માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 31

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે અલર્કાનુશાસને નૈમિત્તિકાદિશ્રાદ્ધકલ્પો નામ ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
એકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
મદાલસોવાચ
સપિણ્ડીકરણાદૂર્ધ્વં પિતુર્યઃ પ્રપિતામહઃ ।
સ તુ લેપભુજો યાતિ પ્રલુપ્તઃ પિતૃપિણ્ડતઃ

તેષામન્યશ્ચતુર્થો યઃ પુત્રલેપભુજાન્નભુક્ ।
સો ઽપિ સમ્બન્ધતો હીનમુપભોગં પ્રપદ્યતે

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
પિણ્ડસમ્બન્ધિનો હ્યેતે વિજ્ઞેયાઃ પુરુષાસ્ત્રયઃ

તેપસમ્બન્ધિનશ્ચાન્યે પિતામહપિતામહાત્ ।
પ્રભૃત્યુક્તાસ્ત્રયસ્તેષાં યજમાનશ્ચ સપ્તમઃ

ઇત્યેષ મુ નભિઃ પ્રોક્તઃ સમ્બન્ધઃ સાપ્તપૌરુષઃ ।
યજમાનાત્ પ્રભૃત્યૂર્ધ્વમનુલેપભુજસ્તથા

તતો ઽન્યે પૂર્વજાઃ સર્વે યે ચાન્યે નરકૌકસઃ ।
યે ચ તિર્યક્ત્વમાપન્ના યે ચ ભૂતાદિસંસ્થિતાઃ

તાન્ સર્વાન્ યજમાનો વૈ શ્રાદ્ધં કુર્વન્ યથાવિધિ ।
સમાપ્યાયયતે વત્સ ! યેન યેન શૃણુષ્વ તત્

અન્નપ્રકિરણં યત્ તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ ।
તેન તૃત્પિમુપાયાન્તિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ

યદમ્બુ સ્ત્રાનવસ્ત્રોત્થં ભૂમૌ પતતિ પુત્રક ! ।
તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે

યાસ્તુ ગાત્રામ્બુકણિકાઃ પતન્તિ ધરણીતલે ।
તાભિરાપ્યાયનં તેષાં યે દેવત્વં કુલે ગતાઃ

ઉદ્ધૃતેષ્વથ પિણ્ડેષુ યાશ્ચાન્નકણિકા ભુવિ ।
તાભિરાપ્યાયનં પ્રાપ્તા યે તિર્યકત્વં કુલે ગતાઃ

યે વાદગ્ધાઃ કુલે બાલાઃ ક્રિયાયોગ્યા હ્યસંસ્કૃતાઃ ।
વિપન્નાસ્તે ઽન્નવિકિર-સંમાર્જનજલાશિનઃ

ભુક્ત્વા ચાચામતાં યચ્ચ જલં યચ્ચાઙ્ઘ્રિસેચને ।
બ્રાહ્મણાનાં તથૈવાન્યે તેન તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ વૈ

એવં યો યજમાનસ્ય યશ્ચ તેષાં દ્વિજન્મનામ્ ।
કશ્ચિજ્જલાન્નવિક્ષેપઃ શુચિરુચ્છિષ્ટ એવ વા

તેનાન્યે તત્કુલે તત્ર તત્તદ્યોન્યન્તરં ગતાઃ ।
પ્રયાન્ત્યાપ્યાયનં વત્સ ! સમ્યક્ શ્રાદ્ધક્રિયાવતામ્

અન્યાયોપાર્જિતૈરર્થૈર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે નરૈઃ ।
તૃપ્યન્તે તેન ચાણ્ડાલપુક્કસાદ્યાસુ યોનિષુ

એવમાપ્યાયનં વત્સ ! બહૂનામિહ બાન્ધવૈઃ ।
શ્રાદ્ધં કુર્વદિભરન્નામ્બુબિન્દુક્ષેપેણ જાયતે

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં નરો ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ ।
કુર્વોત કુર્વતઃ શ્રાદ્ધં કુલે કશ્ચિન્ન સીદતિ

તસ્ય કાલાનહં વક્ષ્યે નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકાન્ ।
વિધિના યેન ચ નરૈઃ ક્રિયતે તન્નિબોધ મે

કાર્યં શ્રાદ્ધમમાવાસ્યાં માસિ માસ્યુડુપક્ષયે ।
તથાષ્ટકાસ્વપ્યવશ્યમિચ્છાકાલં નિબોધ મે

વિશિષ્ટબ્રાહ્મણપ્રાપ્તૌ સૂર્યેન્દુગ્રહણે ઽયને ।
વિષુવે રવિસંક્રાન્તૌ વ્યતિપાતે ચ પુત્રક

શ્રાદ્ધાર્હદ્રવ્યસમ્પ્રાપ્તૌ તથા દુઃસ્વપ્નદર્શને ।
જન્મર્ક્ષગ્રહપીડાસુ શ્રાદ્ધં કુર્વોત ચેચ્છયા

વિશિષ્ટઃ શ્રોત્રિયો યોગી વેદવિજ્જ્યેષ્ઠસામગઃ ।
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્

