Mañjuśrīmūlakalpa · Chapter 23
iti mahāyānavaipulyasūtrād bodhisattvapiṭakāvataṃsakādāryamañjuśrīmūlakalpād viṃśatimaḥ sarvabhūtarutajñānanimittaśakunanirdeśaparivartapaṭalavisaraḥ parisamāptamiti //
atha trayoviṃśatitamaḥ paṭalavisaraḥ /
atha khalu bhagavān śākyamuniḥ punarapi śuddhāvāsabhavanamavalokya mañjuśriyaṃ kumārabhūtamāmantrayate sma / asti mañjuśrīḥ tvadīyakalpavisare śabdagaṇanānirdeśaṃ nāma vivarttanam / śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru / bhāṣiṣye 'ham //
evamukte bhagavān mañjuśrīḥ kumārabhūto utthāyāsanādekāṃśamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā, dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya, yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya, triḥ pradakṣiṇīkṛtya, bhagavataścaraṇayornipatyotthāyaivamāha - tat sādhu bhagavāṃ nirdiśatu / śabdajñānagaṇanānirdeśaṃ nāma dharmaparyāyaṃ śrutvā sarvamantracaryānupraviṣṭānāṃ sattvānāṃ ca sarvaśabdagaṇanājñānaṃ tad bhaviṣyati sarvasattvānāṃ sarvamantracaryānupraviṣṭānāṃ ca hitodayaṃ sukhāvahaṃ sarvaśabdagaṇanāsamatikramajñānaṃ tad bhagavāṃ arthakāmo hitaiṣī sarvasattvānāmarthe bhāṣayatu //
atha bhagavāṃ śākyamunirmañjuśriyasya kumārabhūtasya sādhukāramadāt / sādhu sādhu mañjuśrīḥ yastvaṃ tathāgatametametamarthaṃ sattvasattvārthasampadaṃ prati prastitavyaṃ manyase / tena hi tvā mañjuśrīḥ śṛṇu nirdekṣyāmi / atha khalu mañjuśrīrbhagavatā kṛtābhyanujñātastatotthāya sve āsane niṣaṇṇo 'bhūd dharmaśravaṇāya bhagavantaṃ vyalokayamāno //
atha bhagavāṃ śākyamuniḥ sarvāvantaṃ śuddhāvāsabhavanaṃ buddhacakṣuṣā mavalokya, sarvaśabdagaṇanāsamatikramāspandanā nāma samādhiṃ samāpadyate sma / samanantarasamāpannasya bhagavataḥ nīlapītāvadātamāñjiṣṭhasphaṭikavarṇādayo mahāraśmijālaprabhāmaṇḍalā niścaceruḥ / niścarya ca samantāt sarvasattvānāṃ sarvalokadhātuṃ mahatāvabhāsenāvabhāsya, sarvasattvabhavanāni ca sarvanarakatiryakpretāyāmalaukikāṃ asurābhavanāṃ avabhāsayitvā, mahāduḥkhavedanāṃ pratipraśrutya, punareva bhagavataḥ śākyamuneḥ kāyāntarddhīyante sma //
sarvasattvānāṃ samprabodhya bhagavānevamāha -
atha śabdavidaṃ jñānaṃ bādhyaṃ dharmārthapūjitam /
gaṇanāṃ caiva lokajño bhāṣire madhurāṃ girām
bādhyāt padato jñeyaṃ padaṃ bādhyasubhūṣitam /
dhātustenātivistāraṃ pratyayāntaṃ kriyodbhavam
liṅgaṃ śabdata jñeyaṃ na liṅgaṃ śabdavarjitam /
śabdaliṅgasamudbhedā nīta dharmārthayoḥ
nānā neyaṃ śabda ca jñānaṃ na śabdaṃ jñānayojitaḥ /
