કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.1

પુરોડાશબ્રાહ્મણમ્
4.1.1 અનુવાકઃ

વનસ્પતીન્ વા ઉગ્રો દેવ ઉદૌષત્ , તં શમ્યા અધ્યશમયન્ , તચ્ શમ્યાઃ શમીત્વં , યચ્ શમીશાખયા વત્સાનપાકરોતિ શાન્ત્યૈ, પર્ણવતી કાર્યા, પશૂનાં વા એતદ્ રૂપં , પશુમાન્ ભવતિ, યદપર્ણા સ્યાદ્ દણ્ડસ્ય તદ્ રૂપં, વજ્રો દણ્ડો, વજ્રેણ પશૂનભિપ્રવર્તયેત્ , તૃતીયસ્યાં વૈ દિવિ સોમ આસીત્ , તં ગાયત્રી શ્યેનો ભૂત્વાહરત્ , તસ્ય પર્ણમછિદ્યત, તતઃ પર્ણોઽજાયત, તત્ પર્ણસ્ય પર્ણત્વં , તસ્માત્સર્વેઽન્યે વનસ્પતયઃ પર્ણિનો , અથૈષ પર્ણ ઉચ્યતે , યત્ પર્ણશાખયા વત્સાનપાકરોતિ તં એવ સોમમવરુન્ધેપછ, દેવા વૈ બ્રહ્મ સમવદન્ત , તત્ પર્ણ ઉપાશૃણોત્ , સુશ્રવા વૈ નામૈષ, ન બધિરો ભવતિ ય એવં વેદ, બ્રહ્મ વૈ પર્ણો , યત્ પર્ણશાખયા પ્રાર્પયતિ બ્રહ્મણૈવૈનાઃ પ્રાર્પયતિ , ઇષે ત્વેતિ , ઇષં ઊર્જં યજ્ઞે ચ યજ્ઞપતૌ ચાધાત્ , વાયવઃ સ્થેતિ , વાયુર્વા અન્તરિક્ષસ્યાધ્યક્ષો , અન્તરિક્ષદેવત્યાઃ પશવો , વાયુરેવૈનાનન્તરિક્ષાય પરિદદાતિ , પ્ર વા એનાન્ એતદાકરોતિ યદ્વાયવઃ સ્થેત્યાહ , આરણ્યસ્યેવ હિ વાયુ , ર્દેવો વઃ સવિતા પ્રાર્પયત્વ્ ઇતિ, સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાઃ પ્રાર્પયતિ, શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણા ઇતિ, યજ્ઞો વૈ શ્રેષ્ઠતમો , યજ્ઞાયૈવૈનાઃ પ્રાર્પયતિ , આપ્યાયધ્વં અઘ્ન્યા દેવેભ્યા ઇતિ, વત્સેભ્યશ્ચ વા એતા મનુષ્યેભ્યશ્ચ પુરાપ્યાયન્તે , અથૈતર્હિ દેવેભ્ય એવૈના આપ્યાયયતિ , મા વઃ સ્તેન ઈશત માઘશઁસા ઇતિ , આશિષં એવાશાસ્તે, ધ્રુવા અસ્મિન્ ગોપતૌ સ્યાત બહ્વીરિતિ, પ્રૈવ જનયતિ ॥
શુદ્ધા અપઃ સુપ્રપાણે પિબન્તીઃ ॥
ઇતિ પુનાત્ય્ એવૈનાઃ ॥
રુદ્રસ્ય હેતિઃ પરિ વો વૃણક્તુ ॥
ઇતિ રુદ્રાદેવૈનાસ્ત્રાયન્તે ॥ પૂષા વઃ પરસ્પા અદિતિઃ પ્રેત્વરીયા ઇન્દ્રો વોઽધ્યક્ષોઽનષ્ટાઃ પુનરેત ॥ ઇતિ ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્ય એવૈના લોકેભ્યઃ પુનરાવર્તયતિ, યજમાનસ્ય પશૂન્ પાહી, તિ યજમાનસ્યૈવ પશૂનાં ગોપીથાયાહિંસાયૈ ॥ પ્રતીચીં શાખામુપગૂહતિ તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સાયમરણ્યાદ્ ગ્રામં આયન્તિ, પ્રત્યઞ્ચ એનં પશવો ભવન્તિ ય એવં વેદ ॥
4.1.2 અનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં આદદા ઇતિ, સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાં દેવતાભિરાદત્તે, પ્રજાપતિર્વા ઓષધીઃ પરુશ્શો વેદ, પ્રાજાપત્યોઽશ્વો , યદશ્વપરશ્વા બર્હિર્ દાતિ , ઓષધીનામહિંસાયૈ , ગોષદસી, તિ રયિં યજમાને દધાતિ, પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, પ્રેયમગાદ્ધિષણા બર્હિર્ અચ્છેતિ, વિદ્યા વૈ ધિષણા વિદ્યયૈવૈનદચ્છૈતિ, મનુના કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટેતિ, મનુના હ્યેષા કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટા તયાવહન્તે કવયઃ પુરસ્તાદિતિ, બ્રાહ્મણાઃ કવયા , ઋષયઃ કવયઃ ॥
દેવેભ્યો જુષ્ટં ઇહ બર્હિરાસદે ॥
ઇતિ દેવેભ્ય એવૈનં જુષ્ટં કરોતિ, દેવાનાં પરિષૂતમસીતિ, યદ્વા ઇદં કિંચ તદ્દેવાનાં પરિષૂતં , યથા શ્રેયસે પ્રોચ્ય કર્મ કરોત્યેવં વા એતદ્દેવેભ્યઃ પ્રોચ્ય બર્હિર્ દાતિ, યાવત્ પરિદિશતિ તત્સર્વં દાતિ, યત્તત્સર્વં ન દાતિ યજ્ઞસ્ય તદતિરેચયતિ, યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે ભ્રાતૃવ્યં તેન વર્ધયતિ , એકં સ્તંબં પરિદિશતિ, તં સર્વં દાતિ
યજ્ઞસ્યાનતિરેચાય, વિષ્ણોઃ સ્તુપ ઇતિ, વિષ્ણોર્વૈ સ્તુપોઽછિદ્યત, સ પૃથિવીં પ્રાવિશત્ , યત્ પ્રથમં નોત્સૃજેદાર્તિમ્ આર્છેત્ , દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં બર્હિર્ દેવસદનં દામીતિ , સવિતૄપ્રસૂત એવૈનદ્દેવતાભિર્ દાતિ ॥ માધો મોપરિ પરુસ્ત ઋધ્યાસં ॥ ઇતિ ઓષધીનામહિંસાયૈ ॥
