Markandeya Purana · Chapter 34

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kāmyaśrāddhaphalakathanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ
catustriṃśo 'dhyāyaḥ
madālasovāca
evaṃ putra ! gṛhasthena devatāḥ pitarastathā /
saṃpūjyā havyakavyābhyāmannenātithibāndhavāḥ

bhūtāni bhṛtyāḥ sakalāḥ paśupakṣipipīlikāḥ /
bhikṣavo yācamānāśca ye cānye vasatā gṛhe

sadācāravatā tāta ! sādhunā gṛhamedhinā /
pāpaṃ bhuṅkte samullaṅghya nityanaimittikīḥ kriyāḥ

alarka uvāca
kathitaṃ me tvayā mātarnitya naimittikañca yat /
nityanaimittikañcaiva trividhaṃ karma pauruṣam

sadācāramahaṃ śrotumicchāmi kulanandini /
yat kurvan sukhamāproti paratreha ca mānavaḥ

madālasovāca
gṛhasthena sadā kāryamācāraparipālanam /
na hyācāravihīnasya sukhamatra paratra vā

yajñadānatapāṃsīha puruṣasya ca bhūtaye /
bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṅghya pravartate

durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat /
kāryo yatnaḥ sadācāre ācāro hantyalakṣaṇam

tasya svarūpaṃ vakṣyāmi sadācārasya putraka /
tanmamaikamanāḥ śrutvā tathaiva paripālaya

trivargasādhane yatnaḥ kartavyo gṛhamedhinā /
tatsaṃsiddho gṛhasthasya siddhiratra paratra ca

pādenārthasya pāratryaṃ kuryāt sañcayamātmavān /
ardhena cātmabharaṇannityanaimittikānvitam

pādañcātmārthamāyasya mūlabhūtaṃ vivardhayet /
evamācarataḥ putra ! arthaḥ sāphalyamarhati

tadvat pāpaniṣedhārthaṃ dharmaḥ kāryo vipaścitā /
paratrārthaṃ tathaivānyaḥ kāmyo 'traiva phalapradaḥ

pratyavāyabhayāt kāmyastathānyaścāvirodhavān /
dvidhā kāmo 'pi gaditastrivargasyāvirodhataḥ

paramparānubandhāṃśca dharmādīṃstān śṛṇuṣva me

dharmo dharmānubandhārtho dharmo nātmārthabādhakaḥ /
ubhābhyāñca dvidhā kāmastena tau ca dvidhā punaḥ

bāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cāpi cintayet /
samutthāya tathācamya prāṅmukho niyataḥ śuciḥ

pūrvāṃ sandhyāṃ sanakṣatrāṃ paścimāṃ sadivākarām /
upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyādanāpadi

asatpralāpamanṛtaṃ vākpāruṣyañca varjayet /
asacchāstramasadvādamasatsevāñca putraka !

sāyaṃ prāpatastathā homaṃ kurvota niyatātmavān /
nodayāstamane bimbamudīkṣeta vivasvataḥ

keśaprasādhanādarśadarśanaṃ dantadhāvanam /
pūrvāhna eva kāryāṇi devatānāñca tarpaṇam

grāmāvasathatīrthānāṃ kṣetrāṇāñcaiva vartmani /
viṇmūtraṃ nānutiṣṭheta na kṛṣṭe na ca govraje

nagnāṃ parastriyaṃ nekṣenna paśyedātmanaḥ sakṛt /
udakyā darśanāṃ sparśo varjyaṃ sambhāṣaṇantathā

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā maithunaṃ vā samācaret /
nādhitiṣṭhecchakṛnmūtrakeśabhasmakapālikāḥ

tuṣāṅgārāsthiśīrṇāni rajjuvastrādikāni ca /
nādhitiṣṭhettathā prājñaḥ pathi caivantathā bhuvi

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ bhūtānāñca tathārccanam /
kṛtvā vibhavataḥ paścād gṛhastho bhoktumarhati

prāṅmukhodaṅmukho vāpi svācānto vāgyataḥ śuciḥ /
bhuñjītānnañca taccitto hyantarjānuḥ sadā naraḥ

upagātādṛte doṣaṃ nānyasyodīrayed budhaḥ /
pratyakṣalavaṇaṃ varjyamannamatyuṣṇameva ca

na gacchanna ca tiṣṭhan vai viṇmūtrotsargamātmavān /
kurvota naiva cācāman yat kiñcidapi bhakṣayet

ucchiṣṭo nālapet kiñcit svādhyāyañca vivarjayet /
gāṃ brāhmaṇaṃ tathā cāgniṃ svamūrdhānañca na spṛśet