jñānaśabdācca yo bhāvaḥ sa śabdo tattvārthayojanaḥ
pratyayā hetutā jñeyā pratyayo hetumudbhavaḥ /
pratyaye tu tadā hetau kriyāyogavibhāvinī
dhāraṇā vā tado hyuktā āśrayo pratyayo vidā /
dhātupratyayayogena śabdo dharmārthayojakaḥ
na śabdo arthato jñeyaṃ na śabdādarthamiṣyate /
arthapratyayayogena sa śabdo śabdavidhairvidāḥ
bahudhā dhātavo proktā pratyayāśca tadāśrayā /
yaṃ pratītya tadā śabdā vibhejuste varāśrayā
yena śabdavido vidyā mantrā tattvārthabhāṣitā /
na tāṃ śabdavadavagacchenmantrāṇāṃ pratyayairvinā
notpadyante tathā mantrā vinā pratyayamāśrayā /
na tāṃ didṛkṣu sarvatra mantrāṃ pratyayato śivām
arthapratyayatāṃ śūnyāṃ dhātavaiśca vivarjitām /
na tāṃ viddhi saṃyogaṃ liṅgavākyārthasammatam
na liṅge gati nirdiṣṭā hetupratyayadhātujā /
tathāśvayojitā siddhirliṅgo dharmārthayojitā
gatideśakriyāniṣṭhaṃ padaṃ vākyamataḥparam /
citratvamativā śabde yo vācamavasṛjet sadā
na śabdādarthaniṣpattirliṅgeṣveva tu yojitā /
mūrddhajaṃ kathitaṃ śabdaṃ huṅkārārthabhūṣitam
sarvaṃ pratyayadāśritya āśrayaṃ ca vināśraye /
tālvoṣṭhapuṭo vākya āśrayodbhāvano pare
śaminādāśrayate jñeyaṃ yuktiravyabhicāriṇī /
matistattva tathā dhāto vistārāmarthabhūṣitā
dhātuḥ karoti saṃyogaṃ pratyayārthāttu liṅgitaḥ /
dāntyaṃ tālavaścaiva oṣṭhaṃ śābdamataḥparam
ṛjikṣu sarvato lokāṃ visargāṃ dhātuceṣṭitām /
gatimantraprabhāvena āśrayāntāṃ nibodhatām
gatimeva sadā mantrā dhātupratyayajā matā /
ubhau tāṃ śabdaniḥpattiṃ pratyamādāśrayaḥ smṛtaḥ
vibhajya bahudhā mantrāṃ sadbhāvāgamaniśriyām /
vibhaktiyonijā hyeṣā śabdā mantrāśca sarvataḥ
jñeyā vibhajatyarthe + + + pūjitāstathā /
ekadvikasamāyogāt trikasaṅkhyārthasaptamam /
asaṅkhyādaṣṭādhikā jñeyā mānuṣāṇāṃ nibodhitā
ādhāraṃ jñeyamityāhurmantratantrārthapūjane /
saptame vidhinirdiṣṭā mantrasiddhiṣu jāpinām
saptamarthārthato jñeyā saptamasya kramo yathā /
vividhaṃ kramanirdeśaṃ saptamyartheṣu yojayet
mantrāṇāṃ ṣaṣṭhayo khyātā samūhāvayavāstathā /
sambandhāddhi mantrāṇāṃ liṅge dve niyojitā
vikāraṃ bahudhāstasya ṣaṭprakāraṃ nigadyate /
strīṣu saliṅginī ṣaṣṭhyā aṣṭamantreṣu yojayet
pañcaprakārā ye mantrā pañcamarthārthayatnatā /
napuṃsakaliṅgamantrārtho ukto dharmārthavarjitā
ye tatra nisṛtā mantrā apādānārthayojitā /
+ + + + sarveprāṇaharāḥ smṛtāḥ /
mūrdhnaśabdasamāyogānniḥsṛtā oṣṭhadantayoḥ
jihvā niṣpīḍitā ye 'tra śabdaprāṇāparodhikā /
samapratyayaśāntā te śamidhātusayojitā
prapannāsakarāntānāṃ astyayanetra yojayet /
