Markandeya Purana · Chapter 1

śrīmanmaharṣivedavyāsapraṇītaṃ
śrīmārkaṇḍeyapurāṇam
prathamo 'dhyāyaḥ
ārambhamaṅgalam
yadyogibhirbhavabhayārtivināśayogyam
āsādya vanditamatīva vivaktacittaiḥ /
tadvaḥ punātu haripādasarojayugmam
avirbhavatkramavilaṅghitabhūrbhuvaḥ svaḥ // MarkP_Mang.1 //
pāyāt sa vaḥ sakalakalmaṣabhedadakṣaḥ
kṣīrodakukṣiphaṇibhoganiviṣṭamūrtiḥ /
śvāsāvadhūtasalilotkaṇikākarālaḥ
sindhuḥ pranṛtyamiva yasya karoti saṅgāt // MarkP_Mang.2 //
nārāyaṇaṃ samaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet // MarkP_Mang.3 //
tapaḥ svādhyāyanirataṃ mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim /
vyāsaśiṣyo mahātejā jaiminiḥ paryapṛcchata

bhagavan bhāratākhyānaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā /
pūrṇamastamalaiḥ śubhrairnānāśāstrasamuccayaiḥ

jātiśuddhisamāyuktaṃ sādhuśabdopaśobhitam /
pūrvapakṣoktisiddhāntapariniṣṭhāsamanvitam

tridaśānāṃ yathā viṣṇurdvipadāṃ brāhmaṇo yathā /
bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ yathā cūḍāmaṇirvaraḥ

yathāyudhānāṃ kuliśamindriyāṇāṃ yathā manaḥ /
tatheha sarvaśāstraṇāṃ mahābhāratamuttamam

atrārthaścaiva dharmaśca kāmo mokṣaśca varṇyate /
parasparānubandhāśca sānubandhāśca te pṛthak

dharmaśāstramidaṃ śreṣṭhamarthaśāstramidaṃ param /
kāmaśāstramidaṃ cāgryaṃ mokṣaśāstraṃ tathottamam

caturāśramadharmāṇāmācārasthitisādhanam /
proktametanmahābhāga vedavyāsena dhīmatā

tathā tāta kṛtaṃ hyetad vyāsenodārakarmaṇā /
yathā vyāptaṃ mahāśāstraṃ virodhairnābhibhūyate

vyāsavākyajalaughena kutarkataruhāriṇā /
vedaśailāvatīrṇena nīrajaskā mahī kṛtā

kalaśabdamahāhaṃsaṃ mākhyānaparāmbujam /
kathāvistīrṇasalilaṃ kārṣṇa vedamahāhradam

tadidaṃ bhāratākhyānaṃ bahvirthaṃ śrutivistaram /
tattvato jñātukāmo 'haṃ bhagavaṃstvāmupasthitaḥ

kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo 'pi janārdanaḥ /
vāsudevo jagatsūti-sthiti-saṃyamakāraṇam

kasmācca pāṇḍuputtrāṇāmekā sā drupadātmajā /
pañcānāṃ mahīṣī kṛṣṇā hyatra naḥ saṃśayo mahān

bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ /
tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ

kathañca draupadeyāste 'kṛtadārā mahārathāḥ /
pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat

etatsarvaṃ vistaraśo mamākhyātumihārhasi /
bhavanto mūḍhabuddhīnāmavabodhakarāḥ sadā

iti tasya vacaḥ śrutvā mārkaṇḍeyo māhamuniḥ /
daśāṣṭadoṣarahito vaktuṃ samupacakrame

mārkaṇḍeya uvāca
kriyākālo 'yamasmākaṃ samaprāpto munisattama /
vistare cāpi vaktavye naiṣa kālaḥ praśasyate

ye tu vakṣyanti vakṣye 'dya tānahaṃ jaimine tava /
tathā ca naṣṭasandehaṃ tvāṃ kariṣyanti pakṣiṇaḥ

piṅgākṣaśca vibodhaśca suputtraḥ sumukhastathā /
droṇaputrāḥ khagaśreṣṭhāstattvajñāḥ śāstracintakāḥ

vedaśāstrārthavijñāne yeṣāmavyāhatā matiḥ /
vindhyakandaramadhyasthāstānupāsya ca pṛccha ca

evamuktastadā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā /
pratyuvācarṣiśārdūlo vismayotphullalocanaḥ

jaiminiruvāca
atyadbhutamidaṃ brahman khagavāgiva mānuṣī /
yat pakṣiṇaste vijñānamāpuratyantadurlabham