na ca paśyedraviṃ nenduṃ na nakṣatrāṇi kāmataḥ /
bhinnāsanaṃ tathā śayyāṃ bhājanañca vivarjayet

gurūṇāmāsanaṃ deyamabhyutthānādisatkṛtam /
anukūlaṃ tathālāpamabhivādanapūrvakam

tathānugamanaṃ kuryāt pratikūlaṃ na saṃjayet /
naikavastraśca bhuñjīta na kuryāddevatārcanam

na vāhayed dvijānnāgnau mehaṃ kurvot buddhimān /
snāyīta na naro nagno na śayīta kadācana

na pāṇibhyāmubhābhyāñca kaṇḍūyeta śirastathā /
na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ strānaṃ kāryaṃ niṣkāraṇaṃ naraiḥ

śiraḥ strātaśca tailena nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet /
anadhyāyeṣu sarveṣu svādhyāyañca vivarjayet

brāhmaṇānilagosūryān na meheta kadācana /
udaṅmukho divā rātrāvutsargaṃ dakṣiṇāmukhaḥ

ābādhāṣu yathākāmaṃ kuryānmūtrapurīṣayoḥ /
duṣkṛtaṃ na gurorbrūyāt kruddhaṃ cainaṃ prasādayet

parivādaṃ na śṛṇuyādanyeṣāmapi kurvatām /
panthā deyo brāhmaṇānāṃ rājño duḥ khāturasya ca

vidyādhikasya gurviṇyā bhārārtasya yavīyasaḥ /
mūkāndhabadhirāṇāñca mattasyonmattakasya ca

puṃścalyāḥ kṛtavairasya bālasya patitasya ca /
devālakaṃ caityataruṃ tathaiva ca catuṣpatham

vidyādhikaṃ guruṃ devaṃ budhaḥ kuryāt pradakṣiṇam /
upānadvastramālyādi dhṛtamanyairna dhārayet

upavītamalaṅkāraṃ karakañcaiva varjayet /
caturdaśyāntathāṣṭamyāṃ pañcadaśyāñca parvasu

tailābhyaṅgaṃ tathā bhogaṃ yoṣitaśca vivarjayet /
na kṣiptapādajaṅghaśca prājñastiṣṭhet kadācana

na cāpi vikṣipet pādau pādaṃ pādena nākramet /
marmābhighātamākrośaṃ paiśunyañca vivarjayet

dambhābhimānatīkṣṇāni na kurvota vicakṣaṇaḥ /
mūrkhonmattavyasanino virūpānmāyinastathā

nyūnāṅgāṃścādhikāṅgāṃśca nopahāsairvidūṣayet /
parasya daṇḍaṃ nodyacchecchikṣārthaṃ putraśiṣyayoḥ

tadvannopaviśet prājñaḥ pādenākramya cāsanam /
saṃyāvaṃ kṛṣaraṃ māṃsaṃ nātmārthamupasādhayet

sāyaṃ prātaśca bhoktavyaṃ kṛtvā cātithipūjanam /
prāṅmukhodaṅmuko vāpi vāgyato dantadhāvanam

kurvota satataṃ vatsa ! varjayedvarjyavīrudhaḥ /
nodakśirāḥ svapejjātu na capratyakśirā naraḥ

śirasyagastyamāsthāya śayītātha purandaram /
na tu gandhavatīṣvapsu snāyīta na tathā niśi

uparāge paraṃ snānamṛte dinamudāhṛtam /
apamṛjyānna cāsnāto gātrāṇyambarapāṇibhiḥ

na cāpi dhūnayet keśān vāsasī na ca dhūnayet /
nānulepanamādadyādasnātaḥ karhicid budhaḥ

na cāpi raktavāsāḥ syāccitrāsitadharo 'pi vā /
na ca kuryādviparyāsaṃ vāsasornāpi bhūṣaṇe

varjyañca vidaśaṃ vastramatyantopahatañca yat /
keśakīṭāvapannañca kṣuṇṇaṃ śvabhiravekṣitam

avalīḍhāvapannañca sāroddharaṇadūṣitam /
pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ varjyamāṃsañca putraka !