puṣṭyārthā dhātavo ye tu śabdāḥ pratyayārthasuśobhitā
tāṃ viduḥ puṣṭikarmeṣu apādāneṣu yojitāḥ /
vibhajya yaṃ sthānaṃ ye 'nye parikīrttitāḥ
śabdākṣaravipuṣṭā te dhātu vikasate sphuṭā /
puṃskaliṅgā tathā mantrā mahāprabhāvarthayojitā
caturthasaṃvibhaktibhyāmakṣaraṃ mātrabhūṣitam /
pavarge kathitaṃ hyagra pravaraṃ sarvakārmakam
rephapratyayasamodbhūtaṃ ukārāvatha śobhanam /
madhyacihnaṃ visargaṃ ca bhakāraṃ gatibhūṣitam
viduḥ pravaraṃ śabdaṃ sarvakarmārthasādhanam /
niyataṃ naiṣṭhike vartma bodhisattve niyojite
anuttaraṃ śabdamityāhuḥ mahābodhipathaṃ patham /
yaṃ japaṃ mānuṣo kṣipraṃ sarvamantrā prasādhayet
pañcamārthamataḥ prokto akṣaramekacihnitam /
antajaṃ pavargemamakārāntaṃ viduḥ sadā
dvitīyaṃ lokamukhyaṃ tu śabdamityāhu mānavā /
na tu śabdasamāyogā niḥsargāntavibhūṣitam
jajñe yā pravaro mantro utkṛṣṭo śabdayonijo /
buddho lokaguruḥ śreṣṭhaḥ chatroṣṇīṣeti lakṣyate
ante takāravarge tu kathitā lokaguro trikam /
mantrā sarvataḥ hyagrye saśabdo lokapūjito
akārāntaṃ vibhaktārthaṃ visargantaṃ vibodhitam /
madhyaliṃ + saśabdāntaṃ antaṃ śabdavibhūṣitam
taṃ viduḥ śabdamutkṛṣṭaṃ mantraṃ devapūjitam /
pañcamārthe niyuktā ye saṅkhye gaṇanodbhave
vibhaktapañcame hyete vibhaktyārthasupañcamā /
anantā kathitā mantrā anantā jinabhāṣitā
mantrā uṣṇīṣā + + + + jinamūrddhajā /
anantā śabdavido jñeyā śabdāḥ sarvārthasampadāḥ /
catuḥṣaṣṭiparopetāṃ mantraṃ śabdayojitam
sa śabdā sarvataḥ śreṣṭho pavarge yaḥ caturaṃ padam /
caturmakārasaṃyogāḥ ante niḥprayojitā
saśabdā mantramukhyāstu chatrasaṃjñārthasādhakā /
caturthagaṇanā proktā vibhaktiḥ śabdayonijāḥ
sampradānārthamantrāṇāṃ dviliṅgādāśrayatāṃ gatāḥ /
kathitā abjine mantrā puṣṭyamarthārthasampadā
caturtha kathitā mantrā catuḥprakārā niyojitā /
caturakṣaraśabdānāṃ mūrdhamūṣmātha tālavam
kathitaṃ śabdanirdeśe tṛtīye samprayojayet /
vikāsārthaṃ sphuṭadhātūnāṃ pratyaye liṅge 'tha yojayet
prathame ante ca yaḥ śabdo sa śabdo lokapūjito /
varo mantro pradhānākhyo + + + sanniyojito
sa śabdo puṣṭino hyukto abdaketusamudbhavo /
trānto trikasamāyogo madhyānto 'tivarṇito
sa śabdo lokamukhyo 'sau pravaro arthato sadā /
dhātvopetaṃ sadākāraṃ samārthe taṃ prayojayet
uṣasame ca tadā vavre dhātuṃ tāṃ nibodhatām /
madhurākṣarasampanno utvaṃ tāṃ puṃsi yojitām
sa śabdo lokamagro 'sau pravaro mantramucyate /
catuṣṭyāṃ tamakṣaraṃ varjye dvitīyāyāṃ parikīrtitā
sa jñeyo śāntikāmyārthaṃ pravaro buddhabhāṣito /
