Markandeya Purana · Chapter 31
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane naimittikādiśrāddhakalpo nāma triṃśo 'dhyāyaḥ
ekatriṃśo 'dhyāyaḥ
madālasovāca
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pituryaḥ prapitāmahaḥ /
sa tu lepabhujo yāti praluptaḥ pitṛpiṇḍataḥ
teṣāmanyaścaturtho yaḥ putralepabhujānnabhuk /
so 'pi sambandhato hīnamupabhogaṃ prapadyate
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ /
piṇḍasambandhino hyete vijñeyāḥ puruṣāstrayaḥ
tepasambandhinaścānye pitāmahapitāmahāt /
prabhṛtyuktāstrayasteṣāṃ yajamānaśca saptamaḥ
ityeṣa mu nabhiḥ proktaḥ sambandhaḥ sāptapauruṣaḥ /
yajamānāt prabhṛtyūrdhvamanulepabhujastathā
tato 'nye pūrvajāḥ sarve ye cānye narakaukasaḥ /
ye ca tiryaktvamāpannā ye ca bhūtādisaṃsthitāḥ
tān sarvān yajamāno vai śrāddhaṃ kurvan yathāvidhi /
samāpyāyayate vatsa ! yena yena śṛṇuṣva tat
annaprakiraṇaṃ yat tu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi /
tena tṛtpimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ
yadambu strānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka ! /
tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate
yāstu gātrāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale /
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ
uddhṛteṣvatha piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi /
tābhirāpyāyanaṃ prāptā ye tiryakatvaṃ kule gatāḥ
ye vādagdhāḥ kule bālāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ /
vipannāste 'nnavikira-saṃmārjanajalāśinaḥ
bhuktvā cācāmatāṃ yacca jalaṃ yaccāṅghrisecane /
brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptiṃ prayānti vai
evaṃ yo yajamānasya yaśca teṣāṃ dvijanmanām /
kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā
tenānye tatkule tatra tattadyonyantaraṃ gatāḥ /
prayāntyāpyāyanaṃ vatsa ! samyak śrāddhakriyāvatām
anyāyopārjitairarthairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ /
tṛpyante tena cāṇḍālapukkasādyāsu yoniṣu
evamāpyāyanaṃ vatsa ! bahūnāmiha bāndhavaiḥ /
śrāddhaṃ kurvadibharannāmbubindukṣepeṇa jāyate
tasmācchrāddhaṃ naro bhaktyā śākairapi yathāvidhi /
kurvota kurvataḥ śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati
tasya kālānahaṃ vakṣye nityanaimittikātmakān /
vidhinā yena ca naraiḥ kriyate tannibodha me
kāryaṃ śrāddhamamāvāsyāṃ māsi māsyuḍupakṣaye /
tathāṣṭakāsvapyavaśyamicchākālaṃ nibodha me
viśiṣṭabrāhmaṇaprāptau sūryendugrahaṇe 'yane /
viṣuve ravisaṃkrāntau vyatipāte ca putraka
śrāddhārhadravyasamprāptau tathā duḥsvapnadarśane /
janmarkṣagrahapīḍāsu śrāddhaṃ kurvota cecchayā
viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavijjyeṣṭhasāmagaḥ /
triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
dauhitraṛtvigjāmātṛsvastrīyāḥ śvaśurastathā /
pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭho 'tha mātulaḥ
mātāpitṛparāścaiva śiṣyasambandhibāndhavāḥ /
ete dvijottamāḥ śrāddhe samastāḥ ketanakṣamāḥ
avakīrṇo tathā rogī nyūne cāṅge tathādhike /
paunarbhavastathā kāṇaḥ kuṇḍo golo 'tha putraka
mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadanto nirākṛtiḥ /
abiśastastu tātena piśunaḥ somavikrayī
kanyādūṣayitā vaidyo gurupitrostathojjhakaḥ /
bhṛtakādhyāpako 'mitraḥ parapūrvāpatistathā
vedojjho 'thāgnisantyāgī vṛṣalīpatidūṣitaḥ /
tathānye ca vikarmasthā varjyāḥ pitryeṣu vai dvijāḥ
nimantrayeta pūrvedyuḥ pūrvoktān dvijasattamān /
daive niyoge pitrye ca tāṃstathaivopakalpayet
taiśca saṃyatibhirbhāvyaṃ yaśca śrāddhaṃ kariṣyati /
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo 'nugacchati
