । આત્માન્વિતં વપુઃ આત્મના સહ પરિગણિતં વપુઃ ।
અહઙ્કૃતિધીમનાંસિ અહઙ્કારબુદ્ધિમનોરૂપાણિ । ત્રીણ્યાન્તરાણિ કરણાનિ ।
સમ્ભૂય પઞ્ચાઙ્ગકમ્ સ્વપ્નરૂપં પ્રમાતુઃ પદં પદમિત્યસ્મિન્નર્થે
પ્રમાતુરાત્મન એવ સ્વામ્યમુક્તમ્ । અસ્ય
પદસ્યાત્મશક્તિમનોવિલાસરૂપત્વાદાત્મવિલાસરૂપત્વમર્થાત્સિદ્ધમિતિ જાગ્રતિ
માનસિકસંસારૂપં પ્રકૃતિપદં વક્ષ્યમાણપવર્ગરૂપમ્ । તત્રાપ્યાત્મા
વપુઃ પર્યાયપ્રકૃતિઃ અહઙ્કારાદ્યન્તઃકરણત્રયમિતિ પઞ્ચાઙ્ગં પદમ્ ।
તથા ચ પ્રકૃતિપદાત્ સ્વપ્નપદસ્ય કો ભેદ - ઇત્યત્રાહ એતદિત્યાદિ ।
એતત્પઞ્ચરૂપં પદં મનોવિલસિતમ્ । યદિ મનસ એવ તાત્ત્વિકદેહે
પ્રમાતૃનિર્વ્યપેક્ષસ્ય યદિ વિલસિતં તદાનીં સ્વપ્નપર્યાયં માયાપદં
ભવતિ સાક્ષાચ્ચેદહમેવં સ્મરામીતિ જાગ્રત્પ્રકૃતિરૂપ પ્રમાતૃમૂલં ચેત્
પ્રકૃતેઃ - પદં ભવતીતિ ભાવઃ

પ્. ૭૦)
માયાપદે સ્વમન એવ શરીરતાભા-
ગિત્યાદિશન્ત્યણુવિદોઽત્ર વકારગર્ભે ।
તદ્બાહ્યતોઽપિ ચ લકારમનુસ્મરન્તઃ
પઞ્ચાઙ્ગકં પદમિદં ચતુરઙ્ગમેવ

નનુ સ્વપ્નપદં વિસર્ગવ્યાપ્તિવિષયતયા પઞ્ચાઙ્ગકમિત્યુક્તમ્ । તત્ર
યકારાદિવકારાન્તાશ્ચત્વારો વર્ણાઃ
જડાજડેચ્છાપ્રમાણદ્વયાજ્જડેચ્છાસ્થાનીયવિસર્ગપ્રમાતૃસ્થાનં વર્ણો
ન શ્રૂયતે વહિશ્ચ ન દૃશ્યતે । તત્કથમસ્ય પદસ્ય પઞ્ચાઙ્ગત્વમિત્યત્રાહ
-
માયેત્યાદિ । અણિવિદો મન્ત્રવિદઃ । માયાપદે સ્વપ્નપદે । ભેદવિમર્શો
માયાભેદ વિમર્શસ્ય સ્વપ્ન એવ પ્રથમાભિવ્યક્તિસ્થલમિતિ સ્વપ્નપદે
માયાપદમિતિ ચ વ્યવહારઃ । તત્ર પદે મન એવ કાલરૂપઃ શરીરતાભાક્
દેહપ્રમાતૃભાવભાક્ । મનોવ્યતિરેકેણ સ્વપ્ને વ્યવહર્તા દેહો નાસ્તીતિ
પ્રાક્પ્રતિપાદિતમ્ । અતો મનસ એવ દેહત્વમિત્યાદિશન્તિ । કુર્વન્તર ?
(અત્ર)રવકારગર્ભે વકારસ્યાન્તઃ યકારાનન્તરપદ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્બાહ્યતોઽપિ ચ વકારાત્પૂર્વપ્દે ચ લકારમનુસ્મરન્તઃ અનુયોજયન્તઃ । મનઃ
સ્થાનીયસ્ય વિયોજને મન એવ દેહત્વં પ્રાપ્તમિતિ પ્રતીયતે । અતસ્તથાયોજનેન
સમ્પ્રદાયપ્રવર્તનમેવોપદેશ ઇતિ ભાવઃ । વકારાત્પૂર્વપદે
બાહ્યત્વેનાભિમતે મનઃસ્થાનીયો લકારોઽનુસન્ધેયઃ । વકારાત્પરપદે
આન્તરત્વેનાભિમતે દેહસ્થાનીયસ્ય લકારસ્ય સન્નિવેશ ઇતિ । નનુ વિસર્ગવ્યાપ્તિપદે
વિસર્ગપ્રમાતૃરૂપસ્ય દેહસ્ય કથમાત્મસ્થાનિયસ્ય વકારસ્ય ગર્ભે
સન્નિવેશ ઇત્યત્રોચ્યતે - સ્વપ્નપદે વિસર્ગસ્ય સ્થિતિર્બિન્દુગર્ભ એવ તથાપિ
વિન્દોર્વિસર્ગેણાવ્યાપ્તિપ્રતીતિઃ । અત એવ સ્વપ્નસ્ય ચિદચિદ્વ્યાપ્તિપ્રદેશે
વિસર્ગપ્રમાતૃરૂપસ્ય દેહસ્ય કથમાત્મસ્થાનિયસ્ય વકારસ્ય ગર્ભે
સન્નિવેશ ઇત્યસઙ્કેતસ્થાનતયા મિશ્રાદ્વયં વક્ષ્યતિ । જાગ્રતિ તુ
વિસર્ગપ્રમાતુર્બિન્દુબહિર્ભાગસન્નિવેશઃ । અત એવ તસ્યાશુદ્ધતા વક્ષ્યતે ।
દેહસ્યાત્માન્તર્ગત્વેન અન્તઃકરણત્રયસ્યાત્માન્તર્ગતત્વમનુમેયમ્ ।
તદ્બહિર્ગતત્વસન્નિવેશસ્તદ્વ્યાપ્તિપ્રતિપત્ત્યપેક્ષયોપપદ્યત ઇતિ નિરવદ્યમ્ ।
નન્વેતત્પદં પઞ્ચાઙ્ગકમુક્તમ્ તથા ચેચ્ચતુરઙ્ગકેણ શવર્ગેણ સહ
અષ્ટકોણે કથં સમસઙ્ખ્યયા સન્નિવેશમર્હતિ । અથાસ્ય ચતુરઙ્ગત્વે
વિસર્ગવ્યાપ્તિર્ન સઙ્ગચ્છત ઇત્યત્રાહ - પઞ્ચાઙ્ગકમિત્યાદિ । વકારસ્ય
બહિરેવ લકારસન્નિવેશે ચતુરઙ્ગમેવ સત્સામ્પ્રદાયિકેન વકારગર્ભે
લકારગર્ભસન્નિવેશરહસ્યેન પઞ્ચાઙ્ગકં ચેતિ વિશેષજ્ઞૈઃ સમ્પ્રતિપદ્યતે
ઇતિ વિજ્ઞેયમ્

પ્. ૭૧)
પૃથ્વી લકાર ઇહ દેહમયી સ્વધામા
કર્તૃજ્ઞતેસ્ય મરુદગ્નિમયૌ યરેફૌ ।
વ્યાપ્યે તયોઃ ક્ષિતિજલૌ(લે) વિકૃતે લવૌ ચ
સ્વાત્મસ્થિતસ્ય વપુષઃ કરણાનિ ગર્ભે

ઉક્તમર્યાદયા વિસર્ગવ્યાપ્યાભિમાને પઞ્ચાઙ્ગસ્ય સ્વપ્નપદસ્યાઙ્ગેષુ
વર્ણેષુ પશુપદત્વાત્પૃથિવ્યાદીનાં વ્યુત્ક્રમેણ સન્નિવેશં દર્શયતિ -
પૃથ્વીત્યાદિ । ઇહ સ્વપ્નપદે લકારઃ વકારાન્તર્વર્તિલકારઃ
સ્વધામાઽન્યસ્મિન્પદયાકાશસ્થાનં પ્રાપ્તા દેહરૂપિણી પૃથ્વી । અસ્ય
પૃથ્વીરૂપસ્ય દેહસ્ય વિસર્ગપ્રમાતુઃ । મરુદગ્નિમયૌ વાયવગ્નિરૂપૌ યરેફૌ
। કર્તૃજ્ઞતે ક્રિઅયજ્ઞાનકરણે વિદ્યાપ્તિપદે સલિલજડાગ્નિરૂપે યત્તત્ત્વદ્વયં
તદિદાનીં વ્યુત્ક્રમપદે વાયુજડાગ્નિસ્થાનં યકારરેફરૂપેણ ઉપલક્ષિતમ્ ।
પૃથિવ્યાત્મનો દેહપ્રમાતુઃ ચિદ્વ્યાપ્તૌ સાધનભૂતં
ક્રિયાજ્ઞાનકરણદ્વયં ભવતીતિ ભાવઃ । ક્રિયાત્મનો દેહસ્ય પ્રમાતૃત્વાત્
તત્સાધનમપિ ક્રિયાપ્રધાનં ભવતીતિ વિજ્ઞેયમ્ । વકારાત્પૂર્વો લકારઃ
વકાર(રાત્પર)શ્ચ લકારસ્તયોર્યકારરેફરૂપવાયયગ્ન્યોઃ વ્યાપ્યે
વિકૃતે વિકૃતિમાપન્ને । પ્રકૃત્યા વાયવાકાશરૂપયોસ્તત્ત્વયોઃ
ક્ષિતિજલભાગૌ (વિ)વકારક્ષિતિજલૌ(લે) । એવં સ્વાત્મસ્થિતસ્ય
વપુષઃ આત્મસ્થાનીયવકારગર્ભે સ્થિતસ્ય દેહસ્ય વિસર્ગપ્રમાતુઃ ગર્ભે
કરણાનિ । ભવન્તીતિ શેષઃ । વિસર્ગસ્ય સ્વવ્યાપ્તિપદે ચિત્પદાવચ્છેદનિયમાત્
આકાશાદિરૂપસ્ય વિસર્ગપદસ્ય સંસ્થાનવિશેષેણૈવ ચિદન(વ)ચ્છેદો
ગમ્યતે । વિસર્ગપ્રમાતૃસાધનાભ્યાં વાયવગ્નિભ્યાં
પૃથિવીજલયોરુચ્છેદો ન સિધ્યતિ । વાયુના જલસ્યોચ્છેદઃ અગ્નિના પૃથિવ્યા
ઉચ્છેદઃ સમ્ભવતિ । વાયુના પૃથિવ્યુચ્છેદોઽગ્નિના જલસ્યોચ્છેદો ન
સમ્ભાવ્યત ઇતિ

પ્. ૭૩)
મગ્નઃ પુમાન્વપુષિ ચિત્તમહંક્રિયાયાં
બુદ્ધૌ જડાંશજઠરેઽપ્યજડસ્તદંશઃ ।
ઇત્થં પ્રમાતરિ જડાંશગતાઽજડાંશે
જ્ઞાનક્રિયાન્તરવભાતિ મહાનજાણ્ડઃ

ઇદાનીમાત્મનઃ સ્વગર્ભસ્થેનૈવ દેહાદિના વ્યાપ્તિં નિરૂપયન્
મનોબુદ્ધિરૂપસ્ય વિમર્શસ્ય દેહાહઙ્કારરૂપાન્તર્જગદુદ્વમનાનન્તરં
બાહ્યજગદુદ્વમનચમત્કારં દર્શયતિ -
મગ્ન ઇત્યાદિ । પુમાનાત્મા વકારરૂપઃ । વપુષિ લકારરૂપે । મગ્નો ભવતીતિ
શેષઃ । ચિત્તં પૂર્વલકારરૂપં મનઃ । અહં ક્રિયાયાં યકારરૂપે અહઙ્કારે
મગ્ન ઇત્યન્વયઃ । બુદ્ધૌ જડાંશજઠરે । અજડસ્તદંશઃ મગ્ન ઇત્યન્વયઃ ।
બુદ્ધેરગ્નિત્વં જડાઽજડરૂપત્વં ચ પ્રતિપાદિતમ્ । નનુ વાયુનાહઙ્કારેણ
પૃથિવીરૂપસ્ય ચિત્તસ્ય કબલનમ્ અગ્નિરૂપયા બુદ્ધ્યા જલરૂપસ્યાત્મનઃ
કબલનં પૂર્વસૂત્રેણોન્મીલિતમ્ । ઇદાનીમાત્મનો દેહેન કબલનં કથમિતિ ચેત્
ઉચ્યતે । જ્ઞાનક્રિયારૂપં કરણદ્વયં પ્રમાતુરઙ્ગમેવ । તત્કબલનં
ફલતઃ પ્રમાતૃકબલનમેવેતિ ન વિરોધઃ । ઇત્થમુક્તનિમજ્જનપક્રિયયા ।
પ્રમાતરિ વકારરૂપે પ્રમાતરિ । જડાંશગતાઽજડાંશે
વિસર્ગતદઙ્ગનિમગ્નસ્વાત્મસ્વકીયાઙ્ગે સતિ જ્ઞાનક્રિયાન્તઃ
મનોબુદ્ધિગર્ભાત્ । મનોબુદ્ધિરૂપવિમર્શગર્ભાદિત્યર્થઃ । મહાન્ અતિવિતતઃ ।
અજાણ્ડો બ્રહ્માણ્ડઃ । અવભાતિ નિર્ગચ્છતિ । વિમર્શઃ સ્વગર્ભાદન્તઃ
પ્રપઞ્ચોન્મીલનાનન્તરં બાહ્યપ્રપઞ્ચમુદ્વમતીતિ ભાવઃ । સ્વપ્નપદે
બ્રહ્માણ્ડસ્ય પિણ્ડાણ્ડં કારણમિતિલૌકિકસ્યાપિ સમ્પ્રત્યયઃ । જાગ્રતિ તુ
બ્રહ્માણ્ડઃ પિણ્ડાણ્ડસ્ય કારણમિતિ દક્ષિણમાર્ગલૌકિકપ્રતીતિઃ ।
વામમાર્ગસ્ય યોગિનસ્તુ તત્ર પિણ્ડાણ્ડ એવ બ્રહ્માણ્ડકારણમિતિ નિશ્ચયઃ
સિદ્ધદર્શને । યામલે તુ તયોરન્યોન્યકાર્યકારણત્વં યૌગપદ્યસિદ્ધેરિતિ
શક્ત્યાત્મનોઃ પિણ્ડાણ્ડબ્રહ્માણ્ડયોરવિનાભાવ ઇતિ । અન્તઃ પદે
પિણ્ડાણ્ડાઙ્ગં બ્રહ્માણ્ડમિતિ બહિઃ પદે બ્રહ્માણ્ડાઙ્ગં પિણ્ડાણ્ડમિતિ
સમવિવેકઃ

પ્. ૭૪)
પિણ્ડાણ્ડમૂલમપિ મૂલમિવાસ્ય ભાતિ
બ્રહ્માણ્ડમન્તરમપિ બાહ્યમિવાસ્ય ચિત્રમ્ ।
માયાવિમોહિતદૃશા તદણુર્નિરીક્ષ્ય
સ્વાઙ્ગાનિ પઞ્ચ કલયત્યણુશક્તિકાનિ

ઇદાનીં પશોઃ સ્વસ્વરૂપભૂતાત્ પિણ્ડાણ્ડાદેવોદિતસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય
દર્શનેન યોઽયં વિપરીતપ્રતીતિરૂપવિમર્શવિલાસ સ્તં વિવૃણોતિ -
પિણ્ડાણ્દેતિ । બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડાણ્ડમૂલમપિ સ્વપ્નેઽપિ દેહાભિમાનિનઃ વિવાદં
મનોમૂલત્વાત્પિણ્ડાણ્ડમૂલકમપિ અસ્ય પિણ્ડાણ્ડસ્ય સ્વયં મૂલમિવ ભાતિ ।
અસ્ય પિણ્ડાણ્ડસ્ય અન્તરેઽપિ મનોનિષ્ઠત્વાદન્તઃસ્થમપિ બાહ્યમિવ ભાતિ ।
ચિત્રમદ્ભુતમ્ । સ્વાન્તઃસ્થસ્ય સ્વવ્યાપકત્વેન પ્રતીતેર્દ્ભુતત્વાત્ । અણુઃ
સઙ્કુચિતપ્રમાતા । તત્તદેવંવિધં બ્રહાણ્ડમ્ । માયાવિમોહિતદૃશા
માયાચમત્કારપરિગ્રહેણ વિમોહિતયા વિકૃતિં ગતયા દૃશા ।
દૃગ્વિમર્શેન નિરીક્ષ્ય । પઞ્ચ પિણ્ડાણ્ડસ્થાનાનિ દેહાદીનિ । સ્વાઙ્ગાનિ ।
અણુશક્તિકાનિ બ્રહ્માણ્ડાપેક્ષયા અત્યલ્પસારાણિ । કલયતિ । મનુતે

પ્. ૭૫)
સઙ્કૢપ્તવાયુશિખિભૂજલખાપકર્ષા
બન્ધાઃ સ્યુરન્તરણુકસ્ય કલાપ્યવિદ્યા ।
રાગશ્ચ કાલનિયતી ઇતિ કઞ્ચુકાસ્તે
માયાત્મનઃ પ્રથમકઞ્ચુકતા સુષુપ્તેઃ

ઇદાનીં પશોઃ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકબ્રહ્માણ્ડાઙ્ગદર્શનેન
સંકુચિતભૂતાત્મકસ્વસ્વરૂપપિણ્ડાણ્ડાઙ્ગાનામપકર્ષસઙ્કલ્પા એવ
અન્તર્બન્ધાઃ કલાદિશબ્દવ્યવહ્રિયમાણાઃ ષટ્કઞ્ચુકા ભવન્તીત્યાહ -
સઙ્કૃપ્તેતિ । સઙ્કૢપ્તવાયુશિખિભૂજલખાપકર્ષાઃ । સઙ્કૢપ્તાઃ
સઙ્કલ્પિતાઃ વાયવાદ્યપકર્ષાઃ
યકારરેફલકારવકારલકારસ્થાનકવાયવાગ્નિક્ષિતિજલાકાશસઙ્કોચાઃ ।
અણુકસ્ય પરિચ્છિન્નપ્રમાતુઃ । અન્તર્બન્ધાઃ સ્યુઃ । સઙ્કલ્પાનાં
પશોરન્તર્હૃદયેઽવસ્થાનાત્ પ્રપઞ્ચવ્યાપ્તિલક્ષણબન્ધમૂલત્વાચ્ચ
અન્તર્બન્ધત્વમ્ । સ્વસઙ્કલ્પવશાદ્ બદ્ધ ઇતિ પ્રસિદ્ધેઃ । તેષાં
સઙ્કલ્પરૂપબન્ધાનાં યકારસ્થાનકવાયવાદિક્રમેણ
સિદ્ધસમ્પ્રદાયપ્રસિદ્ધકલાદિષટ્કઞ્ચુકરૂપતાં ક્રમેણાનુદિશતિ -
કલેત્યાદિ । યકારસ્થાનકવાયુસઙ્કોચ સઙ્કલ્પઃ કલા નામ કઞ્ચુકો ભવતિ ।
રેફસ્થાનકાગ્નિસઙ્કોચ સઙ્કલ્પઃ અવિદ્યા નામ કઞ્ચુકો ભવતીતિ ।
લકારસ્થાનકપૃથ્વીસઙ્કોચ સઙ્કલ્પો રાગ ઇતિ કઞ્ચુકો ભવતિ ।
વકારસ્થાનકજલસઙ્કોચઃ સઙ્કલ્પઃ કાલો નામ કઞ્ચુકો ભવતિ ।
લકારસ્થાનકાઽકાશસઙ્કોચઃ સઙ્કલ્પો નિયતિર્નામ કઞ્ચુકો ભવતિ ।
અપરિચ્છિન્નપ્રમાતૃપદે સર્વકર્તૃત્વસ્ય વાયોઃ પશુપદે
સઙ્કોચાત્કલામાત્રકર્તૃત્વમિતિ કલા સર્વજ્ઞત્વસ્યાગ્નેર્વિદ્યારૂપસ્ય
સઙ્કોચાદ્વૈપરીત્યે અવિદ્યાત્વમ્ પૂર્ણત્વશક્તેઃ પૃથિવ્યાઃ સઙ્કોચે
મમેદમાશાસ્યમિતિ સ્પૃહાપર્યાયરાગોદયાદ્રાગત્વમ્ નિત્યત્વશક્તેઃ સલિલસ્ય
સઙ્કોચે અનિત્યતાકલનાત્કાલત્વમ્ વ્યાપકત્વશક્તેરાકાશસ્ય સઙ્કોચે
અત્રૈવાહમિતિ દેશનિયમાન્નિયતિત્વમિતિ કલાદીનામુપપત્તિઃ । નનુ કઞ્ચુકાઃ
ષડિતિપ્રસિદ્ધિસ્તત્ર માયા પ્રથમેતિ શ્રૂયતે તસ્યાઃ કથં નાત્ર વિવેક ઇત્યત્રાહ
- માયાત્મન ઇતિ । યોઽયં પઞ્ચકઞ્ચુકરૂપાત્સ્વપ્નાત્પૂર્વભાવિની
તત્કારણરૂપભૂતા જડસુષુપ્તિઃ । સૈવ માયાભેદસંસારસ્ય મૂલરૂપત્વાત્
તસ્યા માયાત્મનઃ સુષુપ્તેઃ પ્રથમકઞ્ચુકતા ક્ષકારાદિ કકારાન્તવર્ણાઃ
શિવાદિક્ષિત્યન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપા ઇતિ સામ્પ્રદાયિકી પ્રસિદ્ધિઃ । તે ચ વર્ણા
દ્વિરૂપેણ લકારેણ સહ પઞ્ચત્રિંશકેન ષકારક્ષકારયોરેકવર્ણત્વેન
સમ્પ્રદાયે સમ્પ્રતિપન્નત્વાત્ । તતઃ સ્વરવર્ગસ્ય
માયાતત્ત્વરૂપસ્યાન્તઃસ્થઃવર્ગમૂલે સન્નિવેશે વર્ણેષુ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસ્થિતિ
રવિસંવાદિની । સ્વર ખણ્ડઃ ખલુ વ્યાપકખણ્ડસ્ય મૂલમ્ ।
યવર્ગરૂપભેદસ્વપ્નબીજત્વાચ્છવર્ગરૂપા-ભેદસ્વપ્નવિશ્રાન્તિપદત્વાચ્ચ
। ઉત્પત્ત્યપેક્ષયા જ્ઞાનસ્ય પ્રાધાન્યં પ્રતીત્યપેક્ષયા ક્રિયાયાઃ
પ્રાધાન્યમિતિજ્ઞાનક્રિયાસંસારરૂપયોઃ સ્વપ્નજાગ્રતોર્મધ્યે સર્વકારણસ્ય
સુષુપ્તેઃ સ્વરવર્ગરૂપસ્ય સન્નિવેશ ઇતિ સ્વરવર્ગે સ્વપ્નવાસનારૂપયકારો
માયાતત્ત્વસ્થાનમિતિ વિવેકઃ

પ્. ૭૬)
કર્તૃત્વશક્તિરનિલઃ સકલજ્ઞતાગ્નિ-
ર્ભૂઃ પૂર્ણતાઽવિલયતામ્બુ વિયદ્વિભુત્વમ્ ।
પઞ્ચાપિ શક્તય ઇમા વિતતાઃ સ્વરૂપં
શમ્ભોર્ભવન્ત્યપિ ચ સઙ્કુચિતાઃ પશોસ્તુ

ઇદાનીં યકારાદિસ્થાનાનાં વાયવાદીનાં ભૂતાનાં પૂર્ણાપૂર્ણતયા
જીવશિવસ્વરૂપકર્તૃત્વાદિપઞ્ચશક્તિત્ત્વં વ્યુત્પાદયતિ -
કર્તૃત્વેતિ । અનિલઃ શિવસ્ય સર્વકર્તૃત્વશક્તિઃ । અગ્નિઃ સર્વજ્ઞતાશક્તિઃ । ભૂઃ
- પૂર્ણતાશક્તિઃ । અમ્બુ - અવિલયતા નિત્યત્વશક્તિઃ । વિયદાકાશઃ -
વિભુત્વં વ્યાપકત્વશક્તિઃ । ઇમાઃ પઞ્ચાપિ શક્તયઃ નિરતાઃ પૂર્ણાઃ
શમ્ભોઃ સ્વરૂપં ભવન્તિ । સઙ્કુચિતાસ્તુ પશોઃ સ્વરૂપં ભવન્તિ । સર્વસ્યાઃ
ક્રિયાયાઃ સ્પન્દરૂપત્વાત્ સ્પન્દસ્ય વાયુધર્મત્વાદ્બાયોઃ કર્તૃત્વશક્તિતા ।
જ્ઞાનસ્ય ભાસનરૂપત્વાત્ ભાસનસ્ય તેજોધર્મત્વાદ્વહ્નેર્જ્ઞત્વશક્તિતા ।
સમ્પન્નતાપર્યાયસ્ય પૂર્ણત્વસ્ય
સકલભોગ્યવસ્તુમૂલત્વાત્સકલભોગ્યવસ્તૂનાં પૃથિવીમૂલત્વાત્ પૃથિવ્યાઃ
પૂર્ણત્વશક્તિતા । નિત્યત્વસ્યાઽપ્યાયનાવિચ્છેદમૂલત્વાદાપ્યાયનસ્ય
નિત્યત્વશક્તિત્વમ્ । વિભુત્વસ્ય વ્યાપ્તિમૂલત્વા
દ્વ્યાપ્તેરાકાશધર્મત્વાદાકાશસ્ય વિભુત્વશક્તિરિતિ વિવેકઃ

પ્. ૭૭)
સ્યાત્પઞ્ચશક્તિમયતા પ્રકૃતિઃ શિવસ્ય
સ્વાન્તર્જગત્કલનમપ્યથ દેહિનસ્તુ ।
બાહ્યે જગત્કલનમેવ ભવેદ્વિભેદઃ
સ્વાભ્યન્તરસ્થજગતોઽપિ વિમોહશક્ત્યા

શિવયોઃ પઞ્ચશક્તિમયત્વે સામાન્યે ભેદકં ધર્મમુત્પાદયતિ -
સ્યાદિતિ । શિવસ્ય પઞ્ચશક્તિમયતા પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ સ્યાત્ । અષ્ટૌ મૂર્તયઃ
શિવસ્યેતિ પ્રસિદ્ધિઃ । તત્ર ચન્દ્રાર્કયોસ્તેજસિ વહ્નાવન્તર્ભાવાદ્યજમાનસ્ય
ચિદાત્મન આકાશે તેજસિ શિવાન્તર્ભાવાત્ બ્રહ્માણ્ડરૂપેણ પરિણતાઃ
પઞ્ચમહાભૂતા એવ શિવસ્ય સ્વરૂપમાકાશપ્રભૂતિકા ઇત્યુપપન્નમ્ । શિવસ્ય
જીવાદ્ભેદકં ધર્મમાહ - સ્વાન્તર્જગત્કલનમિતિ ।
મહાભૂતપરિણામરૂપાણાં જગતાં ભૂર્ભુવાદીનાં
મહાભૂતેષ્વેવાવસ્થાનાત્ તદાત્મનઃ શિવસ્ય સ્વાન્તર્જગત્કલનમેતાવતી
શિવસ્ય પ્રકૃતિઃ । અથ દેહિનસ્તુ । અથ પક્ષાન્તરે । પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાત્
પઞ્ચશક્તિમયસ્યૈવ સતઃ સ્વાભ્યન્તરસ્થજગતઃ પિણ્ડાણ્ડરૂપસ્ય જીવસ્ય ।
પિણ્ડાણ્ડાદેવ બ્રહ્માણ્ડોદયાત્તત્રૈવ તસ્ય સંસ્થાનાત્
સ્વાભ્યન્તરસ્થજગતોઽપીત્યુપપન્નમ્ । વિમોહશક્ત્યા વિપરીતપ્રતીતિરૂપવિમર્શ
શક્ત્યા । બાહ્યે વ્યાપ્તિપદે । યજ્જગત્કલનમ્ જગતામવસ્થાનસઙ્કલ્પઃ । તદેવ
શિવાદ્વિશેષઃ । ભેદકોધર્મઃ । યદા નિજસ્વરૂપં પિણ્ડાણ્ડં
બ્રહ્માણ્ડસ્ય મૂલતયા બ્રહ્માણ્ડાદધિકં મન્યતે । તદા સ્વસ્વરૂપસ્યૈવ
બ્રહાણ્ડત્વે તદુત્તીર્ણત્વે ચ પ્રાપ્તે સતિ વિશ્વમયવિશ્વોત્તીર્ણસ્વભાવં
શિવત્વમેવ શિવસ્ય પ્રાપ્નોતીતિ ભાવઃ

પ્. ૭૮)
અન્તઃસ્થિતસ્ય મનસો ન હિ પૂર્તિયોગ-
શ્ચૈત્યસ્ય તત્કબલિતત્વવિનિશ્ચયાયાઃ ।
તદ્વચ્ચિતેરપિ ન પૂર્તિરતો દશેયં
પક્ષદ્વયે સ્ફુરદપૂર્ત્યભિપૂર્તિયોગા

ઇદાનીં સ્વપ્નસ્ય મિશ્રાધ્વતાપ્રતિપાદનાય તત્ર ચિદચિદ્વ્યાપિસાઙ્કર્યં
દર્શયતિ -
અન્તરિત્યાદિ । મનસઃ । અન્તઃસ્થિતસ્ય ચૈત્યસ્ય । દેહબ્રહ્માણ્ડરૂપસ્ય વેદ્યસ્ય ।
પૂર્તિયોગઃ પૂર્ત્યુપપત્તિઃ । ન હિ । તત્કબલિતત્વવિનિશ્ચયાયાઃ -
તેનોભયવિધેન ચૈત્યેન કબલિતત્વં વ્યાપ્તત્વમ્ તત્ર વિનિશ્ચયઃ
પ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યમ્ યસ્યાઃ સા તથોક્તા । ચિતેરપિ વકારસ્થાનકસ્યાત્મનોઽપિ તદ્વત્
ન । યથા ચૈત્યસ્ય તથેત્યર્થઃ । પૂર્તિઃ ચૈત્યસ્ય ચિદન્તર્ગતત્વે પરમાર્થે
ચિદ્વ્યાપ્તિરેવાસ્તુ । અન્યથા પ્રતિપત્તિદોષેણ પરમાર્થસ્ય ન ખલુ વ્યાહતિરિતિ
નાશઙ્કનીયમ્ । નિર્વિકલ્પપરમાર્થો મૂલવસ્તુ નિર્વિકલ્પવશાદેવ ખલુ
સંસારાધ્યવસાયઃ । ન હિ પારમાર્થિકઃ સંસારઃ ।
અતસ્તત્તત્પ્રતીતિરૂપવિમર્શભાસિતા ભાવા અતાત્ત્વિકત્વેન નાપહ્નવનીયાઃ ।
તથાત્વે સર્વસ્યાપિ સંસારસ્યાપહ્નવીયત્વપ્રસક્તેરિત્યલં
રહસ્યોપદેશાન્તરાયકથાભિઃ અતશ્ચિદચિતોર્વ્યાપ્તિનિર્ણયાનૈકાન્ત્યાત્ । ઇયં
દશા । સ્વપ્નઃ । પક્ષદ્વયે ચિદચિદ્રૂપે પક્ષદ્વયે । સ્ફુરદપૂર્ત્યભિપૂર્તિયોગા
સ્ફુરન્ત્યોરપૂર્ત્યભિપૂર્ત્યોર્યોગઃ સંસૃષ્ટિરસ્યામિતિ સા તથોક્તા