tṛtīyo oṣṭhapuṭoṣmāṇaṃ pratyayārthāntavarjitam
puṣṭiliṅge sadā yukto bhūdhātontayojito /
ūrdhvacihnaṃ tatho bhrāntaṃ sa mantro buddhabhāṣito
tṛtīye vibhaktimāsṛtya yo 'rtho bhūtisaśabdayoḥ /
ādyā varṇato grāhyāgrā śāntikā pauṣṭikodayā
dvitīyaṃ karmaṇi proktaṃ tṛtīyā karaṇe stathā /
ubhayo vibhaktayo jñeyaṃ saśabdo mantrarāṭ smṛtaḥ
prathamaṃ karmamityāhuḥ kartā yaḥ svatantrayoḥ /
jinābjakuliśe mantre mantranāthā hitāstathā /
hite vibhaktyantā sarvato jñeyā pratyayāntāśca dhātujā
saliṅgamarthato jñeyaṃ vākyāt padayodbhavet /
mantrāḥ kathitamukhyāstu vibhoḥ jinajā surāḥ
jinābjakulayormantrā vajriṇe laukikāstathā /
marthavataḥ dhātuṃ parigṛhṇāti saṅkramām
udāttānudāttāścaiva sūcitā jñeyārthasādhanā /
mantrā liṅgagatāntā ca madhye hutvā tathodyatāḥ
anādinidhanaṃ śabdaṃ tanmantrāṃśca yojayet /
nivāntā kalamantāśca rephayuktāśca vistarā
bādhyārthapadayormadhye yo liṅgacchavicchrutam /
taṃ liṅgaṃ svaritopetaṃ kṣipraṃ mantreṣu yojayet
pūrvānupadayo kālakriyāśaktiṣu yujyate /
padayormadhyaniḥṣpattiḥ yo 'rtho sa śabdaviśrutaḥ
tasmāt taṃ parijñeyārthaṃ surūpaṃ rūpavarṇitam /
phalārthe niṣpadaśreyaṃ sa mantro buddhabhāṣitaḥ
abhāvasvabhāvato kālaṃ svabhāvataśca parikīrtyate /
tayornijarayaṃ śāntaṃ padadharmārthabhūṣitam /
vākyaṃ parato śreyaṃ śāntamarthākṣaraṃ śubham
yaṃ jñeyo mantribhirmantrā praśastā buddhabhāṣitā /
itimekākṣaraṃ brahmaṃ oṃ śabdārthabhūṣitam
jñeyā rūpiṇaḥ śubhro praśasto maṅgalāvaho /
kalyāṇārthakaro hyukto praśasto maṅgalānvito
ukto lokanāthaistu sa mantro mukhyato smṛto /
vividhārthāśca śabdamukhyāśca mukhyaśabdā parestathā
sa śabdo dharmiṇaḥ śreyo kriyākālakramoditā /
ādityavaṃśāt te mantrā dīptiśabdārthabhūṣitāḥ
jvalante pāvake mantrā saumyāsaumyākhyayojitāḥ /
surūpā saumyacittāśca nakṣatrābhidhārmiṇo sadā
candre 'smiṃ uditā mantrāḥ śabdaiścandrākṣaroditaiḥ /
sucayo nirmalā proktā akṣarā ekajā parā
amātrasahavikhyātā cāruvarṇā maharddhikā /
mantrā agravarā proktā uṣṇīṣā jinasūnubhiḥ
vividhākārayogāstu yogatuṣṭiriva sthitā /
prasannā śucayo nityaṃ pratyekārhathabhāṣitā
pratyekabuddhayormantra praśasto śāntikarmaṇe /
svāhāvasānayormantrā oṅkārārthapūjitaḥ
ekadvikasaṃjñā so sa mantro sarvakarmasu /
śreyasaiva sadā yojyā pratyekajinamudbhavo
nantaḥ sahito jñeyaḥ pūrvadāścāntamadhyamam /
bahuliṅgino mantrā bahumantrārthamakṣarā
bahudhā dhātavo hyete + + ṣāntā nibodhitā /
mantrāṃ tāṃ tu vai siddhiḥ tavarge mādimakṣaram
