Markandeya Purana · Chapter 37

saptatriṃśo 'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
so 'pyalarko yathānyāyaṃ putravanmuditāḥ prajāḥ /
pālayāmāsa dharmātmā sve sve karmaṇyavasthitāḥ

duṣṭaiṣu daṇḍaṃ śiṣṭeṣu samyak ca paripālanam /
kurvan parāṃ mudaṃ lebhe iyāja ca mahāmakhaiḥ

ajāyanta sutāścāsya mahābalaparākramāḥ /
dharmātmāno māhatmāno vimārgaparipanthinaḥ

cakāra sor'thaṃ dharmeṇa dharmamarthena vā punaḥ /
tayoścaivāvirodhena bubhuje viṣayānapi

evaṃ bahūni varṣāṇi tasya pālayato mahīm /
dharmārthakāmasaktasya jagmurekamaharyathā

vairāgyaṃ nāsya sañjajñe bhuñjato viṣayān priyān /
na cāpyalamabhūttasya dharmārthopārjanaṃ prati

taṃ tathā bhogasaṃsarga-pramattamajitendriyam /
subāhurnāma śuśrāva bhrātā tasya vanecaraḥ

taṃ bubodhayiṣuḥ so 'tha ciraṃ dhyātvā mahīpatiḥ /
tadvairisaṃśrayaṃ tasya śreyo 'manyata bhūpateḥ

tataḥ sa kāśibhūpālamudīrṇabalavāhanam /
svarājyaṃ prāptumāgacchad bahuśaḥ śaraṇaṃ kṛtī

so 'pi cakre balodyogamalarkaṃ prati pārthivaḥ /
dūtañca preṣayāmāsa rājyamasmai pradīyatām

so 'pi naicchattadā dātumājñāpūrvaṃ svadharmavit /
pratyuvāca ca taṃ dūtamalarkaḥ kāśibhūbhṛtaḥ

māmevābhyetya hārdena yācatāṃ rājyamagrajaḥ /
nākrāntyā saṃpradāsyāmi bhayenālpāmapi kṣitim

subāhurapi no yāñcāṃ cakāra matimāṃstadā /
na dharmaḥ kṣatriyasyeti yāñcā vīryadhano hi saḥ

tataḥ samastasainyena kāśīśaḥ parivāritaḥ /
ākrāntumabhyagādrāṣṭramalarkasya mahīpateḥ

anantaraiśca saṃśleṣamabhyetya tadanantaram /
teṣāmanyatamairbhṛtyaiḥ samākramyānayadvaśam

apīḍayaṃśca sāmāntāṃstasya rāṣṭroparodhanaiḥ /
tathā durgānupālāṃśca cakre cāṭavikān vaśe

kāṃściccopapradānena kāṃścid bhedena pārthivān /
sāmnaivānyān vaśaṃ ninye nibhṛtāstasya ye 'bhavan

tataḥ so 'lpabalo rājā paracakrāvapījitaḥ /
koṣakṣayamavāpoccaiḥ purañcārudhyatāriṇā

itthaṃ sampīḍyamānastu kṣīṇakoṣo dine dine /
viṣādamāgātparamaṃ vyākulatvañca cetasaḥ

ārti sa paramāṃ prāpya tat sasmārāṅgulīyakam /
yaduddiśya purā prāha mātā tasya madālasā

tataḥ strātaḥ śucirbhūtvā vācayitvā dvijottamān /
niṣkṛṣya śāsanaṃ tasmāddadṛśe prasphuṭākṣaram

tatraiva likhitaṃ mātrā vācayāmāsa pārthivaḥ /
prakāśapulakāṅgo 'sau praharṣotphullalocanaḥ

saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cettyaktuṃ na śakyate /
sa sadibhaḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam

kāmaḥ sarvātmanā heyo hātuñcecchakyate na saḥ /
mumukṣāṃ prati tatkāryaṃ saiva tasyāpi bheṣajam

vācayitvā tu bahuśo nṛṇāṃ śreyaḥ kathaṃ tviti /
mumukṣayeti niścitya sā ca tatsaṅgato yataḥ

tataḥ sa sādhusamparkaṃ cintayan pṛthivīpatiḥ /
dattātreyaṃ mahābhāgamagacchat paramārtimān

taṃ sametya mahātmānamakalpaṣamasaṅginam /
praṇipatyābhisampūjya yathānyāyamabhāṣata

brahman ! kuru prasādaṃ me śaraṇaṃ śaraṇārthinām /
duḥ khāpahāraṃ kuru me duḥ khārtasyātikāminaḥ

duḥ khāpahāramadyaiva karomi tava pārthiva ! /
satyaṃ brūhi kimarthaṃ te duḥ khaṃ tat pṛthivīpate

jaḍa uvāca
ityuktaścintayāmāsa sa rājā tena dhīmatā /
trividhasyāpi duḥ khasya sthānamātmānameva ca

sa vimṛṣya ciraṃ rājā punaḥ punarudāradhīḥ /
ātmānamātmanā dhīraḥ prahasyedamathābrāvīt

nāhamurvo na salilaṃ na jyotiranilo na ca /
nākāśaṃ kintu śārīraṃ sametya sukhamiṣyate

nyūnātiriktatāṃ yāti pañcake 'smin sukhāsukham /
yadi syānma kinna syādanyasthe 'pi hi tanmayi

nityaprabhūtasadbhāve nyūnādhikyānnatonnate /
tathā ca mamatātyakte viśeṣo nopalabhyate

tanmātrāvasthite sūkṣme tṛtīyāṃśe ca paśyataḥ /
tathaiva bhūtasadbhāvaṃ śarīraṃ kiṃ sukhāsukham

manasyavasthitaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ vā mānasañca yat /
yatastato na me duḥ khaṃ sukhaṃ vā nahyahaṃ manaḥ

nāhaṅkāro na ca mano buddhirnāhaṃ yatastataḥ /
antaḥ karaṇajaṃ duḥ khaṃ pārakhyaṃ mama tatkatham

nāhaṃ śarīraṃ na mano yato 'haṃ
pṛthak śarīrānmanasastathāham /
tat santu cetasyathavāpi dehe
sukhāni duḥ khāni ca kiṃ mamātra

rājyasya vāñchāṃ surute 'grajo 'sya
dehasya cet pañcamayaḥ sa rāśiḥ /
guṇapravṛttyā mama kinnu tatra
tatsthaḥ sa cāhañca śarīrato 'nyaḥ

na yasya hastādikamapyaśeṣaṃ
māṃsaṃ na cāsthīni khirāvibhāgaḥ /
kastasya nāgāśvarathādikoṣaiḥ
svalpo 'pi sambandha ihāsti puṃsaḥ

tasmānna me 'rirna ca me 'sti duḥ khaṃ
na me sukhaṃ nāpi puraṃ na koṣam /
na cāśvanāgādi balaṃ na tasya
nānyasya vā kasyacidvā mamāsti

yathā ghaṭīkumbhakamaṇḍalustham
ākāśamekaṃ bahudhā hi dṛṣṭam /
tathā subāhuḥ sa ca kāśipo 'haṃ
malye ca deheṣu śarīrabhedaiḥ