પ્. ૭૯)
અધ્વા ભવેચ્ચિદપકર્ષવશાદશુદ્ધઃ
શુદ્ધસ્ત્વસૌ ભવતિ ચૈત્યપદાપકર્ષાત્ ।
ચિચ્ચૈત્યયોરુપચયાઽપચયાઽવિશેષાન્-
મિશ્રો હિ માયિકપદં ભવતીદમધ્વા

સ્વપ્નસ્યાશુદ્ધાધ્વતાપ્રવચનપ્રસ્થાને સર્વસ્યાપ્યધ્વનઃ સ્વરૂપં
વ્યુત્પાદયતિ -
અધ્વેતિ । ચિદપકર્ષવશાચ્ચૈત્યસ્ય વ્યાપ્ત્યા ચિત્તત્વસ્યાપકર્ષે વ્યાપ્યત્વે પ્રાપ્તે
તદ્વશાત્ । અશુદ્ધઃ અધ્વા ભવતિ । યત્ર યતો વ્યાપ્યત્વાદપકર્ષઃ તદેવ
પદમશુદ્ધાધ્વેતિ વ્યવહ્રિયતે ।
ભેદજાગ્રજ્જડસુષુપ્તિશ્ચાઽશુદ્ધાધ્વેત્યર્થઃ । તત્ર ચૈત્યવ્યાપ્તેરૈકાધિપત્યેન
ચિતો વ્યાપ્યત્વાત્ । અસાવધ્વ ચૈત્યપદાપકર્ષાત્ શુદ્ધો ભવતિ । શુદ્ધ ઇતિ
વ્યવહ્રિયતે । તુર્યપદં શુદ્ધાધ્વા ચિદ્વ્યાપ્તિરૈકાધિપત્યેન ચૈત્યસ્ય
વ્યાપ્યત્વાત્ । ઇદં માયિકપદં સ્વપ્નપદમ્ ચિચ્ચૈત્યયોરુપચયાપચયાવિશેષાત્ ।
ઉપચયો વ્યાપકત્વમ્ । અપચયો વ્યાપ્યત્વમ્ । તયોરવિશેષઃ સામાન્યભાવઃ ।
ચિચ્ચૈત્યયોઃ પ્રત્યેકં વ્યાપ્ય વ્યાપ્તિસામાન્યાત્ મિશ્રો હ્યધ્વા ભવતિ ।
મિશ્રાધ્વેતિ વ્યવહ્રિયતે । વિશ્વસ્ય ચિન્મયત્વપારમાર્થ્યાત્ તદ્વ્યાપ્તિપ્રતીતિરેવ
શુદ્ધિઃ । તદ્વાન શુદ્ધઃ । ચૈત્યવ્યાપ્તેશ્ચમત્કારમાત્રતયા
ચિત્સ્વરૂપાવરકત્વેન મલપર્યાયતાયાં ચૈતવ્યાપ્તિપ્રતીતિરશુદ્ધિઃ ।
તદ્વાનશુદ્ધ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । જાગ્રદાદીનામેવ દશાનાં શિવજીવયોઃ
સઞ્ચરણપર્યાયે પુનઃપુનરભ્યાવૃત્તિવિષયતયા વ્યવહારઃ

પ્. ૮૦)
આત્મા વકારવપુષાણુરુકાર એવ
દેહાત્મનૈવ ખલુ સંસૃતિરસ્ય જન્તોઃ ।
દેહં ચ તાત્ત્વિકમમુષ્ય સુષુપ્તમેવ
સ્વપ્ને તદત્ર મન એવ શરીરતાભાક્

ઇતિ માતૃકાચક્રવિવેકે સ્વપ્નવિવેકસ્તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રકરણમુપસંહરન્ સ્વપ્ને મનસ એવ શરીરત્વમિતિ વિપ્રતિપત્તિવિષયત્વાત્
સવિશેષં પ્રતિપાદયતિ -
આત્મેતિ । અકારાદિરૂપે સુષુપ્તિપદે આત્મસ્થાનીયે ય ઉકારઃ સોઽયમુકારરૂપ
એવાત્મા સ્વપ્નપદે વકારવપુષા વકારરૂપેણ । અણુઃ સઙ્કુચિતઃ । અસ્ય
વકારરૂપસ્ય જન્તોઃ જીવસ્ય । દેહાત્મનૈવ દેહરૂપેણૈવ । સંસૃતિઃ
સંસરણમ્ ખલુ શિવવદ્દેહબન્ધં વિના નિર્મલચિદાકાશરૂપેણ
સંસરણલીલાચમત્કારાનુસન્ધાનં ન સંભવતીતિ ભાવઃ । અતો જીવસ્ય
સંસરણે દેહમવશ્યં સ્વપ્ને મનઃ - કલ્પિતમ્ તાત્ત્વિકં દેહં
સુષુપ્તમેવ નિમીલિતબહિરિન્દ્રિયગ્રામં સચ્છયયાતલં ન જહાતીતિ ભાવઃ ।
તસ્યૈવ સ્વપ્નસંસારિણોઽધિષ્ઠાતૃત્વે સ્વપ્નસમ્ભાવિતાઙ્ગુલિચ્છેદાદેર્જાગ્રતિ
સમ્પાતપ્રસક્તેઃ । યદ્યપિ તાત્ત્વિકસ્યાપિ દેહસ્ય મનોમૂલત્વં તથાપિ
લૌકિકપ્રતીત્યપેક્ષયાઽતાત્ત્વિકં મનઃકૃતમિત્યુક્તમ્ । તત્તસ્માત્કારણાદ્ અત્ર
સ્વપ્ને । મન એવ । પારિશેષ્યાદિતિ ભાવઃ । શરીરતાભાક્ શરીરત્વં ભજતીતિ
સમ્પ્રતિપન્નં લૌકિકસ્યાપીત્યર્થઃ

પ્. ૮૧)
શમ્ભોર્દક્ષિણમક્ષિભૂતવિતતેઃ શોષે યકારઃ પટુ -
ર્નેત્રં મધ્યમમુષ્ય લોકદહને જાગર્તિરેફાક્ષરમ્ ।
વિશ્વાપ્લાવકકર્મઠં પશુપતેર્વામેક્ષણે વાક્ષરં
ત્રૈનેત્રં પદમાદદાતિ જપતામેતત્ત્રયં દેહિનામ્ ॥
સુપ્ત્યા મગ્નસ્ય જલધૌ વિશ્વસ્યોદ્ધૃત્ય ધારણાત્ ।
મન્ત્રવિદ્ભિર્યવર્ગોઽયં ધારણાશક્તિરુચ્યતે

સ્થિતિરિન્દ્રે હિ વિશ્વસ્ય લકારે માનસે તથા ।
તદિન્દ્રાખ્યા લકારસ્ય મન્ત્રવિત્સામ્પ્રદાયિની

વકારં ચ લકારંચ ભિત્વા બુધ્યાતિતીક્ષ્ણયા ।
(વલભિદ્વલભિત્પ્રોક્તો નવલો નામ રાક્ષસઃ )

ભેદપ્રત્યયઘસ્મરૈર્નવરસૈઃ પેયૈર્યકારાત્મકૈ-
?ર્લાકારૈરુપદંશનૈશ્ચ રદનોત્પત્તિક્રિયાયાઃ ફલૈઃ ।
માયાં યે સમુપાસતે કૃતધિયસ્તેષાં યવર્ગસ્થિતં
માયાસ્ફૂર્તિરહસ્યમન્તરચિરાદુદ્યોતતે સ્વાત્મનિ

શિવાનન્દેન મુનિના દેશિકાદેશવર્તિના ।
તૃતીયં માતૃકાચક્રવિવેકે વ્યાકૃતં પદમ્

ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ

અથ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇત્યન્તરીષદિહ સઙ્કુચિતે વિમર્શે
સઙ્કોચમાશ્રયતિ બાહ્યપદે પ્રગાઢમ્ ।
પ્રત્યેકમેવ કલયન્ત્યથ ભાવમેવં
ભૂતાનિ પઞ્ચ જગતો નિયતઃ કલાપઃ

અથ સ્કન્ધાન્તરમારભમાણઃ પૂર્વોત્તરસ્કન્ધયોઃ સમ્બન્ધદર્શનાય
પૂર્વસ્કન્ધપ્રમેયાનુવાદપૂર્વકમુત્તરસ્કન્ધપ્રમેયં પ્રસ્તૌતિ -
ઇતીત્યાદિ । ઇત્યુક્તપ્રકારેણ । અન્તરન્તઃકરણકક્ષ્યાયામ્ । ઇહ સ્વપ્નદશાયામ્ ।
ઈષત્સઙ્કુચિતે વિમર્શે બાહ્યપદે બાહ્યેન્દ્રિયકક્ષ્યાયામ્ । જાગ્રતિ ।
પ્રગાઢમતિમાત્રં સઙ્કોચમાશ્રયતિ । ભૂતાનિ જગતો નિયતઃ કલાપઃ । જગતો
ભૂતપરિણામરૂપત્વાત્ ભૂતાનાં નિયમેન જગત્કલાપત્વમ્ । પ્રત્યેકં
પઞ્ચભાવં કલયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । વિમર્શસ્યાતિસઙ્કોચપદે જાગ્રતિ
ભૂતાનામપ્યતિસઙ્કોચપરિગ્રહાત્ । પૃથિવ્યાદીનામેકૈકસ્ય
પૃથિવ્યાદિપઞ્ચરૂપત્વેનાતિસઙ્કોચઃ । પશુપ્રમાતૃપદસ્ય સલિલસ્ય
પુરુષપ્રકૃત્યાદિરૂપેણ પઞ્ચભૂતાત્મતયાતિસઙ્કોચઃ ।
પશુપ્રમાતૃજ્ઞાનેન્દ્રિયપદાયાઃ પૃથિવ્યાઃ શ્રોત્રત્વગાદિરૂપેણ
પઞ્ચભૂતાત્મતયાતિસઙ્કોચઃ ।
પશુપ્રમાતૃકર્મેન્દ્રિયપદસ્યાગ્નેર્વાક્પાણ્યાદિરૂપેણ
પઞ્ચભૂતાત્મતયાતિસઙ્કોચઃ । પશુપ્રમાતૃજ્ઞેયવેદ્યપદસ્ય વાયોઃ
શબ્દસ્પર્શાદિરૂપેણ પઞ્ચભૂતાત્મતયાતિસઙ્કોચઃ । પશુપ્રમાતુઃ
કાર્યવેદ્યરૂપસ્યાકાશસ્યાકાશવાયવાદિરૂપેણ પઞ્ચભૂતાત્મતયાતિ
સઙ્કોચઃ । અત્રાયમર્થો ગમ્યતે - ભૂતાનાં પ્રત્યેકંપઞ્ચભૂતાત્મતયા
વિલસનં સ્વભાવઃ સુષુપ્તિસ્વપ્નયોરપિ સઙ્કોચાવિષયત્વાન્નોન્મિષતિ ।
જાગ્રત્યતિસઙ્કોચપદે તુ સમુન્મિષતીતિ । એતેન ભૂતાનામપિ સર્વેષાં
સર્વભૂતૈઃ સહાવિનાભાવસમ્બન્ધ નિયમ ઇતિ વેદિતવ્યમ્

પ્. ૮૩)
યદ્વર્ણપઞ્ચકમપૂર્વકમાદિવર્ગ્ય-
મન્તઃસ્થતાં ભજતિ સઙ્કુચિતે તદીષત્ ।
તત્કાદિવર્ગતનુસઙ્કુચિતં નિતાન્ત-
મૂષ્માત્મકં ચ દધતેઽઙ્કુરિતાભિપૂર્તિ

ઇદાનીં જાગ્રત્પ્રસ્તાવે કાદિમાન્તસ્પર્શવર્ણાનાં સઙ્કોચાધિક્યદર્શનાય
સર્વવર્ણકારણરૂપસ્યાકારાદિવર્ણપઞ્ચકસ્ય સ્ફુરણે પ્રતિપાદિપ્રક્રિયાં
વ્યુત્પાદયતિ -
યદ્વર્ણેત્યાદિ । આદિવર્ગઃ - વર્ગાણામાદિત્વાદાદિવર્ગઃ સ્વરવર્ગઃ । તત્ર
ભવમ્ આદિવર્ગ્યમ્ । અપૂર્વકમ્ અકારઃ પૂર્વો યસ્ય વર્ણપઞ્ચકસ્ય
તદપૂર્વકં યદ્વર્ણપઞ્ચકમ્ અકારેકારોકાર-ઋકારઌકારરૂપમ્ ।
તદેવં વર્ણપઞ્ચકમ્ । ઈષત્સઙ્કુચિતં સત્ । ઈષત્સ્પૃષ્ટતાપ્રયત્નવિષયતયા
ઈષત્સઙ્કુચિતં સત્ । અન્તઃસ્થતાં યકારાદિરૂપતાં ભજતિ । ઇકારસ્યેષત્સઙ્કોચો
યકારઃ ઋકારસ્ય રેફઃ (ઌ)?ઇકારસ્ય લકારઃ ઉકારસ્ય
વકારઃ સઙ્કોચઃ । મનસ એવ લકારસ્થાનકસ્ય
વિસર્ગપ્રમાતૃપર્યાયદેહરૂપત્વાદકારસઙ્કોચો નાસ્તિ ।
એવમકારાદિવર્ણપઞ્ચકસ્યૈવ રૂપાન્તરમન્તઃસ્થવર્ગઃ । તદેવ
વર્ણપઞ્ચકં નિતાન્તં સઙ્કુચિતં સ્પૃષ્ટાવિષયતયાતિસઙ્કુચિતં સત્ ।
કાદિવર્ગતનુ - કવર્ગાદિવર્ગપઞ્ચકસ્વરૂપમ્ । અકારસ્ય સઙ્કોચઃ
કવર્ગઃ । ઇકારસ્ય સઙ્કોચશ્ચવર્ગઃ । ઋકારસ્ય સઙ્કોચષ્ટવર્ગઃ ।
ઌકારસ્ય સઙ્કોચસ્તવર્ગઃ । ઉકારસ્ય સઙ્કોચઃ પવર્ગઃ । અથ તદેવ
વર્ણપઞ્ચકમ્ । અઙ્કુરિતાભિપૂર્તિ - ઈષદ્વિવૃત્તિપ્રયત્નવિષયતયા
અઙ્કુરિતપૂર્ણત્વં સત્ ઊષ્માત્મકં ચ । (દધતે - ભજતિ)
પવર્ગપઞ્ચકરૂપેણ સઙ્કુચિતસ્યાકારાદિવર્ણપઞ્ચકસ્યેષત્પૂર્ણત્વરૂપા
ઊષ્માણ ઇત્યર્થઃ । ચવર્ગસ્યેષત્પૂર્ણત્વં શકારઃ । ટવર્ગસ્યેષત્પૂર્ણત્વં
ષકારઃ । તવર્ગસ્યેષત્પૂર્ણત્વં સકારઃ । કવર્ગસ્યેષત્પૂર્ણત્વં હકારઃ ।
એવં કારણરૂપસ્યાકારાદિવર્ણપઞ્ચકસ્યૈવ દશાવિશેષાસ્તત્કાર્યરૂપાઃ
સર્વે વર્ણા ઇતિ વિવેકઃ

પ્. ૮૪)
સ્થાનેન સાધિતધરાપ્રભૃતિસ્વભાવે
વર્ણોત્કરે ભવતિ માતૃપદં પવર્ગઃ ।
આત્મા મનસ્તદનુ બુદ્ધિરહઙ્ક્રિયા ચ ।
પ્રાક્ ચેતસઃ પ્રકૃતિરપ્યવરોહભઙ્ગ્યા

અથ સ્પર્શકદમ્બકસ્ય સ્થાનવશાત્પૃથિવ્યાદિરૂપત્વવિવેકં
પ્રાગુક્તપ્રમેયતયા સૂચયન્નિતિ તત્પ્રમાતૃપદસ્ય પવર્ગસ્ય વર્ણપઞ્ચકે
તત્પ્રતિપાદ્યં તત્ત્વપઞ્ચકં વ્યુત્પાદયતિ -
સ્થાનેતિ । સ્થાનેન કણ્ઠતાલ્વાદીના । સાધિતધરાપ્રભૃતિ સ્વભાવે
પ્રાગુક્તપ્રક્રિયયા નીચોચ્ચસ્થાનેપર્યાલોચનયા નિશ્ચિત પૃથિવ્યાદિસ્વભાવે ।
વર્ણોત્કરે સ્પર્શવર્ણકદમ્બકે । પવર્ગો માતૃપદં પ્રમાતૃપદં ભવતિ
। યદ્યપિ કવર્ગસ્યૈવ વ્યાપકતયા પ્રમાતૃપદત્વં તથાપિ ચૈત્યસ્ય
પ્રમાતૃત્વં વૈકારિકં ચિતઃ પ્રમેયત્વં ચ તથેતિ ચિત્પદસ્ય પવર્ગસ્ય
પ્રમાતૃપદવ્યવહારઃ પૂર્વ(શા)શસનયેતિ નિરવદ્યમ્ ।
અવરોહભઙ્ગ્યા વિલોમક્રમેણ । મકારમારભ્ય પકારપર્યન્તમિત્યર્થઃ ।
આત્મા મનઃ બુદ્ધિઃ અહઙ્ક્રિયા પ્રકૃતિરિતિપવર્ગવર્ણાનાં વિલોમક્રમેણ
તત્ત્વપઞ્ચકસ્વરૂપતા । તદ્ભાવકત્વે તત્સ્વરૂપત્વમુપચારતઃ । મકાર આત્મા
પુરુષતત્ત્વમિત્યર્થઃ । ભકારો મનસ્તત્ત્વમ્ । બકારોબુદ્ધિતત્વમ્
ફકારોઽહઙ્કારતત્ત્વમ્ । પકારઃ પ્રકૃતિતત્ત્વમિતિ વિજ્ઞેયમ્ ।
પકારાદિવર્ણપઞ્ચકસ્ય પૃથિવ્યાદ્યાકાશાન્તરા(તા)યાં સત્યામેવ
પ્રકૃત્યાદિવ્યવહારઃ । પૃથિવ્યંશઃ પ્રકૃતિઃ । જલાંશોઽહઙ્કારઃ ।
અગ્ન્યંશો બુદ્ધિઃ । વાયવંશો મનઃ । આકાશાંશઃ પુરુષ ઇતિ વિવેકઃ ।
એવમિતરવર્ગચતુષ્ટયસ્યાપિ પ્રથમવર્ણાદારમ્ય પૃથિવ્યાદ્યંશતત્વે
સત્યેવ વક્ષ્યમાણતત્તત્તત્ત્વરૂપતા વિજ્ઞેયા ।
નનુ પુરુષતત્ત્વાનન્તરં પ્રકૃતિતત્ત્વમિતિ પ્રવાદઃ તત્કથમત્ર ક્રમવિરોધ
ઇત્યત્રાહ - પ્રાક્ચેતસ ઇતિ । ચેતસો મનસઃ પ્રાક્ પ્રથમં પ્રકૃતિરિતિ
તત્ત્વોદયક્રમઃ । આકાશપૃથિવીરૂપયોઃ પુરુષપ્રકૃત્યોર્ધર્મિણોરનન્તરં
તદ્ધર્મભૂતાનાં મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારાણામુદયસ્યોપપત્તિઃ તથાપિ તેષાં
ધર્માણાં ધર્મિદ્વયમધ્ય એવોદયાત્ મધ્યગતા પરિગણના ઉદયાપેક્ષયા
ધર્માણાં ધર્મિદ્વયાનન્તર્ય મનવસ્થિત્યપેક્ષયા તુ
ધર્મિદ્વયમધ્યત્વમિતિ ભાવઃ । મધ્યત્વેઽપિ મનસઃ
પુરુષધર્મત્વાત્તત્સમીપ એવાવસ્થાનમ્ અહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિધર્મતયા
પ્રકૃતિસમીપ એવ સ્થિતિઃ મનોઽહંકારયોર્મધ્યે ઉભયધર્મસ્ય બુદ્ધેઃ
સ્થિતિરિતિ વિજ્ઞેયમ્ । વિસર્ગવ્યાપ્તૌ પ્રકૃત્યહઙ્કારબુદ્ધિમનઃ પુરુષા ઇતિ
બિન્દુવ્યાપ્તૌ પુરુષમનોબુદ્ધ્યહઙ્કારપ્રકૃતય ઇતિ ક્રમઃ તદત્ર
વિસર્ગવ્યાપ્તેઃ પ્રાથમ્યાત્ પ્રકૃત્યાદિકઃ ક્રમોઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ

પ્. ૮૬)
શ્રોત્રાદિકં ખલુ તવર્ગમયં વિલોમા-
દ્વાગાદિ પઞ્ચકમિદં ચ ટવર્ગરૂપમ્ ।
શબ્દાદિ ખાદ્યપિ ચવર્ગકવર્ગરૂપ-
મેતાનિ વાયુદહનામ્બુમહીવિલાસાઃ

પવર્ગવર્ણપ્રતિપાદ્યાનિ તત્ત્વાન્યુક્ત્વા તવર્ગાદિવર્ણપ્રતિપાદ્યાન્યપિ તત્ત્વાનિ
વ્યુત્પાદયતિ -
શ્રોત્રાદિકમિત્યાદિ । શ્રોત્રાદિકં શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણરૂપં
તત્ત્વપઞ્ચકમ્ । વિલોમાત્તવર્ગમયમ્
વિલોમક્રમિકતવર્ગરૂપનકારાદિતકારાન્તવર્ણપઞ્ચકરૂપમિત્યર્થઃ । અત્રાપિ
નકારપ્રતિપાદ્યં શ્રોત્રતત્ત્વમાકાશાંશઃ । ધકારપ્રતિપાદ્યા ત્વક્
વાયવંશઃ । દકારપ્રતિપાદ્યં ચક્ષુસ્તેજોઽશઃ । થકારપ્રતિપાદ્યા જિહ્વા
જલાંશઃ । તકારપ્રતિપાદ્યઃ પ્રાણઃ પૃથિવ્યંશ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । ઇદં
પ્રત્યક્ષનિર્દેશ્યં વાગાદિપઞ્ચકં ચ
વાક્પાદપાણ્યુપસ્થપાયુરૂપતત્ત્વપઞ્ચકમ્ । વિલોમાદિ ત્યસ્યાત્રાપિ સમ્બન્ધઃ
। વિલોમક્રમિકટવર્ગરૂપમ્ । ણકાર આકાશાંશો વાક્ । ઢકારો વાયવંશઃ
પાદૌ । ડકારસ્તેજોંઽશઃ પાણી । ઠકારો જલાંશઃ ઉપસ્થઃ । ટકારઃ
પૃથ્વિવ્યંશઃ પાયુઃ । શબ્દાદિશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધરુપ
તત્ત્વપઞ્ચકમાકાશાદ્યપિ ચ આકાશવાયવગ્નિજલપૃથિવીરૂપં
તત્ત્વપઞ્ચકં ચ । ક્રમેણ ચવર્ગકવર્ગરૂપમ્ । અત્રાપિ
વિલોમાદિત્યસ્યાનુવૃત્તિઃ । ઞકાર આકાશાંશઃ શબ્દઃ । ઝકારો વાયવંશઃ
સ્પર્શઃ । જકારસ્તેજોંઽશોરૂપમ્ । છકારઃ સલિલાંશો રસઃ । ચકારઃ
પૃથિવ્યંશો ગન્ધઃ । ઙકાર આકાશઃ । ઘકારો વાયુઃ । ગકારસ્તેજઃ ।
ખકારઃ સલિલમ્ । કકારઃ પૃથિવીતિ વિવેકઃ । એતાનિ
તવર્ગાદિવર્ગચતુષ્ટયતત્ત્વાનિ । વાયુદહનામ્બુમહીવિલાસાઃ ।
વાયોસ્તવર્ગાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ તવર્ગપ્રતિપાદ્યતત્ત્વાનિ વાયુવિલાસા ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ ।
અગ્નેષ્ટવર્ગાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ ટવર્ગપ્રતિપાદ્યતત્ત્વાનિ અગ્નિવિલાસાઃ । જલસ્ય
ચવર્ગાધિષ્ઠાતૃત્વાચ્ચાવર્ગપ્રતિપાદ્યતત્ત્વાનિ જલસ્ય વિલાસાઃ । પૃથિવ્યાઃ
કવર્ગાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ કવર્ગપ્રતિપાદ્યતત્ત્વાનિ પૃથિવીવિલાસા ઇતિ વિવેકઃ

પ્. ૮૭)
દેહાત્મિકા પ્રકૃતિરાન્તરરૂપમુર્વ્યાઃ
સૂક્ષ્મં જલસ્ય ખલુ રૂપમહઙ્ક્રિયા સ્યાત્ ।
અગ્નેસ્તુ બુદ્ધિરનિલસ્ય મનોઽન્તરાત્મા
સર્ગઃ ખલુ પ્રકૃતિજઃ ક્ષિતિસર્ગબીજમ્

ઇદાનીંકચટતવર્ગતત્વાત્મનઃ સ્થૂલસ્ય પૃથિવ્યણ્ડસ્ય પવર્ગવર્ણરૂપં
પ્રકૃત્યન્તં સૂક્ષ્મરૂપતયા કારણમિતિ પ્રતિપાદયતિ - દેહાત્મિકેતિ ।
દેહાત્મિકા દેહરૂપિણી । પ્રકૃતિઃ । દેહાભિમાન એવ પ્રકૃતિરિતિ વ્યવહ્રિયતે । સા
પ્રકૃતિઃ । ઉર્વ્યાઃ પૃથિવ્યાઃ । કવર્ગરૂપિણ્યા ઇતિ ભાવઃ । આન્તરમ્
અન્તઃકક્ષ્યાસ્થિતં રૂપં સ્વરૂપં સૂક્ષ્મં રૂપમ્ ।
અહંક્રિયાઽહઙ્કારશ્ચવર્ગરૂપસ્ય સલિલસ્યાઽન્તરં રૂપં સ્યાત્ખલુ ।
અગ્નેષ્ટવર્ગરૂપસ્ય અન્તરાત્મના બુદ્ધિઃ । અનિલસ્ય તવર્ગરૂપસ્ય અન્તરાત્મના
મનઃ । એવં પ્રકૃતિજઃ સર્ગઃ સંસારઃ । પવર્ગવર્ણચતુષ્ટયં ભવતિ ।
રૂપપ્રકૃતિ સંસારઃ । ક્ષિતિસર્ગસ્ય કવર્ગાદિવર્ગચતુષ્ટયાત્મનઃ પૃથિવી
સંસારસ્ય । બીજં કારણમ્ । સૂક્ષ્મસ્ય પ્રકૃતિસંસારસ્યૈવ સ્થૂલભાવઃ
પૃથિવી સંસાર ઇતિ પ્રકૃતિસંસારસ્ય બ્રહ્માણ્ડપર્યાયસ્ય કાર્યત્વં
સ્વાભાવિકસ્ય પ્રકૃત્યન્તસ્ય પૃથિવ્યન્ત મૂલત્વં પ્રકૃત્યન્તસ્તુ
માયાવિલાસ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । અત એવ ચતુરસ્રરૂપસ્ય પ્રકૃત્યન્તસ્ય રવિબિમ્બત્વં
દશારયુગ્મરૂપસ્ય પૃથિવ્યન્તસ્ય રશ્મિચક્રત્વં મહાયન્ત્રં વિભાવ્યતે

પ્. ૮૮)
દેહાત્મનોઃ પ્રકૃતિપૂરુષયોઃ પ્રમાતા
દેહોત્ર તસ્ય નિલયોઽપિ તદઙ્ગમાત્મા ।
આત્મા યથા ભવતિ માતૃપદં વપુશ્ચેત્
તલ્લીનમસ્ત્યવિરહઃ શિવયોઃ સ્વભાવઃ

ઇદાનીં પ્રકૃત્યણ્ડમારભતે -
દેહાત્મનોરિત્યાદિ । દેહાત્મનોર્દેહાત્મપર્યાયયોઃ પ્રકૃતિપુરુષયોર્મધ્યે ।
અત્રવિસર્ગપ્રકરણે । દેહઃ પ્રમાતા । તસ્ય દેહસ્ય । નિલયોઽપિ આશ્રયોઽપિ । અપિ
શબ્દેનાઙ્ગિત્વસમ્ભાવના પ્રતીયતે । દેહસ્ય વિમર્શતત્ત્વપરિણામરૂપસ્ય
આત્મનઃ પ્રકાશં વિના ન કુત્રાપિ સ્થિતિરુપપદ્યતે ધર્મસ્ય
ધર્મિણ્યેવાશ્રયણમિતિ નિયમાત્ । આત્માતદઙ્ગમ્ તસ્ય દેહસ્યાઙ્ગં
તદન્તર્ગતત્વેન તદઙ્ગત્વમ્ । વિસર્ગપ્રમાતૃદેહસ્ય પ્રકૃતિપર્યાયસ્ય
વ્યાપ્તૌ આત્મા તદન્તર્ગતઃ સન્ તદઙ્ગતાં ભજતે । યથા આત્માપ્રમાતૃપદં
પ્રમાતૃસ્થાનં ભજત્યારોહતે । તત્ર બિન્દુવ્યાપ્તિપદે । તલ્લીનમ્ -
તસ્મિન્નાત્મનિ લીનમેકરસીભૂતમ્ । વપુઃ । અસ્તિ સત્તામવલમ્બતે । ન તુ
પરમોચ્છેદં પ્રાપ્નોતિ । તથાત્વે વિમર્શપદસ્યાપુનરુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિમર્શસ્ય પુનઃ પુનરુદય(દર્શનેન)પ્રકાશવ્યાપ્તાવપિ
વિમર્શસ્યાત્યન્તિકોચ્છેદો ન સમ્ભાવ્યતે ઇત્યવધારણીયમ્ ।
પ્રકાશવિમર્શયોરિતરેતરવ્યાપ્તૌ ઉભયોરપ્યનુચ્છેદં પ્રતિપાદયતિ -
અવિરહ ઇતિ । શિવયોઃ શિવા ચ શિવશ્ચ શિવૌ તયોઃ શિવયોઃ । અવિરહઃ
અન્યોન્યાવિનાભાવઃ । સ્વભાવઃ નૈસર્ગિક ઇત્યર્થઃ । પ્રકાશં વિના વિમર્શોઽપિ
ન વિમર્શં વિના પ્રકાશોઽપિ ન કિન્તુ પ્રકાશવ્યાપ્તૌ વિમર્શસ્ય
પ્રકાશૈકરસ્યેન સ્થિતિઃ વિમર્શવ્યાપ્તૌ પ્રકાશસ્ય ભિન્નરસત્વેનૈવ સ્થિતિરિતિ
વિભાગઃ