દૌહિત્રઋત્વિગ્જામાતૃસ્વસ્ત્રીયાઃ શ્વશુરસ્તથા ।
પઞ્ચાગ્નિકર્મનિષ્ઠશ્ચ તપોનિષ્ઠો ઽથ માતુલઃ

માતાપિતૃપરાશ્ચૈવ શિષ્યસમ્બન્ધિબાન્ધવાઃ ।
એતે દ્વિજોત્તમાઃ શ્રાદ્ધે સમસ્તાઃ કેતનક્ષમાઃ

અવકીર્ણો તથા રોગી ન્યૂને ચાઙ્ગે તથાધિકે ।
પૌનર્ભવસ્તથા કાણઃ કુણ્ડો ગોલો ઽથ પુત્રક

મિત્રધ્રુક્ કુનખી ક્લીબઃ શ્યાવદન્તો નિરાકૃતિઃ ।
અબિશસ્તસ્તુ તાતેન પિશુનઃ સોમવિક્રયી

કન્યાદૂષયિતા વૈદ્યો ગુરુપિત્રોસ્તથોજ્ઝકઃ ।
ભૃતકાધ્યાપકો ઽમિત્રઃ પરપૂર્વાપતિસ્તથા

વેદોજ્ઝો ઽથાગ્નિસન્ત્યાગી વૃષલીપતિદૂષિતઃ ।
તથાન્યે ચ વિકર્મસ્થા વર્જ્યાઃ પિત્ર્યેષુ વૈ દ્વિજાઃ

નિમન્ત્રયેત પૂર્વેદ્યુઃ પૂર્વોક્તાન્ દ્વિજસત્તમાન્ ।
દૈવે નિયોગે પિત્ર્યે ચ તાંસ્તથૈવોપકલ્પયેત્

તૈશ્ચ સંયતિભિર્ભાવ્યં યશ્ચ શ્રાદ્ધં કરિષ્યતિ ।
શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ મૈથુનં યો ઽનુગચ્છતિ

પિતરસ્તુ તયોર્માસં તસ્મિન રેતસિ શેરતે ।
ગત્વા ચ યોષિતં શ્રાદ્ધે યો ભુઙ્ક્તે યશ્ચ ગચ્છતિ

રેતોમૂત્રકૃતાહારાસ્તન્માસં પિતરસ્તયોઃ ।
તસ્માત્તુ પ્રથમં કાર્યં પ્રાજ્ઞેનોપનિમન્ત્રણમ્

અપ્રાપ્તૌ તદ્દિને ચાપિ વર્જ્યા યોષિત્પ્રસઙ્ગિનઃ ।
ભિક્ષાર્થમાગતાન્ વાપિ કાલે સંયમિનો યતીન્

ભોજયેત્ પ્રણિપાતાદ્યૈઃ પ્રાસાદ્ય યતમાનસઃ ।
યથૈવ શુક્લપક્ષાદ્વૈ પિતૄણામસિતઃ પ્રિયઃ

તથાપરાહ્નઃ પૂર્વાહ્નાત્ પિતૄણામતિરિત્યતે ।
સંપૂજ્ય સ્વાગતેનૈતાનભ્યુપેતાન્ ગૃહે દ્વિજાન્

પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયેત્ ।
પિતૄણામયુજઃ કામં યુગ્માન્ દૈવે દ્વિજોત્તમાન્

એકૈકં વા પિતૄણાઞ્ચ દેવાનાઞ્ચ સ્વશક્તિતઃ ।
તથા માતામહાનાઞ્ચ તુલ્યં વા વૈશ્વદેવિકમ્

પૃથક્ તયોસ્તથા ચાન્યે કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ ।
પ્રાઙ્મુખાન્દૈવસઙ્કલ્પાન્ પૈત્ર્યાન્ કુર્યાદુદઙ્મુખાન્

તથૈવ માતામહાનાં વિધિરુક્તો મનીષિભિઃ ।
વિષ્ટરાર્થે કુશાન્ દત્ત્વા પૂજ્ય ચાર્ઘ્યાદિના બુધઃ

પવિત્રકાદિ વૈ દત્ત્વા તેભ્યો ઽનુજ્ઞામવાપ્ય ચ ।
કુર્યાદાવાહનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં મન્ત્રતો દ્વિજઃ

યવામ્ભોભિસ્તથા ચાર્ઘ્યં દત્ત્વા વૈ વૈશ્વદેવિકમ્ ।
ગન્ધમાલ્યામ્બુધૂપઞ્ચ દત્ત્વા સમ્યક્ સદિપકમ્

અપસવ્યં પિતૄણાઞ્ચ સર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।
દર્ભાંશ્ચ દ્વિગુણાન્ દત્ત્વા તેભ્યો ઽનુજ્ઞામવાપ્ય ચ

મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાઞ્ચ કુર્યાદાવાહનં બુધઃ ।
અપસવ્યં તથા ચાર્ઘ્યં યવાર્થઞ્ચ તથા તિલૈઃ

