કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.1

અગ્નિચિતિ-બ્રાહ્મણમ્ (જુહૂમગ્રીયઃ)
3.1.1 અનુવાકઃ

જુહૂમગ્રે સંમાર્ષ્ટિ, જુહૂર્વૈ યજ્ઞમુખમ્ , મુખતો વા એતદ્યજ્ઞં આલબ્ધ, જુહ્વા વૈ દેવા વિરાજમહ્વયન્ત, તજ્જુહ્વા જુહૂત્વં, અન્નં વૈ વિરાટ્ , અન્નં જુહૂ , રર્કોઽગ્નિ , ર્યજ્જુહ્વા જુહોતિ અન્નસ્ય ચાર્કસ્ય ચાવરુદ્ધ્યૈ , અષ્ટૌ કૃત્વો જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રી યજ્ઞમુખમ્ , યજ્ઞમુખમેવાલબ્ધ, યત્ સાવિત્રાણિ હૂયન્તે પ્રસૂત્યૈ , અથો યજુષામેવ નાનાવીર્યત્વાય , અગ્નિર્વૈ યત્રયત્રાગચ્છત્ તં સવિતાન્વપશ્યત્ યત્ સાવિત્રાણિ હૂયન્તે અગ્નેરેવાનુક્શાત્યૈ , અગ્નિં જ્યોતિર્ નિચાય્ય પૃથિવ્યા અધ્યાભરદિતિ, સવિતા વા એતદગ્રે જ્યોતિઃ પૃથિવ્યાઃ સમભરત્ , તસ્માદેવમાહ, યુક્તિમન્તિ ચ જુહોતિ મનસ્વતી ચ, યુક્તેન હિ મનસા યજ્ઞસ્તાયતે, ષડ્ ઋગ્માણિ ભવન્તિ, ષડ્ વા ઋતવો , ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , એતિ વા એષ યજ્ઞમુખાદ્ યોઽન્યામાગ્નેય્યા અગ્રે દેવતામ્ ઉપૈતિ, યત્ સાવિત્રાણિ ન સ્યુરિયાત્ સાવિત્રાત્ પ્રસવાત્ , અષ્ટૌ વા એતાનિ યજૂંષિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રી યજ્ઞમુખમ્ , તેન યજ્ઞમુખાન્ નૈતિ, યદુ સાવિત્રાણિ તેન સાવિત્રાત્ પ્રસવાન્ નૈતિ, છન્દોભિર્જુહોતિ, છન્દોભિર્વા એતદગ્નયે બલિં હારયતિ, બહવો હાસ્ય બલિહૃતો ભવન્તિ , ઋગ્ વૈ યજ્ઞસ્ય નેદીયો , યજુર્યજમાનસ્ય, યદિ કામયેત, યજ્ઞં યજ્ઞયશસેનાર્પયેય, મિત્યૃગુત્તમાનિ કુર્યાત્ , યજ્ઞં વા એતદ્યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ, યદિ કામયેત, યજમાનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમિતિ, યજુરુત્તમાનિ કુર્યાત્ , યજમાનં વા એતદ્યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ , આહુતીનાં વા અભિક્રાન્ત્યા યજમાન ઋધ્નોતિ, યં કામયેત, ઋધ્નુયાદિતિ, તસ્ય સકૃત્સર્વાણ્યનુદ્રુત્ય જુહુયાત્ , ઋધ્નોતિ , અથ યં કામયેત, પાપીયાન્ત્સ્યાદિતિ, તસ્ય નાના જુહુયાત્, પાપીયાન્ ભવતિ , ઋચા સ્તોમં સમર્ધયે, ત્યાહ, સમૃદ્ધ્યા એવ, ગાયત્રેણ રથન્તરમિતિ , ઇયં વૈ ગાયત્રી , ઇયં રથન્તરમ્ , અસૌ બૃહત્ , અનયોર્વા એષા લોકયોર્ વ્યાપ્ત્યા અન્તતઃ ક્રિયતે , અષ્ટૌ વા એતાનિ યજૂંષિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી , અક્ષરશો વા એતદ્ ગાયત્રીં પ્રીણાતિ , અથ યદાહુતિર્નવમી તેન ત્રિવૃતો યજ્ઞમુખાન્ નૈતિ , અથ યદેકામાહુતિમ્ અષ્ટાભિર્યજુર્ભિર્જુહોતિ તસ્માદેકસ્મૈ સતે બહવો બલિં હરન્તિ, બહવો હાસ્ય બલિહૃતો ભવન્તિ, યજુરુત્તમાનિ ભવન્તિ, બ્રહ્મ વૈ યજુ, ર્બ્રહ્મણિ વા એતદન્તતો યજ્ઞસ્ય યજમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
3.1.2 અનુવાકઃ

સાવિત્રૈરભ્રિમાદત્તે પ્રસૂત્યૈ, ચતુર્ભિરાદત્તે, ચત્વારિ વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિરેવાદત્તે , અથો બ્રહ્મ વૈ છન્દાંસિ, બ્રહ્મણૈવાદત્તે , ઇયં વૈ ગાયત્રી , અન્તરિક્ષં ત્રિષ્ટુબ્ , દ્યૌર્ જગતી, દિશોઽનુષ્ટુપ્ , સવિતૃપ્રસૂતો વા એતદેભ્યો લોકેભ્યશ્છન્દોભિર્ દિગ્ભ્યશ્ચાગ્નિં સંભરતિ , યત્ર વા અદોઽગ્નિર્ હોત્રાદ્ ભીષાપાક્રામત્સ સર્વેષુ ભુતેષ્વવસત્ , યાં વનસ્પતિષ્વવસત્ તાં વેણા અવસત્ , સ યત્ર નિરદહત્તાનિ કલ્માષાણ્યભવન્ , યેન સમચરત્તત્ સુષિરમ્ , યત્રાવસત્તત્ પર્વ, યદ્વૈણવ્યભ્રિર્ભવતિ સ્વેનૈવૈનં યોનિના સંભરતિ, યો વૈ વનસ્પતીનાં ફલગ્રહિતમઃ સ એષાં વીર્યવત્તમો , વેણુર્વૈ વનસ્પતીનાં ફલગ્રહિતમઃ, સ એષાં વીર્યવત્તમો , અન્નં વૈ ફલં, અન્નમર્કો , અર્કોઽગ્નિ , રર્કેણ વા એતદન્નમર્કમગ્નિં સંભરતિ, વ્યામમાત્રી કાર્યા , એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ , વીર્યસંમિતા ક્રિયતે , અથો એતાવાન્ વૈ પુરુષે મહિમા, મહિમ્નોઽવરુદ્ધ્યૈ , અરત્નિમાત્રી કાર્યા યજ્ઞપુરુષાસંમિતા, પ્રાદેશમાત્રી કાર્યા વિષ્ણુના યજ્ઞેન સંમિતા , ઉભ્યતઃક્ષ્ણુત્ કાર્યા , ઉભયસ્યાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , અન્યતઃક્ષ્ણુત્ કાર્યા, અન્યતઃક્ષ્ણુદ્ધિ ફાલ, સ્તાવન્તમર્કં કરોતિ , અન્નં વા અર્કો , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , ઔદુમ્બરી કાર્યા , ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર , ઊર્જોઽવરુદ્ધ્યૈ , અપરિમિતા કાર્યા , અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ, ય એવ કશ્ચ વૃક્ષઃ ફલગ્રહિસ્તસ્ય કાર્યા , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
3.1.3 અનુવાકઃ