આછેત્તા તે માર્ષમ્ ॥ ઇતિ યાવદ્યાવદેવમવિદ્વાનધ્વર્યુર્ બર્હિર્ દાતિ તાવદસ્યાત્મનો મીયતે, નાસ્યાત્મનો મીયતે ય એવં વેદ , અતસ્ત્વં બર્હિઃ શતવલ્શઁ વિરોહેતિ , ઓષધીષ્વેવ ભૂમાનં દધાતિ, સહસ્રવલિશા વિ વયં રુહેમેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે , અદિત્યા રાસ્નાસીતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યા એવૈનદ્ રાસ્નાં કરોતિ , ઇન્દ્રાણ્યાઃ સંનહનમિતિ , ઇન્દ્રાણી વા અગ્રે દેવતાનાં સમનહ્યતા ઋદ્ધિકામા, સાર્નોરત્ , ઋદ્યૈન્ , ઋધ્નોતિ ય એવં વેદ, બર્હિઃ સંનહ્યતિ, પ્રજા વૈ બર્હિઃ , પ્રજાનાં સંતત્યૈ પ્રજાનામપરાવાપાય , તસ્માત્ સ્નાવ્ના પ્રજાઃ સંતતાઃ, પૂષા તે ગ્રન્થિં ગ્રથ્નાત્વ્ ઇતિ, પુષ્ટિર્વૈ પૂષા, પુષ્ટિં યજમાને દધાતિ, સ તે મા સ્થા, દિતિ યજમાનસ્યાહિંસાયૈ ॥
આપસ્ત્વામશ્વિનૌ ત્વામ્ ઋષયઃ સપ્ત મામૃજુઃ ।
બર્હિઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરુષસાં કેતુમારભે ॥
ઇતિ અશ્વિનૌ વૈ દેવાનાં ભિષજૌ, તા એનદ્ ભિષજ્યતે , ઇન્દ્રસ્ય ત્વા બાહુભ્યાં ઉદ્યછા ઇતિ , ઇન્દ્રસ્યૈવૈનદ્ બાહુભ્યાં ઉદ્યચ્છતે બૃહસ્પતેર્મૂર્ધ્નાહરામીતિ, બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બ્રહ્મણૈવૈનદ્ધરતિ , ઉર્વન્તરિક્ષ, મિતિ સમિષ્ટ્યા એવ , અદિત્યાસ્ત્વા પૃષ્ઠે સાદયામીતિ , ઇયં વા અદિતિરસ્યાં એવૈનદસીષદત્ ॥ બર્હિરસિ દેવંગમમ્ ॥ ઇત્યાસન્નમભિમન્ત્રયતે, બહુ વા એતસ્ય પૂર્વેદ્યુરાહ્રિયમાણસ્યેહ ચેહ ચ સ્કન્દતિ , અસ્કન્નં એનદ્દેવતાભ્યઃ સંપ્રાદાત્ , યજમાનસ્યાહિંસાયૈ ॥
4.1.3 અનુવાકઃ

પૂર્વેદ્યુરિધ્મા બર્હિઃ કુર્વન્તિ, યજ્ઞમેવારભ્યોપવસતિ, પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત, તસ્યોખે અસ્રંસેતામ્ , સ એતાભ્યાં ઉખાભ્યાં પ્રત્યધત્ત, યદેતે ઉખે ભવતઃ, પ્રજાપતેરેવોખે પ્રતિદધાતિ, શુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણા, ઇતિ દેવેભ્ય એવૈનાનિ શુન્ધતિ, વસૂનાં પવિત્રં અસીતિ, વસૂનાં વા એતદ્ ભાગધેયમ્ , તેભ્ય એવૈનત્ કરોતિ, પવિત્રં અપિદધાતિ , ઓષધીનાં ચ પશૂનાં ચ પયઃ સંસૃજતિ, વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ, ધારયન્ન્ આસ્તે , ધારયન્ત ઇવ હિ દુહન્તિ, દ્યૌરસિ પૃથિવ્યસીતિ , આભ્યામેવૈનાં પ્રવૃણક્તિ, માતરિશ્વનો ઘર્મ ઇતિ , અન્તરિક્ષં વૈ માતરિશ્વનો ઘર્મો , અન્તરિક્ષસ્ય ધૃત્યૈ, કામધુક્ષઃ, સા વિશ્વાયુઃ, સા વિશ્વભૂઃ, સા વિશ્વકર્મેતિ , અસૌ વાવ વિશ્વાયુ, રન્તરિક્ષં વિશ્વભૂ, રિયં વિશ્વકર્મા , ઇમાન્ વા એતલ્લોકાન્ યથાપૂર્વં પ્રદાપયતે , ઇમાંલ્લોકાન્ યથાપૂર્વં પ્રત્તાન્ દુહે ય એવં વેદ, તિસ્રો યજુષાભિમન્ત્રયતે, ત્રયો વા ઇમે લોકા, એષુ વા એતલ્ લોકેષુ રસં દધાતિ, તસ્માદિમાંલ્લોકાન્ પ્રજા ઉપજીવન્તિ, હુતઃ સ્તોકો હુતો દ્રપ્સ, ઇત્યભિમન્ત્રયતે અસ્કન્દાય ॥ ઇન્દ્રાય દેવેભ્યો હવિર્ બહુ દુગ્ધિ ॥ ઇતિ ત્રિરુદ્વદતિ, ત્રિષત્યા હિ દેવા, ન દારુપાત્રેણ દુહ્યાત્ , અગ્નિમદ્વૈ દારુપાત્રમ્ , યાતયામેન હવિષા યજેત, તદ્ધ સ્માહુર્ દાત્રેયાઃ પુરોડાશમુખં હવિ , ર્ન વા ઇત ઇતઃ પુરોડાશઁ હવિષો યામોઽસ્તિ, દોગ્ધવ્યં એવેતિ, ન શૂદ્રો દુહ્યાત્ , અસતો વા એષ સંભૂતો , અસન્સ્યાએતત્ , યદ્વૈ પવિત્રં અત્યેતિ તદ્ધવિ , રગ્નિહોત્રમેવ શૂદ્રો ન દુહ્યાત્ , તદ્ધિ નોત્પુનન્તિ ॥
સંપૃચ્યધ્વં ઋતાવરીર્ ઊર્મિણા મધુમત્તમાઃ ।
પૃઞ્ચતીઃ પયસા પયો મન્દ્રા ધનસ્ય સાતયે ॥
ઇતિ પ્રતિનયતિ શૃતત્વાય, શૃતકામા હિ દેવા , ઇન્દ્રાય ત્વા ભાગં સોમેનાતનચ્મીતિ, સોમં એવૈનત્ કરોતિ, તસ્ય હ ત્વૈ સોમપીથઃ સંતતો ય એવં વિદ્વાન્ત્ સાન્નાય્યં પિબતિ ॥ અદસ્તમસિ વિષ્ણવે ત્વા ॥ ઇતિ, યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુ , ર્યજ્ઞાયૈવૈનદદસ્તં કરોતિ, વિષ્ણો હવ્યં રક્ષસ્વેતિ, યથાહૈષ તે ભાગસ્તં રક્ષસ્વેત્યે, વં વા એતદ્વિષ્ણુમાહૈતત્તે હવ્યં, તદ્રક્ષસ્વેતિ, ન મૃત્પાત્રેણાપિદધ્યાત્ , પિતૃદેવત્યં હવિઃ સ્યાત્ , દારુપાત્રેણાપિદધ્યાત્ , અગ્નિમદ્વૈ દારુપાત્રં, અગ્નિરેવ હવ્યં રક્ષતિ , ઉદન્વત્ કાર્યમ્, આપો વૈ રક્ષોઘ્ની , અપો રક્ષાંસિ ન તરન્તિ, રક્ષસામપહત્યૈ ॥
4.1.4 અનુવાકઃ

