માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 37

સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
સો ઽપ્યલર્કો યથાન્યાયં પુત્રવન્મુદિતાઃ પ્રજાઃ ।
પાલયામાસ ધર્માત્મા સ્વે સ્વે કર્મણ્યવસ્થિતાઃ

દુષ્ટૈષુ દણ્ડં શિષ્ટેષુ સમ્યક્ ચ પરિપાલનમ્ ।
કુર્વન્ પરાં મુદં લેભે ઇયાજ ચ મહામખૈઃ

અજાયન્ત સુતાશ્ચાસ્ય મહાબલપરાક્રમાઃ ।
ધર્માત્માનો માહત્માનો વિમાર્ગપરિપન્થિનઃ

ચકાર સોર્ઽથં ધર્મેણ ધર્મમર્થેન વા પુનઃ ।
તયોશ્ચૈવાવિરોધેન બુભુજે વિષયાનપિ

એવં બહૂનિ વર્ષાણિ તસ્ય પાલયતો મહીમ્ ।
ધર્માર્થકામસક્તસ્ય જગ્મુરેકમહર્યથા

વૈરાગ્યં નાસ્ય સઞ્જજ્ઞે ભુઞ્જતો વિષયાન્ પ્રિયાન્ ।
ન ચાપ્યલમભૂત્તસ્ય ધર્માર્થોપાર્જનં પ્રતિ

તં તથા ભોગસંસર્ગ-પ્રમત્તમજિતેન્દ્રિયમ્ ।
સુબાહુર્નામ શુશ્રાવ ભ્રાતા તસ્ય વનેચરઃ

તં બુબોધયિષુઃ સો ઽથ ચિરં ધ્યાત્વા મહીપતિઃ ।
તદ્વૈરિસંશ્રયં તસ્ય શ્રેયો ઽમન્યત ભૂપતેઃ

તતઃ સ કાશિભૂપાલમુદીર્ણબલવાહનમ્ ।
સ્વરાજ્યં પ્રાપ્તુમાગચ્છદ્ બહુશઃ શરણં કૃતી

સો ઽપિ ચક્રે બલોદ્યોગમલર્કં પ્રતિ પાર્થિવઃ ।
દૂતઞ્ચ પ્રેષયામાસ રાજ્યમસ્મૈ પ્રદીયતામ્

સો ઽપિ નૈચ્છત્તદા દાતુમાજ્ઞાપૂર્વં સ્વધર્મવિત્ ।
પ્રત્યુવાચ ચ તં દૂતમલર્કઃ કાશિભૂભૃતઃ

મામેવાભ્યેત્ય હાર્દેન યાચતાં રાજ્યમગ્રજઃ ।
નાક્રાન્ત્યા સંપ્રદાસ્યામિ ભયેનાલ્પામપિ ક્ષિતિમ્

સુબાહુરપિ નો યાઞ્ચાં ચકાર મતિમાંસ્તદા ।
ન ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્યેતિ યાઞ્ચા વીર્યધનો હિ સઃ

તતઃ સમસ્તસૈન્યેન કાશીશઃ પરિવારિતઃ ।
આક્રાન્તુમભ્યગાદ્રાષ્ટ્રમલર્કસ્ય મહીપતેઃ

અનન્તરૈશ્ચ સંશ્લેષમભ્યેત્ય તદનન્તરમ્ ।
તેષામન્યતમૈર્ભૃત્યૈઃ સમાક્રમ્યાનયદ્વશમ્

અપીડયંશ્ચ સામાન્તાંસ્તસ્ય રાષ્ટ્રોપરોધનૈઃ ।
તથા દુર્ગાનુપાલાંશ્ચ ચક્રે ચાટવિકાન્ વશે

કાંશ્ચિચ્ચોપપ્રદાનેન કાંશ્ચિદ્ ભેદેન પાર્થિવાન્ ।
સામ્નૈવાન્યાન્ વશં નિન્યે નિભૃતાસ્તસ્ય યે ઽભવન્

તતઃ સો ઽલ્પબલો રાજા પરચક્રાવપીજિતઃ ।
કોષક્ષયમવાપોચ્ચૈઃ પુરઞ્ચારુધ્યતારિણા

ઇત્થં સમ્પીડ્યમાનસ્તુ ક્ષીણકોષો દિને દિને ।
વિષાદમાગાત્પરમં વ્યાકુલત્વઞ્ચ ચેતસઃ

આર્તિ સ પરમાં પ્રાપ્ય તત્ સસ્મારાઙ્ગુલીયકમ્ ।
યદુદ્દિશ્ય પુરા પ્રાહ માતા તસ્ય મદાલસા

તતઃ સ્ત્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા વાચયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ।
નિષ્કૃષ્ય શાસનં તસ્માદ્દદૃશે પ્રસ્ફુટાક્ષરમ્

તત્રૈવ લિખિતં માત્રા વાચયામાસ પાર્થિવઃ ।
પ્રકાશપુલકાઙ્ગો ઽસૌ પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચનઃ

સઙ્ગઃ સર્વાત્મના ત્યાજ્યઃ સ ચેત્ત્યક્તું ન શક્યતે ।
સ સદિભઃ સહ કર્તવ્યઃ સતાં સઙ્ગો હિ ભેષજમ્

કામઃ સર્વાત્મના હેયો હાતુઞ્ચેચ્છક્યતે ન સઃ ।
મુમુક્ષાં પ્રતિ તત્કાર્યં સૈવ તસ્યાપિ ભેષજમ્

વાચયિત્વા તુ બહુશો નૃણાં શ્રેયઃ કથં ત્વિતિ ।
મુમુક્ષયેતિ નિશ્ચિત્ય સા ચ તત્સઙ્ગતો યતઃ

તતઃ સ સાધુસમ્પર્કં ચિન્તયન્ પૃથિવીપતિઃ ।
દત્તાત્રેયં મહાભાગમગચ્છત્ પરમાર્તિમાન્

તં સમેત્ય મહાત્માનમકલ્પષમસઙ્ગિનમ્ ।
પ્રણિપત્યાભિસમ્પૂજ્ય યથાન્યાયમભાષત

બ્રહ્મન્ ! કુરુ પ્રસાદં મે શરણં શરણાર્થિનામ્ ।
દુઃ ખાપહારં કુરુ મે દુઃ ખાર્તસ્યાતિકામિનઃ

દુઃ ખાપહારમદ્યૈવ કરોમિ તવ પાર્થિવ ! ।
સત્યં બ્રૂહિ કિમર્થં તે દુઃ ખં તત્ પૃથિવીપતે

જડ ઉવાચ
ઇત્યુક્તશ્ચિન્તયામાસ સ રાજા તેન ધીમતા ।
ત્રિવિધસ્યાપિ દુઃ ખસ્ય સ્થાનમાત્માનમેવ ચ

સ વિમૃષ્ય ચિરં રાજા પુનઃ પુનરુદારધીઃ ।
આત્માનમાત્મના ધીરઃ પ્રહસ્યેદમથાબ્રાવીત્

નાહમુર્વો ન સલિલં ન જ્યોતિરનિલો ન ચ ।
નાકાશં કિન્તુ શારીરં સમેત્ય સુખમિષ્યતે

ન્યૂનાતિરિક્તતાં યાતિ પઞ્ચકે ઽસ્મિન્ સુખાસુખમ્ ।
યદિ સ્યાન્મ કિન્ન સ્યાદન્યસ્થે ઽપિ હિ તન્મયિ

નિત્યપ્રભૂતસદ્ભાવે ન્યૂનાધિક્યાન્નતોન્નતે ।
તથા ચ મમતાત્યક્તે વિશેષો નોપલભ્યતે

તન્માત્રાવસ્થિતે સૂક્ષ્મે તૃતીયાંશે ચ પશ્યતઃ ।
તથૈવ ભૂતસદ્ભાવં શરીરં કિં સુખાસુખમ્

મનસ્યવસ્થિતં દુઃખં સુખં વા માનસઞ્ચ યત્ ।
યતસ્તતો ન મે દુઃ ખં સુખં વા નહ્યહં મનઃ

નાહઙ્કારો ન ચ મનો બુદ્ધિર્નાહં યતસ્તતઃ ।
અન્તઃ કરણજં દુઃ ખં પારખ્યં મમ તત્કથમ્

નાહં શરીરં ન મનો યતો ઽહં
પૃથક્ શરીરાન્મનસસ્તથાહમ્ ।
તત્ સન્તુ ચેતસ્યથવાપિ દેહે
સુખાનિ દુઃ ખાનિ ચ કિં મમાત્ર

રાજ્યસ્ય વાઞ્છાં સુરુતે ઽગ્રજો ઽસ્ય
દેહસ્ય ચેત્ પઞ્ચમયઃ સ રાશિઃ ।
ગુણપ્રવૃત્ત્યા મમ કિન્નુ તત્ર
તત્સ્થઃ સ ચાહઞ્ચ શરીરતો ઽન્યઃ

ન યસ્ય હસ્તાદિકમપ્યશેષં
માંસં ન ચાસ્થીનિ ખિરાવિભાગઃ ।
કસ્તસ્ય નાગાશ્વરથાદિકોષૈઃ
સ્વલ્પો ઽપિ સમ્બન્ધ ઇહાસ્તિ પુંસઃ

તસ્માન્ન મે ઽરિર્ન ચ મે ઽસ્તિ દુઃ ખં
ન મે સુખં નાપિ પુરં ન કોષમ્ ।
ન ચાશ્વનાગાદિ બલં ન તસ્ય
નાન્યસ્ય વા કસ્યચિદ્વા મમાસ્તિ

યથા ઘટીકુમ્ભકમણ્ડલુસ્થમ્
આકાશમેકં બહુધા હિ દૃષ્ટમ્ ।
તથા સુબાહુઃ સ ચ કાશિપો ઽહં
મલ્યે ચ દેહેષુ શરીરભેદૈઃ