અશ્વેન વૈ દેવા અગ્રે વિજિતિં વ્યજયન્ત, યદશ્વેન યન્તિ, વિજિત્યૈ , અગ્નિર્વૈ યત્રયત્રાગચ્છત્ તં પ્રજાપતિર્ અન્વપશ્યત્, પ્રાજાપત્યોઽશ્વો , યદશ્વેન યન્તિ અગ્નેરેવાનુક્શાત્યૈ, પ્રજાપ્તિર્વા અગ્નિં સંભરિષ્યન્ત્સ એભ્યો લોકેભ્યોઽશ્વં નિર્માય દિગ્ભ્યશ્ચાગ્નિં સમભરત્ , યદાહ, દિવિ તે જન્મ પરમમન્તરિક્ષે તવ નાભિઃ પૃથિવ્યામધિ યોનિરિદિતિ, યથાદેવતં વા એતદેભ્યો લોકેભ્યોઽશ્વં નિર્માય દિગ્ભ્યશ્ચાગ્નિં સંભરતિ, યુઞ્જાથાં રાસભં યુવં ઇત્યાહ, યુક્ત્યા એવ, ગર્દભેન સંભરતિ , એષ હિ પશૂનામનુપજીવનીયતમો , અગ્નિર્વા એતસ્યાગ્રે સૃષ્ટસ્ય યોને રેતો નિરદહત્ , તસ્માદેષ સમાવદન્યૈઃ પશુભી રેતો ધત્તે,ઽથ કનિષ્ઠો , અશ્વં પૂર્વં નયન્તિ ગર્દભમપરં પાપવસીયસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ, તસ્માચ્ શ્રેયાંસં પૂર્વં યન્તં પાપીયાન્ પશ્ચાદન્વેતિ, યદિ કામયેત, પાપવસીયસં સ્યાદિતિ, ગર્દભં પૂર્વં નયેયુરપરં અશ્વમ્ , એતેન વૈ વિપૂજનઃ સૌરાકિઃ પાપવસીયસં ચકાર, તત્પાપવસીયસં એવૈતેન કરોતિ, યોગેયોગે તવસ્તરં, ઇત્યૂતિમત્યા વાજવત્યા યન્તિ , અન્નં વૈ વાજો , ગાતુરૂતિ, રન્નાય ચ ખલુ વૈ ગાતવે ચાગ્નિશ્ચીયતે, યદ્ ઊતિમત્યા વાજવત્યા યન્તિ અન્નસ્ય ચ ગાતોશ્ચાવરુદ્ધ્યૈ, ભવતિ વા એષ યોઽગ્નિં ચિનુતે, સર્વો વૈ ભવત ઇરસ્યતિ, વજ્રી વા એષ પ્રાજાપત્યો યદશ્વો , યદાહ, પ્રતૂર્વન્ન્ એહ્યવક્રામન્નશસ્તીરિતિ, વજ્રેણ વા એતદશસ્તીરરાતીયન્તમવક્રામતિ, રૌદ્રા વૈ પશવો , અગ્ની રુદ્રો , યદ્ રુદ્રાત્ પશૂનનિર્યાચ્યાગ્નિં ચિન્વીત રુદ્રોઽસ્ય પશૂનભિમાનુકઃ સ્યાત્ , યદાહ, રુદ્રસ્ય ગાણપત્યાન્મયોભૂરેહીતિ, રુદ્રાદ્વા એતત્ પશૂન્ નિર્યાચ્યાગ્નિં ચિનુતે , અઘાતુકોઽસ્ય પશુપતિઃ પશૂન્ ભવતિ , ઉર્વન્તરિક્ષં વીહીત્યાહ , એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ, રક્ષાંસિ વા એતૌ જિઘાંસન્ત્યગ્નિં સંભરિષ્યન્તૌ, યદાહ, સ્વસ્તિગવ્યૂતિર્ અભયાનિ કૃણ્વન્ન્ ઇતિ, સ્વસ્તિમેવાભ્યામકઃ, પુરીષં વા અગ્નેરાયતનં, અઙ્ગિરસ એતમગ્રે સમભરત્ , યદાહ , અગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદાભરેતિ, સાયતનં એવૈનં દેવતાભિઃ સંભરતિ, યેન પુરુષેણ સંગછેત તમભિમન્ત્રયેત , અગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદછેમા ઇતિ, વાજં એવ તેન તસ્માદ્ વૃઙ્ક્તે, પ્રજાપતયે પ્રોચ્યાગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુ , ર્યતઃ સૂર્યસ્યોદયનં તતો વલ્મીકવપામપઘ્નન્ બ્રૂયાત્ , અગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદ્ ભરિષ્યામા ઇતિ , ઇયં વૈ પ્રજાપતિ, સ્તસ્યા એષ કર્ણો યદ્વલ્મીક, સ્તસ્મા એવ પ્રોચ્યાગ્નિં ચિનુતે, શૃણ્વન્તિ હૈનં અગ્નિં ચિક્યાનં, અસા અગ્નિમચેષ્ટેતિ, તસ્માત્પાપીયાઞ્ શ્રેયસઃ કર્ણ આહ, કર્ણઃ કર્ણાયાહ ॥