પ્. ૮૯)
જાડ્યાદહઙ્કૃતિરિતિ પ્રથતે વિમર્શો
બુદ્ધિર્જડાજડતયા મનસસ્ત્વજાડયાત્ ।
ત્રૈગુણ્યમેતદબહિઃ કરણત્રયં સ્યાત્
સૌષુપ્તજાગ્રદવશેષદશાનિદાનમ્

એવં ધર્મિણોઃ દેહાત્મનોઃ સ્વરૂપં વિચાર્ય ઇદાનીં
અહઙ્કારબુદ્ધિમનોરૂપેણ ત્રિવિધસ્ય વિમર્શાદભિન્નસ્ય ધર્મસ્ય સ્વરૂપં
પરામૃશતિ -
જાડ્યાદિત્યાદિ । વિમર્શજાડ્યાત્ જડત્વભૂમિકા પરિગ્રહાત્ અહઙ્કૃતિરિતિપ્રથતે ।
પ્રસિદ્ધો ભવતિ । જડત્વભૂમિકાપરિગ્રહે વિમર્શ એવાહઙ્કારશબ્દેન
વ્યવહ્રિયતે ઇત્યર્થઃ । દેહે અહમિતિ યોઽયં વિમર્શઃ સ એવ જડઃ
વિમર્શોઽહંકારઃ । જડભૂતદેહાશ્રિતત્વેન તદ્ધર્મત્વાત્ । અયમેવ
જડવિમર્શોઽન્તઃકક્ષ્યાયામહઙ્કારઃ સન્ દેહધર્મબહિઃકક્ષ્યાયાં
શબ્દાદિપઞ્ચકરૂપઃ સન્ ભૂતચતુષ્ટયાઙ્કાયાઃ પૃથિવ્યા અઙ્ગિન્યા
ધર્મઃ । અથ વિમર્શ એવ જડાજડત્વભૂમિકાપરિગ્રહે બુદ્ધિરિતિ વ્યવહ્રિયતે
ઇત્યાહ - બુદ્ધિર્જડાજડતયેતિ । ક્રિયાસાધનમિન્દ્રિયં સ્વયમપિ સ્થૌલ્યેન
ક્રિયારૂપત્વાજ્જડં ચ સ્વત એવ સ્પન્દમાનત્વાદજડં ચ અતઃ
ક્રિયાસાધનરૂપેણ જડાજડો વિમર્શઃ અન્તઃ કક્ષ્યાયાં બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
બહિઃ કક્ષ્યાયાં વાગાદિપઞ્ચકમુચ્યતે ।
અથ વિમર્શ એવ અજડત્વભૂમિકાપરિગ્રહેણ મન ઇત્યુચ્યતે
વિમર્શસ્ત્યાજડત્વં જ્ઞાનસાધનરૂપેણ । જ્ઞાનસાધનં ખલુ
મનશ્ચક્ષુરાદિકમન્તર્બહિઃ કક્ષ્યાવિભક્તં સૂક્ષ્મરૂપતયા
બુદ્ધિવાગાદિવિલક્ષણં પદં જડમેવ । એવં
વિમર્શરૂપમહંકારાદ્યન્તઃકરણત્રયમેવ ગુણત્રયમિત્યાહ -
ત્રૈગુણ્યમિતિ । એતદ્બહિઃકરણત્રયમ્ અન્તઃકરણત્રયત્રૈગુણ્યં
સત્ત્વાદિત્રિગુણસમાહારઃ સ્યાત્ । અહંકારો રજોગુણઃ । ઉત્પત્તિરૂપત્વાત્ । બુદ્ધિઃ
સત્વમ્ । સ્થિતિરૂપત્વાત્ । મનસસ્તમોગુણઃ સંહારરૂપત્વાત્ । ચિદેકાકારતા ખલુ
સંહારઃ પ્રકાશવિશ્રાન્તિરૂપો લૌકિકૈસ્તમ ઇત્યુચ્યતે । તદસ્ય મનસો
લૌકિકાપેક્ષયૈવ તમસ્ત્વમ્ । અથવા ક્રિયાયાઃ સંહારપક્ષે
ક્રિયારૂપોઽહઙ્કારસ્તમઃ જ્ઞાનરૂપં મનોરજઃ અજડત્વં જગદુત્પત્તિદશા
જડત્વં તત્સંહાર ઇતિ લૌકિકઃ પક્ષઃ । જડત્વં જગદુત્પત્તિદશા અજડત્વં
સંહારદશેતિ યોગસિદ્ધાન્તઃ । અતો યથા વિવક્ષિતં
જડાજડયોરહઙ્કારમનસોસ્તમોરજોગુણયોર્યોજના કર્તવ્યા ।
અથૈતદ્દેહાન્તઃકરણત્રયંસુપ્ત્યાદિદશાત્રયબીજમિત્યાહ - સૌષુપ્તેતિ ।
સુષુપ્તિરેવ સૌષુપ્તં સુષુપ્તિજાગ્રદ્ભ્યામવશેષદશા સ્વપ્નઃ અહઙ્કારો
જડત્વાત્સુષુપ્તિનિદાનમ્ બુદ્ધિર્જડાજડતયા જાગ્રન્નિદાનમ્ મનસ્ત્વજડતયા
સ્વપ્નનિદાનમિતિ વિવેકઃ

પ્. ૯૦)
દેહી ગુણત્રયમયપ્રકૃતિર્દશાસુ
સુપ્ત્યાદિકાસુ નિયમાત્પરિબંભ્રમીતિ ।
તાસ્વપ્યહઙ્કૃતિપુરઃસરણાત્ત્રિપુટ્યાં
મેયોન્નતિં કલયતિ પ્રમુખક્રિયાંશમ્

ઇદાનીં દેહિનો ગુણત્રયમયપ્રકૃતિયોગેન સુપ્ત્યાદિદશાત્રયે
પરિભ્રમણમિત્યાહ ।
દેહીતિ । દેહી દેહાભિમાની પ્રમાતા ગુણત્રયમયપ્રકૃતિઃ
ગુણત્રયસંસૃષ્ટિરૂપિણી પ્રકૃતિઃ સ્વભાવો દેહપર્યાયો યસ્ય તયોક્તઃ । એતેન
ગુણત્રયસંસૃષ્ટિરેવ પ્રકૃતિરિતિ પ્રકૃતિલક્ષણમુક્તમ્ ।
એવંરૂપપ્રકૃતિર્જીવઃ સુપ્ત્યાદિકાસુ દશાસુ સુષુપ્તિજાગ્રત્સ્વપ્નેષુ
નિયમાદવ્યભિચારેણ પરિબંભ્રમીતિ પુનઃપુનર્ભ્રમતિ । તાસ્વપિ દશાસુ
અહઙ્કૃતિપુરઃસરણાત્ દેહધર્મસ્યાહઙ્કારસ્ય પ્રાધાન્યાત્ । ત્રિપુટ્યાં
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયરૂપાયાં સંસારકલાપસંપુટિકાયામ્ । મેયોન્નતિં
પ્રમેયવ્યાપ્તિમ્ । પ્રમુખક્રિયાંશમ્ - પ્રધાનઃક્રિયાંશો
યસ્યાસ્મિન્કર્મણિ તથા । કલયતિ વિમૃશતિ । દેહસ્ય પ્રમાતૃત્વે તદ્ધર્મસ્ય
વિમર્શસ્ય જડત્વાજ્જડપક્ષ્યસ્ય પ્રેમયસ્ય વ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનં
ભવતીત્યર્થઃ

પ્. ૯૧)
મેયાદિકા સતતયુક્ત્રિપુટી મનસ્તાં
મેયાદિ ભાસયતિ મૂઢમહઙ્ક્રિયાત્મ ।
માત્રાદિ ભાસયતિ ચાથ નિજસ્વભાવા-
દ્બુદ્ધિશ્ચ મધ્યમપદે મન એવ બોધ્યમ્

ઇદાનીં સર્વસ્યાન્તઃકરણસ્ય મન એવ પ્રમાણભૂતં મનસ
એવાહઙ્કારાદયો ભૂમિકાઃ મનસો
વિમર્શપ્રથમરૂપત્વાદ્વિમર્શવૈભવં મનોવૈભવમિતિ વ્યુત્પાદયતિ ।
મેયાદીતિ । મેયાદિકા મેયમાનમાતૃરૂપા ત્રિપુટી ત્રયાણાં મેયાદિપુટાનાં
સમાહારસ્ત્રિપુટી । સતતયુક્ । અન્યોન્યાવિનાભાવસ્વભાવા । તાં ત્રિપુટીમ્ । મનઃ
વિમર્શસ્ય મૂલરૂપમ્ મૂઢં જાડ્યપર્યાયમૌઢ્યભૂમિકાપરિગ્રહેણ ।
અહઙ્ક્રિયાત્મ - અહઙ્કારસ્વરૂપં સત્ । મેયાદિ ભાસયતિ । પ્રમેયાદિકં
યથા તથા ભાસયતિ । મેયવ્યાપ્તિં દર્શયતીત્યર્થઃ । મનસ
એવાનુસન્ધાનમહઙ્કાર આરોપ્યત ઇત્યર્થઃ । અથ તદેવ મનઃ
નિજસ્વભાવાદજડરૂપાત્ । અજડરૂપં નિજસ્વભાવં પરિગૃહ્યેત્યર્થઃ । તાં
ત્રિપુટીમિત્યનુવર્તતે । માત્રાદિ ભાસયતિ પ્રમાત્રાદિકં યથા તથા ભાસયતિ ।
ચિત્પ્રમાતૃવ્યાપ્તિં દર્શયતીત્યર્થઃ । મન એવ મધ્યમપદે
જડાજડસમાનપદે । જડાજડપદપરિગ્રહેણેત્યર્થઃ । બુદ્ધિશ્ચ
પ્રમેયપ્રમાત્રોઃ સમવ્યાપ્તિપ્રદર્શિકા બુદ્ધિશ્ચ મન એવેતિ બોધ્યમ્

પ્. ૯૨)
તસ્માત્પકારવપુષઃ પ્રકૃતેઃ પ્રમાતુ-
રાત્મા મકારવપુરન્તર એવ લીનઃ ।
તન્મધ્યતાસ્થિતિરહઙ્કૃતિધીહૃદાં સ્યા-
દેતત્યમાતૃપદમિન્દ્રિયલગ્નવિશ્વમ્

ઉક્તપ્રમેયં કારણીકૃત્ય પવર્ગેપ્રકૃત્યાદિતત્ત્વસન્નિવેશં
દૃઢીકૃત્યોપદર્શયતિ -
તસ્માદિતિ । તસ્માત્પૂર્વોક્તપ્રમેયરૂપાત્કારણાત્ । પકારવપુષઃ
પકારપ્રતિપાદ્યાયાઃ પ્રકૃતેઃ । પકારવપુષઃ પકારસ્વરૂપાયા ઇત્યુપચારઃ ।
પ્રમાતુઃ દેહપર્યાયપ્રકૃતિરૂપસ્ય પ્રમાતુઃ । અન્તર એવ વ્યાપ્યપદ એવ ।
મકારવપુર્મકારસ્વરૂપઃ । આત્રાપ્યુપચારઃ । આત્મા પુરુષઃ । લીનઃ વ્યાપ્ત
ઇત્યર્થઃ । તન્મધ્યતઃ તયોઃ પ્રકૃતિપુરુષયોર્મધ્યભાગે ।
અહઙ્કૃતિધીહૃદામ્ - અહઙ્કારબુદ્ધિમનસામ્ । સ્થિતિઃ સન્નિવેશઃ સ્યાત્ ।
યદ્યપિ મકારસ્યાત્મનો વ્યાપકવર્ગે પ્રમાતૃપદે સન્નિવેશઃ તથાપિ
પવર્ગવ્યાપકવર્ગયોર્મધ્યે સન્નિવેશાદુભયપક્ષપ્રક્રિયાસમ્બન્ધો
વેદિતવ્યઃ । સ્પર્શકદમ્બકસ્ય પ્રમાણપદત્વાન્મકારસ્ય
પ્રમાતુસ્તત્પ્રકાશાનુસારેણ પરિગણના । તથાપિ
પ્રમાણપદક્રિયાસમ્બન્ધમાત્રં તાટસ્થ્યાદઙ્ગીકર્તવ્યમેવ । અતઃ
પ્રકૃતિવ્યાપ્તિઃ પુરુષપર્યન્તં પ્રવહતીતિ નિરવદ્યમ્ । ચતુરશ્રચક્રસન્નિવેશે
તુ મનોબુદ્ધ્યોરેવાત્મપુરુષરૂપયોરહઙ્કારપ્રકૃતિભ્યાં વ્યાપ્તિસ્તાભ્યાં
ચ તદુભયવ્યાપ્તિરિતિ વિવેકઃ । અથૈતસ્મિન્નેવ પ્રકૃત્યન્તે મનોબુદ્ધ્યોઃ
સ્વપ્નપદ ઇવ બ્રહ્માણ્ડોન્મીલનચમત્કારં દર્શયતિ - એતદિત્યાદિ ।
એતત્પ્રમાતૃપદં પ્રકૃત્યન્તરૂપમ્ । ઇન્દ્રિયલગ્નવિશ્વં
મનોબુદ્ધિરૂપજ્ઞાનક્રિયેન્દ્રિયસમ્બદ્ધં વિશ્વમ્ । ભવતીતિ શેષઃ

પ્. ૯૩)
એતચ્ચ માતૃપદમિન્દ્રિયસંશ્રિતં ચ
તત્સંશ્રયશ્ચ મન એવ તદિન્દ્રિયં સ્યાત્ ।
તદ્ગ્રામણીન્દ્રિયકુલસ્ય વિમર્શશક્તિ-
શ્ચિચ્ચેત્યમિશ્રમખિલં ખલુ તદ્વિલાસઃ

અથ યદેતદન્તર્બાહ્યજગદ્વિલસિતં તત્સર્વં મનોમૂલમેવેતિ પ્રતિપાદયતિ -
એતચ્ચેતિ એતચ્ચમાતૃપદં પ્રકૃતન્ત રૂપં પ્રમાતૃપદમ્ -
ઇન્દ્રિયસંશ્રિતં ચ મનોબુદ્દિરૂપેન્દ્રિયવિલાસઃત્વાત્તત્સંશ્રિતં
તયોર્મનોબુદ્ધ્યોઃ સંશ્રિતં તત્સંશ્રયશ્ચ તયોર્મનોબુદ્ધ્યોઃ સંશ્રયઃ
આશ્રયશ્ચ । એતદ્દ્વયં નિજસમાશ્રયમેવ કુર્વન્નિત્યુક્તત્વાત્ ।
તદ્દ્વિરૂપમિન્દ્રિયમપિ પર્યાલોચનાયાં મન એવ સ્યાત્ । મનસ એવ દશાવિશેષો
બુદ્ધિરિત્યુક્તત્વાત્ । ઇન્દ્રિયકુલસ્ય અન્તર્બાહ્યકરણજાલસ્ય । ગ્રામણિ પ્રવર્તકમ્ ।
તત્ મનઃ । વિમર્શશક્તિઃ -
વિચિત્રવિશ્વોદ્વમનાનુચર્વણક્રિયાપ(સ્ફુર)ણોન્મેષનિમેષસમ્ભ્રમા
વિમર્શશક્તિઃ । મન એવ । ચિચ્ચૈત્યમિશ્રં
પ્રમાતૃપ્રમેયપ્રમાણરૂપમખિલમ્ । તદ્વિલાસઃ તસ્ય મનસોવિલાસઃ ખલુ ।
તેનેયમિન્દ્રિયજાલશ્રીર્જાગ્રતિપ્રવિલસત ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ

પ્. ૯૪)
સ્વપ્ને ચ જાગરણમાતૃપદે ચ વેદ્ય-
મિચ્છાત્મનો મનસ એવ વિભાતિ કુક્ષૌ ।
પૂર્વત્ર માતૃ મન એવ શરીરતાભાક્
પ્રત્યક્ષમુત્તરપદે તુ શરીરમેવ

એવં સ્વપ્નપ્રકૃતિસંસારયોર્વિશ્વમિચ્છાત્મનો મનસ એવ ગર્ભે વિલસતીતિ
પ્રબોધયતિ -
સ્વપ્ને ચેતિ । સ્વપ્ને ચ જાગરણમાતૃપદે જાગ્રદવસ્થાયાં
યન્માતૃપદમવૈકારિકમ્ । પવર્ગપ્રતિપાદ્યપ્રકૃતિસંસારરૂપમિત્યર્થઃ
તસ્મિંશ્ચ વેદ્યમ્ અન્તર્બહિઃપ્રપઞ્ચરૂપમ્ । ઇચ્છાત્મન ઇચ્છાસ્વરૂપસ્ય
મનસઃ કુક્ષાવેવ ગર્ભ એવ વિભાતિ વિલસતિ ।
સ્વપ્નપ્રકૃતિસંસારાવિચ્છાસંસારાવિત્યર્થઃ । જ્ઞાને
જ્ઞાનેન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયસંસારૌ જ્ઞાનક્રિયાસંસારાવિતિ ભાવઃ । નનુ
સ્વપ્નસ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય મનઃ સંસારત્વં જાગ્રતઃ ક્રિયાસંસારત્વં
વિશ્રાન્તિરૂપાયાઃ સુષુપ્તેરિચ્છા સંસારત્વમિતિ પ્રાગુપદિષ્ટમ્ । ઇદાનીં
કથમન્યરૂપોપદેશ ઇતિ ન મન્તવ્યમ્ । વિશ્રાન્તેરેવ બહિર્મુખતાયામ્
ઇચ્છાસંસારઃ સ્વપ્ન એવ જ્ઞાનસંસારઃ જાગ્રદેવ ક્રિયાસંસારઃ
જડવિશ્રાન્તિરજડવિશ્રાન્તિશ્ચેતિ સુષુપ્તે સ્વપ્નયોર્જડાજડવિશ્રાન્ત્યભિમાને
જાગ્રત એવ જ્ઞાનક્રિયેન્દ્રિયવ્યાપારવ્યવસ્થાયા જ્ઞાનક્રિયાસંસારત્વમ્ ।
અથવા પ્રકૃતિસંસારસ્ય જ્ઞાનસંસારત્વમ્ પાર્થિવસંસારસ્ય
ક્રિયાસંસારત્વમ્ જડાજડરૂપસુષુપ્તિરેવ જડાજડેચ્છાસંસારત્વાભિમાને
સ્વપ્નોજ્ઞાનસંસારઃ જાગ્રત્ક્રિયાસંસાર ઇતિ વિવેકઃ । તદત્ર
સ્વપ્નવિશ્રાન્તેરજડેચ્છાસંસારત્વાભિમાને સ્વપ્નવન્માનસિકસંસારત્વાત્
પ્રકૃતિસંસારસ્યાપિ ઇચ્છાસંસારત્વમુક્તમિતિ નિરવદ્યમ્ । સ્વપ્ન
પ્રકૃતિસંસારયોરિચ્છાસંસારત્વેન ઐકરૂપ્યે પ્રાક્પ્રતિપાદિતમેવ
ભેદકમુદ્ઘાટયતિ - પૂર્વત્રેતિ । પૂર્વત્ર સ્વપ્ને । શરીરતાભાક્ મન એવ ।
માતૃ પ્રમાતૃ । ઉત્તરપદે પ્રકૃતિસંસારે તુ
પ્રત્યક્ષમાનસિકત્વેનાભિમતં શરીરમેવ પ્રમાતૃ અનયોઃ
સંસારયોરયમેવેત્યર્થઃ

પ્. ૯૫)
ચેતશ્ચમત્કૃતિપદં વમતિ સ્વલીનં
વિશ્વં બહિઃ શ્રુતિમુખેન્દ્રિયવર્ગભાવાત્ ।
તત્રાપિ ધીન્દ્રિયગણઃ પવનોઽપિ પૃથ્વી
જ્ઞેયૈર્જલૈરપિ મરુદ્ભિરુદીરિતોઽન્તઃ

અથ પાર્થિવસંસારપ્રક્રિયામુપક્રમતે -
ચેત્ ઇત્યાદિ । ચમત્કૃતિપદં ચમત્કારાણાં સ્થાનમ્ । ચેતઃ વિમર્શસ્ય
મૂલરૂપમ્ મનઃ કર્તૃ । સ્વલીનં સ્વાન્તર્ગતમ્ । પ્રકૃતિસંસારે
સ્વપ્નસંસાર ઇવ લૌકિકૈરપિ વિશ્વસ્ય
મનોવિલાસમાત્રત્વાભ્યુપગમાન્મનોનિષ્ઠત્વમિતિ મનોલીનત્વમ્ મનઃ
સ્વસ્વરૂપ એવ વિલસદિત્યર્થઃ । વિશ્વં બહિર્વમતિ । વિશ્વસ્ય ભૈર્વમનં ચ
મનશ્ચમત્કારવિશેષઃ । મનસઃ કિં રૂપેણ બહિર્વમનમિત્યત્રાહ -
શ્રુતિમુખેન્દ્રિયવર્ગભાવાત્ ।
શ્રોત્રાદિવાગાદિજ્ઞાનક્રિયેન્દ્રિયવર્ગસ્વરૂપાઙ્ગીકારાત્ ।
શ્રોત્રાદિભૂમિકાપરિગ્રહેણેત્યર્થઃ । શ્રોત્રાદિભ્ય એવ જ્ઞેયરૂપસ્ય વિશ્વસ્ય
નિર્ગમઃ વાગાદિભ્ય એવ કાર્યરૂપસ્ય । નિયમેન
વિશ્વસ્યેન્દ્રિયપ્રકાશાન્તર્ભાસનાદિન્દ્રિયકારણત્વમ્ તથા
ચેન્દ્રિયરૂપાન્તર(ત્વં)ત્વાદ્વિશ્વસ્યેન્દ્રિયપ્રકાશાદેવ પર્યવસ્યતિ ।
ઇન્દ્રિયપ્રકાશોન્મેષ એતત્સ્ફુરણમ્
તદનુન્મેષેત્વસ્ફુરણમિત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
વિશ્વસ્યેન્દ્રિયપ્રકાશકારણં ન તુ
માયાવિમોહિતકાણાદસમ્પ્રતિપન્નપરમાણ્વાદય ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
એવં પરમાર્થાદિન્દ્રિયપ્રકાશોદ્વાન્તસ્યવિશ્વસ્ય પશુવિષયે
વિપરીતપ્રતીતિપ્રક્રિયામાહ - તત્રાપીતિ । તત્ર બહિઃકક્ષ્યાયામ્ । અપિ
શબ્દોઽન્તઃકક્ષ્યાસમુચ્ચયાભિધાયકઃ । યથાન્તઃકક્ષ્યાયાં
પ્રકૃતિસંસરે પશોર્વિપરીતપ્રતીતિઃ તથા બહિઃકક્ષ્યાયાં
પાર્થિવાણ્ડસંસારેઽપીત્યર્થઃ । ઇન્દ્રિયગણો જ્ઞાનેન્દ્રિયવર્ગઃ ।
પવ(મા)નોઽપિ પરમાર્થરૂપે ચિદ્વ્યાપ્તે સંસારે વાયુસ્થાનકોઽપિ
પૃથ્વીસ્થાનં સઙ્કોચભાવાત્પ્રાપ્તઃ । જ્ઞેયૈર્જ્ઞેયરૂપૈઃ વેદ્યૈર્જલૈરપિ
ચિદ્વ્યાપ્તૌ જલસ્થાનકૈરપિ । અત્ર વિપરીતમરુદ્ભિઃ । વ્યાપ્ત્યા વાયુસ્થાનં
પ્રાપ્તૈઃ । અન્તરુદીરિતઃ સ્વભ્યન્તરે ક્ષિપ્તઃ । વ્યાપ્તઃ ઇત્યર્થઃ । તવર્ગરૂપાણાં
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં ચવર્ગરૂપૈઃ શબ્દાદિભિર્વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ

પ્. ૯૬)
કર્મેન્દ્રિયાણિ કઠિનત્વપરાન્તભાઞ્જિ
વહ્ન્યાકૃતીનિ ખપદસ્થધરાશ્રિતાનિ ।
પૃથ્વીમયપ્રકૃતિખગ્રહણોન્મુખાનિ
બોધ્યાનિ ભૂતવિતતેરિહ વૈપરીત્યે

ઇદાનીં કર્મેન્દ્રિયાણાં કાર્યરૂપવેદ્યાનાં ચ વૈપરીત્યમાહ -
કર્મેત્યાદિ । કર્મેન્દ્રિયાણિ યવર્ગપ્રતિપાદ્યવાગાદીનિ । કઠિનત્વપરાન્તભાઞ્જિ
કઠિનત્વસ્ય પરાન્તઃ પરમાવધિસ્તં ભજન્તીતિ તથોક્તાનિ । ક્રિયાયાઃ
સઙ્કોચનિર્બહણપદત્વાત્કર્મેન્દ્રિયાણાં કાર્યરૂપવેદ્યાનાં
ચાતિસઙ્કોચભાવાદતિકાઠિન્યમ્ । વહ્ન્યાકૃતીનિ
જડાંશપ્રધાનવહ્નિમયાનિ । ચિદ્વ્યાપ્તૌ તુ
કર્મેન્દ્રિયાણામજડાંશપ્રધાનવહ્નિમયત્વમ્ । વહ્નેર્જડાજડમયત્વં
પ્રાગ્વ્યાખ્યાતમ્ । ખપદસ્થધરાશ્રિતાનિ
વ્યાપ્તિલક્ષણમાકાશપદમાક્રાન્તવતીં પૃથિવીમાશ્રિતાનિ । વાગાદીનાં
પશુપદેઽપિ યદ્યપિ દેહપર્યાયપ્રકૃત્યાશ્રિતત્વં તથાપિ
કાર્યવેદ્યપ્રધાનભૂતપૃથિવીવ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનાત્ પૃથિવ્યાશ્રિતત્વં
પૃથિવીત્યાદિચિદ્વ્યાપ્તિપદે પૂર્ણરૂપતયા ચ ઉપચરિતરૂપિણ્યાઃ મહાપૃથિવ્યા
એવ પાર્શ્વે પૃથિવીમયયાઃ પ્રકૃતેઃ ગ્રહણે વ્યાપ્તૌ ઉન્મુખાનિ
ભૂતવિતતેરિહ વૈપરીત્યે બોધ્યાનિ ।
અત્રાયભિપ્રાયઃ પશોર્જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ જ્ઞેયેષુ શબ્દાદિષુ કિઞ્ચિદેવ જ્ઞાતું
ક્ષમન્તે ન તુ સર્વમ્ । અતસ્તાનિ તૈઃ જ્ઞેયૈઃ વ્યાપ્તાનિ । શબ્દાદય એવ
કાર્યાવસ્થાયાં વચનાદિભાવેન સ્થૂલતાં પ્રાપ્યાકાશાદયો ભવન્તિ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ વચનાદિમાત્રમાકાશાદિકં કર્તું ક્ષમન્તે ન તુ
મહાભૂતરૂપમાકાશાદિ કર્તુમ્ અતસ્તાનિ ચ મહાભૂતૈઃ કાર્યૈર્વ્યાપ્તાનિ ।
એવં દ્વિવિધમિન્દ્રિવર્ગં દ્વિવિધેન વેદ્યવર્ગેણ વ્યાપ્તં સત્ આત્મદેહરૂપસ્ય
પ્રમાતૃદ્વયસ્ય જ્ઞેયકાર્યવર્ગાભ્યાં વ્યાપ્તિં સમર્પયતિ ચિદ્વ્યાપ્તૌ તુ
આત્મા સ્વસાધનૈર્જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ જ્ઞેયવેદ્યં વ્યાપ્નુવન્ સ્વાત્મીકરોતિ
અશેષજ્ઞેયસ્ય સ્વાત્મીકરણાત્સર્વજ્ઞો ભવતિ । દેહશ્ચ સ્વસાધનૈઃ
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કાર્યવેદ્યં વ્યાપ્નુવન્ તત્સ્વાત્મીકરોતિ વિશેષકાર્યસ્ય
સ્વાત્મીકરણાત્ સર્વકર્તા ભવતીતિ જ્ઞાનક્રિયેન્દ્રિયાણાં
પ્રકૃતિવિકૃતિભાવપ્રક્રિયા વેદિતવ્યા

પ્. ૯૭)
માનાત્મકસ્યતરણેર્દ્વયતો હિ સિદ્ધિઃ
માયાબલાત્પ્રથમતાત્ર ચ મેયકોટ્યાઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રહીતૃપદવર્ણસમન્વયેન
યોજ્યાઃ કલા બહિરથાન્તરપિ ક્રમજ્ઞૈઃ

અથ પ્રમેયપ્રમાતૃમિશ્રરૂપસ્થ પ્રમાણસૂર્યસ્ય કલાસંસ્થાનપ્રક્રિયાં
વ્યુત્પાદયતિ -
માનેત્યાદિ । માનાત્મકસ્ય પ્રમાણરૂપસ્ય તરણેઃ સૂર્યસ્ય દ્વયતઃ
પ્રમેયપ્રમાતૃભ્યાં સિદ્ધિઃસ્વરૂપલાભો હિ । અત્ર ચ માયાબલાત્
પ્રમેયકોટ્યા એવ પ્રથમપદતા પ્રમાતૃકોટ્યા દ્વિતીયપદતા ।
વિસર્ગવ્યાપ્તિરેવ પ્રથમેત્યર્થઃ । અત્ર પ્રમાણસૂર્યસ્ય
દ્વિદ્વિવર્ણપ્રતિપાદ્યાનાં કલાનાં યોજને
ગ્રાહ્યગ્રહીતૃત્વપદવર્ણસમન્વયેન - ગ્રાહ્યસ્થાનકાનાં
વર્ણાનામનન્તરં ગ્રાહિત્વસ્થાનકવર્ણાનાં યથાયોગં સમન્વયેન । બહિઃ
કવર્ગાદિતવર્ગાન્તરૂપે પૃથિવ્યન્તે । અન્તરપિ પકારાદિભકારાન્તરૂપે
પ્રકૃત્યન્તે । ક્રમજ્ઞૈઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકવર્ણક્રમવિદ્ભિઃ । કલા યોજ્યાઃ ।
કવર્ગટવર્ગવર્ણાનાં યથાક્રમં યોગઃ ચવર્ગતવર્ગાણાનાં ચ તથા ।
પકારબકારયોર્યોગઃ ફકારભકારયોશ્ચ તથા । એવં ચ દશારયુગ્મં
રવેઃ રશ્મિચક્રં ચતુરસ્રમ્ વિમ્બચક્રમ્ । યત્તુ
કકારાદિડકારાન્તૈરનુલોમપઠિતદ્વાદશવર્ણૈઃ
ભકારાદિડકારાન્તવિલોમપઠિતદ્વાદશવર્ણાનાં યોગેન દ્વાદશાનાં
સૂર્યકલાનાં પ્રકલ્પનાપારમપર્યં તત્પ્રમેયપ્રામાત્રાત્મનઃ સૂર્યસ્ય
સ્વરૂપભૂતેષુ ચતુર્વિંશતિસ્પર્શાક્ષરેષુ અર્ધં પ્રમેયકોટિ રર્ધં
પ્રમાતૃકોટિરુભયપક્ષસમન્વયાદ્વાદશકલાનિર્વૃત્તિરિતિ વિદ્યમાનમપિ
ચક્રસંસ્થાનસંવાદં ન લભત ઇતિ
માતૃકાચક્રમર્મવિદ્ભિર્મહાનુભાવૈરુપેક્ષિતમિત્યલં
મહામાર્ગવિસંવાદકથયા