rephāntaṃ āditaḥ tāḍayenmantrābjasambhavāḥ /
tāraya duḥkhitāṃ sattvāṃ karuṇaiṣāmavalokite
sā vai tāramukhyā tu anantā mantrā hi vai ture /
tvaryācchabdayormadhye pavarga māmakī smṛtā
pavarge devaṃ vikhyātā kulamātārthasādhanī /
sitacihnā prasiddhārthe devī paṇḍaravāsinī
tārā tu kathitaṃ pūrvaṃ rakṣo 'rthe tāṃ prayojaye /
lakārabahulo yodhargacchabdāntaṃ te trayodbhavam
jināṅgamasṛjaṃ śabdaṃ devī locanamucyate /
śabdamarthākṣaraṃ siddhiḥ sarvamantreṣuḥ yojayet
kulamātrāprasiddheyaṃ jinavajrābjasarvataḥ /
sarvamantreṣu prayoktavyā pūrvamādita śāntaye
locanā bhuvi vikhyātā mantrāgrā tatra sādhanī /
yataḥ sarvamiti jñeyaṃ ādimantreṣu yojayet
prasiddhyarthaṃ ca mantrāṇāṃ ātmarakṣārthakāraṇam /
saprasiddhā sarvato jñeyā devīṃ taṃ jinalocanām
anekākārarūpāstu mantrā sa śabdate sadā /
ādimadhyeṣu varṇeṣu catuṣaṣṭyākṣareṣu ca
sarvatra sarvavarṇeṣu mantrāṃ tantrāṃśca yojayet /
ādimeṣu ca sarvatra tavargā tacca varṇayoḥ
sarve śāntinaḥ proktānāṃ tridhā prayojayet /
takārāt prakṛtivarṇeṣu lakārāntā sarvayonijā
te maya pauṣṭikā varṇā tadanye cābhicārukāḥ /
te punaḥ trividhā jñeyā krūraśāntikapauṣṭikāḥ
tathā te triḥprakārāstu tathā hyuktā tridhā tridhā /
yogasamāyāmā anantā te punastridhā
saumyāṃ akṣarāṃ viddhi śāntaye taṃ viyojayet /
varadā hyakṣarā kecinmadhyamā puṣṭihetukā
raudrāṃ pāpakarāṃ jñeyā hakārāntāmakṣarāṃ parām /
evametat prayogeṇa śabdaiścāpi subhūṣitām
anantāṃ hyakṣarāṃ biddhi anantā mantradevatāḥ /
evametena yogena anantāṃ mantrāṃśca yojayet
taṃ vidurmantrarājānaṃ puṃskaṃ sarvārthasādhakam /
ekārasahito yo varṇaḥ sa śabdo mantrabhūṣitaḥ /
napuṃsakaṃ taṃ vidurmantraṃ madhyakarmeṣu yojayet
ikārasahito yo varṇaḥ sa mantro vidyate kīrtyate /
sā strītare mantreṣu prasiddhā kṣudrakarmasu
te tridhā punaḥ sarve 'tra nānāśabdavibhūṣitāḥ /
tridhāṃ tāṃ trividhāṃ sarvāṃ sarvakarmeṣu yojayet
pulliṅgasaṃjño yo vākyo puruṣo 'rtho sarvato mataḥ /
taṃ viduḥ puruṣamantraṃ vai sarvakarmeṣu yojayet
napusaṃkaliṅge yo mantraḥ tāṃ viddhi napuṃsakam /
kuryāt sarvakarmeṣu sarvasaukhyasukhodayam
strīliṅgasaṃjño yo mantraḥ tāṃ viddhi sadā striyam /
sarvakarmakarā te 'pi nityaṃ rakṣeṣu yojayet /
anantakarmakarā mantrā anantārthā śabdayonayaḥ
vividhā śabdamukhyāstu nānātantramantrayutām /
tathaivācare kṣipraṃ mantrā siddhyantyayatnataḥ
kathitaṃ śabdavijñānaṃ sarvamantrārthasādhanam /
+ + + + + + + gaṇanaṃ kīrtyate budhaiḥ