3.1.4 અનુવાકઃ

અન્વ્ અગ્નિરુષસામગ્રમક્શદિત્યાહ , અનુક્શાત્યા એવ , આગત્ય વાજ્યધ્વાનં સર્વા મૃધો વિધૂનુતા ઇતિ, મૃધ એવ વ્યાસ્થતૈચ્છદ્ વા એતં પ્રજાપતિઃ પૂર્વયર્ચા , અવિન્દદુત્તરયા , ઐષીદેવૈનં પૂર્વયર્ચા , અવિન્દદુત્તરયા, દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠં પૃથિવી સધસ્થમ્ ઇતિ, દ્યૌર્ હ્યેતસ્ય પૃષ્ઠમ્ , પૃથિવી સધસ્થમાત્માન્તરિક્ષં, સમુદ્રો યોનિરિતિ , આત્મા હ્યેતસ્યાન્તરિક્ષમ્ , સમુદ્રો યોનિઃ , વિક્શાય ચક્ષુષા ત્વમભિતિષ્ઠ પૃતન્યત ઇતિ, પૃતન્યન્તમેવાભિતિષ્ઠતિ, યં દ્વિષ્યાત્ તં બ્રૂયાત્ ॥ અમુમભિતિષ્ઠ ॥ ઇતિ તં એવાભિતિષ્ઠતિ , ઉત્ક્રામેત્યાહ , ઉત્ક્રાન્ત્યા એવ, યત્ર વૈ યજ્ઞસ્યાનુરૂપં ક્રિયતે તદ્યજમાન ઋધ્નોતિ , ઉત્ક્રામોદક્રમીદિતિ , અનુરૂપં વા એતત્ ક્રિયતે યજ્ઞસ્યાવરુદ્ધ્યૈ, કૃષ્ણો વૈ ભૂત્વાગ્નિરશ્વં પ્રાવિશત્ , સ એતદગચ્છદ્યત્ર મૃગશફો , યદશ્વસ્ય પદે જુહોતિ , અગ્નિમત્યેવ જુહોત્યાયતનવતિ , અન્ધોઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્યદનાયતને જુહુયાત્ , એતદ્વૈ તદ્યદાહુ , ર્મૃગશફમરેન્વરાડ્ ઇતિ, મનસ્વતીભ્યાં જુહોતિ, મનસા હ્યાહુતીરાપ્યન્તે, ત્રિષ્ટુબ્ભ્યાં જુહોતિ , ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , અન્નવતીભ્યાં જુહોતિ , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ, ગાયત્ર્યા પરિલિખતિ , અસ્યા એવૈનં તેન પરિગૃહ્ણાતિ, ત્રિષ્ટુભા , અન્તરિક્ષાત્ તેન , અનુષ્ટુભા પરિલિખતિ , અનુષ્ટુબ્ વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ પરિભૂ, સ્તસ્માદનુષ્ટુભા પરિલિખતિ, સાવિત્રૈરભ્રિમ્ આદત્તે પ્રસૂત્યૈ, દ્વાભ્યાં ખનતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, શુગ્ વા અત્ર પ્રજા ઋચ્છતિ યત્રાગ્નિઃ ખાયતે ચીયતે વા, યદાહ, શિવં પ્રજાભ્યોઽહિંસન્તમિતિ, પ્રજાભ્ય એવૈનં શિવમકઃ ॥
3.1.5 અનુવાકઃ