પ્. ૯૮)
માતા દશેન્દ્રિયમયોદશકં ચ મેયં
તન્મેલનાદ્ દશકલાત્મદશારયુગ્મમ્ ।
અન્તઃ કલાદ્વયમિહ પ્રકૃતૌ નિલીન
સ્ત્રૈગુણ્યમાતરિ પુમાંશ્ચતુરસ્રવિમ્બે

બહિરન્તરપિ ગ્રાહ્યગ્રહીતૃપદવર્ણસમન્વયેન કલા યોજ્યા ઇતિ પૂર્વસૂત્રેણ
સૂચિતમ્ । કલાયોજનપ્રકારં ચક્રે સંસ્થાને સંવાદયન્
માતાન્તરવ્યાક્ષેપાભિપ્રાયેણ સ્ફુટમુપદિશતિ -
માતેત્યાદિ । માતૃમેયાત્મકો હિ રવિઃ માતા ચ બહિસ્તવર્ગ
ટવર્ગપ્રતિપાદ્યદશેન્દ્રિયમયઃ । મેયં ચ તથા
ચવર્ગકવર્ગપ્રતિપાદ્યશબ્દાદ્યાકાશાદિકદશકમયમ્ તન્મેલનાત્
યથાક્રમં પૃથિવ્યાદિકર્યવેદ્યપ્રતિપાદકકવર્ગાક્ષરપઞ્ચકેન
વાગાદિકર્મેન્દ્રિયપ્રતિપાદકટવર્ગાક્ષરપઞ્ચકસ્ય મેલનાત્ । તથા
ગન્ધાદિપ્રતિપાદકચવર્ગાક્ષરપઞ્ચકેન
ઘ્રાણાદિપ્રતિપાદકતવર્ગાક્સ્ઽરપઞ્ચકસ્ય મેલનાત્ । પઞ્ચપઞ્ચકલાત્મકં
સમ્ભૂય દશકલાત્મકં દશારયુગ્મં ભવતિ । અન્તઃ પવર્ગરૂપે
પ્રમાતૃપદે કલાદ્વયં કાર્યવેદ્યબીજભૂતપ્રકૃતિપ્રતિપાદકેન પકારેણ
કર્મેન્દ્રિયબીજભૂતબુદ્ધિપ્રતિપાદકસ્ય બવર્ણસ્ય મેલનાદેકાકલા
જ્ઞેયવેદ્યબીજભૂતાહંકારપ્રતિપાદકેન ફકારેણ
જ્ઞાનેન્દ્રિયબીજભૂતમનઃપ્રતિપાદકસ્ય ભકારસ્ય મેલનાદન્યાકલેતિ
કલાદ્વયમિહ ચતુરક્ષરનિષ્પન્નકલાદ્વયાત્મકે ચતુરસ્રબિમ્બે ત્રૈગુણ્યમાતરિ
ત્રિગુણસવિત્ર્યાં પ્રકૃતૌ પુમાન્મકારરૂપ આત્મા નિલીનઃ ।
અહઙ્કારસહિતાયાં પ્રકૃતૌ બુદ્ધિમનસોર્યન્નિલયનં તત્પુરુષસ્ય નિલયને
પર્યવસ્યતીતિ ભાવઃ । સ્પર્શવર્ણચક્રસ્ય
પ્રમાણચક્રત્વાન્મનોબુદ્ધિરૂપેણૈવ પુરુષસ્યાત્ર ચક્રે સંસ્થાનં ન તુ
મકારરૂપેણ । તથાપિ મનોબુદ્ધ્યોઃ પુરુષસ્યૈવ રૂપાન્તરત્વાત્પુરુષસ્યાપિ
મકારસ્ય પ્રમાણપ્રમાતૃચક્રયોર્મધ્યવર્તિત્વાદુભયચક્રસમ્બન્ધ ઇતિ
પુમાન્નિલીન ઇત્યુક્તમ્

પ્. ૧૦૦)
માનાત્મનૈવ ચિદચિત્સ્થિતિરત્રચક્રે
ભેદાત્મકે ન ભવતીહ વિસર્ગબિન્દોઃ ।
મસ્યાનુષક્તિરપિ મુખ્યસમન્વયસ્ય
બિન્દ્વેકભોગપદમાતૃપુરોચિતસ્ય

પૂર્વસૂત્રે સૂચિતં મકારપ્રતિપાદ્યપુરુષતત્ત્વસ્યૈવ
પ્રમાણપ્રમાત્રોરુભયચક્રસમ્બન્ધં સ્ફુટીકરોતિ ।
માનેત્યાદિ । અત્ર ભેદાત્મકમ્ ચક્રે । પ્રમાણચક્રસ્ય
ગ્રાહ્યગ્રહીતૃભેદાવિનાભાવભૂમિત્વાત્ દશારયુગ્મરૂપત્વમ્ ન તુ
ચતુર્દશારાઽષ્ટાવદેકૈકચક્રત્વમ્ અતો ભેદાત્મકે પ્રસ્ફુટભેદસ્વરૂપમ્ । અત્ર
પ્રમાણચક્રે ચિદચિતોઃ પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ સ્થિતિઃ । માનાત્મનૈવ
ઇન્દ્રિયરૂપેણૈવ । ઇન્દ્રિયાણાં પ્રમાણપર્યાયાણાં
ગ્રાહ્યગ્રાહકોભયસિદ્ધરૂપત્વાત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણૈવ
પ્રમેયમાતૃસ્થિતિરિત્યર્થઃ । અતઃ કારણાદિત્યૌચિત્યાદધ્યાહર્તવ્યમ્ । ઇહ
પ્રમાણચક્રે । વિસર્ગબિન્દોઃ બિન્દોરપિ સતો ભેદમયત્વાત્ વિસર્ગસ્યેત્યર્થઃ ।
મસ્ય મકારપ્રતિપાદ્યસ્ય પુરુષસ્ય । અનુષક્તિરનુષઙ્ગો ન ભવતિ ।
ચતુર્વિશત્યક્ષરાત્મકદ્વાદશકલારૂપે પ્રમાણચક્રે પુરુષસ્થાનકસ્ય
મકારસ્ય પઞ્ચવિંશતિતમસ્ય ન સંનિવેશ ઇત્યર્થઃ । તર્હિ તસ્ય
મકારપુરુષસ્યાત્ર ચક્રે કિં સમ્બન્ધાભાવ એવેત્યત્રાહ - અપિ
મુખ્યસમન્વયસ્યેતિ । પ્રાધાન્યેન સમ્બન્ધવતોઽપિ પ્રમાણચક્રે
પ્રકૃતિવ્યાપ્તિવિષયત્વેન સમ્બન્ધવતોઽપિ તત્ર ચક્રે નાનુષક્તિર્ભવતીત્યન્વયઃ ।
કુત ઇત્યાહ - બિન્દ્વેકભોગપદમાતૃપુરોચિતસ્ય -
બિન્દોરેકભોગસ્થાનમ્ - અષ્ટારરૂપં પ્રમાતૃપુરમ્ તદુચિતસ્ય । દ્વૌ હિ
સઙ્ગ્રહેણ પ્રમાતારૌ । અભેદાનુસન્ધાતા ભેદાનુસન્ધાતા ચ
તત્રમકારપ્રતિપાદ્યો ભેદાનુસન્ધાતા અતઃ પ્રસિદ્ધપ્રમાતા
મકારપ્રતિપાદ્યપ્રમાતૃપુરસન્નિવેશમેવાર્હતિ ન તુ પ્રમાણપુરસન્નિવેશમ્
તત્ર તદ્રૂપાન્તરયોર્મનોબુદ્ધ્યોરેવ સન્નિવેશઃ । સમ્બન્ધસ્તુ પ્રમાણચક્રેઽપિ
મકારપ્રતિપાદ્યસ્યાસ્ત્વેવેતિ નિષ્કર્ઃ

પ્. ૧૦૧)
સ્વપ્ને સ્મૃતં તદનુ જાગ્રતિ સત્યકલ્પં
બન્ધં પ્રપદ્ય વપુષ સ્વવિમર્શશક્ત્યા ।
ક્ષિત્યા ચ તત્પરવશો હૃતમાતૃભાવો
મધ્યન્દિનદ્યુમણિરેષમકારબિન્દુઃ

વિસર્ગવ્યાપ્તિપ્રકરણમુપસંહરન્નાદિતશ્ચિન્નિગરણરૂપં પ્રકરણમેયં
ક્રોડીકૃત્ય દર્શયતિ -
સ્વપ્ન ઇત્યાદિ । સ્વપ્ને સ્મૃતં મનસા સઙ્કલ્પિતમ્ । તદનુજાગ્રતિ સત્યકલ્પં
દૃઢાનુભવારૂઢતયા પરમાર્થવદેવ ભાસનં ન તુ પરમાર્થતા
અન્તઃકક્ષ્યાપરામર્શનિર્વિકલ્પચિદાત્મનઃ શિવસ્ય નિત્યનિરાવરણત્વેન
ભાસમાનત્વાત્ બહિરવભાસમાનસ્ય પ્રવૃત્તિરૂપવિમર્શસ્પન્દવિપ્લવસ્ય
ચમત્કારપ્રમાતૃત્વાત્ । અન્તઃ સ્વવિમર્શશક્ત્યાવિમર્શશક્તેરેવ સ્વરૂપેણ
વપુષા પ્રકૃતિપર્યાયેણ વહિસ્તુ ક્ષિત્યા ચ એવં કક્ષ્યાદ્વયેઽપિ બન્ધં
પ્રપદ્ય તત્પરવશઃ તયોર્દેહમહાપૃથિવ્યોઃ પરવશઃ પરતન્ત્રઃ ।
હૃતમાતૃભાવઃ તાભ્યામેવાપહૃતપ્રમાતૃભાવઃ પ્રમેયતાં પ્રાપિત
ઇતિ ભાવઃ । મકારબિન્દુઃ મકારપ્રતિપાદ્યોબિન્દુઃ ચિત્તત્ત્વં પુરુષ ઇત્યર્થઃ ।
મધ્યન્દિનદ્યુમણિઃ મધ્યાહ્નકાલસૂર્યો જાત ઇતિ શેષઃ । યથા
મધ્યન્દિનસૂર્યઃ સ્વરશ્મિપટલેન સ્થગિતો નાવભાસતે । તથાયમપિ ચિદાત્મા
સ્વસ્યા એવ વિમર્શશક્તેર્વિજૃમ્ભણરૂપેણ અન્તર્બહિઃ પ્રપઞ્ચેન ચ
ભાર્યા(આવૃત)મૂલસ્વરૂપો જાત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૧૦૨)
યત્પાદિવર્ગવમુખાર્ણચતુષ્ટયસ્ય
સઙ્કોચવર્જનમિદં ખલુતન્ત્રનીત્યા ।
તુર્યસ્થિતં હમુખશાન્તચતુષ્ટયાત્મ-
યોજ્યં ક્રમેણ બહિરન્તરભેદસૃષ્ટયોઃ

ઇતિ શ્રીમાતૃકાચક્રવિવેક જાગ્રદ્વિવેકશ્ચતુર્થઃ ખણ્ડ

ઇદાનીં પ્રકરણાન્તે ચિદ્વ્યાપ્તિરુપમુત્તરપ્રકરણપ્રમેયમવતારયન્
જાગ્રચ્ચક્રે વક્ષ્યમાણે સ્વપ્નચક્રે ચ વિસર્ગપ્રમાતુઃ પ્રતિસિંહાસનં
તુર્યજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપં પદદ્વયં તત્ર ન્યાયેન એકૈકમાતૃકયા સમુન્મીલિતં
વ્યુત્પાદયતિ -
યત્પાદીત્યાદિ । પાદિવર્ગવમુખાર્ણચતુષ્ટયસ્ય વિલોમેન
પવર્ગાદિવર્ગચતુષ્ટયં પવર્ગતવર્ગટવર્ગ ચ વર્ગરૂપં વર્ગચતુષ્ટયં
વકારલકારરેફયકારરૂપં વર્ણચતુષ્ટયં તસ્યોભયસ્ય । તન્ત્રરીત્યા એકયા
ક્રિયયા । પ્રયોજનદ્વયસિદ્ધિરૂપયા તન્ત્રનીત્યા તન્ત્રન્યાયેન । ઇદં
સઙ્કોચવર્જનમ્ ખલુ સ્પૃષ્ટતેષત્સ્પૃષ્ટતાપ્રયત્નકૃતસઙ્કોચત્યાગઃ
ખલુ । યત્તુર્યસ્થિતં હમુખશાન્તચતુષ્ટયાત્મવર્ણકદમ્બકં પવર્ગસ્ય
વકારસ્ય ચ સઙ્કોચત્યાગરૂપો હકારઃ । તવર્ગસ્ય લકારસ્ય ચ
સઙ્કોચત્યાગરૂપઃ સકારઃ । ટવર્ગસ્ય ચ રેફસ્ય ચ સઙ્કોચત્યાગરૂપઃ
ષકારઃ । ચવર્ગસ્ય યકારસ્ય સઙ્કોચત્યાગરૂપઃ શકારઃ । કવર્ગસ્ય
દેહપ્રતિપાદકલકારસ્ય ચ વિસર્ગપ્રમાતૃરૂપત્વાત્ તસ્ય ચ ચિદ્વ્યાપ્તિપદે
ચિત્સ્વરૂપ એવાન્તર્ધાનાત્પદદ્વયેઽપિ હકાર એવ વિલયનમ્ અતો ન
તત્સઙ્કોચત્યાગરૂપો વર્ણોઽન્વેષણીયઃ ।
એવં સ્પર્શસઙ્કોચત્યાગરૂપમતં તત્સઙ્કોચત્યાગરૂપં
હકારાદિશકારાન્તવર્ણચતુષ્ટયં પદદ્વયરૂપં સત્ ક્રમેણ ।
બહિરન્તરભેદસૃષ્ટ્યોઃ । બહિરભેદસૃષ્ટ્યાં અન્તરભેદસૃષ્ટ્યાં ચ
ભેદજાગ્રત્પ્રતિયોગિન્યભેદજાગ્રત્પદે ભેદસ્વપ્નપ્રતિયોગિન્યભેદસ્વપ્નપદે
ચેત્યર્થઃ । દશારયુગ્માર્ધપદે અષ્ટારાર્ધપદે ચેતિ વેદિતવ્યમ્ । યોજ્યં
યોજનીયમ્

સર્વોહિ ભેદપદ એવ ભવઃ પુરસ્તા-
ત્પશ્ચાદભેદમવગચ્છતિ જાતબોધઃ ।
શક્તિઃ શિવસ્ય મહતિ પ્રકૃતિસ્તદાત્મા
ભેદોગ્રવન્દનમતોઽર્હતિ ભેદતત્ત્વમ્

સંસ્થાપિતાં પુરત એવ શિવેન માયાં
પશ્ચાત્કરોતિ યજને દ્વયતત્પરો યઃ ।
સિદ્ધં ન યાતિ શિવસામયિ ? કિં સમૂઢ-
સ્તસ્માદ્યખે(જે)તમુખતશ્ચતુરસ્રબિમ્બમ્

ઈકારયોષ(ગ)જવિસર્ગકલાસ્તવિન્દુઃ
પ્રત્યાહૃતં ખલુ વિસર્ગપદં કલાભ્યામ્ ।
સદ્યો જગત્સપદિ સંભૃતભેદસિદ્ધિઃ
ક્લીંકારમૂર્તિરનિશં મનુરભ્યુદીર્યઃ

યેકારેકારગર્ભં કલયુગલતમં માયયા વ્યાપ્તમૌલિં
મન્ત્રં મત્તોઽનુતિષ્ઠેદરુણમણિકૃતામક્ષમાલાં વહન્યઃ ।
ભુઞ્જાનોઽસૌ ભુજિષ્યાપ્રકૃતિકમણિમાદ્યાખ્યયા સંપ્રસિદ્ધં
સિદ્ધીનાં સિદ્ધલભ્યં દશકમભવતાં પ્રાપ્ય દિવ્યૈરિહૈવ

શિવાનન્દેન મુનિના દેશિકાદેશવર્તિના ।
ચતુર્થં માતૃકાચક્રવિવેકે વ્યાકૃતં પદમ્

ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ।
અક્ષેષુ વેદ્યવિલયઃ ખલુ શુદ્ધવિદ્યા
દેહે તદક્ષવિલયો ભવતીશ્વરત્વમ્ ।
ઈશો હિ વિશ્વમયદેહકૃતાભિમાનો
જાગ્રચ્છિવસ્ય પશુજાગરચક્રલગ્નમ્

અથ નિવૃત્તિરૂપં તુર્યસ્કન્ધમારભમાણો
નિવૃત્તિજાગ્રદુપક્રમત્વાન્નિવૃત્તિજાગ્રદધિષ્ઠાતારં શિવસ્ય
સર્વકર્તૃત્વભૂમિકાભૂતમીશ્વરાખ્યં પ્રમાતારં
તદ્બાહ્યદશાવિશેષેણ શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાત્રા સહ લક્ષયતિ -
અક્ષેષ્વિત્યાદિ । અક્ષેષ્વિન્દ્રિયેષુ શ્રી(પાણ્યાદિષુ)વાગાદિષુ ઘ્રાણાદિષુ ।
ચ । વેદ્યવિલયઃ વેદ્યાનાં પૃથિવ્યાદિભૂતાનાં ચ વિલયસ્તદેકીકરણમ્
શુદ્ધવિદ્યા ખલુ શુદ્ધવિદ્યાશ્રયઃ પ્રમાતા શુદ્ધવિદ્યેત્યુપચારઃ ।
પાશવે ઇન્દ્રિયપ્રકાશાદ્બહિસ્તત્સાર્થક્યેનાવભાસમાનાનાં વેદ્યાનામ્ ।
ઇન્દ્રિયપ્રકાશકગર્ભ
એવાવભાસનનૈયત્યવિમર્શનેન્દ્રિયપ્રકાશવિમર્શરૂપતાધ્યવસાયાદિન્દ્રિયૈ
કાત્મ્યાનુભવરૂપા શુદ્ધવિદ્યા પાશવ્યામોહકર્તરિ ગુર્વનુગ્રહમૂલેન
સમુન્મિષતીતિ સૈષા શુદ્ધવિદ્યા વેદ્યેષુ પશુદશાયામિદમ્પ્રત્યયૈકવિષયેષુ
પાશવવ્યાવૃત્તૌ
સ્વાત્મેન્દ્રિયપ્રકાશતાદાત્મ્યાધ્યવસાયાદહંપ્રત્યયવિષયતામ##-
તદભિધાનતામુપચારેણ ભજતીતિ તદ્વિવેકઃ ॥
એવં પ્રમાણપદે પ્રમેયનિમજ્જનલક્ષણં શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતૃપદં
વ્યુત્પાદ્ય તદૂર્ધ્વતનીમીશ્વરદશાં વ્યુત્પાદયતિ - દેહ ઇત્યાદિ । દેહે
પ્રમાતરિ । તદક્ષવિલયઃ તેષાં
શુદ્ધવિદ્યાદશાભ્યસ્તપ્રમેયસ્વાત્મીકરણાનામક્ષાણાં વિલયો
નિમજ્જનમેકરસીકરણમીશ્વરત્વં ભવતિ । શુદ્ધવિદ્યાદશાયાં
પ્રમાણપદનિમજ્જિતાનાં પ્રમેયાનાં પ્રમાણપદેન સહ દેહાત્મરૂપે
પ્રમાતૃપદે યદ્દેહાંશે વિનિમજ્જનં તદીશ્વરત્વમિત્યર્થઃ । અત્ર
પ્રથમપ્રમેયાત્મનો વિશ્વસ્ય
કિઞ્ચિદિદંપ્રત્યાયાધિવાસિતાહન્તાપ્રત્યયવિષયવિષયત્વમ્ દેહપદે નિમજ્જિતસ્ય
વિશ્વસ્ય દેહસ્યેવ દૃઢાહમ્પ્રત્યયવિષયત્વાદીશ્વરસ્ય દેહાદ્વિશ્વસ્મિન્નપિ
ચેષ્ટકત્વમ્ । અત એવ સર્વકર્તૃત્વમીશ્વરસ્યેત્યવગન્તવ્યમ્ । શુદ્ધવિદ્યાપદે
ત્વિદંપ્રત્યયાહંપ્રત્યયયોરિદંપ્રત્યયસ્યૈવૌલ્વણ્યાત્
વિશ્વચેષ્ટકત્વાનુદયઃ । ઈશ્વરસ્યાનયાદીશા વિશ્વશરીરસ્ય
શિવજાગ્રત્પદત્વાત્પશુજાગ્રત્પદે સંશ્લેષ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ - ઈશોહીતિ । ઈશો હિ
વિશ્વમયે દેહે કૃતાભિમાનઃ શિવસ્ય જાગ્રત્ પરિચ્છિન્નદેહે
કૃતાભિમાનસ્ય પશોર્જાગરચક્રે દશારદ્વયાત્મકે લગ્નં શ્લિષ્ટં
પશુજાગ્રત્પદે શિવજાગ્રતઃ શ્લેષૌચિત્યાદિતિ ભાવઃ । જડાજડપદયોઃ
સુપ્ત્યાદિદશાત્રયેપ્યન્યોન્ય શ્લેષસ્વભાવતા પ્રાક્ પ્રીતપાદિતા

પ્. ૧૦૫)
યદ્બાહ્યબાહ્યપદમજ્જનમન્તરન્ત-
સ્તચ્ચિત્પદે જડપદે વિપરીતમેતત્ ।
અક્ષાત્મવેદ્યમિહ શઃ સ હિ શુદ્ધવિદ્યા
દેહાવિભિન્નકરણેન્દ્રિયમીશ્વરઃ ષઃ

અથ નિવૃત્તિરૂપસ્ય શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતુઃ
પ્રમેયેષ્વભ્યસ્યમાનાહમ્ભાવસ્ય ભેદો ન પ્રશાન્ત
ઇત્યભેદજાગ્રત્પદાધિષ્ઠાતૃત્વં નાભ્યુપગતં ચિદ્વ્યાપ્તિપદસ્ય
બહિર્બહિરર્થાનામન્તરન્તર્થેષુ નિમજ્જનરૂપં સ્વભાવં વ્યુત્પાદયન્
શવર્ગે શુદ્ધવિદ્યાદ્યભેદપ્રમાતૄણાં વિષયવિભાગં દર્શયતિ -
યદ્બાહ્યેત્યાદિ । અન્તરન્તઃપદે બાહ્યવાહ્યપદમજ્જનં યત્ બાહ્યબાહ્યપદસ્ય
યન્મજ્જનમ્ પ્રમેયાણાં પ્રમાણપદે મજ્જનં પ્રમાણાં પ્રમાતૃપદે
મજ્જનમિત્યર્થઃ । તચ્ચિત્પદે ચિદ્વ્યાપ્તિપદે । ભવતીતિ શેષઃ । જડપદે
ચૈત્યવ્યાપ્તિપદે । એતદ્વિપરીતમ્ । અન્તરન્તઃપદસ્ય બહિર્બહિઃપદે મજ્જનં
વિપરીતમ્ । પ્રમાતૃપદસ્ય પ્રમાણપદે મજ્જનમ્ પ્રમાણપદસ્ય પ્રમેયપદે
મજ્જનમિત્યર્થઃ । ઇહ શુદ્ધવિદ્યેશ્વરસદાશિવશક્ત્યાહ્વયસ્ય
પ્રમાતૃચતુષ્ટયસ્ય । સાધારણપદે શવર્ગે । અક્ષાત્મ ઇન્દ્રિયપ્રકાશૈકાત્મ ।
ઇન્દ્રિયપ્રકાશે લબ્ધૈકાત્મ્યમિત્યર્થઃ । વેદ્યં પ્રમેયજાતમ્ । શઃ શવર્ણ ઇતિ
વેદિતવ્યમ્ । પ્રમાણલબ્ધૈકાત્મ્યપ્રમેયસ્થાનીયઃ શવર્ણ ઇત્યર્થઃ । યદ્યપિ
ચવર્ગયકારસઙ્કોચત્યાગાત્મનઃ શકારસ્ય શબ્દાદિમાત્રવેદ્યસ્થાનીયત્વં
યુક્તં તથાપિ સર્વપ્રમેયોપલક્ષણત્વેન ચિત્પદેઽહઙ્કારે
કવર્ગલકારયોર્મજ્જનાદ્બહિરવભાસમાનશ્ચવર્ગયકારયોગ
રૂપભેદશકારોઽપિ સર્વપ્રમેયોપલક્ષણ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । સ હિ શકારઃ
શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતા । પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયરૂપેણ પદત્રયેણ
નિષ્પાદ્યસ્વરૂપસ્ય પ્રમાતુઃ કથં પ્રમેયમાત્રપ્રતિપાદકે શકારે
સ્વરૂપપત્તિરિત્યત્રોચ્યતે । વર્ણચતુષ્ટયાત્મકઃ સર્વોઽપિ શવર્ગઃ
શુદ્ધવિદ્યાદિપ્રમાતૃચતુષ્ટયસ્ય સાધાણરણપદે પ્રત્યેકં
સ્વરૂપં(સ્વરૂપં) ભવતિ । તથાપિ શુદ્ધવિદ્યાદીનાં ચતુર્ણાં
(પ્રમા)પ્રમાતૄણાં શકારાદયશ્ચત્વારો વર્ણા એકૈકસ્યૈકૈક એવ
સ્વરૂપસિદ્ધિહેતુભૂતસ્ય વિશેષસ્ય પ્રતિપાદક
ઇત્યુપચારાત્તત્તદેકૈકવર્ણરૂપતા તેષામ્ । તથા હિ
શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતુરિન્દ્રિયૈકાત્મ્યવેદ્યત્વં સ્વરૂપસિદ્ધિહેતુવિશેષઃ ।
અતસ્તસ્યેન્દ્રિયૈકાત્મ્યવેદ્યપ્રતિપાદકશકારરૂપત્વમ્ । ઈશ્વરસ્ય
પ્રમાતુર્દેહાવિભિન્નકાર્યવેદ્યૈકાત્મ્યકર્મેન્દ્રિયત્વં
સ્વરૂપસિદ્ધિહેતુર્વિશેષઃ । અતસ્તસ્ય
તાદૃક્કર્મેન્દ્રિયપ્રતિપાદકષકારરૂપત્વમ્ । એતદેવાહ
દેહાવિભિન્નકરણેન્દ્રિયમીશ્વરઃ ષ તિ

પ્. ૧૦૭)
જ્ઞાનેન્દ્રિયં સ હિ સદાશિવ આત્મનૈક્યે
સ્વાત્મા ખવિશ્રમમયો હ ઇતીહ શક્તિઃ ।
એતત્તુરીયપદમઙ્ગચતુષ્ટયાઢ્યં
બાહ્યાન્તરાલપદયોઃ શ્રિતરૂપસામ્યમ્

અથ સદાશિવશક્તિપ્રમાતૃસ્વરૂપં વર્ણદ્વયમાહ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયમિત્યાદિ । સદાશિવસ્ય
પ્રમાતુરાત્માવિભિન્નસ્વાત્મીકૃતજ્ઞેયવેદ્યજ્ઞાનેન્દ્રિયત્વં
સ્વરૂપસિદ્ધિહેતુર્વિશેષઃ । અતસ્તસ્ય
તાદૃગ્જ્ઞાનેન્દ્રિયપ્રતિપાદકસકારરૂપત્વં । એતદાહ - આત્મનૈક્યે
આત્મના તાદાત્મ્યે સતિ તાદૃશં જ્ઞાનેન્દ્રિયમ્ । સ હિ સકારો હિ
તાદૃગ્જ્ઞાનેન્દ્રિયપ્રતિપાદકઃ । સકારો હિ સદાશિવ ઇત્યર્થઃ ।
ખવિશ્રમમયઃ અપરિચ્છિન્નચિદચિત્સામરસ્ય રૂપાકાશવિશ્રાન્તિમયઃ ।
સ્વાત્મા દેહાત્મોભયલક્ષણં સ્વરૂપમ્ । હ ઇતિ । હકાર ઇતિ વર્ણઃ । ઇહ શવર્ગે ।
શક્તિઃ શક્તિનામ પ્રમાતા ।
અપરિચ્છિન્નવિશ્રાન્તિમયદેહાત્મસામરસ્યલક્ષણસ્વરૂપત્વં શક્તેઃ
સ્વરૂપસિદ્ધિહેતુર્વિશેષઃ । અતસ્તસ્યાસ્તાદૃક્સ્વરૂપપ્રતિપાદકહકારરૂપત્વમ્ ।
એવં શુદ્ધવિદ્યાદીનાં સાધારણપદે શવર્ગે
તત્તસ્વરૂપસિદ્ધિહેતુવિશેષપ્રતિપાદક વર્ણાશ્રયણેન વિષયવિભાગં
વ્યુત્પાદ્યાસ્ય શવર્ગરૂપસ્ય પદસ્ય બાહ્યે
સ્પર્શસઙ્કોચત્યાગરૂપસ્યાન્તરન્તઃસ્થ સઙ્કોચત્યાગરૂપસ્ય ઉભયત્ર
રૂપસામ્યમ્ પ્રાગુપદિષ્ટમેવ સ્ફુટપ્રત્યયાયોદ્ઘાટયતિ - એતદિત્યાદિ ।
અઙ્ગચતુષ્ટયાઢ્યમ્ મહાભૂતચતુષ્ટયગર્ભિણ્યા મહાપૃથિવ્યાઃ
પ્રકૃત્યાશ્ચ ચિત્પદે હકારે નિમજ્જનાદુભયત્રાઙ્ગચતુષ્ટયાઢ્યમ્ ।
એતત્તુરીયપદમ્ । અભેદજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપં તુર્યપદમ્ । બાહ્યાન્તરાલપદયોઃ
સ્પર્શાન્તઃસ્થપ્રતિપાદ્યજાગ્રત્સ્વપ્નપદયોઃ । શ્રિતરૂપસામ્યમ્ । ચવર્ગસ્ય
યકારસ્યાપિ સઙ્કોચત્યાગે શકાર એવ ટવર્ગસ્ય રેફસ્ય સઙ્કોચત્યાગે ષકાર
એવ । એવમવશિષ્ટમુન્નેયમ્

પ્. ૧૦૮)
એત્પદં પદમખણ્ડિતમેવ શુદ્ધ-
વિદ્યાદિકસ્ય ખલુ તત્ત્વચતુષ્ટયસ્ય ।
વેદ્યાદ્યુદઞ્ચિતચિતિસ્ફુરણક્રમેણ
તત્તદ્દશાવતરણં વિબુધૈર્વિભાવ્યમ્