યો વૈ શ્રદ્ધામનાલભ્ય યજતે નાસ્ય દેવમનુષ્યા ઇષ્ટાય શ્રદ્દધતિ , અપઃ પ્રણયતિ , આપો વૈ શ્રદ્ધા, શ્રદ્ધામેવાલભ્ય યજતે , આપો યજ્ઞો , યજ્ઞં તત્વા પ્રચરતિ , આપો દેવાનાં પ્રિયં ધામ, દેવાનાં પ્રિયં ધામ પ્રણીય પ્રચરતિ , આપઃ સત્યં , સત્યં એવાલભ્ય યજતે , આપો રક્ષોઘ્ની , રક્ષસામપહત્યૈ , આપો વજ્રીં , વજ્રં ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સ્તૄત્યૈ , આપઃ શ્રદ્ધા, શ્રદ્ધાસ્ય દેવાઃ શ્રન્મનુષ્યા ઇષ્ટાય દધતે યસ્યૈવં વિદુષ એવં વિદ્વાનપઃ પ્રાણયતિ, દેવીરાપો ઽગ્રેગુવા ઇતિ, યજ્ઞમેવ પ્રણયતિ, દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં આદદા, ઇતિ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનદ્દેવતાભિરાદત્તે , ઉર્વન્તરિક્ષ, મિતિ સમિષ્ટ્યા એવ, પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષા ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, ધૂરસિ ધ્વર ધ્વરન્તમિતિ , ધુર્યો વૈ નામૈષોઽગ્નિ , ર્યદનાલભ્યાતીયાદ્, યજમાનં શુચાર્પયેત્ , દ્વૌ વાવ પુરુષસ્ય ભ્રાતૃવ્યૌ, યં દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ, તા એવ શુચાર્પયતિ ॥
4.1.5 અનુવાકઃ

દેવાનામસિ વહ્નિતમં સસ્નિતમં પપ્રિતમં જુષ્ટતમં દેવહૂતમં ઇતિ દેવેભ્ય એવૈનદ્વહ્નિતમં સસ્નિતમં પિપ્રિતમં જુષ્ટતમં દેવહૂતમં કરોતિ , અહ્રુતમસિ હવિર્ધાનં , દૃંહસ્વ, મા હ્વા, રિતિ દૃંહત્ય્ એવૈનત્ , વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ , ઉરુ વાતાયેતિ, યદ્વૈ કિંચ વાતો નાભિવાતિ તદ્વરુણસ્ય , અવરુણ્યમેવૈનત્ કરોતિ, મિત્રસ્ય વશ્ચક્ષુષા પ્રેક્ષા, ઇતિ મિત્રમેવૈનાન્ કુરુતે ॥ ઊર્જં ગૃહ્ણીત ॥ ઇતિ ઊર્જં યજમાને દધાતિ ॥ પ્રભૂત્યૈ વઃ ॥ ઇતિ પ્રૈવૈનાન્ ભાવયતિ, દેવસ્ય વઃ સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં , યચ્છન્તુ પઞ્ચ, ગોપીથાય વો નારાતયે , અગ્નયે વો જુષ્ટાન્ નિર્વપામી, તિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાન્ દેવતાભિર્ નિર્વપતિ, યચ્છન્તુ પઞ્ચેતિ, પઞ્ચ વા ઋતવો , ઋતૂન્ વા એતત્ પ્રીણાતિ, તેઽસ્મૈ પ્રીતાઃ કલ્પન્તે, ગોપીથાય વો નારાતયા , ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ , અગ્નયે વો જુષ્ટાન્ ઇતિ , અગ્નય એવૈનાન્ જુષ્ટાન્ કરોતિ , અથો યસ્યૈ દેવતાયૈ નિર્વપતિ તસ્યા એનાન્ જુષ્ટાન્ કરોતિ , ઇદં દેવાનાં ઇદં ઉ નઃ સહે, તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ, દૃંહન્તાં દુર્યા, ઇતિ હવિષો ગૃહીતાદિમે લોકા ઉદવેપન્ત, તાન્ દેવા એતેન યજુષાદૃંહન્ , યદેતદ્યજુર્વદત્ય્ એષાં લોકાનાં ધૃત્યૈ, નિર્વરુણસ્ય પાશાદમુક્ષી, તિ વરુણપાશાદેવ નિર્મુચ્યતે , આત્મનોઽહિંસાયૈ, સ્વરભિર્વ્યક્શ, મિતિ તમ ઇવ વા એષ પ્રપદ્યતે પરીણહં , સ્વરેવાભિવિપશ્યતિ, જ્યોતિર્વૈશ્વાનરમિતિ , અસૌ વા આદિત્યો જ્યોતિર્વૈશ્વાનરમ્ ॥ ઉર્વન્તરિક્ષમન્વેમિ ॥ ઇતિ યદ્વીહીતિ બ્રૂયાદ્ વ્યાયુકોઽધ્વર્યુઃ સ્યાત્ ॥ ઉર્વન્તરિક્ષમન્વેમિ ॥ ઇતિ અવ્યાયુકોઽધ્વર્યુર્ભવતિ , અદિત્યા વ ઉપસ્થે સાદયામીતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યાં એવૈનાનસીષદત્ ॥ અગ્ને હવ્યં રક્ષસ્વ ॥ ઇતિ પુર ઉપસાદયતિ , અગ્નિરેવ હવ્યં રક્ષતે ॥
4.1.6 અનુવાકઃ

વિષ્ણોર્મનસા પૂતે સ્થઃ ॥ ઇતિ, યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુ , ર્યજ્ઞાયૈવૈને પુનાતિ, દેવો વઃ સવિતોત્પુનાત્વ્ ઇતિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈના ઉત્પુનાતિ , અગ્નયે વો જુષ્ટાન્ , ઇતિ અગ્નય એવૈનાન્ જુષ્ટાન્ કરોતિ , અથો યસ્યૈ દેવતાયૈ પ્રોક્ષતિ તસ્યા એનાન્ જુષ્ટાન્ કરોતિ, યદ્વોઽશુદ્ધ આલેભે તચ્ શુન્ધધ્વં, ઇતિ શુન્ધત્ય્ એવૈનાનિ , અદિત્યાસ્ત્વગસીતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યા એવૈનત્ ત્વચં કરોતિ , અવધૂતં રક્ષા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, પ્રતીચીનગ્રીવં કૃષ્ણાજિનં ઉપસ્તૃણાતિ, તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પશવો મેધમુપતિષ્ઠન્તે, પૃથુગ્રાવાસિ વાનસ્પત્ય, ઇતિ ગ્રાવાણમેવૈનત્ કરોતિ , અગ્નેર્ જિહ્વાસિ વાચો વિસર્જનમિતિ , અગ્નેર્ હ્યેષા જિહ્વા વાચો વિસર્જનં , યદા હિ પશવા ઓષધીનામશ્નન્ત્યથ વાચં વિસૃજન્તે , આયુષે વા , ઇતિ આયુર્યજમાને દધાતિ , બૃહદ્ગ્રાવાસિ વાનસ્પત્ય , ઇતિ ગ્રાવાણમેવૈનત્ કરોતિ, દેવેભ્યો હવ્યં શમીષ્વે, તિ દેવેભ્ય એવૈનત્ કરોતિ ॥ અપહતં રક્ષઃ ॥ ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ ॥ હવિષ્કૃદેહિ ॥ ઇતિ યો દેવાનાં હવિષ્કૃત્ તં હ્વયતિ, ત્રિર્ હ્વયતિ, ત્રિષત્યા હિ દેવા , મનોર્વૈ શ્રદ્ધાદેવસ્ય યજમાનસ્યાસુરઘ્ની વાગ્ યજ્ઞાયુધાનિ પ્રવિષ્ટાસીત્ , તસ્યા વદન્ત્યા યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વંસ્તાવન્તસ્તદહર્નાભવન્ , એવં વિદ્વાન્ બ્રાહ્મણો ભ્રાતૃવ્યાણાં મધ્યેઽવસાય યજેત, યાવન્ત એવાસ્ય ભ્રાતૃવ્યા યજ્ઞાયુધાનાં ઉપશૃણ્વન્તિ તેષાં તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં વૃઙ્ક્તે, કુટરુરસિ મધુજિહ્વસ્ત્વયા વયં સંઘાતં સંઘાતં જેષ્મેતિ, સંઘાતંસંઘાતં વાવૈતેન યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં જયતિ , ઇષં આવદો, ર્જમાવદ, રાયસ્પોષં આવદેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે ॥
4.1.7 અનુવાકઃ

વર્ષવૃદ્ધમસિ , પ્રતિ ત્વા વર્ષવૃદ્ધં વેત્વ્ , ઇતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , અસ્ના વૈ દેવાઃ પશુભ્યો રક્ષાંસિ નિરવાદયન્ત તુષૈર્ ઓષધીભ્યો , યદાહ પરાપૂતં રક્ષઃ , પરાપૂતારાતિ, રિતિ એતાવતૈવ યજ્ઞસ્ય રક્ષાંસિ નિરવદયતે ॥ દેવો વઃ સવિતા વિવિનક્તુ ॥ ઇતિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાન્ વિવિનક્તિ ॥ સુવિચા વિવિચ્યધ્વં ॥ ઇતિ આશિષં એવાશાસ્તે, સુફલીકૃતાન્ કુર્યાત્ , મેધ્યાન્ એનાન્ યજ્ઞિયાન્ કરોતિ, ત્રિઃ ફલીકરોતિ, ત્રિષત્યા હિ દેવા , અદિત્યાસ્ત્વગસીતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યા એવૈનત્ ત્વચં કરોતિ , અવધૂતં રક્ષા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, પ્રતીચીનગ્રીવં કૃષ્ણાજિનં ઉપસ્તૃણાતિ, તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પશવો મેધમુપતિષ્ઠન્તે , અદિત્યાઃ સ્કમ્ભોઽસીતિ શમ્યામુપદધાતિ , ઇમે વૈ સહાસ્તામ્ , તે શમ્યામાત્રં શમ્યામાત્રં વ્યૈતામ્ , યચ્ શમ્યામુપદધાતિ અનયોરેવ વિધૃત્યૈ, ધાન્યમસિ, ધિનુહિ દેવાન્ ઇતિ , એતસ્ય વૈ યજુષો વીર્યેણ યાવદેકા દેવતા કામયતે, યાવદેકા તાવદસ્યા આહુતિઃ પ્રથતે, પ્રથતે પ્રજયા પશુભિર્ય એવં વેદ,
પ્રાણાય ત્વાપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વે, તિ પ્રાણં અપાનં વ્યાનં તાન્ યજમાને દધાતિ, દીર્ઘામનુ પ્રસૃતિં સંસ્પૃશેથાં, આયુષે વા, ઇતિ આયુરસ્મિન્ દધાતિ, મિત્રસ્ય વશ્ચક્ષુષાવેક્ષા, ઇતિ મિત્રમેવૈનાન્ કુરુતે, દેવો વઃ સવિતા હિરણ્યપાણિરુપગૃહ્ણાત્વ્ , ઇતિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાન્ ઉપગૃહ્ણાતિ ॥
4.1.8 અનુવાકઃ

નિર્દગ્ધં રક્ષા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, યદધસ્તાદઙ્ગારં ઉપવર્તયતિ , અસ્મિંસ્તેન લોકે જ્યોતિર્ ધત્તે, યદુપરિષ્ટાદન્તરિક્ષે તેન , અસા અસ્મા આદિત્યોઽમુષ્મિંલ્લોકે જ્યોતિર્ ભવતિ , અથો દિવૈવાસ્મા અમુષ્મિંલ્લોકે ભવતિ સર્વેઽસ્મા ઇમે લોકા જ્યોતિષ્મન્તો ભવન્તિ ય એવં વેદ, ત્રીણિ સમીચીનાનિ ઉપદધાતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એષાં લોકાનાં ધૃત્યૈ , અપાગ્નેઽગ્નિમામાદં જહી, તિ ય આમાત્ ક્રવ્યાત્ તમપહત્ય દેવયજને યજ્ઞિયા ઉપદધાતિ, ધ્રુવમસિ, પૃથિવીં દૃંહે, તિ પૃથિવીં એવ દૃંહતિ, ધરુણમસ્યન્તરિક્ષં દૃંહે, તિ અન્તરિક્ષમેવ દૃંહતિ, ધર્ત્રમસિ, દિવં દૃંહે, તિ દિવં એવ દૃંહતિ, ધર્માસિ, વિશ્વા વિશ્વાનિ દૃંહે, તિ દિશ એવ દૃંહતિ, પ્રજાપતિર્વૈ યત્સમભવત્સ એતાવચ્ શ એવ સમભવત્ , એકં વા અગ્રે શીર્ણઃતિ કપાલં સંભવતિ , અથ દ્વિતીયમથ તૃતીયમથ ચતુર્થમથ પઞ્ચમં અથ ષષ્ઠમથ સપ્તમમથાષ્ટમં , યદષ્ટા ઉપદધાતિ આત્માનં વા એતદ્યજમાનઃ સંસ્કુરુતે, તં સંસ્કૃતં અમુષ્મિંલ્લોકેઽનુપરૈતિ
યદષ્ટા ઉપદધાતિ ગાયત્રીં તેન છન્દ આપ્નોતિ, યદેકાદશ ત્રૈષ્ટુભં તેન, યદ્ દ્વાદશ જગતીં તેન , અથો સર્વાણ્યેવ છન્દઃસંમિતાનિ ઉપદધાતિ ॥
ચિતઃ સ્થ, પરિચિતઃ સ્થ ॥ ઇતિ યજુષ્મન્તિ કરોતિ, વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં ભૃગૂણામઙ્ગિરસાં ઘર્મસ્ય તપસા તપ્યધ્વં, ઇતિ એતાસાં એનાનિ દેવતાનાં તપસા તપતિ ॥