અપાં પૃષ્ઠમસી, ત્યાહ , અપાં હ્યેતત્પૃષ્ઠમ્ , પૃષ્ઠેનૈવૈનત્પૃષ્ઠમકર્ યોનિરગ્નેરિતિ, યોનિર્વા એષોઽગ્નેર્યત્ પુષ્કરપર્ણમ્ , નાભિર્વધકઃ, સયોનિરેવ સનાભિઃ સંભ્રિયતે, દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વે, ત્યનયોરેવૈનં માત્રયા વરિણા પ્રથયતિ, શર્મ ચ સ્થો વર્મ ચ સ્થા ઇતિ કૃષ્ણાજિનં ચ પુષ્કરપર્ણં ચ સંસ્તૃણાતિ , ઇમે એવાસ્મા એતદ્ દ્યાવાપૃથિવી સંસ્તૃણાતિ, વ્યચસ્વતી સંવસેથાં ઇતિ, ન વા એતન્મનુષ્યા યન્તુમર્હન્તિ , આભ્યામેવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ, કૃષ્ણાજિનેન સંભરતિ , એષ હિ પશૂનામનુપજીવનીયતમો , અથો આરણ્યાન્ એવ પશૂઞ્ શુચાર્પયતિ, લોમતઃ સંભરતિ , અતો વૈ કૃષ્ણાજિનસ્ય સદેવં , યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞં સંભરતિ, પુષ્કરપર્ણેન સંભરતિ, યોનિર્વા એષોઽગ્નેર્યત્ પુષ્કરપર્ણમ્ , સ્વેનૈવૈનં યોનિના સંભરતિ, ગાયત્રીભિર્ બ્રાહ્મણસ્ય સંભરતિ, ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણઃ, ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય, ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો , જગતીભિર્વૈશ્યસ્યઽ જાગતો હિ વૈશ્યો યં કામયેત, ઋધ્નુયાદિતિ, તસ્ય ગાયત્રીભિશ્ચ ત્રિષ્ટુબ્ભિશ્ચ સંભરેત્ , ઋધ્નોતિ, પુરીષ્યોઽસિ વિશ્વંભરા અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિરમન્થદગ્ના ઇતિ, પ્રજાપતિર્વા અથર્વા, સ એતમગ્રેઽમન્થત્ , સોઽજનયત્, સ્વ એવૈનં મન્થતિ, સ જનયતિ, તિસૃભિઃ સંભરતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ સંભરતિ, યજુસ્તુરીયમ્ , દિગ્ભ્ય એવૈનં તેન સંભરતિ, પુરોવાતં વૈ વાતં વર્ષમનુપ્રતિતિષ્ઠતિ, વર્ષમન્વ્ ઓષધયા , ઓષધીરનુ પશવઃ, પશૂનનુ મનુષ્યા , એતા વૈ પ્રતિષ્ઠા, સ્તા યજમાનોઽવરુન્દ્ધે , અપો દેવીરુપસૃજા મધુમતી, રિત્યાહૌષધીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, તાસામાસ્થાનાદુજ્જિહતામ્ ઓષધયઃ સુપિપ્પલા ઇતિ, તસ્માદેતાસામાસ્થાનાદુજ્જિહતામ્ ઓષધયઃ સુપિપ્પલાઃ, સં તે વાયુર્માતરિશ્વા દધાત્વ્ ઇતિ , તસ્માદેતસ્યા યત્ કૃષ્યતે યત્ ખાયતે તત્ સંધીયતે, યદ્ ઘૃતેન જુહુયાચ્ શુચેમામર્પયેત્ , અથ યદપ ઉપસૃજતિ શમયત્યેવ, યો દેવાનાં ચરસિ પ્રાણથેન કસ્મૈ દેવ વષડસ્તુ તુભ્યમ્ ઇતિ, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતુષુ વા એતદ્ વૃષ્ટિં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તસ્માત્સર્વ ઋતવો વૃષ્ટિમન્તઃ, સુજાતો