શવર્ણશુદ્ધવિદ્યાદીનાં પ્રત્યેકસ્વર એવ સાધારણં પદમિત્યુક્તમ્ ।
તદેવાહ -
એતદિત્યાદિ । એતચ્છવર્ગરૂપં પદમ્ અખણ્ડિતમેવ અવિભક્તમેવ ।
શુદ્ધવિદ્યાદિકસ્ય તત્ત્વચતુષ્ટયસ્ય પદમ્ । પ્રમાણપ્રમેયાઙ્ગસ્ય
પ્રમાતુરેકવર્ણમાત્રેણ દુષ્પ્રતિપાદત્વાત્ । એવમપિ
શુદ્ધવિદ્યાદીનામેકૈકવર્ણવ્યવહારોપચારે પ્રાક્પ્રતિપાદિતોપપત્તિમાસૂત્રયતિ
- વેદ્યાદિતિ । વેદ્યાદ્યુદઞ્ચિતચિતિસ્ફુરણં ચૈત્યવ્યાપ્ત્યવસાને યદા
તદુન્મેષપ્રારમ્ભઃ તદાયં પ્રારમ્ભો વેદ્યાદિક એવ ભવતીત્યનુભવઃ
પ્રમાણમ્ । તથા હિ - પાશવાવસાને સાધકો
ગુર્વનુગ્રહસમુન્મિષિતવિવેકદૃષ્ટિર્વેદ્યમેવ સ્વાત્મેન્દ્રિયપ્રકાશે
નિમજ્જયતિ । પ્રમેયસ્યૈવં
પ્રમાણનિમજ્જનાભ્યાસાદારૂઢશુદ્ધવિદ્યાસ્વભાવસ્તદનન્તરં
સ્વાત્મીકૃતપ્રમેયં પ્રમાણં પ્રમાતૃપદે નિમજ્જયિતુમુદ્યુઞ્જાનઃ
શરીરરૂપે તાવત્પ્રમાતૃભાગે સ્વાત્મીક્ર્તકાર્યપ્રમેયં
કર્મેન્દ્રિયવર્ગરૂપં પ્રમાણં નિમજ્જયતિ । અતો વિશ્વશરીરઃ સન્
વિશ્વચેષ્ટકતયાવિર્ભૂતસર્વકર્તૃત્વશક્તિરારૂઢેશ્વરતાકક્ષ્યસ્તતઃ પરં
સ્વાત્મીકૃતજ્ઞેયપ્રમેયં જ્ઞાનેન્દ્રિયપ્રમાણમાત્મરૂપે પ્રમાતરિ
નિમજ્જયતિ । અતો વિશ્વાત્મકઃ
સન્નાવિર્ભૂતસર્વજ્ઞત્વશક્તિરારૂઢસદાશિવકક્ષ્યો જ્ઞાનસ્ય પ્રાગ્ભાવેન
ક્રિયાં ક્રિયાપ્રાગ્ભાવેન જ્ઞાનં ચાનુસન્દધાનસ્તતઃ પરં
જ્ઞાનક્રિયાસામરસ્યભૂમિમપરિચ્છિન્નવિશ્રાન્તિમયીમિચ્છાત્મિકાં
શક્તિક્રિયામારોહતીતિ પ્રક્રિયયા વેદ્યાદ્યુદઞ્ચિચિતિસ્ફુરણક્રમેણ
તત્તદંશવર્ણ ઉક્તમર્યાદયા । શુદ્ધવિદ્યાદિતત્તદ્દશાવતરણમ્ ।
વિબુધૈર્વિદ્વદ્ભિર્વિભાવ્યમ્ । ઉક્તમર્યાદયા વેદ્યાદિકં ચિત્પ્રવહણે યં યં
ભાગમધિકૃત્ય શુદ્ધવિદ્યાદીનાં સ્વરૂપલાભઃ
તત્તદ્ભાવરૂપતત્તદાવરણસ્ય તત્તત્પ્રમાતૃપદત્વમાપૈચારિકમિતિભાવઃ

પ્. ૧૦૯)
સા(સ)દાશિવઃ સ ખલુ વિન્દુમયસ્તવર્ગ-
સ્તત્રેશ્વરાઙ્ગમયમાન્તરધામયોગ્યઃ ।
જ્ઞાનક્રિયે ન સુશિવસ્ય સદાશિવેશા-
વન્તર્બહિશ્ચ નિયતાઙ્ગિપદૌ ક્રમેણ

ઇદાનીં બાહ્યે જ્ઞાનેન્દ્રિયપ્રતિપાદકતવર્ગસઙ્કોચત્યાગરૂપસ્ય સકારસ્ય
સદાશિવકલાયાઃ સતોઽપિ બહિસ્તસ્ય પ્રાધાન્યાનૌચિત્યાદીશ્વરાઙ્ગત્વમ્
અન્તઃપદે રેફાક્સ્ઽરત્યાગરૂપસ્ય ષકારસ્યેશ્વરકલાયાઃ સદાશિવાઙ્ગત્વમિતિ
વ્યુત્પાદયતિ -
સદાશિવ ઇત્યાદિ । બિન્દુમયસ્ત્યક્તસઙ્કોચ ઇત્યર્થઃ । તવર્ગઃ । સ ખલુ સકારઃ
ખલુ । અસૌ સકારઃ સદાશિવસ્વભાવઃ । અન્તરધામયોગ્યઃ ।
સ્વપ્નલક્ષણજ્ઞાનકક્ષ્યાસમુચિતોઽયં સકારરૂપઃ સદાશિવસ્વભાવઃ । તત્ર
બાહ્યપદે । ક્રિયાપ્રધાને । ઈશ્વરાઙ્ગમ્ । ઈશ્વરસ્યાઙ્ગમેવ ।
ક્રિયાપદેજ્ઞાનાંશસ્ય ન્યગ્ભાવઃ । અત્રોપપત્તિમાહ - સદાશિવેશૌ
શિવસ્ય જ્ઞાનક્રિયે ।
નનુ શિવસ્ય જ્ઞાનશક્તિલી(વિ)લાસરૂપઃ સદાશિવઃ
ક્રિયાશક્તિવિલાસરૂપ ઈશ્વરઃ અસ્તુ પ્રકૃતે કા નામોપપત્તિરિત્યત્રાહ - એતૌ
સદાશિવેશૌ । ક્રમેણાન્તર્બહિશ્ચ નિયતાઙ્ગિપદૌ સદાશિવસ્યાન્તઃ
કક્ષ્યાનિયતમઙ્ગિપદં તસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવાત્ । જ્ઞાનસ્ય ચાન્તઃપદે
પ્રાધાન્યાત્ બહિઃકક્ષ્યા ત્વઙ્ગપદમ્ ઈશ્વરસ્ય બહિઃકક્ષ્યાઙ્ગિપદં તસ્ય
ક્રિયાસ્વભાવાત્ । ક્રિયાયાશ્ચ બાહ્યપદે પ્રાધાન્યાત્ । તસ્યાન્તઃકક્ષ્યા
ત્વઙ્ગપદમ્ । અતો રેફસઙ્કોચત્યાગરૂપસ્ય
ષકારસ્યેશ્વરકલાયાસ્તત્રાઙ્ગત્વમેવેતિ વિવેકઃ

પ્. ૧૧૦)
ઇચ્છાપપઞ્ચકવબિન્દુમયી હશક્તિ-
ર્જ્ઞાનક્રિયાસમપદં ખલુ સોભયાત્મા ।
બિન્દૌ સમુન્મિષતિ સર્ગપદે ક્રમેણ
સંસૃષ્ટિરાપરિસમાપ્તિતયોર્વિભાવ્યા

સદાશિવકલાયા અન્તઃપ્રાધાન્યમીશ્વરકલાયા બહિઃપ્રાધાન્યમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં શક્ત્યાઃ કલાયા ઇચ્છાત્મિકાયાઃ સામ્યેન તદુભયમૂલતયા
બહિરન્તરપિ પ્રાધાન્યમિતિ પ્રતિપાદયતિ -
ઇચ્છેત્યાદિ । પ પઞ્ચક વ બિન્દુમયી । વર્ણપઞ્ચકાત્મનઃ પવર્ગસ્ય વકારસ્ય
ચ યો બિન્દુત્વમ્ । ગુણપ્રધાનોઽયં નિર્દેશઃ । સઙ્કોચત્યાગ ઇત્યર્થઃ । તન્મયી
તત્સ્વરૂપા । હશક્તિઃ હકારપ્રતિપાદ્યા શક્તિદશા । ઇચ્છા ઇચ્છાસ્વભાવા । સા
ઇચ્છાશક્તિઃ । જ્ઞાનક્રિયા સમપદં જ્ઞાનક્રિયયોઃ સાધારણ્યેન મૂલપદમ્ ।
ઇચ્છાં (વિના) વિજ્ઞાનમપિ ન પ્રવર્તતે ક્રિયાપિ ન પ્રવર્તતે ઇતિ
જ્ઞાનક્રિયયોઃ ઇચ્છૈવાન્તરં કૂટસ્થં રૂપમ્ । અત એવ સા ઉભયાત્મા
ઉભયસ્ય જ્ઞાનસ્ય ક્રિયાયાશ્ચ આત્મા મૂલસ્વરૂપમ્ । અતસ્તસ્યા જ્ઞાનપદેઽન્તઃ
ક્રિયાપદે બહિશ્ચ પ્રાધાન્યમેવ નાઙ્ગત્વમિતિ ભાવઃ ॥
ઇદાનીં વિસર્ગપદે વિદ્યાદિક્રમેણ બિન્દુન્મેષે પ્રવૃત્તે સત્યસૌ બિન્દૂન્મેષઃ
ક્રમપ્રવૃત્તિશાલી યાવત્સર્વમપિ પદં વ્યાપ્નોતિ
તાવદ્વિસર્ગગન્ધસ્યાનુવૃત્તત્વાદ્વિન્દુવિસર્ગયોઃ સંસૃષ્ટિરેવ ન
બિન્દોરેકાધિપત્યમિતિ વ્યુત્પાદયતિ - બિન્દૌ ઇત્યાદિ । સર્ગપદે ક્રમેણ બિન્દૌ
સમુન્મિષતિ સતિ । આપરિસમાપ્તિ સર્વત્રપદે બિન્દુવ્યાપ્તિનિષ્પત્તિપર્યન્તમ્ ।
તયોર્બિન્દુવિસર્ગયોઃ । સંસૃષ્ટિઃ । ત્રિપુટીરૂપે પદે ક્વચિત્ બિન્દૂન્મેષઃ
ક્વચિદ્વિસર્ગસ્ફુરત્તેતિ સંસૃષ્ટિઃ । વિભાવ્યા ઊહનીયા । અયમર્થઃ
શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતરિ વેદ્યાનામિન્દ્રિયપ્રકાશે નિમજ્જનેન વેદ્યાંશ એવ
ચિદુન્મેષઃ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રમાતૃપદે
નિમજ્જનાભ્યાસપાટવાભાવાદિન્દ્રિયાદિકેષૂત્તરોત્તરપદેષુ
ભેદસ્યાપ્રશમાદ્વિસર્ગસ્ય સ્ફુરત્તેતિ બિન્દુવિસર્ગસંસૃષ્ટિઃ
ઈશ્વરદશાયાં શુદ્ધવિદ્યોત્તરપદત્વાત્પ્રમેયેષુ ચિદુન્મેષઃ સિદ્ધ એવ ।
વિશેષસ્તુ સ્વાત્મીકૃતસ્વવિષયાણાં કર્મેન્દ્રિયાણાં દેહાત્મકપ્રમાતૃપદે
નિમજ્જનમ્ સ્વાત્મીકૃતસ્વવિષયાણાં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણામાત્મરૂપે
પ્રમાતૃપદભાગે નિમજ્જનં તત્પ્રાધાન્યેન અપાટવમેવાપ્રધાનમ્
અતસ્તદાદ્યુત્તરપદે ભેદસ્ફુરત્તેતિ વિસર્ગસંસૃષ્ટિઃ
સદાશિવદશાયામીશ્વરદશાપર્યન્તચિદભેદોન્મેષઃ સિદ્ધ એવ । વિશેષસ્તુ
સ્વાત્મીકૃતજ્ઞેયાનાં જ્ઞાનકરણાનામ્ વિશ્વમયસ્ય ચ
સ્વાત્મપ્રમાતૃપદે નિમજ્જનમ્ તસ્યા અપિ દશાયા
નિરાકુલચિદ્વિશ્રમરૂપેચ્છાશક્તિતત્ત્વૈકાત્મ્યં સાવશેસ્ઽમિતિ તદંશે
ભેદગન્ધાદ્વિસર્ગસ્પર્શઃ શક્તિદશાયાં તુ
વિશ્રમરૂપત્વાદપરિચ્છિન્નાયામેવાભેદસામ્રાજ્યમિતિ તાત્પર્યમ્ । તં
(તત્) બિન્દૂન્મેષપદે વિસર્ગાનુવૃત્તિતારતમ્યવિવેકઃ
શુદ્ધવિદ્યાદિતત્ત્વાનાં પ્રસ્ફુટજ્ઞાનકારણમિતિ તસ્ય તત્કર્તવ્યત્વેન ચોદના

પ્. ૧૧૨)
પુર્વત્ર નૈવહિ પરો નિયતઃ પરત્ર
પૂર્વો ભવેન્નિયત એવ શષાદિવૃન્દે ।
એકત્ર સંવિદુદયેઽપ્યપરત્ર ભાસ-
સ્તસ્યા ઇતીદમથવા સમ મેવ બિન્દુઃ

શુદ્ધવિદ્યાદિષુ બહિર્બહિદશાયામન્તરન્તર્દશા નાન્તર્ભવન્તિ(તિ) ।
અન્તરન્તર્દશાયાં તુ બહિર્બહિર્દશાન્તર્ભવતીતિ વ્યુત્પાદયતિ -
પૂર્વત્રેત્યાદિ । શષાદિવૃન્દે શષાદિપ્રતિપાદ્યે શુદ્ધવિદ્યાદિવૃન્દે । પૂર્વત્ર
શુદ્ધવિદ્યાદૌ પૂર્વદશાયામ્ । પરઃ પરદશા । નૈવ હિ નિયતઃ । ન નિયતા ।
શુદ્ધવિદ્યાયામીશ્વરદશા ન નિયતા । ઈશ્વરદશાયાં ચ સદાશિવદશા
સદાશિવદશાયાં શક્તિદશા ચ તથેત્યર્થઃ । પરત્ર તુ ઈશ્વરાદિદશાયાં તુ ।
પૂર્વઃ । શુદ્ધવિદ્યાદિદશા નિયત એવ ભવેત્ । નિયમેન ભવેદેવ ।
ઈશ્વરદશાયાં શુદ્ધવિદ્યાદશાઽન્તર્ભૂતાસ્ત્યેવ સદાશિવદશાયાં
ચેશ્વરદશા શક્તિદશાયાં ચ સદાશિવદશેતિ યોજના ।
ઇદાનીં વેદ્યોપક્રમેણ સંવિદુદયે ક્રમં વિના વેદ્યાદિપ્રતિપાદકં સર્વમપિ
શષાદિવૃન્દં સંવિન્મયૂખાનાં નિરાઘાટ(નિર્વાધ)પ્રસરણેન
યુગપદેવ સઙ્કોચતિ ત્યજતીતિ પક્ષાન્તરમુપક્ષિપતિ - એકત્રેતિ । એકત્ર
વેદ્યભાગે । સંવિદુદયે સતિ । અપરત્રાપિ પ્રમાણાદિપદે સર્વત્રાપિ । તસ્યાઃ
સંવિદો ભાસ ઇતિ । ભાસઃ પ્રવહન્તીતિ (શેષઃ) । ઇદં શષાદિવૃન્દં
શષાદ્યક્ષરચતુષ્ટયમ્ અથવા પક્ષાન્તરેણ । સમમેવ યુગપદેવ । બિન્દુઃ
બિન્દુશબ્દેન ત્યક્તસઙ્કોચત્વં લક્ષ્યતે । ત્યક્તસઙ્કોચો ભવતીતિ શેષઃ ।
અયમર્થઃ । વેદ્યપદોપક્રમેણ બિન્દૂન્મેષે શુદ્ધવિદ્યાદિદશાનાં
કાલવિલમ્બાપેક્ષઃ ક્રમો ન નિયતઃ । ક્વચિત્પ્રમાતરિ ભાગ્યાધિકે શક્તિપાતસ્ય
તીવ્રતયા શુદ્ધવિદ્યાદિદશાનાં નિર્વિલમ્બેન ક્ષણાદાવિર્ભાવો યુગપદેવ
સમ્ભવતિ ક્વચિત્તુ ક્રમાપેક્ષયા શનૈઃ સમ્ભવતીતિ
પક્ષદ્વયમત્રાનુસન્ધેયમ્

પ્. ૧૧૩)
જાગ્રચ્છિવસ્ય પશુજાગરયુક્તદૈશ-
મન્તર્દશારમિહ કોણગતં બહુત્વમ્ ।
ભેદોદયોલ્લસિત મેતદભેદકોટ્યાં
પ્રાપ્નોતિ સઙ્ગ્રહામિતિ પ્રતિપદ્રહસ્યમ્

ઇદાનીં શકારાદ્યક્ષરચતુષ્ટયાધિષ્ઠાતુરીશ્વરસ્ય બહ્વક્ષરસન્નિવેશવતિ
દશારયુગ્મરૂપે પશુજાગરચક્રે કથં સન્નિવેશૌચિત્યમિત્યાશઙ્ક્ય
તદુપપાદયતિ ।
જાગ્રદિત્યાદિ । શિવસ્ય । જાગ્રત્ જાગ્રદવસ્થા । પશુજાગરયુક્ પશુજાગરાવસ્થયા
યુક્ યોગિની । યતઃ શ્લિષ્ટમિત્યર્થઃ । (તત્) તસ્માત્કારણાદન્તર્દશારં
દશેન્દ્રિયસન્નિવેશપદં વ્યાપ્ય દશારમ્ । ઐશં ઈશ્વરાધિષ્ઠાતૃકમ્ ।
ઇહેશ્વરાધિષ્ઠાતૃકે દશારચક્રપદે । ભેદોદયોલ્લસિતં ભેદવિજૃમ્ભણેન
સમુદઞ્ચિતમ્ । યત્કોણગતં બહુત્વં કોણબાહુલ્યમ્ । એતદભેદકોટ્યામ્
અભેદપક્ષાવિર્ભાવે । સઙ્ગ્રહમ્ । અભેદપદોચિતં બાહુલ્યત્યાગં પ્રાપ્નોતીતિ
પ્રતિપદ્રહસ્યં જ્ઞાનરહસ્યમ્ । અયમર્થઃ વિસર્ગવ્યાપ્તૌ
સકલભેદસમુજ્જૃમ્ભસ્થલે ચતુર્વિંશત્યક્ષરાત્મકે સ્પર્શકદમ્બકે
પઞ્ચવર્ગસંવિભક્તં યત્પઞ્ચાઙ્ગકં પદં ચતુરસ્રે દશારયુગ્મસ્ય
ચતુર્ષુ કોણપઞ્ચકેષુ વ્યવસ્થિતમ્ । પશુજાગરે શિવજાગરે તુ ભેદસઙ્ક્ષયે
સતિ ચતુરશ્રપદં પાદિવર્ણચતુષ્ટયં હકારત્વેન પરિણમતે ।
બહિર્દશારકોણપઞ્ચકગતઃ કવર્ગશ્ચ હકારેઽન્તર્ભવતિ ।
અવશિષ્ટકોણપઞ્ચકગતશ્ચવર્ગઃ શકારત્વેન પરિણમતિ । અન્તર્દશારે
કોણપઞ્ચકગતષ્ટવર્ગઃ ષકારત્વેન પરિણમતિ ।
અવશિષ્ટકોણપઞ્ચકગતસ્તવર્ગઃ સકારત્વેન પરિણમતિ । મકારો
હકારરૂપેણ પરિણામિનિ પવર્ગે ચ સમ્બન્ધમુપલભતે ।
પ્રમાતૃકક્ષ્યાયાં ચ વક્ષ્યમાણત્રિકોણબિમે સમ્બન્ધમુપલભત ઇતિ ।
વિસર્ગપદે વિન્દ્વાવિર્ભાવપ્રક્રિયા ચતુરશ્રદશારયુગ્મરૂપં ચક્રત્રયં
કોણચતુષ્ટયાકારેણ પરિણમતિ । વિસર્ગપદે બિન્દુપદે ચ વર્ણાનાં કોણાનાં
ચૈકરૂપ્યેણ ભવિતવ્યમિતિ યે મન્યન્તે તે ભેદાભેદદશયોરપ્યવિશેષં
પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યલમ્

પ્. ૧૧૪)
યઃ પાર્થિવે ચિદુદયઃ સ હિ શુદ્ધવિદ્યા
યઃ પ્રાકૃતે સ પુનરીશ્વરતા કિલાઽણ્ડે ।
યો માયિકે સ તુ સદાશિવતેતિ શાદે
સ્ત્રૈરુપ્યધીરિહરહસ્યતમં ગુરૂણામ્

ઇદાનીં પક્ષાન્તરાશ્રયણેન ઇન્દ્રિયદેહાત્મનિ મજ્જિતપ્રપઞ્ચાનાં
શુદ્ધવિદ્યેશ્વરસદાશિવાનાં
પૃથ્વી(ભૂ)પ્રકૃતિમાયાન્તાશ્ચિન્મયીકૃતા વિષયા ઇત્યુપકલ્પયતિ
-
યઃ પાર્થિવેત્યાદિ । બહિરિન્દ્રિયવિષયરૂપે પાર્થિવાણ્ડે યશ્ચિદુદયઃ । ચિદ્વ્યાપ્તિઃ
। સ હિ સ ખલુ । બિન્દૂદયઃ શુદ્ધવિદ્યા ।
શુદ્ધવિદ્યાયામિન્દ્રિયપ્રકાશૈરેકાકારીકૃતપ્રમેયત્વલક્ષણાત્ ।
પાર્થિવાણ્ડે પ્રમાતૃસ્થાનીયઃ પવર્ગઃ સમ્બન્ધવાનેવ ત્રિપુટ્યાં નિત્યં
તત્સમ્બન્ધનિયમાત્ । અતસ્ત્યક્તસઙ્કોચે પાર્થિવાણ્ડે ચતુર્વર્ણરૂપસ્ય
સર્વસ્યશવર્ગસ્ય સમ્ભવઃ । એવં ચાસ્મિન્પક્ષે
શુદ્ધવિદ્યાપ્રમાતુર્ભેદપ્રશમોપક્રમપદત્વાત્પશુજાગ્રચ્ચ ત્રિકોણબાહુલ્યે
સત્યેવ સન્નિવેશોપપત્તિરિતિ ચ વિસર્ગસ્પર્શાઃ શવર્ગાકારેણ પરિણમદવસ્થા
શુદ્ધવિદ્યા પ્રમાતરિ ભેદશિરોદર્શનમુપલભન્ત ઇતિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા
ત્વીશ્વરસ્યૈવ શિવજાગ્રત્પશુજાગ્રચ્ચક્રસંશ્લેષઃ
શુદ્ધવિદ્યા(યા)સ્ત્વપરિણતવિવેકાનામઙ્ગીકારાય
પાક્ષિકસ્તત્સંશ્લેષ ઇત્યલમ્ । યઃ પ્રાકૃતેઽણ્ડે ચિદુદયઃ શવર્ગાકારેણ
સઙ્કોચત્યાગઃ । સ પુનરીશ્વરતા કિલ । અત્રોપપત્તેઃ પ્રતિભાસમાત્રગમ્યત્વાત્ ।
કિલેતિ સામ્પ્રદાયિકમૈતિહ્યમ્ । અત્ર પવર્ગસ્ય શવર્ગાકારેણ સઙ્કોચત્યાગ
એવમભ્યૂહ્યઃ - મકારસ્યોષ્ઠ્યવર્ણસ્ય સઙ્કોચત્યાગઃ કણ્ટ્યવર્ણો
હકાર ઇતિ સુગમમ્ । પકારસ્ય પ્રકૃતિવર્ણસ્ય હકારે ચિત્પદેઽન્તર્ભાવઃ ।
ફકારાદિવર્ણત્રયસ્ય શકારાદિવર્ણત્રયત્વે યુક્તિરુચ્યતે ।
ફકારબકારભકારા જલાગ્નિવાયવઃ શકારષકારસકારાશ્ચ તથા । અતઃ
ફકારાદિસઙ્કોચત્યાગરૂપત્વં શકારાદીનામ્ સમાનતત્ત્વપ્રતિપાદકત્વાત્
શકારાદીનાં જલાદિપ્રતિપાદકત્વમ્ । પ્રાગુક્તભૂતવૈપરીત્યાભાવવિમર્શે
સ્ફુટં ફકારાદીનાં રૂપમુચ્યતે । અલ્પપ્રાણો વર્ગપ્રથમવર્ણઃ
અલ્પવૃત્તિશ્ચેતરભૂતાપેક્ષયા પૃથિવી અતસ્તત્પ્રતિપાદકઃ । મહાપ્રાણો
વર્ગદ્વિતીયવર્ણઃ પૃથિવ્યપેક્ષયા મહાવૃત્તિ ચ જલમ્ અતસ્તત્પ્રતિપાદકઃ ।
નાદવાન્વર્ગતૃતીયવર્ણઃ મહાપ્રાણાન્નાદોઽધિકવૃત્તિઃ
જલાદધિકવર્તિવૃત્તિશ્ચાગ્નિઃ અતઃ સ તત્પ્રતિપાદકઃ । નાદવાન્ઘોષવાંશ્ચ
વર્ગચતુર્થવર્ણઃ કેવલનાદ(ભવઃ નાદ)વતો
ઘોષવાનધિકવૃત્તિઃ અગ્નેરધિકવૃત્તિશ્ચ વાયુઃ અતસ્તત્પ્રતિપાદકઃ ।
ઉક્તસકલધર્મસંસૃષ્ટિરૂપપવર્ગપઞ્ચમમ્ । અતઃ
પૃથિવ્યાદિભ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽધિકવૃત્તિરાકાશઃ । અતઃ પઞ્ચમવર્ણઃ
આકાશપ્રતિપાદક ઇતિ । અતઃ ફકારાદિપ્રતિપાદ્યતત્ત્વપ્રતિપાદકતયા
સઙ્કોચત્યાગરૂપત્વાચ્ચ શકારાદયઃ ફકારાદિ પરિણતિરૂપા ઇતિ લભ્યતે ।
ઈશ્વરસ્ય વિશ્વમયપ્રકૃત્યભિમાનલક્ષણત્વાત્ત્યક્તસઙ્કોચં
પ્રકૃત્યણ્ડમીશ્વરપદત્વમર્હતીત્યભિપ્રાયઃ । યોમાયિકેઽણ્ડે ચિદુદયઃ સ તુ
સદાશિવતા । માયિકાણ્ડસ્ય સ્વપ્નસ્યાત્મપ્રકાશપદત્વાત્સદાશિવસ્ય
વિશ્વાત્મત્વલક્ષણાત્ત્યક્તસઙ્કોચો માયાણ્ડઃ સદાશિવપદમિતિ । શાદેઃ
શકારાદિવર્ણચતુષ્ટયસ્ય । ત્રૈરૂપ્યધીઃ પૃથિવ્યણ્ડે પ્રકૃત્યણ્ડે
માયાણ્ડે ચ સિદ્ધસ્ય ત્રૈરૂપ્યસ્ય ઐકરૂપ્યે સત્યેવ સ્થાનકૃતત્રૈવિધ્યસ્ય યા
ધી વિવેકઃ । સા ધીરિહ શુદ્ધવિદ્યાદિદશાવિવેકપ્રસ્તાવે ગુરૂણાં
રહસ્યતમમતિ રહસ્યમ્

પ્. ૧૧૬)
બિન્દૂદયે વિશતિ સર્ગ ઇમં તથૈવ
સર્ગોદયે તમથ સોઽપિ પદે તદન્તઃ ।
કઃસ્યાદ્ધકારહૃદિલશ્ચ વકારગર્ભે
બાહ્યે તુ ચિત્ પ્રકૃતિસર્ગમુખે વિભક્તા

ઇદાનીં શવર્ગે કવર્ગસ્ય દેહપ્રતિપાદકલકારસ્ય
શઙ્કા(સઙ્કોચ)ત્યાગરૂપવર્ણાદર્શનાત્ તદ્દર્શનોપપત્તિમાહ ।
બિન્દૂદય ઇત્યાદિ । બિન્દૂદયે બિન્દુવ્યાપ્તૌ । ઇમં બિન્દુમ્ ।
પૂર્વમેતદ્વ્યાપકસર્ગો વિશતિ । બિન્દાવેકીભવતીત્યર્થઃ । પૂર્વં
બિન્દુગર્ભાદેવ બહિર્વિશ્વસ્રષ્ટા વિસર્ગઃ પુનસ્તમેવ વિશતીત્યર્થઃ । તથૈવ ।
સર્ગોદયે વિસર્ગવ્યાપ્તૌ । તં વિસર્ગમ્ । અથાનન્તરમ્ । સોઽપિ બિન્દુરપિ ।
વિશતીત્યર્થઃ । તત્તસ્માત્કારણાદન્તઃપદે બિન્દુવ્યાપ્તિસ્થલે । કઃ ।
જલાદિભૂતચતુષ્ટયપ્રતિપાદકેનફાદિવર્ણચતુષ્ટયેનાત્તગર્ભઃ
પૃથિવીપ્રતિપાદકઃ કકારો હકારહૃદિ સ્યાત્ । તત્રાન્તર્ગતોભવતીત્યર્થઃ ।
સ્વપ્નસ્યાપ્યાન્તરપદત્વાત્ । તત્રાપિ વિસર્ગપ્રમાતુર્લકારસ્ય ગર્ભે સ્થિતિમાહ ##-
અન્તઃસ્થસઙ્કોચત્યાગરૂપે શવર્ગે ચ હકારગર્ભે લકારાન્તર્ધાનં
ભવતીત્યર્થઃ । વિસર્ગસ્ય બિન્દુસમાવેશે તદેકરસત્વમેવ ।
બિન્દોર્વિસર્ગસમાવેશે વિશેષમાહ - બાહ્યેત્વિતિ । બાહ્યે વિસર્ગવ્યાપ્તિસ્થલે ।
તુ । ચિદ્બિન્દુઃ । પ્રકૃતિસર્ગમુખે પ્રકૃતિરૂપસ્ય વિસર્ગસ્ય મુખે । સંમુખે
તિષ્ઠન્નપિ । વિભક્તા । પ્રકૃતૌ નાન્તર્ભવતિ । અપિ તુ વિભક્તરૂપેણ દૃશ્યતે ।
મકારો હિ પકારરૂપિણ્યાઃ પ્રકૃતેશ્ચ તત્સમીપસ્થિતિસૂચિતસ્યાબહિર્મોક્ષણસ્ય
કર્તૈવ તયા નાઽન્તર્ધીયતે ન તત્રૈકરસ્યાત્ સ્વરૂપહાનિં લભતે ।
પૃથિવીરૂપસ્ય વિસર્ગબિન્દુના બહિર્વિસૃષ્ટસ્ય ન બિન્દ્વેકરસીકરણં
પવર્ગરૂપે બિન્દોર્દર્શનાત્ । અતો વિસર્ગવ્યાપ્તૌ ન બિન્દુસ્વરૂપતો લોપ ઇતિ ભાવઃ

પ્. ૧૧૭)
અન્તઃ પદં ભવતિ તચ્ચતુરઙ્ગમૈક્યા-
ચ્ચિચ્ચૈત્યયોઃ કરણસીમ્ન્યપિ ભાવિતૈક્યમ્ ।
પઞ્ચાઙ્ગકં ભવતિ બાહ્યપદં પ્રકૃત્યાં
ચિદ્વહ્નિગર્ભકુહરાદથ નિર્ગતાયામ્