નિષ્પાદયેન્મહાભાગ ! પિતૄણં પ્રીણને રતઃ ।
અગ્નૌ કાર્યમનુજ્ઞાતઃ કુરુષ્વેતિ તતો દ્વિજૈઃ

જુહુયાદ્વ્યઞ્જનક્ષારવર્જ્યમન્નં યથાવિધિ ।
અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વહેતિ પ્રથમાહુતિઃ

સોમાય વૈ પિતૃમતે સ્વાહેત્યન્યા તથા ભવેત્ ।
યમાય પ્રેતપતયે સ્વાહેતિ ત્રિતયાહુતિઃ

હુતાવશિષ્ટં દદ્યાચ્ચ ભાજનેષુ દ્વિજન્મનામ્ ।
ભાજનાલમ્ભનં કૃત્વા દદ્યાચ્ચાન્નં યથાવિધિ

યથા સુખં જુષધ્વં ભો ઇતિ વાચ્યમનિષ્ઠુરમ્ ।
ભુઞ્જીરંશ્ચ તતસ્તે ઽપિ તચ્ચિત્તા મૌનિનઃ સુખમ્

યદ્યદિષ્ટચતમં તેષાં તત્તદન્નમસત્વરમ્ ।
અક્રુધ્યંશ્ચ નરો દદ્યાત્ સમ્ભવેન પ્રલોભયન્

રક્ષોઘ્રાંશ્ચ જપેન્મન્ત્રાંસ્તિલૈશ્ચ વિકિરેન્મહીમ્ ।
સિદ્ધાર્થકૈશ્ચ રક્ષાર્થં શ્રાદ્ધં હિ પ્રચુરચ્છલમ્

પૃષ્ટૈસ્તૃપ્તૈશ્ચ તૃપ્તાઃ સ્થ તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વાદિભિઃ ।
અનુજ્ઞાતો નરસ્ત્વન્નં પ્રકિરેત્ ભુવિ સર્વતઃ

તદ્વદાચમનાર્થાય દદ્યાદાપઃ સકૃત્ સકૃત્ ।
અનુજ્ઞાઞ્ચ તતઃ પ્રાપ્ય યતવાક્કાયમાનસઃ

સતિલેન તતો ઽન્નેન પિણ્ડાન્ સવ્યેન પુત્રક ! ।
પિતનુદ્દિશ્ય દર્ભેષુ દદ્યાદુચ્છિષ્ટસન્નિધૌ

પિતૃતીર્થેન તોયઞ્ચ દદ્યાત્તેભ્યઃ સમાહિતઃ ।
પિતૄનિદ્દિશ્ય યદ્ભક્ત્યા યજમાનો નૃપાત્મજ

તદ્વન્માતામહાનાઞ્ચ દત્ત્વા પિણ્ડાન્ યથાવિધિ ।
ગન્ધમાલ્યાદિસંયુક્તં દદ્યાદાચમનં તતઃ

દત્ત્વા ચ તક્ષિણાં શક્ત્યા સુસ્વધાસ્ત્વિતિ તાન્ વદેત્ ।
તૈશ્ચ તુષ્ટૈસ્તથેત્યુક્ત્વા વાચયેદ્વૈશ્વદેવિકાન્

પ્રીયન્તામિતિ ભદ્રં વો વિશ્વેદેવા ઇતીરયેન્ ।
તથેતિ ચોક્તે તૈર્વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્તદાશિષઃ

વિસર્જયેત્ પ્રિયાણ્યુક્ત્વા પ્રણિપત્ય ચ ભક્તિતઃ ।
આદ્વારમનુગચ્છેચ્ચાગચ્છેચ્ચાનુપ્રમોદિતઃ

તતો નિત્યક્રિયાં કુર્યાદ્ ભોજયેચ્ચ તથાતિથીન્ ।
નિત્યક્રિયાં પિતૄણાઞ્ચ કેચિદિચ્છન્તિ સત્તમાઃ

ન પિતૄણાન્તથૈવાન્યે શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ।
પૃથક્ પાકેન નેત્યન્યે કેચિત્ પૂર્વઞ્ચ પૂર્વવત્

તતસ્તદન્નં ભુઞ્જીત સહ ભૃત્યાદિભિર્નરઃ ।
એવં કુર્વોત ધર્મજ્ઞઃ શ્રાદ્ધં પિત્ર્યં સમાહિતઃ

યથા વા દ્વિજમુખ્યાનાં પરિતોષો ઽભિજાયતે ।
ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રં કુતપસ્તિલાઃ

વર્જ્યાનિ ચાહુર્વિપ્રેન્દ્ર ! કોપો ઽધ્વગમનં ત્વરા ।
રાજતઞ્ચ તથા પાત્રં શસ્તં શ્રાદ્ધેષુ પુત્રક !

રજતસ્ય તથા કાર્યં દર્શનં દાનમેવ વા ।
રાજતે હિ સ્વધા દુગ્ધા પિતૃભિઃ શ્રૂયતે મહી ।
તસ્માત્ પિતૄણાં રજતમભીષ્ટં પ્રીતિવર્ધનમ્