na bhakṣayīta satataṃ pratyakṣalavaṇāni ca /
varjyaṃ ciroṣitaṃ putra ! bhaktaṃ paryuṣitañca yat

piṣṭaśākekṣupayasāṃ vikārānnṛpanandana! /
tathā māṃsavikārāṃśca te ca varjyāściroṣitāḥ

udayāstamane bhānoḥ śayanañca vivarjayet /
nāsnāto naiva saṃviṣṭo na caivānyamanā naraḥ

na caiva śayane norvyāmupaviṣṭo na śabdavat /
na caikavastro na vadan prekṣatāmapradāya ca

bhuñjīta puruṣaḥ snātaḥ sāyaṃ prātaryathāvidhi /
paradārā na gantavyāḥ puruṣeṇa vipaścitā

iṣṭāpūrtāyuṣāṃ hantrī paradāragatirnṛṇām /
na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate

yādṛśaṃ puruṣasyeha paradārābhimarṣaṇam /
devārcanāgnikāryāṇa tathā gurvabhivādanam

kurvota samyagācamya tadvadannabhujikriyām /
aphenābhiragandhābhiradbharacchābhirādarāt

ācāmet putra ! puṇyābhiḥ prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā /
antarjalādāvasathādvalmīkānmūṣikasthalāt

kṛtaśaucāvaśiṣṭāśca varjayet pañca vai mṛdaḥ /
prakṣālya hastau pādau ca samabhyukṣya samāhitaḥ

antarjānustathā'cāmet triścaturvā pibedapaḥ /
parimṛjya dvirāsyāntaṃ khāni mūrdhānameva ca

samyagācamya toyena kriyāṃ kurvota vai śuciḥ /
devatānāmṛṣīṇāñca pitṝṇāñcaiva yatnataḥ

samāhitamanā bhūtvā kurvota satataṃ naraḥ /
kṣuttvā niṣṭhīvya vāsaśca paridhāyācamed budhaḥ

kṣute 'valīḍhe vānte ca tathā niṣṭhīvanādiṣu /
kuryādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam

kurvotālambanaṃ cāpi dakṣiṇaśravaṇasya vai /
yathāvibhavato hyetat pūrvābhāve tataḥ param

avidyamāne pūrvokte uttaraprāptiriṣyate /
na kuryād dantasaṅgharṣaṃ nātmano dehatāḍanam

svapnādhyayanabhojyāni sandhyayośca vivarjayet /
sandhyāyāṃ maithunañcāpi tathā prasthānameva ca

pūrvāhne tāta ! devānāṃ manuṣyāṇāñca madhyame /
bhaktyā tathāparāhne ca kurvota pitṛpūjanam

śiraḥ snātaśca kurvota daivaṃ paitryamathāpi vā /
prāṅmukhodaṅmukho vāpi śmaśrukarma ca kārayet

vyaṅginīṃ varjayet kanyāṃ kulajāmapi rogiṇīm /
vikṛtāṃ piṅgalāñcaiva vācāṭāṃ sarvadūṣitām

avyaṅgīṃ saumyanāsāñca sravalakṣaṇalakṣitām /
tādṛśīmudvahet kanyāṃ śreyaḥ kāmo naraḥ sadā

udvahet pitṛmātrośca saptamīṃ pañcamīntathā /
rakṣeddārān tyajedīrṣyāṃ divā ca svapnamaithune

paropatāpakaṃ karma jantupīḍāñca varjayet /
udakyā sarvavarṇānāṃ varjyā rātricatuṣṭayam

strījanmaparihārārthaṃ pañcamīmapi varjayet /
tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajedrātryāṃ śreṣṭhā yugamāsu putraka

yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu /
tasmādyugmāsu putrārtho saṃviśeta sadā naraḥ

vidharmiṇo 'hni pūrvākhye sandhyākāle ca ṣaṇḍakāḥ /
kṣurakarmaṇi vānte ca strīsambhoge ca putraka

snāyīta celavān prājñaḥ kaṭabhūmimupetya ca /
devavedadvijātīnāṃ sādhusatyamahātmanām

guroḥ pativratānāñca tayā yajvitapasvinām /
parivādaṃ na kurvota parihāsañca putraka

kurvatāmavinītānāṃ na śrotavyaṃ kathañcana /
notkṛṣṭaśayyāsanayornāpakṛṣṭasya cāruhet

na cāmaṅgalyaveśaḥ syānna cāmaṅgalyavāgbhavet /
dhavalāmbharasaṃvītaḥ sitapuṣpavibhūṣitaḥ

noddhūtonmattamūḍhaiśca nāvinītaiśca paṇḍitaḥ /
gacchenmaitrīṃ na cāśīlairna ca cauryādidūṣitaiḥ

na cātivyayaśīlaiśca na lubdhairnāpi vairibhiḥ /
na bandhakībhirna nyūnairbandhakīpatibhistathā

sārdhaṃ na balibhiḥ kuryānna ca nyūnairna ninditaiḥ /
na sarvaśaṅkibhirnityaṃ na ca daivaparairnaraiḥ