pitarastu tayormāsaṃ tasmina retasi śerate /
gatvā ca yoṣitaṃ śrāddhe yo bhuṅkte yaśca gacchati
retomūtrakṛtāhārāstanmāsaṃ pitarastayoḥ /
tasmāttu prathamaṃ kāryaṃ prājñenopanimantraṇam
aprāptau taddine cāpi varjyā yoṣitprasaṅginaḥ /
bhikṣārthamāgatān vāpi kāle saṃyamino yatīn
bhojayet praṇipātādyaiḥ prāsādya yatamānasaḥ /
yathaiva śuklapakṣādvai pitṝṇāmasitaḥ priyaḥ
tathāparāhnaḥ pūrvāhnāt pitṝṇāmatirityate /
saṃpūjya svāgatenaitānabhyupetān gṛhe dvijān
pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet /
pitṝṇāmayujaḥ kāmaṃ yugmān daive dvijottamān
ekaikaṃ vā pitṝṇāñca devānāñca svaśaktitaḥ /
tathā mātāmahānāñca tulyaṃ vā vaiśvadevikam
pṛthak tayostathā cānye kecidicchanti mānavāḥ /
prāṅmukhāndaivasaṅkalpān paitryān kuryādudaṅmukhān
tathaiva mātāmahānāṃ vidhirukto manīṣibhiḥ /
viṣṭarārthe kuśān dattvā pūjya cārghyādinā budhaḥ
pavitrakādi vai dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca /
kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ mantrato dvijaḥ
yavāmbhobhistathā cārghyaṃ dattvā vai vaiśvadevikam /
gandhamālyāmbudhūpañca dattvā samyak sadipakam
apasavyaṃ pitṝṇāñca sarvamevopakalpayet /
darbhāṃśca dviguṇān dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca
mantrapūrvaṃ pitṝṇāñca kuryādāvāhanaṃ budhaḥ /
apasavyaṃ tathā cārghyaṃ yavārthañca tathā tilaiḥ
niṣpādayenmahābhāga ! pitṝṇaṃ prīṇane rataḥ /
agnau kāryamanujñātaḥ kuruṣveti tato dvijaiḥ
juhuyādvyañjanakṣāravarjyamannaṃ yathāvidhi /
agnaye kavyavāhāya svaheti prathamāhutiḥ
somāya vai pitṛmate svāhetyanyā tathā bhavet /
yamāya pretapataye svāheti tritayāhutiḥ
hutāvaśiṣṭaṃ dadyācca bhājaneṣu dvijanmanām /
bhājanālambhanaṃ kṛtvā dadyāccānnaṃ yathāvidhi
yathā sukhaṃ juṣadhvaṃ bho iti vācyamaniṣṭhuram /
bhuñjīraṃśca tataste 'pi taccittā mauninaḥ sukham
yadyadiṣṭacatamaṃ teṣāṃ tattadannamasatvaram /
akrudhyaṃśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan
rakṣoghrāṃśca japenmantrāṃstilaiśca vikirenmahīm /
siddhārthakaiśca rakṣārthaṃ śrāddhaṃ hi pracuracchalam
pṛṣṭaistṛptaiśca tṛptāḥ stha tṛptāḥ sma iti vādibhiḥ /
anujñāto narastvannaṃ prakiret bhuvi sarvataḥ
tadvadācamanārthāya dadyādāpaḥ sakṛt sakṛt /
anujñāñca tataḥ prāpya yatavākkāyamānasaḥ
satilena tato 'nnena piṇḍān savyena putraka ! /
pitanuddiśya darbheṣu dadyāducchiṣṭasannidhau
pitṛtīrthena toyañca dadyāttebhyaḥ samāhitaḥ /
pitṝniddiśya yadbhaktyā yajamāno nṛpātmaja
tadvanmātāmahānāñca dattvā piṇḍān yathāvidhi /
gandhamālyādisaṃyuktaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ
dattvā ca takṣiṇāṃ śaktyā susvadhāstviti tān vadet /
taiśca tuṣṭaistathetyuktvā vācayedvaiśvadevikān
prīyantāmiti bhadraṃ vo viśvedevā itīrayen /
tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstadāśiṣaḥ
visarjayet priyāṇyuktvā praṇipatya ca bhaktitaḥ /
ādvāramanugaccheccāgaccheccānupramoditaḥ
tato nityakriyāṃ kuryād bhojayecca tathātithīn /
nityakriyāṃ pitṝṇāñca kecidicchanti sattamāḥ
na pitṝṇāntathaivānye śeṣaṃ pūrvavadācaret /
pṛthak pākena netyanye kecit pūrvañca pūrvavat
tatastadannaṃ bhuñjīta saha bhṛtyādibhirnaraḥ /
evaṃ kurvota dharmajñaḥ śrāddhaṃ pitryaṃ samāhitaḥ
yathā vā dvijamukhyānāṃ paritoṣo 'bhijāyate /
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraṃ kutapastilāḥ
varjyāni cāhurviprendra ! kopo 'dhvagamanaṃ tvarā /
rājatañca tathā pātraṃ śastaṃ śrāddheṣu putraka !
rajatasya tathā kāryaṃ darśanaṃ dānameva vā /
rājate hi svadhā dugdhā pitṛbhiḥ śrūyate mahī /
tasmāt pitṝṇāṃ rajatamabhīṣṭaṃ prītivardhanam
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0