જ્યોતિષેતિ, સ્વર્ગ્યમેવૈનં અકર્, વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપં સંવ્યયસ્વ વિભાવસા ઇતિ, છન્દાંસિ વા અગ્નેર્વાસ , શ્છન્દાંસ્યેષ વસ્તે, છન્દોભિરેવૈનં પરિદદાતિ , આગામુકં એનં અસ્મિંલ્લોકે વાસો ભવત્યનગ્નોઽમુષ્મિંલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ, વરુણમેનિર્વા એષ એત, ર્હ્યુદુ તિષ્ઠ સ્વધ્વરે, તિ ઊર્ધ્વાં એવ વરુણમેનિમુત્સૃજતિ, દ્વાભ્યાં ઉત્સૃજતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોરિતિ , અનયોર્વા એષ ગર્ભ , આભ્યામેષોઽધિજાયતે , આભ્યામેવૈનં અધિજનયતિ , અગ્ને ચારુર્વિભૃતા ઓષધીષ્વ્ ઇતિ તસ્માત્સર્વાસ્વ્ ઓષધીષ્વગ્નિઃ, પ્ર માતૄભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ ગા ઇતિ , ઓષધયો વા એતસ્ય માતર, સ્તાભ્યા એવૈનં અધિ પ્રચ્યાવયત , ઐચ્છદ્વા એતં પ્રજાપતિઃ પૂર્વેણાર્ધઋચેના , અનૂત્તરેણાતિષ્ઠત , ઐષીદેવૈનં પૂર્વેણાર્ધઋચેન , અનૂત્તરેણાસ્થિત ॥
3.1.6 અનુવાકઃ

સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગા ઇતિ ગર્દભ આદધાતિ, વીર્યમસ્મિન્ દધાતિ, તસ્માત્સર્વેષાં પશૂનાં ગર્દભો વીર્યવત્તમો , વીર્યં હ્યસ્મિન્ દધાતિ , ઈશ્વરો વા એષોઽન્તરિક્ષસદ્ ભૂત્વા પ્રજા હિંસિતો , ર્યદાહ, શિવો ભવ પ્રજાભ્યા ઇતિ, પ્રજાભ્ય એવૈનં શિવમક, ર્મા પાદ્યાયુષઃ પુરેતિ , આયુરેવાસ્મિન્દધાતિ સમષ્ટ્યૈ, વૃષાગ્નિં વૃષણં ભરન્ન્ ઇતિ, વૃષા હ્યેષ વૃષણં ભરન્ , અપાં ગર્ભં સમુદ્રિયમિતિ , અપાં હ્યેષ ગર્ભઃ સમુદ્રિયો , અગ્ના આયાહિ વીતયા ઇતિ , અગ્નિના વૈ મુખેન દેવા ઇમાંલ્લોકાનભ્યજયન્ , અગ્નિના વા એતન્ મુખેન યજમાન ઇમાંલ્લોકાનભિજયતિ , ઋતં સત્યં ઋતં સત્યં, ઋતે ચૈવ સત્યે ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ , ઇયં વા ઋતં, અસૌ સત્યં, અનયોરેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અહર્વા ઋતં , રાત્રિઃ સત્યં, અહોરાત્રયોરેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , ઓષધયઃ પ્રતિગૃભ્ણીતાગ્નિમેતં ઇતિ , ઓષધીરેવૈનં સમ્યઞ્ચં દધાતિ, પુષ્પવતીઃ સુપિપ્પલા ઇતિ , ઓષધીરેવ ફલં ગ્રાહયતિ, તસ્માદોષધયઃ શીર્ષન્ ફલં ગૃહ્ણન્તિ, વરુણમેનિર્વા એષ એતર્હ્યુપનદ્ધો, વિ પાજસા પૃથુના શોશુચાના ઇતિ , અનુરૂપેણૈવ વરુણમેનિં વિષ્યતિ, દ્વાભ્યાં વિષ્યતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવા ઇત્ય, પ ઉપસૃજતિ , આપો વા અશાન્તસ્ય શમયિત્રિકા, સ્તસ્માદપ ઉપસૃજતિ શાન્ત્યૈ, તિસૃભિરુપસૃજતિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ , ર્વરુણમેનિર્વા એષ એતર્હિ, મિત્રઃ સંસૃજ્યા પૃથિવીં ઇતિ, મિત્રેણૈવ વરુણમેનિં સંસૃજતિ, રુદ્રાઃ સંસૃજ્યા પૃથિવીં ઇતિ , એતા વા એતામ્ અગ્રે દેવતાઃ પ્રજાપતયે સમસૃજન્ , તાભિરેવૈનાં સંસૃજતિ, પઞ્ચભિઃ સંસૃજતિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ ॥
3.1.7 અનુવાકઃ

મખસ્ય શિરોઽસીત્યાહ, યજ્ઞો વૈ મખ, સ્તસ્ય વા એતચ્ શિરો યદુખા, મુખતો વા એતદ્યજ્ઞં આલબ્ધ, વસવસ્ત્વા કૃણ્વન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસેતિ, છન્દોભિશ્ચ વા એષા દેવતાભિશ્ચ ક્રિયતે, છન્દોભિશ્ચૈવૈનાં દેવતાભિશ્ચ કરોતિ, ધ્રુવાસિ પૃથિવ્યસીતિ, છન્દસાં એવૈષાશી, રદિત્યા રાસ્ના, સ્યદિતિસ્તે બિલં ગૃભ્ણાત્વ્ ઇતિ, યજુષા કરોતિ , અયજુષા હિ મનુષ્યાઃ કુર્વન્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ, તાં પુત્રેભ્યઃ પ્રાયચ્છદદિતિઃ શ્રપયાન્ ઇતિ , આદિત્યા વા ઇદં સ્મો યન્મનુષ્યાં , સ્તેભ્ય એવૈનાં સંપ્રાદાત્ , ત્ર્યુદ્ધિઃ કાર્યા, ત્રયો વા ઇમે લોકા , વા એષા લોકાનાં ઉખા પ્રતિમા ક્રિયતે , અષ્ટસ્તના કાર્યા, ગાયત્ર્યા રૂપં , ચતુસ્તના કાર્યા , અદિત્યા દોહાય, દ્વિસ્તના કાર્યા , અન્તરિક્ષં વા ઉખા , ઇમૌ લોકૌ સ્તનૌ, પ્રત્તૌ હ વા ઇમૌ લોકૌ દુહે ય એવં વેદ, વ્યામમાત્રી કાર્યા , એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ , વીર્યસંમિતા ક્રિયતે , અથો એતાવાન્ વૈ પુરુષે મહિમા, મહિમ્નોઽવરુદ્ધયૈ , અરત્નિમાત્રી કાર્યા યજ્ઞપુરુષાસંમિતા, પ્રાદેશમાત્રી કાર્યા વિષ્ણુના યજ્ઞેન સંમિતા , અથો પ્રજાપતેરેવાનતિવાદાય સપ્તભિર્ ધૂપયતિ, સપ્ત વૈ શીર્ષન્ પ્રાણાઃ, શિર એતદ્યજ્ઞસ્ય યજુષા, શીર્ષન્ વા એતત્ પ્રાણાન્ દધાતિ, સપ્તભિર્ ધૂપયતિ, સપ્ત વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિરેવૈનાં ધૂપયતિ , અથો બ્રહ્મ વૈ છન્દાંસિ, બ્રહ્મણૈવૈનાં ધૂપયતિ, વૈષ્ણવં વા એતત્પાત્રં , તત્ સ્વયા દેવતયા વ્યર્ધયતિ યદન્યાભિર્દેવતાભિર્ ધૂપયતિ, યદાહ, વિષ્ણુસ્ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વદિતિ, સ્વયૈવૈનં દેવતયા સમર્ધયતિ , અશ્વશકેન ધૂપયતિ, વૃષા હ્યશ્વો વૃષાગ્નિઃ સમૃદ્ધ્યૈ , અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ, પ્રાજાપત્યોઽગ્નિ, સ્તસ્માદશ્વશકેન ધૂપયતિ સયોનિત્વાય ॥