kurvota sādhubhirmaitrīṃ sadācārāvalambibhiḥ /
prājñairapiśunaiḥ śaktaiḥ karmaṇyudyogabhāgibhiḥ

suhṛddīkṣitabhūpālasnātakaśvaśuraiḥ saha /
ṛtvigādīn ṣaḍarghārhānarcayecca gṛhāgatān

yathāvibhavataḥ putra ! dvijān saṃvatsaroṣitān /
arcayenmadhuparkeṇa yathākālamatandritaḥ

tiṣṭhecca śāsane teṣāṃ śreyaskāmo dvijottamaḥ /
na ca tān vivadedvīmānākruṣṭaścāpi taiḥ sadā

samyaggṛhārcanaṃ kṛtvā yathāsthānamanukramāt /
saṃpūjayettato vahniṃ dadyāccaivāhutīḥ kramāt

prathamāṃ brahmaṇe dadyāt prajānāṃpataye tataḥ /
tṛtīyāñcaiva guhyebhyaḥ kaśyapāya tathāparām

tato 'numataye dattvā dadyād gṛhabalintataḥ /
pūrvākhyātaṃ mayā yatte nityakarmakriyāvidhau

vaiśvadevantataḥ kuryāddhalayastatra me śṛṇu /
yathāsthānavibhāgantu devānuddiśya vai pṛthake

parjanyāya dharitrīṇāṃ dadyācca māṇake trayam /
vāyave ca pratidiśaṃ digbhyaḥ prācyāditaḥ kramāt

brahmaṇe cāntarīkṣāya sūryāya ca yathākramama /
viśvebhyaścaiva devebhyo viśvabūtabhya eva ca

uṣase bhūtapataye dadyāccottaratastataḥ /
svadhā nama itītyuktvā pitṛbhyaścāpi dakṣiṇe

kṛtvāpasavyaṃ vāyavyāṃ yakṣmaitatteti bhājanāt /
annāvaśeṣamicchan vai toyaṃ dadyādyathāvidhi

tato 'nnāgraṃ samuddhṛtya hantakāropakalpanam /
yathāvidhi yathānyāyaṃ brāhmaṇāyopapādayet

kuryāt karmāṇi tīrthena svena svena yathāvidhi /
devādīnāntathā kuryād brāhmeṇācamanakriyām

aṅguṣṭhottarato rekhā pāṇeryā dakṣiṇasya tu /
etad brāhmamiti khyātaṃ tīrthamācamanāya vai

tarjanyaṅguṣṭhayorantaḥ paitryaṃ tīrthamudāhṛtam /
pitṝṇāṃ tena toyādi dadyānnāndīmukhādṛte

aṅgulyagre tathā daivaṃ tena divyakriyāvidhiḥ /
tīrtha kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tena prajāpateḥ

evamebhiḥ sadā tīrthairdevānāṃ pitṛbhiḥ saha /
sadā kāryāṇi kurvota nānyatīrthena karhicit

brāhmeṇācamanaṃ śastaṃ pitryaṃ paitryeṇa sarvadā /
devatīrthena devānāṃ prājāpatyaṃ nijena ca

nāndīmukhānāṃ kurvota prājñaḥ piṇḍodakakriyām /
prājāpatyena tīrthena yacca kiñcit prajāpateḥ

yugapajjalamagniñca bibhṛyānna vicakṣaṇaḥ /
gurudevān prati tathā na ca pādau prasārayet

nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ jalaṃ nāñjalinā pibet /
śaucakāleṣu sarveṣu guruṣvalpeṣu vā punaḥ

na vilambeta śaucārthaṃ na mukhenānalaṃ dhamet /
tatra putra ! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam

ṛṇapradātā vaidyaśca śrotriyaḥ sajalā nadī /
jitāmitro nṛpo yatra balavān dharmatatparaḥ

tatra nityaṃ vaset prājñaḥ kutaḥ kunṛpatau sukham /
yatrāpradhṛṣyo nṛpatiryatra śasyavatī mahī

paurāḥ susaṃyatā yatra satataṃ nyāyavartinaḥ /
yatrāmatsariṇo lokāstatra vāsaḥ sukhodayaḥ

yasmin kṛṣībalā rāṣṭre prāyaśo nātibhoginaḥ /
yatrauṣadhanyaśeṣāṇi vasettatra vicakṣaṇaḥ

tatra putra na ! vastavyaṃ yatraitat tritayaṃ sadā /
jigīṣuḥ pūrvavairaśca janaśca satatotsavaḥ

vasennityaṃ suśīleṣu sahavāsiṣu paṇḍitaḥ /
ityetat kathitaṃ putra ! mayā te hitakāmyayā