jāpināṃ hitakāmyārthaṃ tāṃ tu viddhi divaukasāḥ /
etadvikasamāyogā + yāvacchatamucyate
daśaguṇaṃ pañcakāṃ viṃśat sahasraṃ taṃ nibodhatām /
daśasāhasriko saṅkhya ayuteti parikīrtyate
daśāyutāstathā nityaṃ prayutaṃ lakṣamucyate /
lakṣasāhasriko koṭiḥ sthānārbudaṃ smṛtam
daśārbudo nirbudo jñeyaḥ samudraṃ ca tataḥ pare /
daśo 'nyat sāgaro jñeyastā daśārthe samudyataḥ
akṣobhyaṃ pare vindyānniḥkṣobhyaṃ ca tataḥ pare /
devarāṭ sarve vivāhaṃ kīrtyate budhaiḥ
adhikā daśa tare tasya khaḍgamityāhu vāṇijāḥ /
nikhaḍgaṃ tad vidurmantrī nikhaḍgaṃ cāpi khaḍginam
tataḥ pareṇa śaṅkhaṃ vai saṅkhyā tasya pareṇa tu /
sā mayā gaṇite jñeyā mahāmāyanipaścimā
asaṅkhyā yā vidurmartyā tato 'nye devayonijām /
daśārdhaguṇitā sarve sārdhā ca daśayojitāḥ
tataḥ pareṇa śakyaṃ vai aśakyaṃ cāpi durjayam /
arcitopacitaḥ sthāne dṛṣṭisthānaṃ vidurbudhāḥ
tato kṛṣṭinikṛṣṭiśca anantānantayonijā /
tataḥ pareṇa buddhānāṃ jñānaṃ śrāvakakhaḍginām
buddhaputra mahātmāno ye 'pi tattvavido surāḥ /
anantā gatayo hyeṣāṃ gaṇanaṃ sthānamuttamam
anantajñānināṃ sthānaṃ nātra bhūtalavāsinām /
kathitaṃ gaṇite sthānaṃ gaṇitajñaistu mantribhiḥ
mantrasiddhyarthayuktānāṃ japakāle niyojanām /
pramāṇaṃ gaṇite jñeyaṃ mantrajāpārthakāraṇā
saṅkhyāgrahaṇapramāṇaṃ vā vidhiyukto 'rthajāpinām /
asiddhā praviśe vindhyaṃ siddhamantro vraje hitam
tathā haimavataṃ śailaṃ siddhamantro vrajet sadā /
yatheṣṭaṃ gamanaṃ tasya siddhamantrasya dehinaḥ
asiddho himālayaṃ gacched yadi mantrī jāpakāraṇāt /
na sehuḥ duḥsahaṃ sainyaṃ sarvadvandvāṃ ca śītalām
svalpaprāṇā svalpaprayogācca mūlyasiddhiḥ samoditā /
bahupuṣpaphalopetaṃ vindhyakukṣinitambayoḥ
bheje mantrasujaptarthaṃ tasmāt vindhyaṃ tu bhūdharam /
pūrvasevetsadā vindhyo nirdiṣṭo japakāraṇāt
tasmāt siddhiṃ vijānīyād vindhyādrergirigahvare /
gaṅgādakṣiṇato bhāge sarvaṃ bindhye prayojayet
uttarato bhāge himavantaṃ vinirdiśet /
tasmāt sādhayenmantrāṃ yatheṣṭaśucayoditām
siddho himavāṃ gacche siddho vindhyanitambayoḥ /
girigahvarakūleṣu guhāvasathamandire
taṭe saritpaternityaṃ sati + + kūleṣu vā /
sarvatra sādhayenmantrāṃ yathā tuṣṭikaraṃ hitamiti
Original text: Mañjuśrīmūlakalpa · Edition: M.M.T. Ganapati Shastri, 1925 (3 vols.), reprint: Delhi: Sri Satguru Publications 1989, pp. 1-722. Cf. also Aryamanjusrimulakalpa. In: Mahayanasutrasamgraha, part II, ed. by P.L. Vaidya, Darbhanga 1964 (Buddhist Sanskrit Texts, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0