અથ વિસર્ગસ્ય બિન્દુનિલયનાન્તઃપદસ્ય ચતુરઙ્ગત્વં વિસર્ગબિન્દોરનિલયનેન
બાહ્યપદસ્ય પઞ્ચાઙ્ગત્વમિતિ પ્રાગુક્તમપિ પ્રમેયં પ્રસ્ફુટપ્રતિપત્તયે
પુનરુદ્ભાસયતિ -
અન્તરિત્યાદિ । તત્તસ્માત્કારણાત્ બિન્દૌ વિસર્ગનિલયનરૂપાદ્ધેતોઃ । અન્તઃ પદં
ચતુરઙ્ગં ભવતિ । કુત ઇત્યાહ ચિચ્ચૈત્યયોરૈક્યાત્
ચિતશ્ચૈત્યૈકરસીકરણસામર્થ્યસમ્ભવાત્ । કિમ્વિધમન્તઃ પદમ્ ।
કરણસીમ્ન્યપિ ભવિતૈક્યં વિસર્ગપ્રમાતુઃ સર્વવ્યાપિ પદસ્યોપલક્ષણેન
ચિન્મજ્જનેન બહિર્ભાસમાને કરણત્રયપદેઽપિ વિભાવિતચિદૈક્યમ્ । વિસર્ગપદસ્ય
કવર્ગસ્ય હકારમજ્જનેન ઉપલક્ષણે ન કરણત્રયસ્થાનીય
ચવર્ગટવર્ગતવર્ગસઙ્કોચત્યાગરૂપાણાં શષસાનાં હકારે
નિમજ્જનમેવેતિ વિભાવ્યમિત્યર્થઃ । તેષાં યદ્બહિઃ સ્ફુરણેન
સિ(શુ)દ્ધવિદ્યાદિસ્વરૂપવિવેચનં તત્ હકારનિમજ્જને સત્યેવેતિ
વેદિતવ્યમ્ । તતશ્ચાભેદરૂપં ચિત્પદમેકાઙ્ગમેવ શષસાનાં
હકારનિમજ્જનેનાદર્શને શુદ્ધવિદ્યાસ્વરૂપં ન વિજ્ઞાયતે ઇતિ તદ્વિજ્ઞાનાય
હકારાન્તર્ગતાનામેવ તેષાં બહિરવભાસનમિતિ વેદિતવ્યમ્ । અથ વિસર્ગસ્પન્દે
ચિદ્વહ્નિગર્ભકુહરાત્પ્રકૃત્યાં વિનિર્ગતાયામ્ । કરણત્રયેણ
સહેત્યધ્યાહાર્યમ્ । બાહ્યપદં પઞ્ચાઙ્ગકં ભવતિ । ચૈત્યસ્ય ચિત્પદં
વિનાસ્વરૂપાસિદ્ધેસ્તત્રાલુપ્તેન ચિત્પદેન સહેત્યર્થઃ

પ્. ૧૧૮)
જ્ઞાનક્રિયોન્મુખહકારમયાદ્વયેચ્છા-
વિશ્રાન્તિરન્તરવહિર્મુખવિશ્રમાત્મા ।
કૂટાક્ષરાત્મતનુરેષ શિવઃ સુષુપ્તિ-
વિશ્રાન્તિરેવ સવિકલ્પકલાલ્પગન્ધા

ઇદાનીં શક્તિરૂપસ્ય હકારસ્ય સ્વરૂપં વિવિચ્યચ્યુત્પાદયન્નેતદુત્તરપદસ્ય
લકારક્ષકારરૂપકૂટાક્ષરપ્રતિપાદ્યસ્ય શિવતત્ત્વસ્ય સ્વરૂપમવબોધયતિ
-
જ્ઞાનેત્યાદિ । જ્ઞાનક્રિયોન્મુખહકારમયાદ્વયેચ્છાવિશ્રાન્તિઃ
સદાશિવેશ્વરાત્મકયોર્જ્ઞાનક્રિયયોર્વિષયે ઉન્મુખા ।
તદધિષ્ઠાતૃત્વાદિત્યર્થઃ । હકારમયાઽદ્વયેચ્છા હકારસ્વરૂપાભેદેચ્છા ।
હકારપ્રતિપાદ્યત્વે હકારસ્વરૂપત્વાદભેદેચ્છાયામાચરિતમ્ ।
સૈવેચ્છાવિશ્રાન્તિરૂપત્વાદ્વિશ્રાન્તિઃ । અયમર્થઃ -
યેયમપરિચ્છિન્નજ્ઞાનક્રિયાત્મકસદાશિવેશ્વર
સ્વરૂપજ્ઞાનક્રિયાકરણાધિષ્ઠાત્રી જ્ઞાનક્રિયયોઃ કૂટસ્થ ત્વલક્ષણેન
તદધિષ્ઠાતૃત્વેનેચ્છાવ્યપદેશવિષયા
જ્ઞાનક્રિયાકૂટસ્થત્વસ્યૈવેચ્છાલક્ષણત્વાદિચ્છાસ્વરૂપિણી
શક્તિતત્ત્વમિત્યાગમિકૈરુદ્ઘોષ્યમાણા દ્વૈતસ્પૃષ્ટિરહિતાકારપ્રતિપાદ્યા
મહાવિશ્રાન્તિઃ । સૈવાન્તઃ પદે અબહિર્મુખવિશ્રમાત્મા પ્રપઞ્ચાનભિમુખા
વિશ્રાન્તિરૂપા । સવિકલ્પકલાલ્પગન્ધા । સુષુપ્તિવિશ્રાન્તિરેવ
સ્વરૂપાનુભવમાત્રવિકલ્પયુક્તા । સુષુપ્તિરેવ । કૂટાક્ષરાત્મતનુઃ
લકારક્ષકારોભયૈક્યરૂપકૂટાક્ષરાત્મકનિજસ્વરૂપઃ । તત્પ્રતિપાદ્ય ઇત્યર્થઃ
। એષ અપરોક્ષાનુભવગોચરઃ । શિવઃ શિવતત્ત્વમ્ । ભવતીતિ શેષઃ । જાગ્રત્યેવ
સમ્ભવન્તી સોમાદિસાધનતાભાગ્યવશાત્ સ્વતઃ પ્રવૃત્તા વા
કાચિત્સુષુપ્તિવિશ્રાન્તિરન્તર્મુખી ચેચ્છિવતત્ત્વં ભવતિ સૈવ
બહિર્મુખીચેચ્છક્તિતત્વં ભવતીતિ વિવેકઃ

પ્. ૧૧૯)
નાસ્ત્યસ્તિ વેત્ત્યુદિતસંશયજાગ્રતીહ
સુપ્તૌ * * શિવે (ભવતિ)(જ ગ્ર)જગદભેદરૂપમ્ ।
જ્ઞાનક્રિયાત્મકતયા પ્રતિરૂપભિન્ન-
મેવં ચતુર્વિધમધિશ્રિતબીજમાત્રમ્

અથાન્તર્મુખજાગ્રત્સુષુપ્તિવિશ્રાન્તિરૂપસ્ય શિવસ્ય જડસુષુપ્તિવિશ્રાન્તિરૂપાયાઃ
સ્વરપ્રતિપાદ્યાયાઃ શક્તેરિવ જગત્કારણત્વેન તત્ત્વજગદ્બીજસ્થિત્યૌચિત્યમિતિ
તદવસ્થાનં કૂટાક્ષરરૂપેણ વિભાવ્યમાનં વ્યુત્પાદયતિ -
નાસ્તીત્યાદિ । નાસ્ત્યસ્તિવેત્યુદિતસંશયજાગ્રતિ નાસ્ત્યસ્તિવેત્યુદ્ભૂતસંશયઃ
જાગ્રત્યત્ર હીહ સુપ્તૌ અસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ સંશયગોચરેણ નિર્દેશિતાયાં
સુષુપ્તાવિત્યર્થઃ । શિવે તાદૃક્સુષુપ્તિસ્વરૂપે શિવે । અભેદરૂપમપિ અથેત્યેવં
ભિન્નમ્ એવં સમ્ભૂય ચતુર્વિધં જગત્ અધિશ્રિતબીજમાત્રં
બીજમાત્રેણાધિશ્રિતં ભવતીતિ શેષઃ । અયમર્થઃ । સ્વપ્નરૂપેઽન્તઃપદે
ભેદજ્ઞાનરૂપમ્ જાગ્રદરૂપે બહિઃપદે ભેદક્રિયારૂપમ્ તથૈવ
સ્વપ્નરૂપેઽન્તઃપદે અભેદજ્ઞાનરૂપમ્ જાગ્રદ્રૂપે બહિઃપદે ભેદક્રિયારૂપમિતિ
સઙ્ગ્રહેણ જગચ્ચતુર્વિધમ્ । તદેવ શિવતત્ત્વે કૂટાક્ષરરૂપેણ બીજમાત્રં
તિષ્ઠતીતિ વ્યુત્પાદિતમ્

પ્. ૧૨૦)
જ્ઞાનં દ્વયાદ્વયમયં લસકારરૂપં
તાદૃક્ ચ કર્મ કષકારમયં વિદુસ્તત્ ।
શ્લિષ્ટં પુરઃ સ્ફુરિતસદ્વયકોટિ લ ક્ષ-
રૂપં પરસ્પરગતં ચ સમં ચ કૂટમ્

ઇદાનીં લકારસકારકકારષકારરૂપવર્ણચતુષ્ટયે કાદિસ્પર્શકૂટાક્ષરસ્ય
ચતુર્વિધજગદ્બીજસંસૃષ્ટિરૂપત્વં વ્યુત્પાદયતિ -
જ્ઞાનમિત્યાદિ । દ્વયાદ્વયમયં ભેદાભેદાત્મકં જ્ઞાનં લસકારરૂપમ્ ।
ભેદજ્ઞાનપદાન્તઃ સ્થવર્ગે પ્રકૃતિપ્રતિપાદકો યો લકારસ્તસ્યૈવ
તત્પદાધિષ્ઠાતૃત્વાત્તત્પદસ્ય જ્ઞાનપદત્વાત્ જ્ઞાનપ્રમાતૃત્વં
મનઃપ્રતિપાદકસ્ય લકારસ્ય તદ્વ્યાપ્યત્વાભિમાનદોષાન્ન જ્ઞાતૃતોપપત્તિઃ
તન્મૂલરૂપસ્ય વકારસ્ય ચ તથા જ્ઞેયસ્થાનીયસ્ય યકારસ્ય ચ જ્ઞાતૃત્વં
નાશઙ્કનીયમ્ । જ્ઞેયવર્ગસ્ય ગન્ધાદેઃ સર્વત્ર પૃથિવ્યાદ્યઙ્ગત્વાત્
પ્રકૃત્યાકારપૃથિવીરૂપસ્ય લકારસ્યાન્તઃપદે ક્રિયાપ્રમાતૃશઙ્કા ન
સમુચિતા । અતો લકારસ્ય જ્ઞાતૃત્વં નિશ્ચિતમ્ । શવર્ગપદે અભેદજ્ઞાનત્વં
સદાશિવાત્મનઃ સકારસ્ય નિર્વિવાદમ્ । તાદૃગ્દ્વયાદ્વયમયં કર્મ । ચ ।
કષકારરૂપં કકારષકારરૂપમ્ । ભેદપ્રક્રિયાપદે સ્પર્શસ્થલે ટવર્ગસ્ય
કવર્ગવ્યાપ્યત્વાભિમાનદોષાન્નકર્તૃત્વમ્ । અપિ તુ કવર્ગાધિષ્ઠાતુઃ
કકારસ્ય અભેદક્રિયાપદે શવર્ગે (ટ)વર્ગે ઈશ્વરાત્મનષ્ષકારસ્ય
કર્તૃત્વં સ્ફુટમ્ । તદેતચ્ચતુષ્કમિદં શ્લિષ્ટં । ભેદજ્ઞાનેન
લકારેણાભેદજ્ઞાનં સકારઃ । ભેદક્રિયયા કકારેણાભેદક્રિયા ષકારઃ ।
ભેદાભેદયોરન્યોન્યશ્લિષ્ટતાસ્વભાવાત્ । શ્લેષે ચ પુરઃ
સ્ફુરિતસદ્વયકોટિપ્રમાયાબલાદિતિ ભાવઃ । શ્લિષ્ટયોરક્ષરદ્વિકયોઃ
સદ્વયકોટિપુરઃસ્ફુરણે કીદૃગ્રૂપમિત્યત આહ - લ ક્ષરૂપમિતિ ।
લકારસકારયોઃ શ્લેષભેદરૂપસ્ય લકારસ્ય પુરઃસ્ફુરણે લ ઇતિ વર્ણઃ સ્યાત્ ।
જ્ઞાને જ્ઞાનમેકરસીભવતીતિ । સકારસ્ય લકારે
સામરસ્યાત્સકારયોગસમ્ભાવિતોચ્છ્રૂન ભાવો લકારો લ ઇતિ શ્રૂયતે ।
કકારષકારયોઃ શ્લેષે કકારસ્ય દ્વૈતરૂપસ્ય પુરઃસ્ફુરણે ક્રિયાયાં ક્રિયા
ન સામરસ્યં લભત ઇતિ ક્ષકારઃ સ્યાત્ । એતત્કૂટં પરસ્પરગતં ક્રમાત્
પરસ્પરેણ વ્યાપ્તમ્ । પ્રથમં લકારેણ સકારો વ્યાપ્યતે । એતત્સંસ્થાનં
ભેદસંસારબીજમ્ । અનન્તરં સકારેણ લકારઃ । આ ?
એતત્સં(સ્થા)નમભેદસંસારબીજમ્ । ક્રિયાપદે ચ પ્રથમં
કકારેણષકારો વ્યાપ્યતે અનન્તરં ષકારેણ કકારઃ ।
(એતત્)સંસ્થાનકૃતં ભેદાભેદબીજત્વં પૂર્વવત્ । સમં ચ
મધ્યમપદે સમવ્યાપ્તિકત્વાન્નિષ્પન્દમ્ સદ્ભિદાભેદોભયવિમિશ્રેણ બીજમ્ ।
ભેદસંસારબીજભૂતેન સંસ્થાનેન દૃશ્યમાનસ્ય કૂટસ્યૈવં
સંસ્થાનપ્રક્રિયા ગુરુમુખાત્પારમ્પર્યાગતપ્રતિભાવદ્ભિરનુસન્ધેયા ।
શિવતત્ત્વપુઞ્જકસ્ય કૂટસ્યૈકાક્ષરત્વમેવ વ્યઙ્ગ્યસ્ય શિવતત્ત્વસ્યૈકત્વાત્ ।
સાસ્નાદિમત્ત્વવ્યઙ્ગ્યાયા જાતેરિવ (શિવ)
સ્થૂલરૂપકૂટાક્ષરવ્યઙ્ગ્યસ્ય શિવતત્ત્વસ્ય ન વિશ્રાન્તિસ્વરૂપતાભઙ્ગ ઇતિ
વેદિતવ્યમ્

પ્. ૧૨૨)
જ્ઞાનાત્મજાગરસુષુપ્ત્યવધી મકાર-
કૂટાત્મકૌ પશુશિવૌ ગુણકોણબિન્દ્વોઃ ।
શ્લિષ્ટૌવશાદિચતુરસ્રયુગાન્વયોત્થ-
નાગાશ્રરશ્મ્યુદરગૌ નનુ સર્ગબિન્દૂ

ઇદાનીં મકારાદિક્ષકારાન્તદશાક્ષરરૂપસ્ય
પ્રમાતૃપદસ્યાષ્ટારત્રિકોણબિન્દુચક્રેષુ સન્નિવેશં વ્યુત્પાદયતિ -
જ્ઞાનાત્મેત્યાદિ । જ્ઞાનાત્મજાગરસુષુપ્ત્યવધીજ્ઞાનાત્મનોર્જાગરસ્ય
સુષુપ્તેશ્ચ અવધી । સ્થાનભૂતૌ । અવધિસ્થાને તિષ્ઠન્તાવિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનજાગરોઽન્તઃસ્થપ્રતિપાદ્યઃ સ્વપ્નઃ તસ્યાવધૌ યકારપ્રાન્તે સ્વપ્નસ્ય
પ્રવૃત્તિઃ પ્રથમપદસ્ય જાગ્રદાભિમુખ્યેન
પ્રવર્તમાનત્વાદ્વકારમારભ્ય યકારે પરિસમાપ્તિઃ
તદનન્તરપદત્વાન્મકારસ્ય સ્વપ્નાવધિસ્થાનત્વમ્ જ્ઞાનસુષુપ્તિઃ
શકારવર્ગ(ર્ણ)પ્રતિપાદ્યનિર્વિભેદજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપં પદદ્વયં
તસ્યાવધૌ હકારોત્તરભાગે ક્ષકારઃ નિવૃત્તિરૂપા યા જ્ઞાનસુષુપ્તિઃ
સુષુપ્ત્યભિમુખં પ્રવર્તમાનત્વાચ્છકારમારભ્ય હકારે પરિસમાપ્તિઃ
તદનન્તરપદત્વાત્ ક્ષકારસ્ય જ્ઞાનસુપ્ત્યવધિસ્થાનત્વમ્ ।
એવં જ્ઞાનજાગરજ્ઞાનસુષુપ્ત્યવધીમકારકૂટાત્મકૌ
મકારકૂટાક્ષરસ્વરૂપૌ । પશુશિવૌ । ગુણકોણબિન્દ્વોઃ ત્રિકોણબિન્દુચક્રયોઃ
શ્લિષ્ટૌ । ત્રિકોણગર્ભે બિન્દુઃ બિન્દુગર્ભે ત્રિકોણ ઇતિ
જીવશિવયોરન્યોન્યવ્યાપ્તિસ્વભાવત્વાચ્છ્લેષઃ । ભેદસ્ત્રૈગુણ્યરૂપ ઇતિ
ત્રિગુણાવચ્છિન્નસ્ય ભેદપ્રમાતુર્જીવસ્ય ત્રિકોણરૂપતા અભેદસ્ત્વેકરૂપ
ઇત્યભેદપ્રમાતુઃ શિવસ્ય નિર્ગુણત્વોપલક્ષણનિષ્કોણબિન્દુસ્વરૂપતા ।
નનુ ભેદપ્રમાતૃત્વં પ્રકૃતેઃ પૃથિવ્યા એવેતિ યુજ્યતે તત્ર ભેદપદે
જીવસ્ય પ્રમેયત્વમિતિ પ્રાક્પ્રતિપાદિતમ્ । તત્કથમત્ર ભેદપ્રમાતૃત્વં
જીવસ્યોચ્યતે અભેદપ્રતિસિંહાસનારોહશ્ચાપ્યત્રૈવોચ્યત ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે ।
પ્રમાતૃત્વસ્ય અનુસન્ધાતૃત્વલક્ષણત્વાચ્ચિત્પદ એવ મુખ્યવૃત્ત્યોપપત્તિઃ
ચૈત્યપદેનુવ્યાપ્તિમધિકૃત્ય ગૌણવૃત્યોપચાર ઇતિ ચૈત્યપ્રમાતૃત્વં
જીવસ્યૈવ ફલસમયે અભેદપદીયે વ્યવહારે તુ ચૈત્યસ્યૈવેતિ વિવેકઃ ।
અતસ્ત્રિકોણબિન્દ્વોઃ । શ્લિષ્ટૌ જીવશિવૌ ।
વશાદિચતુરસ્રયુગાન્વયોત્થનાગાશ્રરશ્મ્યુદરગૌ વકારાદયઃ
શકારાદયશ્ચ વર્ણા વશાદયઃ વશાદિભિર્યચ્ચતુરશ્રયુગમ્ ।
વાદિભિર્યાન્તૈશ્ચતુર્ભિર્વર્ણૈરેકં ચતુરશ્રમ્
શાદિભિર્હાન્તૈશ્ચતુર્ભિર્વર્ણૈરન્યચ્ચતુરશ્રમ્ । તયોશ્ચતુરશ્રયોરન્વયઃ
શ્લેષઃ તેનોત્થમુદ્ભૂતં યન્નાગાશ્રમષ્ટકોણં તદેવ રશ્મયઃ
રશ્મિચક્રમ્ । ક્ષકારાત્મનઃ શિવસ્ય શાદિવર્ણનિષ્પન્ન ચતુરસ્રં
રશ્મિચક્રમ્ મકારાત્મનો જીવસ્ય વાદિવર્ણનિષ્પન્નં ચતુરશ્રં રશ્મિચક્રમ્
તયોશ્ચક્રયોર્યથાક્રમમન્તરગૌ અધિષ્ઠાતૃત્વેન મધ્યસ્થિતૌ । સર્ગબિન્દૂ ।
નનુ । વિસર્ગબિન્દુસ્વરૂપૌ નનુ । ત્રિકોણાત્મનો જીવસ્ય વિસર્ગરૂપતા ।
બિન્દુચક્રાત્મનઃ શિવસ્ય બિન્દુરૂપતેતિ વિવેકઃ

પ્. ૧૨૪)
જ્ઞાનક્રિયાત્મકસુષુપ્તિવિબોધમધ્ય-
સંસ્થૌ ક્ષમાવુભયપક્ષગબિન્દુસર્ગૌ ।
સવ્યાપકૌ તદુભયસ્ય તદઙ્ગિભૃતૌ
જાગ્રત્સુષુપ્તિસમવાયપદેઽનુષક્તૌ

ઇદાનીં ક્ષકારમકારાત્મનોઃ શિવજીવયોર્જ્ઞાનક્રિયાસુષુપ્ત્યોર્મધ્યપદે
જ્ઞાનક્રિયાજાગરયોર્મધ્યપદે ચ યથાક્રમં સન્નિવેશૌચિત્યં વ્યુત્પાદયતિ
-
જ્ઞાનક્રિયેત્યાદિ । જ્ઞાનક્રિયાત્મકસુષુપ્તિવિબોધમધ્યસંસ્થૌ । જ્ઞાનાત્મિકા
સુષુપ્તિરભેદજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપા શવર્ગપ્રતિપાદ્યા ક્રિયાત્મિકા ભેદસુષુપ્તિઃ
સ્વરેષુ બિન્દુભાગપ્રતિપાદ્યા । તયોઃ સુષુપ્ત્યોર્મધ્યે ક્ષકારાત્મનઃ શિવસ્ય
સંસ્થાનં જ્ઞાનત્મકો વિબોધો જાગરોઽન્તઃસ્થપ્રતિપાદ્યો ભેદસ્વપ્નઃ
ક્રિયાત્મકો વિબોધઃસ્પર્શપ્રતિપાદ્યો જાગરઃ તયોર્મધ્યભાગે મકારાત્મનઃ
જીવસ્ય સન્નિવેશઃ । જ્ઞાનવિભેદોભેદસુષુપ્તેરપ્યુપલક્ષણમ્ ।
અભેદજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપાયાઃ પૂર્વકોટેરભેદસુષુપ્તેરુદરકોટિમધ્યે યદા
શિવસ્ય સન્નિવેશસ્તદાભેદસુસ્.ઉપ્તિજ્ઞાનવિબોધાત્મિકાયાઃ પૂર્વકોટેઃ
ક્રિયાવિબોધરૂપાયા ઉત્તરકોટિમધ્યે જીવસ્ય સન્નિવેશ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
એવં નિરૂપિતસન્નિવેશસ્થાનૌ ક્ષકારમકારાત્મકૌ શિવજીવૌ ।
ઉભયપક્ષગબિન્દુવિસર્ગૌ
જ્ઞાનક્રિયાસુષુપ્તિલક્ષણોભયપક્ષગસ્તદ્વ્યાપકસ્તદુભયાધિષ્ઠાતા ।
વૈન્દવઃ ક્ષકારઃ ।
ભેદસુષુપ્તિસહિતજ્ઞાનજાગરકેવલક્રિયાજાગરલક્ષણોભયપક્ષવ્યાપકસ્તદદ્
હિષ્ઠાતા વિસર્ગો મકારઃ । એવં
સુષુપ્તિરૂપોભયપક્ષબૈન્દવસુષુપ્તિસહિતજાગરરૂપોભયપક્ષવ્યાપકૌ । અત
એવ તદઙ્ગિભૂતૌ । નિવૃત્તિરૂપાયા દ્વિવિધાયાઃ સુષુપ્તેઃ પ્રવૃત્તિરૂપસ્ય
ભેદસુષુપ્તિસહિતસ્ય દ્વિવિધસ્ય જાગરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વસૂચકેન
મધ્યસન્નિવેશેન નિવૃત્તિપ્રવૃત્તિરૂપયોઃ અભેદપદયોરઙ્ગિભૂતૌ
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તી સમવાયપદે જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોર્યઃ સમવાયો મિશ્રણં તત્પદે
અન્તઃસ્થોષ્મવર્ગયોઃ ખલુ જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સમસ્તયોર્ન તુ વ્યસ્તયોઃ સમવાયઃ
। અન્તઃસ્થપદે ચ જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સમવાય-ઈષત્સ્પૃષ્ટતાવિષયત્વાત્
ઊષ્મપદે ચ જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સમવાયઃ તચ્છ્લેષાત્તસ્યેષદ્વિવૃતતાવિષયત્વાત્ ।
અતો વ્યાપકવર્ગા(ર્ણા) દશાક્ષરરુપાઃ સ્વરસ્પર્શદશયોર્વ્યાપકાઃ ।
અત એવ તસ્ય વ્યાપકવર્ગસંજ્ઞા । તત્ર મધ્યપદે પક્ષદ્વયવ્યાપકયોઃ
શિવજીવયોઃ મધ્યપદોચિતયોઃ સન્નિવેશઃ સોપપત્તિક ઇતિ વિવેકઃ

પ્. ૧૨૫)
સઙ્કોચપૂર્તિપરસીમપદોભયાર્થા
શ્રીચક્રમધ્યનિલયા ત્રિપુરેશ્વરી સા ।
ત્રેધા વિસર્ગપદમેકવિધં પદં ચ
બિન્દોસ્તુરીયમિતિ બાહુચતુષ્ટયાઢ્યા

ઇદાનીં દશારયુગ્મચતુર્દશારવ્યાપકસ્ય અષ્ટારાત્મનો મધ્ય ચક્રસ્ય
અધિષ્ઠાતૃત્વેન જીવશિવાત્મકમકારક્ષકારસામરસ્યમેવ
સર્વચક્રાધિષ્ઠાતૃભૂતાયા મધ્યચક્રનિલયાયાસ્ત્રિપુરેશ્વર્યાઃ સ્વરૂપમિતિ
વ્યુત્પાદયતિ -
સઙ્કોચેત્યાદિ । સઙ્કોચપૂર્તિપરસીમપદોભયાર્થા સઙ્કોચસ્ય
સઙ્કોચભાવસ્ય પૂર્તેઃ પૂર્ણભાવસ્ય ચ યત્પરસીમ પદં
પરમાવધિસ્થાનમ્ જાગ્રદાત્મકદશારયુગ્મરૂપં સુષુપ્ત્યાત્મકં
ચતુર્દશારરૂપં ચ તદુભયોભયાર્ધા(ર્થા) । શ્રીચક્રમધ્યનિલયા
પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃલક્ષણપુરત્રયાત્મનઃ શ્રીચક્રસ્ય મધ્યં
સ્વપ્નાત્મકમષ્ટારરૂપં પ્રમાતૃપુરમ્ તદેવ નિલયઃ સન્નિવેશસ્થાનં
યસ્યા સા । ત્રિપુરેશ્વરી । અનેન
મકારક્ષકારયોરષ્ટારાધિષ્ઠાતૃત્વાદુભયસામરસ્યમેવ ત્રિપુરેશ્વરી
સ્વરૂપમિતિ પ્રતિબોધિતઃ ।
અથ ત્રિપુરેશ્વર્યાઃ સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગરતુર્યલક્ષણસકલચક્રાર્થસ્વરૂપિણ્યા
દશાચતુષ્ટયમેવાઙ્ગચતુષ્ટયમિતિ તદ્વિભાગમાહ - ત્રેધેત્યાદિ । ત્રિધા
ત્રિવિધં વિસર્ગપદં ભેદપદમ્ ભેદસ્તુ સુષુપ્તિભેદ સ્વપ્નભેદ જાગરરૂપમ્
બિન્દોરેકવિધં પદં તુર્યરૂપમ્ । અત્ર ચ યદ્યપિ
અભેદજાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિરૂપેણત્રૈવિધ્યં સમ્ભવતિ । તથાપિ તસ્ય ત્રિવિધ્યસ્ય
ભેદપ્રતિયોગિત્વોપાધિવશાત્ સ્ફુરત્તા ન તુ પારમાર્થ્યેનેતિ
તુર્યસ્યાભેદપદસ્યૈકવિધ્યમેવેતિ । બાહુચતુષ્ટયાઢ્યા
ઇત્યુક્તદશાચતુષ્ટયોપલક્ષણેન બાહુચતુષ્ટયેન આઢ્યાયાઃ સમ્પન્નાયાઃ
ત્રિપુરેશ્વર્યાઃ સામ્પ્રદાયિકો યોઽયં બાહુચતુષ્ટયસઙ્કેતઃ સોઽયં
દશાચતુષ્ટયાઙ્ગત્વોપલક્ષણં ન તુ પારમાર્થિક ઇતિ
સદ્ગુરુકટાક્ષક્ષયિતસર્વસંશયસ્ય ભાગ્યવતો જીવનસ્ય એકવેદ્યં
મહારહસ્યમિતિ સામ્પ્રદાયિકપ્રવાદઃ

પ્. ૧૨૬)
સૌષુપ્તજાગ્રદબહિઃ પદજાગરેષુ
તોયક્ષમાનિલમયેષ્વ ક લાત્મશક્ત્યા ।
આત્તેચવર્ગયમયસ્વગુણેક્ષુચાપ-
પુષ્પેષુપાશનિગૃહીતચિતા ત્રિબાહુઃ