tiryagyonyāṃ yadi bhavasteṣāṃ jñānaṃ kuto 'bhavat /
kathañca droṇatanayāḥ procyante te patatriṇaḥ

kaśca droṇaḥ pravikhyāto yasya putracatuṣṭayam /
jātaṃ guṇavatāṃ teṣāṃ dharmajñānaṃ mahātmanām

mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yadvṛttaṃ nandane purā /
śakrasyāpyasarasāṃ caiva nāradasya ca saṅgame

nārado nandane 'paśyat puṃścalīgaṇamadhyagam /
śakraṃ surādhirājānaṃ tanmukhāsaktalocanam

sa tenarṣivariṣṭhena dṛṣṭamātraḥ śacīpatiḥ /
samuttasthau svakaṃ cāsmai dadāvāsanamādarāt

taṃ dṛṣṭvā balavṛtraghnamutthitaṃ tridaśāṅganāḥ /
praṇemustāśca devarṣi vinayāvanatāḥ sthitāḥ

tābhirabhyarcitaḥ so 'tha upaviṣṭe śatakratau /
yathārhaṃ kṛtasambhāṣaḥ kathāścakre manoramāḥ

śakra uvāca
tataḥ kathāntare śakrastamuvāca mahāmunim /
dehyājñāṃ nṛtyatāmāsāṃ tava yābhimateti vai

rambhā vā karkaśā vātha urvaśyatha tilottamā /
ghṛtācī menakā vāpi yatra vā bhavato ruciḥ

etacchrutvā dvijaśreṣṭho vaco śakrasya nāradaḥ /
vicintyāpsarasaḥ prāha vinayāvanatāḥ sthitāḥ

yuṣmākamiha sarvāsāṃ rūpaudāryaguṇādhikam /
ātmānaṃ manyate yā tu sā nṛtyatu mamāgrataḥ

guṇarūpavihīnāyāḥ siddhirnāṭyasya nāsti vai /
cārvadhiṣṭhānavannṛtyaṃ nṛtyamanyadviḍambanam

tadvākyasamakālaṃ ca ekaikāstā natāstataḥ /
ahaṃ guṇādhikā na tvaṃ na tvaṃ cānyābravīdidam

mārkaṇḍeya uvāca
tāsāṃ saṃbhramamālokya bhagavān pākaśāsanaḥ /
pṛcchyatāṃ munirityāha vaktā yāṃ vo guṇādhikām

śakracchandānuyātābhiḥ pṛṣṭastābhiḥ sanāradaḥ /
provāca yat tadā vākyaṃ jaimine tannibodha me

tapasyantaṃ nagendrasthaṃ yā vaḥ kṣobhayate balāt /
durvāsasaṃ muniśreṣṭhaṃ tāṃ vo manye guṇādhikām

mārkaṇḍeya uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvā vepatakandharāḥ /
aśakyametadasmākamiti tāścakrire kathāḥ

tatrāpsarā vapurnāma munikṣobhaṇagarvitā /
pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ

adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam /
smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim

brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ /
tamapyadya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram

ityuktvā prajagāmātha prāleyādriṃ vapustadā /
munestapaḥ prabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam

sa puṃskokilamādhuryā yatrāste sa mahāmuniḥ /
krośamātraṃ sthitā tasmādagāyata varāpsarāḥ

tadgītadhvanimākarṇya munirvismitamānasaḥ /
jagāma tatra yatrāste sā bālā rucirānanā

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ muniḥ saṃstabhya mānasam /
kṣobhaṇāyāgatāṃ jñātvā kopāmarṣasanvitaḥ

uvācedaṃ tato vākyaṃ maharṣistāṃ mahātapāḥ

yasmādduḥ khārjitasyeha tapaso vidhnakāraṇāt /
āgatāsi madonmatte mama duḥ khāya khecari

tasmāt suparṇagotre tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā /
janma prāpsyasi duṣprajñe yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa

nijarūpaṃ parityajya pakṣiṇīrūpadhāriṇī /
catvāraste ca tanayā janiṣyante 'dhamāpsarāḥ

aprāpya teṣu ca prītiṃ śastrapūtā punardivi /
vāsamāpsyasi vaktavyaṃ nottaraṃ te kathañcana

iti vacanamasahyaṃ kopasaṃraktadṛṣṭiś
calakalabalayāṃ tāṃ māninīṃ śrāvayitvā /
taralatarataraṅgāṃ gāṃ parityajya vipraḥ
prathitaguṇagaṇaughāṃ saṃprayātāḥ khagaṅgām