યાનિ ઘર્મે કપાલાનિ ઉપચિન્વન્તિ વેધસઃ ।
પૂષ્ણસ્તાનિ અપિ વ્રત ઇન્દ્રવાયૂ વિમુઞ્ચતામ્ ॥
ઇતિ યજુષૈવ યુજ્યન્તે યજુષા વિમુચ્યન્તે ॥
4.1.9 અનુવાકઃ

દેવસ્ય વઃ સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં સંવપામી, તિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈનાં દેવતાભિઃ સંવપતિ, પવિત્રવત્ સંવપતિ, હવિઃ કરોતિ, દેવો વઃ સવિતોત્પુનાત્વ્, ઇતિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈના ઉત્પુનાતિ , અપ ઉપસૃજતિ , અમૃતં વા આપો, અમૃતં એવ હવિઃ કરોતિ, સં આપા ઓષધીભિર્ગચ્છન્તામ્ , સં ઓષધયો રસેન, સં રેવતીર્જગતીરિતિ , અન્યા વા એતાસામન્યા જિન્વન્તિ , આપા ઓષધીર્ જિન્વન્તિ , ઓષધીરપઃ, શિવાઃ શિવાભિઃ સમસૃક્ષતાપા ઇતિ , આપો વૈ રેવતી , રોષધયો મધુમતીઃ, પશવો જગતી , રપ ઓષધીઃ પશૂંસ્તાનસ્મૈ સંસૃજ્યૈકધા મધુમતઃ કરોતિ ॥ મખસ્ય શિરોઽસિ ॥ ઇત્યાહ યજ્ઞો વૈ મખ, સ્તસ્ય વા એતચ્ શિરઃ ક્રીયતે, સીદન્તુ વિશો , જનયત્યૈ ત્વે, તિ મિથુનં એવ કરોતિ, ઘર્મોઽસિ વિશ્વાયુ , ર્ઘર્મ ઘર્મે શ્રયસ્વ , ઉરુ પ્રથસ્વ , ઉરુ તે યજ્ઞપતિઃ પ્રથતામિતિ, પ્રથયત્ય્ એવૈનં ॥ પ્રતિ પ્રથસ્વ પૃથિવીં ઉત દ્યાં ॥ ઇતીમે એવ પ્રથયતિ, ઘર્મો વા એષોઽર્ધમાસેઽર્ધમાસે પ્રવૃજ્યતે, સ ઈશ્વરોઽશાન્તસ્તેજસા યજમાનસ્ય પશૂન્ નિર્દહો , યત્ પર્યગ્નિં કરોતિ પશુમેવ કરોતિ શાન્ત્યા અનિર્દાહાય, ત્રિઃ પર્યગ્નિં કરોતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ શમયતિ, પુરોડાશઁ વા અધિશ્રિતં રક્ષાંસ્યજિઘાંસન્ , સ નાકો નામ દિવિ રક્ષોહાગ્નિઃ, સોઽસ્માદ્રક્ષાંસ્યપાહરન્, યદાહ, દેવસ્ત્વા સવિતા શ્રપયતુ વર્ષિષ્ઠે અધિ નાકે પૃથિવ્યા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્ પુરોડાશઃ, કેશા વેદો , યથા શીર્ષ્ણઃ કપાલાનિ એવં કપાલાનિ, યથા મસ્તિષ્ક એવં પુરોડાશઃ, સુશૃતઃ કાર્યો મેધ્યત્વાય, યત્ પુરોડાશં નાભિવાસયેદાવિર્મસ્તિષ્કઃ સ્યાત્ , યદભિવાસયતિ તસ્માદ્ ગુહા મસ્તિષ્કસ્ત્વચં ગ્રાહયતિ, તસ્માન્મસ્તિષ્કઃ પરિતતો ભસ્મનાભ્યૂહતિ, તસ્માન્ માંસેનાસ્થિ છિન્નં જ્વાલૈરભિવાસયતિ, તસ્માત્ કેશૈઃ શિરશ્છિન્નં , યત્ ત્વચં અગ્રાહયિત્વા ભસ્મનાભિવાસયેત્ પલિતંભાવુકોઽધ્વર્યુઃ સ્યાત્ , જ્વાલૈરભિવાસયતિ , અપલિતંભાવુકોઽધ્વર્યુર્ભવતિ, તે વૈ દેવાસ્તં નાવિન્દન્ યસ્મિન્ યજ્ઞસ્ય ક્રૂરમ્ આર્ક્ષ્યામહા ઇતિ, સોઽગ્નિરબ્રવીત્ , અહં વસ્તં જનયિષ્યામિ યસ્મિન્ યજ્ઞસ્ય ક્રૂરમ્ આર્ક્ષધ્વા ઇતિ, સોઽપોઽઙ્ગારેણાભ્યપાતયત્ , તત એકતોઽજાયત, દ્વિતીયમ્ , તતો દ્વિત, સ્તૃતીયમ્ , તતો ત્રિતો , યદદ્ભ્યોઽધિનિરમિમીત તદાપેયાનામાપેયત્વં , યદાત્મનોઽધિનિરમિમીત તદાત્મેયાનામાત્મેયત્વં, અન્તર્વેદિ જુહોતિ, તદેવાવરુન્ધે, ઉપરિષ્ટાદભિઘારયતિ શૃતત્વાય, શૃતકામા હિ દેવા, સ્તે દેવા અતિમૃજાના આયન્ , સૂર્યાભ્યુદિતે તેઽમૃજત, યં સુપ્તં સૂર્યોઽભ્યુદેતિ સૂર્યાભ્યુદિતઃ, સૂર્યાભિનિમ્રુક્તે સૂર્યાભિનિમ્રુક્તઃ , શ્યાવદતિ શ્યાવદન્ , કુનખિનિ કુનખી , અગ્રેદધુષ્યગ્રેદધુઃ , પરિવિત્તે પરિવિત્તઃ , પરિવિવિદાને પરિવિવિદાનો , વીરહણિ વીરહા , ભ્રૂણહનં એનો નાત્યેતિ ॥
4.1.10 અનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં આદદા ઇતિ, સવિતૄપ્રસૂત એવૈનં દેવતાભિરાદત્તે, સહસ્રભૃષ્ટિઃ શતતેજા ઇતિ, વજ્રં વા એતત્ સંશ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરિષ્યન્, પૃથિવિ દેવયજનિ મા હિંસિષં તા ઓષધીનાં મૂલં, ઇતિ ઓષધીનામહિંસાયૈ, વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનમિતિ, છન્દાંસિ વૈ વ્રજો ગોસ્થાન , શ્છન્દાંસ્યેવાસ્મૈ વ્રજં ગોસ્થાનં કરોતિ, વર્ષતુ તે પર્જન્યા ઇતિ, પર્જન્યાદેવ વૃષ્ટિં વનુતે, બધાન દેવ સવિતઃ શતેન પાશૈઃ પરમસ્યાં પરાવતીતિ, દ્વૌ વાવ પુરુષસ્ય ભ્રાતૃવ્યૌ યં દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ, તા એવ બધ્નાતિ પરમસ્યાં પરાવતિ, યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તમત્ર બધાન, સોઽતો મા મોચી, તિ આશિષં એવાશાસ્તે, દ્રપ્સસ્તે દિવં મા સ્કાન્ ઇતિ, યો વા અસ્યા રસઃ સ દ્રપ્સ, સ્તં ઇમં પ્રજા ઉપજીવન્તિ, તમસ્યાં યચ્છતિ , અસ્કન્દાય ॥ અરરુસ્તે દ્યાં મા પપ્તત્ ॥ ઇતિ અરરુર્વૈ નામાસુર આસીત્, સ પૃથિવીં ઉપસ્રુચ્યાશયત્ , તં ઇન્દ્રોઽચાયત્ , તં અપારરું પૃથિવ્યા અદેવયજનમિ, ત્યપાહન્ , સ દિવમપિપતિષત્ , તં ॥ અરરુસ્તે દ્યાં મા પપ્તત્ ॥ ઇતિ દિવઃ પ્રત્યનુદત, ય એવં વિદ્વાંસ્તંબયજુર્હરત્ય્ એભ્યો વા એતલ્લોકેભ્યો યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજતિ, ત્રિઃ કૃત્વો હરતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા, એભ્ય એવ લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજતિ, તૂષ્ણીં ચતુર્થં હરતિ, યો લોકો નિરુક્તોઽપરિમિતસ્તસ્માદ્ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજતિ , અસુરાણાં વા ઇયં પૃથિવ્યાસીત્ , તે દેવા અબ્રુવન્ , દત્ત નોઽસ્યાઃ પૃથિવ્યા ઇતિ, તે વૈ સ્વયમેવ બ્રૂધ્વં ઇતિ, તતો વૈ વસવઃ પ્રાચીં દિશમ્ ઉદજયન્ , રુદ્રા દક્ષિણાં, આદિત્યાઃ પ્રતીચીમ્ , મરુતા ઉદીચીમ્ , તતો વૈ દેવા ઇમામસુરાણામવિન્દન્ત, તતો દેવા અસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યો નિરભજન્ , તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા , યદેવં એતાભિર્દેવતાભિર્ વેદિં પરિગૃહ્ણાતિ , ઇમાં વા એતદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , અસ્યા ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજતિ, ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, પૃથિવ્યા વૈ મેધ્યં ચામેધ્યં ચ વ્યુદક્રામત્ , પ્રાચીનં ઉદીચીનં મેધ્યમ્ ઉદક્રામત્ , દક્ષિણા પ્રતીચીનં અમેધ્યમ્ , પ્રાચીમ્ ઉદીચીં વેદિં પ્રવણાં કુર્યાત્ , મેધ્યાન્ એનાન્ યજ્ઞિયાન્ કરોતિ , અથો યદેવાસ્યા ઉદ્ઘ્નન્તઃ ક્રૂરમ્ અક્રંસ્તદક્રૂરં અક, સ્તચ્ શમયતિ , અથો મેધ્યસ્ય ચૈવામેધ્યસ્ય ચ વ્યાવૃત્ત્યૈ, પ્રાઞ્ચૌ બાહૂ નયતિ , આહવનીયં તેન પરિગૃહ્ણાતિ, પ્રતીચી શ્રોણી, ગાર્હપત્યં પરિગૃહ્ણાતિ, મૂલં વૈ રક્ષાંસ્યનૂત્પિબન્તિ, યન્ નખેન છિન્દ્યાત્ કુનખી સ્યાત્, સ્ફ્યેન છિનત્તિ, વજ્રો વૈ સ્ફ્યો, વજ્રેણૈવ રક્ષાંસિ હન્તિ ॥
4.1.11 અનુવાકઃ

યો વૈ સ્રુચાં યોગમવિદ્વાનધ્વર્યા ઇતિ હૂતઃ પ્રતિશૃણોત્યા દેવતાભ્યો વૃશ્ચતેઽપશુર્ભવતિ , અથ યઃ સ્રુચાં યોગં વિદ્વાનધ્વર્યા ઇતિ હૂતઃ પ્રતિશૃણોતિ ન દેવતાભ્યા આવૃશ્ચતે, પશુમાન્ ભવતિ, દ્યૌર્જુહૂ , અન્તરિક્ષમ્ ઉપભૃત્ , પૃથિવી ધ્રુવા, દિશ આજ્યધાની , અસા આદિત્યઃ સ્રુવઃ, સ યત્ ॥ ઓં શ્રાવય ॥ ઇત્યાહ જુહ્વં તેન યુનક્તિ ॥ અસ્તુ શ્રૌષટ્ ॥ ઇત્ય્ ઉપભૃતં ॥ યજ ॥ ઇતિ ધ્રુવાં ॥ યે યજામહે ॥ ઇત્યાજ્યધાનીમ્ , વષટ્કારેણ સ્રુવં , જુહ્વા અધિ ધ્રુવાં અભિઘારયતિ ધ્રુવાયા અધિ જુહ્વમ્, અસૌ હ્યસ્યૈ પ્રયચ્છતીયમ્ અમુષ્યૈ, સંતતં અસ્મા અન્નાદ્યમવ્યવછિન્નં પ્રદીયતેઽસ્મિંશ્ચ ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ, પૂર્વાસ્ય જનતામાયતઃ કીર્તિર્ આગચ્છતિ ય એવં વેદ ॥
4.1.12 અનુવાકઃ

ઘૃતં ચ વૈ મધુ ચ પ્રજાપતિરાસીત્ , યતો મધ્વાસીત્તતઃ પ્રજા અસૃજત, તસ્માન્મધોઃ પ્રજાનનં અસ્તિ, તસ્માન્મધુના ન પ્રચરન્તિ, યાતયામં હિ તત્ આજ્યેન પ્રચરન્તિ , અયાતયામં વા એતત્ પ્રાજાપત્યં ઘૃતં, અયાતયામા દેવાનાં પ્રજાપતિર્ ગાર્હપત્યેઽધિશ્રયતિ, પત્ન્યવેક્ષતે , અન્વારંભો વા એષ યજ્ઞસ્ય પત્ન્યા , યજ્ઞમેનામન્વારંભયતિ , અથો યત્ પત્ની યજ્ઞે કરોતિ મિથુનં વા એતત્ ક્રિયતે પ્રજાત્યૈ , અમેધ્યં વા એતદયજ્ઞિયં યત્ પત્ય્તવેક્ષતે , આહવનીયેઽધિશ્રયતિ, પુનાત્ય્ એવૈનાન્ , મેધ્યમેનદ્યજ્ઞિયં કરોતિ , સ્ફ્યસ્ય વર્ત્મ સાદયતિ રક્ષસામપહત્યૈ, દેવસ્ત્વા સવિતોત્પુનાત્વ્ ઇતિ સવિતૄપ્રસૂત એવૈનદુત્પુનાતિ, હવિરસિ વૈશ્વાનરમિતિ, દ્વાદશૈતા વ્યાહૃતયો , દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરેણ વા એતત્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , ઉભયતો વૈશ્વાનરં ભવતિ , ઉભયતો વૈશ્વાનરં હ્યેતત્ , નિષ્ટેજા અસ્ય નિર્વીર્યો ભ્રાતૃવ્યો જાયતે , અથો મૃધ્રતર એવ ભવતિ, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સંયત્તા આસન્ , સ ઇન્દ્ર એતમવકાશમપશ્યત્ , તેનાસુરાનભ્યભવત્ , અભિ ભ્રાતૃવ્યં યજ્ઞેન ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ યજતે , આજ્યેનાન્યાનિ હવીંષ્યભિઘારયન્તિ કેનાજ્યં, ઇતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સત્યેન વા આજ્યમભિઘૃતં , યદાહ, સત્યેન ત્વાભિઘારયામીતિ, ચક્ષુર્વૈ સત્યં , ચક્ષુર્યજમાનઃ પ્રદધાતિ, સંમીલ્યૈતદ્યજુર્વદતિ, ન ચક્ષુઃ પ્રદધાતિ , આજ્યં વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞો વિષ્ણુઃ ॥
ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિદધે પદા ।
સમૂઢમસ્ય પાંસુરે ॥
ઇતિ યદ્ ઓદનપચનેઽધિશ્રિત્યાથ ગાર્હપત્યેઽથાહવનીયેઽધિશ્રયતિ , એતદ્વાવ તત્ ત્રિર્વિષ્ણુર્વિક્રમતે, પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષા, ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ, સ્રુચઃ સંમાર્ષ્ટિ, પુનાત્ય્ એવૈના , મેધ્યા એના યજ્ઞિયાઃ કરોતિ ॥ અનિશિતાઃ સપત્નક્ષયણીઃ । ઇતિ અનિશિતા હ્યેતાઃ સપત્નક્ષયણીઃ, સ્રુવં સંમાર્ષ્ટિ, પુમાંસં વા આસાં તદગ્રે સંશ્યતિ , અથ જુહ્વમ્ , અથોપભૃતં, અથ ધ્રુવાં, અસા આદિત્યઃ સ્રુવો , દ્યૌર્જુહૂ , રન્તરિક્ષમ્ ઉપભૃત્ , પૃથિવી ધ્રુવા , ઇમાન્ વા એતલ્લોકાન્ યથાપૂર્વં સંમાર્ષ્ટિ , એભ્યો લોકેભ્ય આત્માનં પરિદત્તે અહિંસાયૈ, જુહ્વમગ્રે સંમાર્ષ્ટિ , આત્મા વૈ જુહૂ , આત્માનં એવોપૈતિ , અથોપભૃતં , પ્રજા વા ઉપભૃત્ , પ્રજાં એવોપૈતિ, પરેવ હ્યાત્મનઃ પ્રજા , અથ ધ્રુવાં , પશવો વૈ ધ્રુવા, પશૂન્ એવોપૈતિ, પર ઇવ હિ પ્રજાયાઃ પશવો , યદુત્તાનાઃ સંમૃજ્યાદપ્રતિષ્ઠાયુકં રેતઃ સ્યાત્ , યન્ નીચીરપ્રતિષ્ઠાયુકં રેતઃ સ્યાત્ , તિરશ્ચીઃ સંમાર્ષ્ટિ, તિર્યગ્ વૈ રેતઃ સિચ્યતે, પ્રતિષ્ઠાયુકં રેતો ભવતિ, યદગ્રેણ મુખં દણ્ડં ચ સંમૃજ્યાદ્રક્ષોભ્યશ્ચાભુવેભ્યશ્ચ સમદં દધ્યાત્ , અગ્રેણ મુખં સંમાર્ષ્ટિ , જઘનેન દણ્ડમ્ , ન રક્ષોભ્યશ્ચાભુવેભ્યશ્ચ સમદં દધાતિ , અન્તરતો જુહ્વં પ્રાચીં સંમાર્ષ્ટિ બહિષ્ટાત્ પ્રતીચીમ્ , બહિષ્ટાદુપભૃતં પ્રાચીમન્તરતઃ પ્રતીચીમ્ , સર્વતઃ સમાહાર્ય ધ્રુવાં પ્રાણાન્ એવાસ્ય યથાપૂર્વં કલ્પયતિ , યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂર્ ભ્રાતૃવ્યદેવત્યોપભૃત્ , ચતુર્ગૃહ્ણઞ્ જુહ્વાં ભૂયા આજ્યં ગૃહ્ણાતિ , અષ્ટૌ ગૃહ્ણન્નુપભૃતિ કનીય , ઉપસ્તિં ભ્રાતૃવ્યમકૃત ॥
4.1.13 અનુવાકઃ

બહ્વીરાસાદયેત્ , યાવતીર્વૈ પ્રોક્ષણીરાસાદયતિ તાવતીરસ્યામુષ્મિંલ્લોક આપ, સ્તસ્માદ્ બહ્વીરાસાદ્યા , અગ્નેર્મેધ્યોઽપાક્રામત્ , સ કૃષ્ણો ભૂત્વા વનસ્પતીન્ પ્રાવિશત્ , યદાહ, કૃષ્ણોઽસ્યાખરેષ્ઠા, અગ્નયે ઘૃતં ભવેતિ , તં એવ મેધમવરુન્ધે, વેદિરસિ બર્હિષે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામીતિ, પ્રજા વૈ બર્હિઃ, પૃથિવી વેદિ , રસ્યાં વા એતત્ પ્રજા સ્વગાકરોતિ, યદુપરિષ્ટાત્ પ્રોક્ષ્યાધસ્તાત્ પ્રોક્ષતિ તસ્માદુપરિષ્ટાદ્ વૃષ્ટાદધસ્તાદોષધયો જાયન્તે । ઊર્જા પૃથિવીં યચ્છત । ઇતિ અસ્યાં ઊર્જમધાત્ , તસ્માદિમાં પ્રજા ઉપજીવન્તિ, વિષ્ણોઃ સ્તુપોઽસીતિ મુખતઃ પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ મુખ્યમેનં તેન શીર્ષણ્યં કરોતિ, યાવદ્ધસ્તેન પર્યાપ્નુયાત્તાવન્તં ગૃહ્ણીયાત્ , અક્ષોધુકો યજમાનો ભવતિ, નોર્ધ્વં ઉન્મૃજ્યાત્ , યદસ્ય વિત્તં વેદ્યં તત્ પ્રમૃજ્યાન્નાવાચીનં અવમૃજ્યાત્ , યદેનં આગમિષ્યત્તત્ પ્રતિનુદેત, ન વિધૂનુયાત્ , પ્રજાં પશૂન્ વિધૂનુયાત્ , યદુપતિષ્ઠેત્તદુપસંગૃહ્ણીયાત્ , યથાશિતાયોપચિનોત્યેવં એવ તદ્ દક્ષિણતઃ શુલ્બં સ્તૃણાતિ, તસ્માદ્ દક્ષિણતો નીવી , રુરુ પ્રથસ્વોર્ણમ્રદમિતિ, પ્રથયત્ય્ એવૈનત્ , સ્વાસસ્થં દેવેભ્યા ઇતિ, દેવેભ્ય એવૈનત્ કરોતિ, પ્રસ્તરં ધારયન્ પરિધીન્ પરિદધાતિ, સ્વયં વા એતદ્યજમાન આત્માનં પરિધત્તે અહિંસાયૈ, ન પુરસ્તાત્ પરિદધાતિ , ઉદ્યન્ વા અસા આદિત્યો રક્ષાંસ્યપાહત , ઉદ્યન્ન્ એવાસ્મા અસા આદિત્યો રક્ષાંસ્યપહન્તિ , ઊર્વંસા સમિધા આદધાતિ , ઉપરિષ્ટાદસ્માત્તેન રક્ષાંસ્યપહન્તિ, દ્વે આદધાતિ મિથુનત્વાય, વિધૃતી સ્થા ઇતિ, વિધૃતી એવૈને કરોતિ ॥ અદિત્યાસ્ત્વોપસ્થે સાદયામિ ॥ ઇતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યાં એવૈનં અસીષદત્ , વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં સદોઽસીતિ , એતા વા એતામ્ અગ્રે દેવતામભ્યજયન્ , તાભ્ય એવૈનત્સદઃ કરોતિ, દ્યૌરસિ જન્મના જુહૂર્નામ પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ નામ્ના ધ્રુવે સદસિ સીદેતિ , એતદ્વા આસાં પ્રિયં નામ યદ્ ઘૃતવત્ , તદેવાવરુન્ધે ય, તા વિષ્ણો પાહિ, પાહિ યજ્ઞં , પાહિ યજ્ઞપતિમ્ , પાહિ માં યજ્ઞન્યમિતિ, યથાહૈષ તે ભાગસ્તં રક્ષસ્વેત્યે, વં વા એતદ્વિષ્ણુમાહૈ, તત્તા આજ્યં તદ્રક્ષસ્વેતિ, વેદિર્દેવેભ્યોઽપાક્રામત્ , તાં દેવા વેદેનાવિન્દન્ , તદ્ વેદસ્ય વેદત્વં , સ્ત્રી વેદિઃ, પુમાન્ વેદો , યદ્ વેદેન વેદિં સંમાર્ષ્ટિ મિથુનત્વાય, સંતતમાહવનીયાત્ સ્તૃણન્ન્ એતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ, તં સંતતં ઉત્તરેઽર્ધમાસેઽભિયજતે, વનસ્પતીનાં વા એષ પરિવેષ્ટા યદુપવેષ , ઋદ્ધા અસ્ય વેશા ભવન્તિ ય એવં વેદ, પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચમુપહન્તિ, તસ્માત્ પ્રતીચીનાવસિતા વેશાઃ, સ્થવિમત ઉપહન્તિ , અનતિવાદિન એનં વેશા ભવન્તિ, સર્વસ્મૈ વૈ યજ્ઞે ક્રીયતે, સર્પો વા ઉપવેષો , વલ્મીક ઉત્કરો , યદુપવેષં ઉત્કર ઉપહન્તિ તસ્માત્સર્પાણાં વલ્મીકો ગૃહાઃ ॥
4.1.14 અનુવાકઃ

ભુવનં અસિ ॥ ઇતિ ભૂતિમ્ આશાસ્તે ॥ વિપ્રથસ્વ ॥ ઇતિ પ્રથયત્ય્ એવૈનત્ , ઇત ઇન્દ્રસ્તિષ્ઠન્ વીર્યમકૃણોદ્દેવતાભિઃ સમારભ્યેતિ , અતો હીન્દ્રસ્તિષ્ઠન્ વીર્યમકૃણોદ્દેવતાભિઃ સમારભ્ય ॥ જુહ્વેહિ , અગ્નિષ્ટ્વા હ્વયતિ, દેવાન્ યક્ષ્યાવો દેવયજ્યાયૈ , ઉપભૃદેહિ, દેવસ્ત્વા સવિતા હ્વયતિ, દેવાન્ યક્ષ્યાવો દેવયજ્યાયૈ ॥ ઇતિ, ન વા એતે અવિદુષા સ્વાદાને ઇવ વરુણપાશાન્ હ્યાક્રામતિ , એતાભિરેને દેવતાભિરાદત્તે વરુણપાશાનામનાક્રમાય, વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસીત્યતિક્રામતિ, યજ્ઞસ્યાનવક્રામાય , ઊર્ધ્વો અધ્વરો દિવિસ્પૃગ્ અહ્રુતો યજ્ઞો યજ્ઞપતેરિત્યૃજુમ્ ઊર્ધ્વમાઘારમ્ આઘારયતિ યજ્ઞસ્યાહૂર્છાય , ઇન્દ્રવાન્ત્ સ્વવાન્ , ઇતિ સેન્દ્રં યજ્ઞમકૃત , અથો ઇન્દ્રિયં તેનાવરુન્ધેય્ ॥ વસુમતસ્તે છાયામુપસ્થેષં ॥ ઇતિ અગ્નિર્વૈ વસુમાન્ , અગ્નેરેવ છાયામુપતિષ્ઠતે , ઋજુમ્ ઊર્ધ્વમાઘારમ્ આઘારયેત્ , પ્રાણો વા આઘારઃ, સર્વમાયુર્યજમાન એતિ, યં દ્વિષ્યાત્તસ્યાઘાર્ય કૃધુ છિન્દ્યાત્ , પ્રાણમસ્ય છિનત્તિ, તાજક્ પ્રમીયતે, શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદાઘાર, આત્માજ્યં , યદાઘારમ્ આઘાર્યોપભૃતા સમઞ્જ્યાઞ્ શિરો યજ્ઞસ્ય પ્રછિન્દ્યાત્ , આજ્યધાન્યા સમનક્તિ ॥
સમક્તમગ્નિના હવિઃ સમક્તં હવિષા ઘૃતં ॥ ઇતિ આત્મન્ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધાત્ , અથો મન એવ યજ્ઞે પ્રતિદધાતિ, સ્તનં સ્તનિનીઃ પ્રજા ઉપજીવન્તિ, કિમસ્તના, ઇતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ , અપ્તુભી રિહાણા વ્યન્તુ વયા ઇતિ , એતદ્વાવ તા ઉપજીવન્તિ, વશા પૃશ્નિર્ભૂત્વા મરુતો ગચ્છેતિ, મરુતો વૈ વૃષ્ટ્યા ઈશતે, તેઽસ્મૈ વૃષ્ટિં નિનયન્તિ, તતો નો વૃષ્ટ્યાવતેતિ, મરુદ્ભ્ય એવ વૃષ્ટિં વનુતે, ચક્ષુષ્પા અગ્નેઽસિ, ચક્ષુર્મે પાહીતિ, ચક્ષુરેવાસ્ય પાતિ, શ્રોત્રપા અગ્નેઽસિ શ્રોત્રં મે પાહીતિ, શ્રોત્રં એવાસ્ય પાતિ, તનૂપા અગ્નેઽસિ, તન્વં મે પાહીતિ, તન્વં એવાસ્ય પાતિ, યન્મે અગ્ન ઊનં તન્વસ્તન્મા આપૃણેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે ॥
યં પરિધિં પર્યધત્થા અગ્ને દેવ પણિભિર્ વીયમાનઃ ।
તં ત એતમનુ જોષં ભરામિ નેદેષ યુષ્મદપચેતયાતૈ ॥
ઇતિ યજુષૈવ યુજ્યન્તે યજુષા વિમુચ્યન્તે, સંસ્રાવભાગાઃ સ્થેષા બૃહન્તા, ઇતિ પરિધીન્ પ્રહૃત્યાભિજુહોતિ , અગ્નયો વા એતે તાન્ પ્રીણાતિ,તાઞ્ શમયતિ ભાગધેયેન, બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ, સ ત્વા અધ્વર્યુઃ સ્યાત્ , યો યતો યજ્ઞં પ્રયુઙ્ક્તે તત્ પ્રતિષ્ઠાપયતીતિ, દેવા ગાતુવિદો ગાતું વિત્ત્વા ગાતુમિત, મનસસ્પતે સુધાત્વિમં યજ્ઞં દિવિ દેવેષુ વાતે ધાઃ સ્વાહેતિ , અતો વા અધ્વર્યુર્યજ્ઞં પ્રયુઙ્ક્તે, તદેવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