અથૈવમેવ બાહુચતુષ્ટયસઙ્કેતમાયુધચતુષ્ટયસઙ્કેતેન સહ પ્રસ્ફુટં
વ્યુત્પાદયતિ -
સૌષુપ્તેત્યાદિ । સૌષુપ્તં સુષુપ્તિઃ । જાગ્રજ્જાગરઃ । અબહિઃ પદજાગરઃ સ્વપ્નઃ ।
સુષુપ્તિજાગ્રત્સ્વપ્નેષુ । તોયક્ષમાઽનિલમયેષુ જલપૃથ્વીવાયુરૂપેષુ ।
સુષુપ્તિર્જડત્વાત્ જલરૂપા જાગ્રત્ - સઙ્કોચરૂપત્વેન
કઠિનત્વાત્પૃથિવીરૂપમ્ સ્વપ્નો વાયુપર્યાયમનોવિલાસત્વાદ્વાયુરૂપઃ ।
ક્રમેણૈતાસુ દશાસુ । અ ક લાત્મશક્ત્યા અકારકકારલકારરૂપયા શક્ત્યા ।
ચૈત્યાત્મિકયા પૃથ્વીરૂપયેતિ ભાવઃ । પૃથિવ્યા એવાત્યન્તકઠિનસ્વરૂપાયાઃ
પરમચૈત્યત્વાત્ । કિંવિધયા શક્ત્યા ।
આત્તેચવર્ગયમયસ્વગુણેક્ષુચાપપુષ્પેષુપાશનિગૃહીતચિતા
સુષુપ્તિજાગ્રત્સ્વપ્નેષુ ક્રમેણ આત્તૈઃ પરિગૃહીતૈઃ ઇકારચવર્ગયકારમયૈઃ
સ્વગુણૈઃ સ્વકીયધર્મૈઃ ભૂતપઞ્ચકાધિષ્ઠાતૃભૂતાયાઃ પૃથિવ્યાઃ
શબ્દાદિપઞ્ચકં ખલુ ધર્મરૂપમ્ નિયમેન તદાશ્રિતત્વાત્ એતૈરેવ
શબ્દાદિભિઃ સુપ્ત્યાદિદશાત્રયે પ્રાપ્તૌલ્વણ્યતારતમ્યમયૈઃ । અત એવ
સુષુપ્તાવિક્ષુચાપમિતિ સઙ્કેતિતૈઃ । જલમયત્વેન મધુરત્વાચ્ચ
જીવસ્વરૂપાવર્જકત્વાચ્ચ । જાગ્રતિ પ્રવૃદ્ધભેદે પ્રસ્ફુટપઞ્ચરૂપૈઃ
વશીકરણમાત્રવ્યાપારવત્તયા કુસુમબાણા ઇતિ સઙ્કેતિતૈઃ । સ્વપ્ને
કિઞ્ચિદુચ્છુનદશાયાં
વાયુરૂપત્વાદ્વાત્યાવદ્ભ્રામણવ્યાપારેણભેદાભેદભ્રાન્તિજનનેન પાશ ઇતિ
સઙ્કેતિતૈઃ । એવં ઇકારચવર્ગયકારમયૈઃ પ્રતિપાદ્યાઃ શબ્દાદય એવ
ઇક્ષુચાપપુષ્પબાણપાશત્વેન સઙ્કેતિતાઃ તૈરેવંભૂતૈઃ સાધનૈર્નિગૃહીતા
બદ્ધા આવૃતા ચિત્ જીવસ્વરૂપિણીચિતિર્યયા તયા પૃથિવ્યા શક્ત્યા । ત્રિબાહુઃ
બાહુત્રયવતી । એવં ચૈત્યાત્મિકયા શક્ત્યૈવ સુપ્ત્યાદિદશાત્રયાધિષ્ઠાત્રી
ત્રિપુરેશ્વર્યા બાહુત્રયમ્ । તદાશ્રિતંશબ્દાદિપઞ્ચકમેવ
તત્તદ્દશાવ્યવસ્થિતસ્વરૂપવિશેષં સત્ ઇક્ષુચાપાદ્યાયુધત્રયમિતિ
મહોપદેશઃ

પ્. ૧૨૭)
તુર્યેઽગ્નિધામ્નિ હચિતા સસૃણિપ્રણુન્ન-
ચૈત્યાતિપશ્વિભજડત્વરુજૈકબાહુઃ ।
એવં ચતુર્ભુજવિભાવ્યચતુર્થદશાઙ્ગા
ક્ષ્માત્માઙ્ગિની જયતિ મધ્યપદેઽતિતુર્યા

એવં બન્ધકં બાહુત્રયં તદાયુધત્રયસહિતં વ્યુત્પાદ્ય મોચકં ચતુર્થં
બાહું તદાયુધેન સહ વ્યુત્પાદયતિ ।
તુર્ય ઇત્યાદિ । અગ્નિધામ્નિ અગ્નિસ્વરૂપે । ચિદ્વ્યાપ્તિસ્થાનત્વાદિતિ ભાવઃ । તુર્યે
ચતુર્દશાયામ્ પારિશેષ્યાત્તુર્યમિતિ । તમા(દા)કાશસ્વરૂપમિતિ
વેદિતવ્યમ્ । હચિતા । હકારપ્રતિપાદ્યયા ચિતા । સસૃણીત્યાદિસકારરૂપેણ
સૃણિના અઙ્કુશેન પ્રણુન્નઃ - ચૈત્યમેવાતિપશુર્મહાપશુઃ અત એવ
મહાપશુત્વાદિભો ગજઃ તસ્ય જડત્વમ્ ચિદ્વ્યતિરેકેણ સ્ફુરણં તદેવ રુક્
રોગઃ યયા તયેતિ હચિદ્વિશેષણમેતત્ । (યથા)મહાપશુર્ગજઃ
ખલ્વઙ્કુશેન બોધ્યતે ચૈત્યમપિ તથા સકારરૂપેણ સદાશિવવિમર્શેન
બોધ્યતે । ચિદેકરૂપતાં પ્રાપ્યત ઇતિ સકારસ્યાઙ્કુશસઙ્કેતોપપત્તિઃ ।
અભેદવિમર્શઃ સકારો હકારાત્મિકાયાઃ સંવિચ્છક્ત્યા અઙ્ગત્વાદ્ધર્મ ઇતિ
તદાયુધત્વં તસ્ય એવં સકારાઙ્કુશભૃતા હસાકારશક્ત્યા । એકબાહુઃ
એકબાહુમતી । એવં ચતુર્ભુજં વિભાવ્ય । ચતુર્દશાઙ્ગા ।
ચતુર્ભુજૈર્વિભાવ્યાનિ ચતસ્રો દશા એવાઽઙ્ગાનિ યસ્યાઃ સાક્ષ્માત્માઙ્ગિની ।
ક્ષકારમકારસંસૃષ્ટિરૂપા અઙ્ગિની । ક્ષકારમકારાભ્યામેવ
દશાચતુષ્ટયમધિષ્ઠિતમિતિ । તદુભયસંસૃષ્ટિરઙ્ગિત્વં ત્રિપુરેશ્વર્યાઃ
પ્રાણસ્વરૂપતેતિ સમ્યગુપપત્તિઃ । નિર્વિકલ્પપદસ્ય તુરીયસ્ય
માધ્યમિકત્વેનાધિષ્ઠાતૃતયા ક્ષકારો બીજભૂતઃ । વિકલ્પપદસ્ય
સુષુપ્ત્યાદિદશાત્રયાત્મનો માધ્યામિકત્વેન મકારો બીજભૂતઃ ।
તદુભયસંસૃષ્ટિરેવ સર્વમૂલત્વાત્તુર્યાતીતસ્વભાવ ઇતિ સમુપદિશતિ -
મધ્યપદેઽતિતુર્યેતિ । એતસ્યૈવ પદસ્ય સર્વોત્કૃષ્ટતા જયતીતિ શબ્દેનોન્મીલિતા

પ્. ૧૨૯)
સુપ્તિપ્રભૃત્યુદિતચૈત્યવિજૃમ્ભિતસ્ય
જાગ્રત્પદપ્રભૃતિચિદ્વિનિમજ્જનં યત્ ।
તુર્યં પદંચ્ અ ખલુ તત્ર સુષુપ્તિભાગો
યશ્ચિન્મયઃ શિવવપુસ્તદતીવ તુર્યમ્

નનુ પઞ્ચભૂતાનિ પઞ્ચામ્નાયા દેવસ્ય પઞ્ચમુખાનીતિ
દશાભિરપિપઞ્ચભિર્ભવિતવ્યમ્ । સુષુપ્ત્યાદિભિઃ
પઞ્ચભિર્દશાભિરઙ્ગૈરુપલક્ષિતસ્તત્સર્વમયાદિતદન્યો ભવિતુમર્હતિ ।
તત્કથં તુર્યાતીતસ્યાઙ્ગિત્વમુક્તમુત્યત્રાહ -
સુપ્તિપ્રભૃતીતિ । સુપ્તિદશામારભ્ય । ઉદિતસ્ય ચૈત્યવિજૃમ્ભિતસ્ય ।
જાગ્રત્પદપ્રભૃતિ જાગ્રત્પદમારભ્ય યચ્ચિદ્વિનિમજ્જનં ચિન્મયતાવભાસઃ ।
તત્ખલુ તુર્યં પદમ્ । સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગ્રત્ક્રમેણોન્મીલિતસ્ય ભેદાવભાસસ્ય
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિક્રમેણ યોઽયમભેદાવભાસઃ
તત્ખલ્વભેદાવભાસસ્થાનં તુર્યદશા । તસ્યાં દશાયાં
યશ્ચિન્મયસુષુપ્તિભાગઃ જાગ્રત્સ્વપ્નયોશ્ચિન્મયાવભાસનાન્તરં
સમ્ભાવ્યમાનશ્ચિન્મયીભૂતસુષુપ્તિરૂપો વિશ્રમઃ । અસૌ ખલ્વતીતતુર્યં
તુર્યાતીતસ્વભાવમ્ । શિવવપુઃ શિવસ્ય શિરોરૂપં વપુઃ । ચિન્મયૌ
જાગ્રત્સ્વપ્નૌ શિવસ્ય જઘન્યં વપુઃ ચિન્મયીસુષુપ્તિસ્તસ્ય શિરઃપદમિતિ
વેદિતવ્યમિતિ ભાવઃ । એતદુક્તં ભવતિ । યેષાં ચતસ્ર એવ દશા ઇતિ મતમ્
ચિન્મયસુષુપ્તેરતીતતુર્યમત્યુત્તીર્ણતુરીયમિતિ વ્યપદેશાઙ્ગીકારેણ તુર્ય
એવાન્તર્ભાવઃ । તેષાં તુર્યાતીતં નામ નાન્યાપૃથગ્દશા
ચિન્મયસુષુપ્તેસ્તુર્યાતીતત્વસમ્ભાવનાવિષયસ્ય (તુર્ય એવાન્તર્ભાવાત્##?
સર્વદશાધિષ્ઠાતા । એતન્મતાનુસારેણ ક્ષકારમકારસમવાયસ્ય
સર્વદશાધિષ્ઠાતૃભૂતસ્ય તુર્યાતીતસ્વભાવત્વમઙ્ગિત્વાભિપ્રાયેણોક્તમ્
દશામાત્રપરત્વેનનેતિ પૂર્વસૂત્રાભિપ્રાયઃ ।
નન્વેવં ચાઙ્ગિપરત્વેનાભિમતસ્ય તુર્યાતીતસ્વભાવસ્ય
સર્વદશાઙ્ગસમવાય એવ યુક્તઃ સ (ન)
ત્વેકદેશનિયતક્ષકારમકારસંસૃષ્ટિસન્નિવેશૌચિત્યમિતિ ન મન્તવ્યમ્ ।
યથા શરીરેણ સર્વશરીરસમવાયવતોઽપિ શરીરૈકદેશે હૃદયકમલે
સન્નિવેશાઙ્ગીકારસ્તથા સર્વદશાસમવાયવત એવ તુર્યાતીતે(ત)
સ્વભાવસ્ય ક્ષકારમકારસંસૃષ્ટિરૂપમધ્યચક્રસન્નિવેશો યુજ્યત એવેતિ
નિરવદ્યમ્ । યેષાં પુનર્મતે તુર્યાતીતં ચિન્મયસુષુપ્તિપરમ્ પઞ્ચમી દશૈવ
તેષાં મતે ક્ષકારમકારસંસૃષ્ટિરૂપં પદં સર્વદશાસમવેતં
મહાતત્ત્વમેવ ત્રિપુરેશ્વરીપ્રાણપર્યાયમિતિ (ન)વ્યત્યયયોગઃ

પ્. ૧૩૦)
તુર્યં દ્વિખણ્ડ મભવસ્ય જઘન્યભાગો
મૂર્ધાઽતિતુર્યમનયોરનુભૂઃ ક્ષમધ્યમ્ ।
જાગ્રચ્છિરાઃસ્વપનસુપ્તિજઘન્યભાગો
મપ્રાણકઃ પશુરસૌ વિપરતિબોધઃ

અતીતતુર્યં શિવવપુરિતિ પૂર્વસૂત્રે સામાન્યોક્તં વિશેષેણ વ્યુત્પાદયતિ -
તુર્યમિત્યાદિ । દ્વિખણ્ડં ખણ્ડદ્વયોપલક્ષિતમ્ । અભેદજાગ્રત્સ્વપ્નરૂપમિતિ
ભાવઃ । તુર્યમ્ । અભવસ્ય શિવસ્ય । જઘન્યભાગઃ । અતિતુર્યમ્ ।
અભેદસુષુપ્તિરૂપં તુર્યં તુર્યદશાભાગઃ । મૂર્ધા શિરઃ । અભવસ્યેતિ
સમ્બધ્યતે । શિવસ્ય નિર્વિકલ્પપ્રધાનત્વાદ્વિકલ્પાપ્રાધાન્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અનયોરપ્રધાનપ્રધાનાઙ્ગયોઃ । ક્ષમધ્યં ક્ષકારરૂપં મધ્યમ્ ।
અનુભૂઃ પ્રાણસ્થાનમ્ । જઘન્યશિરોરૂપયોરઙ્ગયોર્મધ્યસ્થાને કણ્ઠે ખલુ
પ્રાણસ્તિતિરિતિ ભાવઃ । ઉભયાધિષ્ઠાતુરુભયમધ્યસ્થિતિરુપપન્નેતિ તાત્પર્યમ્ ।
શિવપ્રસઙ્ગેન જીવસ્યાપ્યઙ્ગવિવેકમાહ - જાગ્રચ્છિરો યસ્ય જાગ્રચ્છિરાઃ
। સ્વપનસુપ્તિજઘન્યભાગઃ સ્વપ્નં સ્વપ્નઃ । સ્વપનસુષુપ્તિર્જઘન્યભાગો
યસ્ય અસૌ । વિપરીતબોધઃ શિવાદ્વિપરીતજ્ઞાનઃ । પશુઃ ।
વિકલ્પપ્રાધાન્યાન્નિર્વિકલ્પાપ્રાધાન્યાચ્ચ પશોઃ શિવાદ્વૈપરીત્યમ્ ।
એવંવિધઃ । પશુઃ મપ્રાણકઃ । ઉભયાઙ્ગમધ્યવર્તીયો મકારઃ સ એવ
પશોઃપ્રાણસ્થાનમિતિ પૂર્વવદ્વિવેકઃ

પ્. ૧૩૧)
માત્મા પશુઃ પ્રકૃતિરેવ તયા નિગીર્ણો
હાત્માપિ ચિત્પ્રકૃતિરેવ નિવૃત્તિરૂપા ।
ઇત્થં દ્વિધા પ્રકૃતિવિશ્રમભૂઃ ક્ષકારઃ
શમ્ભુઃ પરઃ પરત એવ ભવેત્પ્રકૃત્યાઃ

ભેદસંસારપ્રવર્તિન્યા પ્રકૃત્યા યથા મકારરૂપઃ પશુર્બદધઃ
અભેદસંસારપ્રવર્તિન્યા પ્રકૃત્યા તથા ક્ષકારરૂપસ્યાપિ શિવસ્ય બન્ધઃ
સમ્ભાવ્યતે । તત્કથં નિયતબન્ધં
મકારક્ષકારસામરસ્યમુપાસ્યત્વેનાઙ્ગીકૃતમિત્યત્રાહ -
માત્મેતિ । માત્મા મકારસ્વરૂપઃ । પશુર્જીવઃ પ્રકૃતિરેવ । તત્રહેતુમાહ । તયા
નિગીર્ણ ઇતિ । પ્રકૃત્યા ગ્રસ્તત્વાત્ । પ્રકૃત્યુત્તીર્ણ સ્તદુતીર્ણ ઇતિ ભાવઃ । હાત્માપિ
ચિત્ । હકારરુપિણી ચિત્ । નિવૃત્તિરૂપા પ્રકૃતિરેવ ।
તદનુષઙ્ગનૈયત્યાદિત્યભિપ્રાયઃ । ક્ષકારસ્તુ ઇત્થં દ્વિધા
પ્રકૃતિવિશ્રમભૂઃ । ઇત્થમુક્તમર્યાદયા । દ્વિધા । દ્વિરૂપિણ્યાઃ
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપિણ્યાઃ । પ્રકૃતેર્વિશ્રમભૂઃ - વિશ્રમસ્થાનમ્ ।
શુદ્ધાન્તર્મુખત્વેન સંસારદ્વયકલાસ્પૃષ્ટત્વાત્ પ્રકૃત્યનાવૃતઃ કિન્તુ
પ્રકૃતેઃ સ્વયમાવરકમિત્યભિપ્રાયઃ । અત એવ । ક્ષકારઃ । પરઃ શમ્ભુઃ ।
પ્રકૃત્યાઃ પરત એવ । ન તુ તદન્તઃ પતિતઃ । અતો નિત્યમુક્તઃ ક્ષકારઃ । અસ્યૈવ
યદ્બહીરૂપં હકારઃ યચ્ચા(સ્યા)ત્યન્ત(ર્બ)બહીરૂપં
મકારઃ તયોરેવ પ્રકૃતિપારતન્ત્ર્યેણ પ્રકૃતિત્વં ન તુ ક્ષકારસ્ય
અતસ્તસ્યોપાસ્યત્વં યુજ્યત એવેતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૧૩૨)
યદ્વા શિવઃ ક્ષ ઇહ મ પ્રતિયોગિભાવાત્
સૌષુપ્તમેવ પરશમ્ભુપદં ચિદાત્મા ।
યચ્ચક્રમધ્યપદતા તદધીશતા ચ
શમ્ભોઃ(સ્તદસ્ય) સદેશ્યગુણગન્ધિતયાર્ચ્યભાવાત્

ક્ષકારસ્ય મકારપ્રતિયોગિતયા વિકલ્પગન્ધો દુર્નિવારઃ અતઃ શુદ્ધનિર્વિકલ્પં
ચિત્સુષુપ્તિપદમેવ પરમ તત્ત્વમ્ । તદેવોપાસ્યમિતિ યે મન્યન્તે તદાક્ષેપાયાહ
-
યદ્વેતિ । મપ્રતિયોગિભાવાત્ મકારસ્ય જીવપ્રતિપાદકસ્ય પ્રતિયોગિભાવાત્
અન્યોન્યવ્યાપ્યવ્યાપકભાવસંસર્ગાત્ । ક્ષકારઃ । શિવઃ । ન તુ પરમશિવઃ ।
વિકલ્પગન્ધનૈયત્યાદિતિ ભાવઃ । ચિદાત્મા ચિન્મયં સૌષુપ્તપદં સુષુપ્તિરેવ ।
પરશમ્ભુપદં પરમશિવતત્ત્વમ્ । યદ્વા । યદ્વેતિ પક્ષાન્તરે । અસ્મિન્ પક્ષે
ચિત્સુષુપ્તાવપિ વિકલ્પાત્યન્તોચ્છેદો દુષ્પ્રતિપાદઃ । સાધિતે વિકલ્પાત્યન્તોચ્છેદે
પર્યન્તતો જડત્વં પ્રસજ્યેત । જડસ્ય ચ નોપાસ્યત્વમ્ । અતો વિકલ્પપદે વા
ગન્ધપદે વા તત્ત્વમુપાસ્યમિતિ ક્ષકારસ્ય ચક્રમધ્યસ્થિત્યા વિભાવ્યેન
ચક્રાધિષ્ઠાતૃત્વેનોપાસ્યત્વં સ્ફુટીભૂતમિતિ સમાધત્તે -
યચ્ચક્રમધ્યપદતેત્યાદિ । ક્ષકારસ્ય શમ્ભોશ્ચક્રમધ્યપદતા
સામ્પ્રદાયિકી ચક્રસ્ય મધ્યપ્રતિષ્ઠા તત્પ્રતિબોધિતા તદધીશતા ચક્રાધીશતા
ચ તદેતદસ્ય શમ્ભોર્ગુણગન્ધિતયા હેતુના સિદ્ધિરેતે (સિદ્ધ્યતિ)
અર્ચ્યભાવાત્ અર્ચનીયત્વાત્ । ઉપપાદ્યત ઇતિ શેષઃ । ગુણગન્ધાધાનેનાઽર્ચનીયો ન
તુ નિર્ગુણ ઇતિ પ્રતિપત્તિરેવ ક્ષકારસ્ય શમ્ભોશ્ચક્રમધ્યસ્થિતિઃ સામ્પ્રદાયિકીતિ
સમર્થયતીતિ વિવેકઃ

પ્. ૧૩૩)
ચન્દ્રાગ્નિભુક્છશિભુગગ્નિરથઃ સમસ્વં
ભાનુઃ પદે પદ ઇદં ત્રિતયં સ્વરાદૌ ।
ખણ્ડત્રયાત્મકમખણ્ડપદં ચ તદ્વત્
તદ્વિશ્રમઃ પ્રતિદશં સમસઙ્ખ્યતૈષામ્

અથ પુનઃ પુનરાવર્તમાનાભિર્દશાભિરેવ તિથિભિઃ કાલો વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તિથયશ્ચ શુક્લપક્ષે પઞ્ચદશ કૃષ્ણપક્ષે ચ તાવત્યઃ સમ્ભૂય
ત્રિંશત્સંખ્યકાઃ પુનઃ પુનરાવર્તન્તે । યોગિદૃષ્ટૌ દશાનામેવ
તિથિરૂપતાયાં તિથિસમાનસઙ્ખ્યતા દશાનાં સામ્પ્રદાયિકોપદેશગમ્યેતિ
તદેવ પ્રમેયમુપદિશતિ -
ચન્દ્રોઽગ્નિભુગિત્યાદિ । સૂત્રદ્વયેન દશાયાં દશાયાં તથા તથારૂપઃ
સંસારઃ પઞ્ચભૂતાત્મનૈવ કલાપેન સમ્પદ્યતે । તાન્યપિ ભૂતાનિ
દશાસ્વભાવાન્યેવ । તથા હિ । જલતત્ત્વાત્મકશ્ચન્દ્રઃ સુષુપ્તિરૂપઃ ।
વાયુતત્ત્વાત્મકઃ સૂર્યો જાગ્રદ્રૂપઃ । તેજસ્તત્ત્વાત્મકો વહ્નિઃ સ્વપ્નસ્વરૂપઃ ।
પૃથ્વીતત્ત્વાત્મિકા પ્રકૃતિર્ગુણત્રયપર્યાયતેજસ્ત્રયબીજભૂતા તુર્યમ્ ।
આકાશતત્ત્વાત્મકઃ પુમાન્ સકલપ્રપઞ્ચબીજરૂપિણ્યાઃ પ્રકૃતેઃ
વિશ્રાન્તિસ્થાનમ્ તુર્યાતીતમ્ । યદ્યપિ સુપ્ત્યાદૌ કલાનાં બાહુલ્યં વિદ્યતે ।
તથાપિ તાઃ કલાઃ પઞ્ચસ્વેવતત્ત્વેષ્વન્તર્ભવન્તિ । ઇતિ પ્રતિદશં
પઞ્ચૈવાઙ્ગદશાઃ । સુષુપ્તિસુષુપ્તિર્જલમ્ સુષુપ્તિજાગ્રદ્વાયુઃ સુષુપ્તિસ્વપ્નો
વહ્નિઃ સુષુપ્તિતુર્યં પૃથિવી સુષુપ્તિતુર્યાતીતમાકાશઃ । ઇત્યેવં
જાગ્રદાદાવપ્યઙ્ગદશાપઞ્ચકવિભાગોઽવગન્તવ્યઃ । એવં પ્રવૃત્તિરૂપાસુ
સુષુપ્તિજાગ્રત્સ્વપ્નેષુ પ્રતિદશં પઞ્ચાઙ્ગદશાગણનાયાં
પ્રવૃત્તિરૂપસંસારઃ પઞ્ચદશાઙ્ગવાન્ભવતિ । તાન્યેવાઙ્ગાનિ
શુક્લપક્ષ(સ્ય)યોઃ પઞ્ચદશતિથય ઇતિ વિવેકઃ । અથ નિવૃત્તિસંસારે
પ્રવૃત્તિસંસારાઙ્ગાનાં સર્વેષાં નિવૃત્તિરૂપતેતિ તત્ર
કૃષ્ણપક્ષ(સ્ય)યોસ્તિથયઃ પઞ્ચદશ ભવન્તિ । પ્રવૃત્તિસંસારે
વેદ્યમયસ્ય ચન્દ્રસ્યાભિવૃદ્ધિરિતિ તત્સંસાર(ક)સ્ય શુક્લપક્ષતા ।
નિવૃત્તિસંસારે વેદ્યસ્ય ચન્દ્રસ્ય ક્ષય ઇતિ કૃષ્ણપક્ષતા તસ્યેતિ વિવેકઃ ।
સૂત્રયોરક્ષરાર્થસ્તુ અગ્નિભુગગ્નિવ્યાપકશ્ચન્દ્રઃ । શશિભુક્
ચન્દ્રવ્યાપકોઽગ્નિઃ । એવં ચન્દ્રાગ્ન્યોઃસ્વભાવોઽગ્નિઃ । ન તુ સર્વાસુ
દશાસ્વગ્નિના ચન્દ્રકબલનં ચન્દ્રેણાગ્નિકબલનં વિવક્ષિતમ્ તથાત્વે
પ્રવૃત્તિસુષુપ્ત્યાદૌ અગ્નિના ચન્દ્રકબલને શુક્લપક્ષત્વ(વ્યા)હાનિરિતિ ।
અથ । સમતા । અનયોશ્ચન્દ્રાગ્ન્યોઃ સમતા । ભાનુઃ । સ્વરાદૌ સ્વરવર્ગાદૌ પદે
પદ ઇદં ત્રિતયમ્ । સંસારકલાપત્વેન નિયતાભ્યુપેયમિતિ શેષઃ ।
તદ્વચ્ચન્દ્રાદિવત્ । ખણ્ડત્રયાત્મકં ચન્દ્રાગ્નિભાનુરૂપખણ્ડત્રયાત્મકમ્ ।
ચન્દ્રાદ્યાકારેણ વિલસનમ્ । અખણ્ડપદં પ્રવૃત્તિપર્યાયપૃથિવીરૂપમ્ ।
ચન્દ્રાદયઃ ખલુ ગુણત્રયમયાઃ પ્રવૃત્તિપર્યાયપૃથિવીવિલાસરૂપા ઇતિ
વિવેકઃ । અખણ્ડપદં ગુણત્રયસમષ્ટિરૂપત્વાત્પ્રકૃતેરખણ્ડપદત્વમ્ ।
એતચ્ચ પદં પદે ચન્દ્રાદિપદવચ્ચ સંસ્થાનમિતિ એતદ્વચ્છબ્દાર્થઃ ।
તદ્વિશ્રમશ્ચ તસ્ય પ્રકૃતિરૂપપદસ્ય વિશ્રમઃ વિશ્રાન્તિસ્થાનમ્ ।
આકાશરૂપમ્ । સ્વાત્મતત્ત્વમિત્યર્થઃ । એતદપિ પદં પ્રતિદશં નિયતમિતિ
અઙ્ગદશાપઞ્ચકનૈયત્યદશાનામુક્તમ્ । એષામઙ્ગાનાં દશાસુ
નિયતાનાં તિથિભિઃ સમસઙ્ખ્યતા વેદિતવ્યેતિ શેષઃ

પ્. ૧૩૫)
ભેદાવિભેદસમતાતનુભિઃ સુષુપ્તિ-
સ્વપ્નપ્રજાગરપદૈસ્ત્રિગુણીકૃતાભિઃ ।
પૃથ્વાદિસ્વાન્તતિથિભિર્નનુ શુક્લપક્ષઃ
કૃષ્ણસ્તુજાગરપદાદિકતન્નિવૃત્યા

ભેદેત્યાદિ । ભેદવિભેદસમતાતનુભિઃ । ક્રમેણ
ભેદાભેદતદુભયસામ્યસ્વરૂપૈઃ સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગરપદૈઃ ।
ત્રિગુણીકૃતાભિઃ । પૃથિવ્યાદિખાન્તતિથિભિઃ
પૃથિવ્યાદ્યાકાશાન્તાઙ્ગદશારૂપાભિઃ । પઞ્ચભિસ્તિથિભિઃ । ત્રિગણનાયાં
પઞ્ચદશભિઃ । શુક્લપક્ષો નનુ । ભવતીતિ । શેષઃ ।
જાગરપદાદિકતન્નિવૃત્ત્યા । અથ તુર્યદશાયાં
જાગ્રદાદિપ્રથમમન્ત્યાત્તુનિવૃત્તિરાસાં તિથીનાં નિવૃત્ત્યા
નિવૃત્તિરૂપાઙ્ગીકારેણ । કૃષ્ણઃ પક્ષઃ । તુ શબ્દો ભેદે । એવં
સિદ્ધસામ્પ્રદાયિકકાલવિવેકયોગે દૃપ્તદૃષ્ટેઃ પુરુષસ્ય કાલપઞ્ચકત્વં
સિધ્યતીતિ એતત્પ્રમેયોપદેશઃ

દેહાત્મિકા પ્રકૃતિરેવ પરા વિમર્શઃ
સૈવ પ્રવૃત્તિવિનિવૃત્ત્યુભયાદિભૂતા ।
વાગર્થમિશ્રવપુરિન્દ્વનલાર્યમત્ર
યયેકૈક યુક્ત્રિપુટિકા નવમૂર્તિરેકા

ઇદાનીં મહાપ્રકૃતિરૂપપરાત્મિકાયા
વિમર્શશક્તેર્દશાવિશેષરૂપાણામઙ્ગાનાં નવસઙ્ખ્યાકત્વેન તસ્યાઃ
પ્રતિબિમ્બરૂપં શ્રીચક્રમપિ નવચક્રસમયરૂપમિતિ વ્યુત્પાદયન્નાહ -
દેહાત્મિકેત્યાદિ । દેહાત્મિકા દેહરૂપિણી અનેન ત્રિપુરેશ્વર્યાઃ શરીરત્રયમેવ
મુખ્યં રૂપમિતિ વ્યુત્પાદિતમ્ । પ્રકૃતિરેવ પરાવાગ્રૂપિણી
સ્વરસપ્રહણલક્ષણા । એવમ્ પ્રકૃતિરિતિ પરાવાગિતિ
વ્યવ(સ્થાપિતા)(સ્થિતા)ધિષ્ઠા । વિમર્શઃ । વિમર્શ શક્તિઃ
સૈવ(શિવ)પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુભયાદિભૂતા । પ્રવૃત્તિસંસારસ્ય
નિવૃત્તિસંસારસ્ય મિશ્રસંસારસ્ય ચ કારણભૂતઃ સર્વોઽપિ સંસારઃ
પ્રકૃતે મૂલઃ પ્રકૃતિરેવ વિલાસરૂપત્વાદિત્યર્થઃ । વાગર્થમિશ્રવપુઃ ન તુ
કેવલં પરાવાગ્રૂપત્વાચ્છબ્દરૂપા અપિ ત્વર્થરૂપા ચ મિશ્રરૂપા ચ
સર્વવ્યાપિવસ્તુનઃ શબ્દમૂલત્વાચ્છબ્દેઽન્તર્ભાવાત્ એવં રૂપતા ત્રિપુરેશ્વરી ।
ઇન્દ્વનલાર્યમાદિત્રયયેકૈકયુક્ત્રિપુટિકા
ત્રિપુટિકાપ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃસમુદાયલક્ષણા ઇન્દ્વનલાર્યમ્ણાં ત્રયયા
એકૈકયુક્ એકૈકં પ્રત્યેકં યુજ્યતે ઇત્યેકૈકયુક્ । એવં પ્રત્યેકં
પ્રવૃત્તિરૂપેણ ચન્દ્રેણ નિવૃત્તિરૂપેણાનલેન ઉભયસામ્યરૂપેણાર્યમ્ણા
સૂર્યેણ યુક્તા યા ત્રિપુટી પ્રમેયાદિપુરત્રયી તત્સ્વરૂપા સતી તત્ત્વત એકરૂપાપિ
વિશ્રાન્તિદશાયામદ્વિતીયાપિ નવમૂર્તિઃ નવસઙ્ખ્યાકસ્વરૂપભેદા ।
અયમર્થઃ । જડત્વાત્પ્રમેયરૂપં ચતુર્દશારાત્મકં સુષુપ્તિપુરં
વિસર્ગપ્રાધાન્યાદ્વિન્દુપ્રાધાન્યાદુભયપ્રાધાન્યાચ્ચ ત્રિધા ભિદ્યતે ।
પ્રમાણરૂપં દશારદ્વયાત્મકં જાગ્રત્પુરમપિ તથા પ્રમાતૃરૂપમ્
અષ્ટારાત્મકં સ્વપ્નપુરમપિ તથેતિ નવચક્રવિવેકઃ । એતચ્ચક્રં
તત્તદ્દશારૂપેણ નવધાવિલાસં સ્યાત્સા ત્રિપુરેશ્વર્યા બિમ્બં ભવતીતિ
હૃદ્ગતાભિપ્રાયઃ

પ્. ૧૩૬)
ચૈતન્યતા ચ જડતા ચ વિમર્શચિત્યો-
સ્તુલ્યા યદિન્દ્વનલયોરુભયં તદિચ્છા ।
સ્યાત્કર્મ ચાવગલિતં તુ મિથો જડત્વાત્
જ્ઞાનં તયોઃ સમપદં ચ તથા દ્વિરૂપમ્

એવં શિવસ્ય સગુણસ્વરૂપં પ્રકૃતિમેવોત્કૃષ્ય ઉપાસ્યત્વસમ્ભાવનયા
નવચક્રેશ્વરીં વ્યુત્પાદ્ય તસ્યાશ્ચેત્યત્વે પ્રસિદ્ધે
સમ્ભાવિતમુપાસ્યત્વવ્યાહૃતિશઙ્કાકરણ્ડત્વં (કારણત્વ)
પ્રવાદમપવદન્નાહ -
ચૈતન્યતેત્યાદિ । (ભી)ચિતિરજડેતિ સમ્પ્રત્યયઃ વિમર્શસ્ય
ચિત્સામ્યં(?) પ્રતિપાદયન્ જડત્વમપવદતિ । વિમર્શચિત્યોઃ
વિમર્શપ્રકાશયોઃ ચૈતન્યતા ચ જડતા ચ તુલ્યા । ઉભયોરપિ પ્રત્યેકં
ચૈતન્યત્વં જડત્વં ચ ભવતીતિ ચમત્કારઃ । અયં
ચમત્કારોઽન્યોન્યવ્યાપ્તિનિબન્ધનઃ । વ્યાપકમેવ ચૈતન્યં વ્યાપ્યમેવ જડમિતિ
દ્વયોરપિ વ્યાપકત્વે વ્યાપ્યત્વે ચ સતિ ચિદચિદ્ભાવચમત્કારો નિર્વિશેષેણ
કર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ । ઉભાવેતૌ પ્રકાશાવિમર્શૌ ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાવન્તાવિતિ
વિમર્શસ્યાજડત્વપ્રતિપાદને હેતુમાહ - યદ્યસ્માત્કારણાત્
ઇન્દ્વનલયોરુભયં દ્વયમ્ । તદિચ્છા । તયોઃપ્રકાશવિમર્શયોરિચ્છા ।
પ્રકાશસ્યકદાચિદ્વ્યાપકત્વે અનલ ઇચ્છા ભવતિ । કદાચિદ્વ્યાપ્યત્વે ઇન્દુઃ ।
વિમર્શસ્યાપિ તથા । વિમર્શસ્યેન્દુરેવેચ્છેતિ નાશઙ્કનીયમ્ । તસ્ય વિમર્શસ્ય
વ્યાપકદશાયાં તદિચ્છાયા ઇન્દોરગ્નિવૈભવપ્રાપ્તિરગ્નિત્વમેવ
પ્રકાશેચ્છાયા અગ્નેરપિ તદ્વ્યાપ્યેદન્તાયામિન્દુજાડ્યપ્રાપ્તેરિન્દુત્વમેવ ।
એવં પ્રકાશવિમર્શયોર્વ્યવહારપદે
સ્વરૂપસ્યાઽનલેન્દુદ્વયસ્યાઽન્યોન્યમેષિતવ્યેચ્છારૂપેણ પ્રત્યૈકયં
(પ્રત્યેકં) જડાજડત્વમુક્ત્વા મિથઃ કર્તૃકાર્યરૂપં
જડાઽજડત્વમાહ - સ્યાદિત્યાદિ । મિથઃ અવગિલિતં વ્યાપ્તં કર્ત્રા ખલુ કર્મ
વ્યાપ્યતે । અતઃ પરસ્પરમવગિલિતં ગ્રસિતં કર્મ ચ ભવતિ ભૂતાત્કર્તા ચ
ભવતીત્યર્થઃ । તયોઃ સમપદમ્ । અન્યોન્યવિપયત્વાત્તુલ્યરૂપં જ્ઞાનં ચ ।
તથા પૂર્વવદદ્વિરૂપમ્ । અન્યોન્યં જ્ઞાતા ચ ભવતિ જ્ઞાનં ચ ભવતીત્યર્થઃ ।
એવમિન્દ્વનલયોર્વિમર્શપ્રકાશયોરેષિતવ્યેચ્છાભાવે કાર્યકર્તૃત્વભાવે
જ્ઞાતૃજ્ઞેયભાવે મિથો નિર્વિશેષે સતિ પ્રકાશતત્ત્વં જડમિતિદુરાગ્રહે
વિવેકહીનતામાપાદયતીત્યર્થઃ

પ્. ૧૩૮)
પક્ષદ્વયેઽપિ પરિવૃત્તિવશાત્ત્રયાણા-
મિચ્છાદિકત્રિતયતાપ્રતિધામ ધામ્નામ્ ।
ષટ્સ્વત્રવૃત્તિષુ ચ કારણકાર્યતાસ્યા-
દ્બિન્દુક્ષયોર્મભવયોઃ પફવર્ગ(ર્ણ)યોશ્ચ

અથ ખણ્ડત્રયાત્મનો માતૃકામહામન્ત્રસ્ય પ્રતિબન્ધમુભયપક્ષાર્થે ન
સદાવર્તનં ભવેત્ ।
ખણ્ડાનામન્યોન્યમાદિમધ્યાન્તત્વનિર્વિશેષેઽન્યોન્યકાર્યકારણભાવચમત્ક્
આરશ્ચક્રાકારતા ચ ભવતીતિ રહસ્યમેતદ્વ્યુત્પાદયતિ -
પક્ષદ્વય ઇત્યાદિ । ત્રયાણામ્ ધામ્નામ્ । પદાનામ્ । મન્ત્રખણ્ડાનામિત્યર્થઃ ।
પક્ષદ્વયેઽપિ । દક્ષિણતો વામતશ્ચેત્યર્થઃ । પરિવૃત્તિવશાત્ આવર્તવશાત્ ।
પ્રતિધામ પ્રતિપદમ્ ઇચ્છાદિકત્રિતયતા ઇચ્છાત્વં જ્ઞાનત્વં ક્રિયાત્વં ચ
ભવતિ । યસ્યકસ્યચિદ્વા ખણ્ડસ્યાઽદિત્વાઙ્ગીકારે ઇચ્છાત્વં
મધ્યત્વાઙ્ગીકારે જ્ઞાનત્વમન્ત્યત્વાઙ્ગીકારે ક્રિયાત્વમિતિ વિવેકઃ । અત્ર
ખણ્ડત્રયે । ઉક્તમર્યાદયા ષટ્સુ વૃત્તિષુ । સર્વાસુ ।
બિન્દુક્ષયોઃ(બિન્દુઃ)સ્વરવર્ગસ્તસ્ય બિન્દોઃ ક્ષકારસ્ય ચ । તથા
મભબયોઃ । વ્યાપકવર્ગસન્નિવેશવતો મકારસ્ય સ્પર્શવર્ગસ્ય ॥
તયોર્ભકારબકારયોર્યુગલસ્ય સ્પર્શવર્ગસ્ય તયોરેવ(મ્)
પકારફકારયોર્યુગલસ્ય । સ્વરવર્ગસ્થિતસ્ય વિસર્ગસ્ય ચાન્યોન્યં
કાર્યકારણભાવો ભવતિ । અયમર્થઃ ।
પ્રતિખણ્ડંહૃદયપ્રદેશાત્પ્રાણપદાદાવર્તોદયઃ સંભાવ્યઃ
પ્રતિખણ્ડં ચ હૃદયપ્રદેશે બિન્દુવિસર્ગૌ સ્વરવર્ગોદરે અન્તઃ ઇતિ
વિન્દુવિસર્ગૌ સ્વરવર્ગોદરે ચતુરસ્રચક્રસંનિવિષ્ટાઃ
પ્રકૃત્યહઙ્કારબુદ્ધિમનઃપ્રતિપાદકાઃ પકારફકારબકારભકારાઃ ।
તત્ર વિસર્ગસ્થાનીયૌ પકારફકારૌ બિન્દુસ્થાનીયૌ બકારભકારૌ
વ્યાપકવર્ગોદરે મકારક્ષકારૌ (વિસર્ગબિન્દુસ્થાનીયૌ) વિસર્ગઃ
બિન્દુસ્થાને । એવં સતિ (યદા) સર્વેષુ બિન્દુમુપક્રમ્ય પ્રતિલોમાવર્તેન
વ્યાપકવર્ગાવગાહે ક્ષકારપર્યન્તમાવર્તઃ તદાનીં બિન્દુઃ કારણં
ક્ષકારઃ કાર્યમ્ ક્ષકારમારભ્ય અનુલોમાવર્તેન બિન્દુપર્યવસાને ક્ષકારઃ
કારણં બિન્દુઃ કાર્યમ્ । અથ સ્વરોદરગતં વિસર્ગમારભ્ય
સ્પર્શોદરગતપફવર્ણરૂપવિસર્ગાન્તમનુલોમેનાવર્તે વિસર્ગઃ કારણં
પફરૂપવિસર્ગઃ કાર્યમ્ પફરૂપવિસર્ગમુપક્રમ્ય
સ્વરવિસર્ગાન્તપ્રતિલોમેનાવર્તે પફવિસર્ગઃ કારણં સ્વરસ્થવિસર્ગઃ કાર્યમ્ ।
અથ સ્પર્શોદરગતં બભવર્ણરૂપં બિન્દુમુપક્રમ્યાનુલોમેન
વ્યાપકવર્ગોદરસ્થમકારરૂપબિન્દુપર્યન્તમાવર્તે બભરૂપબિન્દુઃ કારણં
મકારબિન્દુઃ કાર્યમ્ । મકારબિન્દુમારભ્ય પ્રતિલોમેન
બભરૂપબિન્દુપર્યન્તમાવર્તે મકારબિન્દુઃ કારણં બભરૂપબિન્દુઃ
કાર્યમિતિ તદ્વિવેકઃ । અત્ર બિન્દુક્ષકારયોર્બિન્દુત્વં
શુદ્ધવિસર્ગપફવર્ણયુગલસ્ય વિસર્ગત્વં શુદ્ધં
બભવર્ણયુગ્મમકારયોઃ સાઙ્કર્યેણ બિન્દુત્વં વિસર્ગત્વં ચેતિ
સામ્પ્રદાયિકોપદેશઃ । પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાતૃખણ્ડેષુ યસ્ય કસ્યચિદ્વા
મૂલત્વાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ સિદ્ધૈરનુભવાનુરોધેનાપિકૃતઃ ।
અનુભવશ્ચૈવં હિ ઘટાદિસ્ફુરણે ચક્ષુરાદિપ્રમાણસ્ફુરણં
ચક્ષુષ્મત્પ્રમાતૃસ્ફુરણં ચાઽવિભાવ્ય ક્રમ મનુભૂયતે । તત્ર કશ્ચિત્
ઘટસ્ફુરણં પ્રધાનતયા મન્યતે કશ્ચિદિન્દ્રિયસ્ફુરણં પ્રધાનમ્
(કશ્ચિત્) પ્રમાતૃસ્ફુરણમિતિ તત્પુરુષ પ્રતિભાવ્યવસ્થાપિતે
સિદ્ધાન્તત્રયે વિપ્રતિષેધવિષયે સતિ સિદ્ધસિદ્ધાન્તઃ
પ્રકાશવિમર્શચમત્કારભૂતેષુ ઘટાદિ સ્ફુરણે(ષુ)
સિદ્ધાન્તત્રયસમષ્ટિરેવ સંતિષ્ઠતીતિ

પ્. ૧૪૦)
ચન્દ્રાગ્નિવિશ્રમણયોઃ સ્વરયાદિધામ્નોઃ
ર્વિશ્વસ્ય બીજદશયોઃ પ્રથમે પદે ચિત્ ।
ચિત્યે નિમજ્જતિ પરત્ર ચિતૌ તુ ચૈત્ય-
મેતત્સમસ્તમુભયોલ્લસિતે તુ ભાનૌ

નનુ પૂર્વોક્તત્રિખણ્ડસ્વરૂપસ્ય ચતુર્દશારવિન્યાસવતઃ સુષુપ્ત્યાત્મનઃ
શાક્તસ્ય સ્વરખણ્ડસ્ય પ્રાધાન્યેન યજદ્ભિઃ શાક્તૈઃ સિદ્ધન્તીકૃતમ્ ।
ચિન્નિમગ્નચૈત્યસ્વરૂપસ્યા(સા)ષ્ટારવિન્યાસવતઃ સ્વપ્નાત્મનઃ
શૈવસ્ય વ્યાપકખણ્ડસ્ય પ્રાધાન્યેન યજનં શૈવેઃ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
ચતુરસ્ર(સ્ર)ગર્ભિતદશારવિનયસવતો જાગ્રદાત્મનઃ
સ્પર્શખણ્ડસ્ય પશુદશાશઙ્કયા પ્રાધાન્યેન યજન મવિવેકિજનસ્ય
ઉપેક્ષાવિષયે વા સ્યાદિતિ તસ્યૈવ ખણ્ડસ્ય
પ્રધાનયજનૌચિત્યંસામ્પ્રદાયિકમિતિ સૂત્રચતુષ્ટયેન વ્યુત્પાદયતિ -
ચન્દ્રાગ્નીત્યાદિ । ચન્દ્રાગ્નિવિશ્રમણયોઃ । સ્વરયાદિધામ્નોઃ ।
સ્વરવર્ગવ્યાપકવર્ગાત્મનોઃ પદયોઃ ચન્દ્રસ્ય વિસર્ગસ્ય વિશ્રમણં
વિશ્રાન્તિસ્થાનત્વમ્ સ્વરવર્ગપદે અગ્નેર્બિન્દોઃ વિશ્રમણં વ્યાપકવર્ગપદે
સ્વરવર્ગે ચિન્નિગરણેન ચૈત્યૈકચ્છત્રતો (તા)વ્યાપકવર્ગે
ચૈત્યનિગરણેન ચિદેકશ્ચિ(ચ્છ)ત્રતેતિ ભાવઃ । વિશ્વસ્ય બીજદશયોઃ ।
ચૈત્યવિશ્રમચિદ્વિશ્રમયોઃ । પ્રત્યેકં વિશ્વબીજત્વં વિશ્વસ્ય
વિમર્શમયત્વેન પ્રકાશમયત્વેન ચાનુભવાત્ । પ્રથમે પદે સ્વરપદે । ચિત્ ।
ચિત્યે ચૈત્યં ચિતા નિમજ્જતિ । ચૈત્યસ્ય દર્શનં નાસ્તીત્યર્થઃ । ઉભયોલ્લસિતે ।
ચિચ્ચૈત્યયોરુલ્લસિતે । ઉલ્લાસરૂપે । ભાનૌ । તુ । સ્પર્શખણ્ડે તુ એવં (એતત્)
ચિચ્ચૈત્યયુગલમ્ । સમસ્તમ્ અન્યોન્યનિગીર્ણસ્વરૂપમ્ ચિચૈત્યરૂપમુભ્યમપિ
તત્ત્વં સંભૂય દર્શનપદે ભવતિ । શિવશક્ત્યો રુભયોરપિ
દર્શનસ્થાનત્વાદ્ભાનુરૂપં જાગ્રચ્ચક્રમેવ પ્રાધાન્યેન યજનીયમિતિ
વિવેકઃ

પ્. ૧૪૧)
ઇન્દૌ ચ હવ્યભુજિચોદરસીમ્નિ યત્સ્યા-
ચ્ચક્રદ્વયં ચિદચિદભ્યવમર્દરૂપમ્ ।
બિમ્બદ્વયીયુગલમેતદશીત(તિ)ભાનો-
ર્બિમ્બસ્થલે હિ ચતુરશ્ર(સ્ર)તયા સમસ્તમ્

ચતુર્દશારચક્રે ગર્ભિતચિત્સ્વરૂપં યચ્ચૈત્યમ્ અષ્ટારગર્ભિતચૈત્યસ્વરૂપા યા
ચિત્ એવમેતચ્ચક્રદ્વયાધિષ્ઠાતૃભૂતં
દેવતાયુગલંદશારદ્વયાધિષ્ઠાતૃભૂતે
ચતુરશ્ર(સ્ર)ચક્રેસંમિલિતમ્ । અત એવાસ્ય ચક્રસ્ય
ચતુરશ્ર(સ્ર)ભાવ ઇતિ વ્યુત્પાદયતિ -
ઇન્દૌ ચેત્યાદિ । ઇન્દૌ । ચ । ચતુર્દશારચક્રે । હવ્યભુજિ । ચ । અષ્ટારચક્રે ।
પ્રતિચક્રમ્ । ઉદરસીમ્નિ । બિમ્બસ્થરશ્મિચક્રમધ્યે બિમ્બચક્રસ્યૌચિત્યાત્ । યચ્
ચક્રદ્વયં સ્યાત્પ્રતિચક્રં મ(ન્દિ)ન્દરે ચક્રદ્વયં ભવતીત્યર્થઃ ।
ચ્ચતુર્દશારોદરે અષ્ટદલષોડશદલરૂપં ચિચ્ચૈત્યરૂપં ચક્રદ્વયમ્ ।
અષ્ટારોદરે ત્રિકોણબિન્દુરૂપં ચૈત્યચિદાત્મકં ચક્રદ્વયમ્ । કીદૃશં
ચક્રદ્વયમ્ ચિદચિદભ્યવમર્દરૂપમ્ । ચિદચિતોશ્ચિચ્ચૈત્યયોરભ્યવમર્દઃ
અન્યોન્યક્રમણં તદ્રૂપં તદવસ્થમ્ । ચતુર્દશારે ષોડશદલાત્મના
ચૈત્યચક્રેણ અષ્ટદલાત્મકચિચ્ચક્રક્રમણમ્ । અત એવાઽષ્ટદલસ્ય
ષોડશદલરશ્મિરૂપેણ તદ્બહિરવસ્થાનમ્ । અષ્ટારે બિન્દ્વાત્મના ચિચ્ચક્રેણ
ત્રિકોણાત્મના ? ચૈત્યચક્રક્રમણમ્ । અત એવ ત્રિકોણસ્ય બિન્દુરશ્મિરૂપેણ
બહિરવસ્થાનમ્ । એવં વ્યવસ્થિતમેતદ્બિમ્બદ્વયીયુમલમ્ ।
અષ્ટદલષોડશદલાત્મકં ત્રિકોણબિન્દ્વાત્મકં ચ યુગલં સંભૂય
ચતુરૂપમ્ । અશીત(તિ) ભાનોઃ સૂર્યબિમ્બસ્થલે દશારદ્વયોદરે
ચતુરશ્ર(સ્ર)તયા ચતુરશ્ર(સ્ર) રૂપેણ । સમસ્તં
સંભૂયસ્થિતમ્ । અષ્ટદલષોડશદલત્રિકોણબિન્દુરૂપં ચક્રચતુષ્ટયં
ચતુરશ્રચતુષ્કોણરૂપેણ સ્થિતમ્ । અતશ્ચતુરશ્રં પ્રાધાન્યેન યષ્ટવ્યમિતિ
નિષ્કર્ષઃ

પ્. ૧૪૨)
તસ્માચ્ચતુષ્પદમિદં ચતુરસ્રવિમ્બં
ચિચ્ચૈત્યનિર્જરસરિદ્યમુનાપ્રયાગઃ ।
અર્ચ્યં ભવેત્પ્રથમતોઽથતદઙ્ગભૂત-
ચિચ્ચૈત્યચક્રયજનં ત્વિતિપૂર્વતસ્તત્

ચતુરશ્રચક્રસ્ય ઉક્તોપપત્ત્યા પ્રથમતો યષ્ટવ્યતાં નિગમયતિ -
તસ્માદિત્યાદિ । તત્તસ્માત્પૂર્વસૂત્રપ્રતિપાદિતોપપત્તિરૂપાત્કારણાત્ । ચતુષ્પદમ્ ।
અઙ્ગાઙ્ગિરૂપેણ સ્થિતસ્ય દેવતાચતુષ્ટયસ્ય સમવાયસ્થલમ્ । ઇદં
ચતુરસ્રબિમ્બમ્ । ચિચ્ચૈત્યનિર્જરસરિદ્યમુનયોઃ । ભાગીરથીયમુનયોઃ । ચિતઃ
સ્વચ્છત્વાત્તથાવર્ણભૂતભાગીરથીસામ્યમ્ ચૈત્યસ્ય સંસારરૂપતયા
કલઙ્કિતત્વાન્નૈલ્યેન યમુનાસામ્યમ્ । પ્રયાગો નામ યમુનાભાગીરથ્યોઃ
સઙ્ગમરૂપઃ પુણ્યતમસ્તીર્થવિશેષઃ ।
દેવતાચતુરશ્ર(સ્ર)વિમ્બમિતિ(મપિ) તથા પુણ્યતમઃ । તત્ર
નિમજ્જને સદ્યો (દેવતા) ભાવશ્ચેતિ તથા નિરૂપિતમ્ । (ઇતિ ।
પ્રથમતઃ) પ્રમેયતઃ । અર્ચ્યમર્ચનીયં ભવેત્ ।
અથ ચતુરશ્ર(સ્ર)યજનાનન્તરં
તદઙ્ગભૂતયોશ્ચિચ્ચૈત્યચક્રયોરષ્ટારચતુર્દશારરૂપયોર્યજનમિતિ ।
તચ્ચતુરશ્રચક્રમ્ । પૂર્વતઃ પ્રમુખે કૃતમિતિ શેષઃ । પુરત્રયાત્મકે
શ્રીચક્રે ચતુરશ્ર(સ્ર)મેવ પ્રથમતો
યષ્ટવ્યમિત્યેતદુપદેશાયપ્રમુખે દેવ્યાઃ પદે(દમ્)
સર્વચક્રવ્યાપકસ્થલે કૃતમ્ ચતુરશ્ર(સ્ર)સ્ય નૈસર્ગિકસ્થિતિષુ
(અષ્ટાર)ચતુર્દશારરૂપયોર્યજનમિતિ તચ્ચતુરશ્રચક્રં પૂર્વતઃ
ચતુર્દશારાષ્ટારમધ્યદેશ એવ પ્રથમયષ્ટવ્યતાવ્યુત્પાદનાય
તયોશ્ચક્રયોર્વ્યાપકત્વેનાભિમતે બાહ્યસ્થલે સન્નિવેશઃ કાલ્પનિક ઇતિ ભાવઃ ।
ચતુરશ્ર(સ્ર)ચક્રં દશારદ્વયસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ । તસ્ય
રશ્મિચક્રમન્તરેણ બિમ્બચક્રાવસ્થાનસ્યાનુપપન્નત્વાત્

પ્. ૧૪૩)
અન્તઃસ્થમેવ ચતુરસ્રમુષર્બુધેન્દ્વો-
રર્કાત્મકં ચિદચિદુદ્ભવમેતદઙ્ગમ્ ।
એવં ચ સત્યપિ જડાજડસારમેતત્
પ્રાગેવ પૂજ્યમિતિ પૂર્ણપદે કૃતં તત્

ઇતિ પરમરહસ્યં માતૃકાર્થસ્વરૂપં
સ્ફુટતરમુપદિષ્ટં ચક્રરાજાભિનીતમ્ ।
લગતિ યદયમર્થઃ શક્તિવિદ્ધેઽન્તરઙ્ગે
ન તુ તુનરપરત્ર પ્રત્યવાયો(ઽસ્તિ) ન તન્મે

[અત્રાયંશ્લોકો મૂલશ્લોકાનુપૂર્વીસમાનપ્રાયઃ આદર્શ પુસ્તકે
ટીકાયામધિકમુપલભ્યતે ।
ઇતિ પરમરહસ્યં માતૃકાર્થસ્વરૂપં
સ્ફુટતરમુપદિષ્ટં ચક્રરાજાભિનીતમ્ ।
લગતિ યદયમર્થઃ શક્તિવિદ્ધેઽન્તરઙ્ગે
ન તુ પુનરપરત્ર પ્રત્યવાયોઽસ્તિ તસ્મૈ ॥ ૧ ॥ ]
ઇતિ માતૃકાચક્રવિવેકે તુર્યવિવેકઃ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ

માતૃકાચક્રવિવેકમૂલં સમ્પૂર્ણમ્ ॥
ચતુરશ્રો(સ્રો)પલક્ષિતસ્ય જાગ્રચ્ચક્રસ્ય બહિઃસન્નિવેશઃ
શિષ્યવ્યુત્પાદનાયૈવ વ્યુત્પન્નાપેક્ષયા ત્વિયં કલ્પના(ના)નુસરણીયા
અપિ તુ મધ્યસ્થિતસ્યૈવ ચતુરશ્ર(સ્ર)સ્ય પ્રાધાન્યદૃષ્ટ્યા
પ્રથમયષ્ટવ્યતા સિદ્ધેતિ ચક્રસ્યાન્યથાસન્નિવેશકલ્પનાપ્રત્યવાયં
પરિહરતિ -
અન્તઃસ્થમિત્યાદિ । ઉષર્બુધેન્દ્વોઃ । અષ્ટારચતુર્દશારોપલક્ષિતયોઃ । અર્કાત્મકં
ચતુરશ્રં(સ્રમ્) દશારદ્વયોદરનિયતસન્નિવેશમન્તઃ સ્થમેવ ।
એવકારેણ નૈયત્યમુક્તમ્ । ન તુ બહિર્દેશે તસ્ય સન્નિવેશઃ શઙ્કનીય##-
ભાનુરૂપં ખલુ ભાનુશ્ચાગ્નિચન્દ્રયોરઙ્ગમ્ । તદુભયાધીનસિદ્ધિકત્વાત્ ।
એવં ચતુરશ્ર(સ્ર)સ્ય અઙ્ગત્વે સત્યપિ । જડાજડસારં
ચન્દ્રાગ્નિતત્ત્વયોઃ સારભૂતમેતચ્ચતુરશ્રચક્રરૂપમઙ્ગસારત્વાત્પ્રાગેવ
પૂજ્યમિતિ વ્યુપાદનાયૈવ । તચ્ચતુરશ્ર(સ્ર)ચક્રમ્ । પૂર્ણપદે
વ્યાપ્તિસ્થલે । વાહ્યદેશે કૃતમ્ । આદિસિદ્ધેન શિવેનેતિ શેષઃ । મધ્યચક્રસ્ય
ચતુરશ્રોપલક્ષિતસ્ય । મૂલાઙ્કુરાપેક્ષયા મધ્યસ્થિતસ્ય બીજસ્યૈવ
યૈરુપાસકૈઃ પ્રાધાન્યમવગતં તે મધ્યસ્થિતમપિ
ચતુરશ્રં(સ્રમ્) બીજવત્પ્રાધાન્યદૃષ્ટ્યા પ્રથમતો યજન્તે । યે
તત્રાવ્યુત્પન્નાઃ તદપેક્ષયેયં ચતુરશ્રસ્ય બહિઃ સન્નિવેશરૂપકલ્પના
ચક્રસ્થિતસ્યૈવાર્થસ્ય વ્યાખ્યાનરૂપતા । તદપ્રત્યવાયવિષય ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
અષ્ટાલષોડશદલયોશ્ચતુર્દશારમધ્ય એવ સન્નિવેશઃ ।
તયોશ્ચતુર(સ્ર)શ્રસ્યોદરભાગે યઃ
સન્નિવેશશ્ચતુરશ્ર(સ્ર)સ્ય
દશારદ્વયસ્યાપ્યુપલક્ષકસ્યસમનન્તરં ચતુર્દશારાષ્ટારયોર્યજનં
કર્તવ્યમિતિ ચતુર્દશારોપલક્ષકત્વેન
ષોડશદલમષ્ટારોપલક્ષકત્વેનાષ્ટદલં ચ શિષ્યવ્યુત્પાદનાયૈવ બહિઃ
સન્નિવેશિતમિતિ વેદિતવ્યમ્ । અયમર્થઃ । સુષુપ્તિજાગ્રત્સ્વપ્નાત્મકં
ચક્રત્રયમપિ પ્રત્યેકં પ્રધાન્યેન યષ્ટવ્યમ્ । તત્ર સુષુપ્તિચક્રસ્ય
ચતુર્દશારસ્ય વ્યાપ્તિસ્થલે બહિર્દેશે સ્થિત્યા પ્રાધાન્યમવગમ્યતે ।
સામ્પ્રદાયિકેન વિલોમેન સ્વપ્નચક્રવ્યાપારસ્યાપિ પ્રાધાન્યમવગમ્યતે ।
તદુભયમધ્યપતિતસ્ય જાગ્રચ્ચક્રસ્ય બીજસન્નિવેશન્યાયેન યૈઃ
પ્રધાન્યમવગમ્યતે તદપેક્ષયા
ચતુરશ્ર(સ્ર)ષોડશદલાષ્ટદલાનાં
જાગ્રત્સુષુપ્તિસ્વપ્નચક્રોપલક્ષકાણાં બહિઃ સન્નિવેશકલ્પનાનુસરણીયા । યે તુ
પુનરત્રાવ્યુત્પન્નાઃ તદપેક્ષયા જાગ્રચ્ચક્રસ્ય પ્રધાન્યં
બહિશ્ચતુરસ્રાદિચક્રસ્ય (રેખા) ત્રયસંન્નિવેશેનવ્યુત્પાદિતમ્ ।
તદીયાકલ્પના (શિષ્ય)વ્યુત્પાદનમાત્રપરા સન્નિવેશકલ્પના વિવેકેન
વ્યુત્પત્તિમતા ચ સાધકજનેન ચતુર્દશારપર્યન્ત એવ શ્રીચક્રે
સુષુપ્ત્યાદિચક્રત્રયસ્ય પ્રત્યેકં (પ્રાધાન્યમવ)ગન્તવ્યમિતિ ?
શિવમ્ ॥ ૩૨ ॥ ૩૩ ॥ (૧)
॥ ઇતિ માતૃકાચક્રવ્યાખ્યાનં સમ્પૂર્ણમ્ ॥
સ્રોતઃ