3.1.8 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા અમન્યત, યો વા અસ્યા અગ્રે વિખનિષ્યત્યાર્તિં સ આરિષ્યતીતિ, સ એતદ્યજુરપશ્યત્ , અદિતિષ્ટ્વા દેવી વિશ્વદેવ્યવતી પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ ખનત્વવટેતિ , ઇયં વા અદિતિર્ દેવી વિશ્વદેવ્યવતી , અનયા વૈ સ તદસ્યામખનદહિંસાયૈ, ન હિ સ્વઃ સ્વં હિનસ્તિ, દેવાનાં ત્વા પત્નીર્દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વદ્ દધતૂખા ઇતિ , ઓષધયો વૈ દેવાનાં પત્નીર્દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતીર્ ઓષધીષ્વેવૈનાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધિષણા ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યવતી પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વદભીન્ધાતામ્ ઉખા ઇતિ, વાગ્ વૈ ધિષણા દેવી વિશ્વદેવ્યવતી, વાચૈવૈનામભીન્દ્ધે, ગ્નાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વચ્ શ્રપયન્તૂખા ઇતિ, છન્દાંસિ વૈ ગ્નાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતી , શ્છન્દોભિરેવૈનાં શ્રપયતિ, વરૂત્રી ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યવતી પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ પચતામ્ ઉખા ઇતિ , અહોરાત્રે વૈ વરૂત્રી દેવી વિશ્વદેવ્યવતી, અહોરાત્રાભ્યાં એવૈનાં પચતિ, જનયસ્ત્વાછિન્નપત્રા દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ પચન્તૂખા ઇતિ, નક્ષત્રાણિ વૈ જનયોઽછિન્નપત્રા દેવીર્વિશ્વદેવ્યવતી , ર્નક્ષત્રૈરેવૈનાં પચતિ , એતા વા એતામ્ અગ્રે દેવતાઃ પ્રજાપતયેઽપચન્ , તસ્માદેતાનિ પઙ્ક્તિમન્તિ યજૂંષિ, તૈરેવૈનાં પચતિ, દ્વાભ્યાં પચતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, વરુણમેનિર્વા એષ એતર્હ્યભીદ્ધો , મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતા ઇતિ, મિત્રેણૈવ વરુણમેનિમુપૈતિ, દેવસ્ત્વા સવિતોદ્વપતુ સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિરિતિ, સવિતૃપ્રસૂત એવૈનાં ઉદ્વપતિ , આત્મનોઽહિંસાયૈ , ઉત્તિષ્ઠ બૃહતી ભવેત્યાહ ધૃત્યા એવ , અવ્યથમાના પૃથિવ્યામાશા દિશા આપૃણેતિ, તસ્માદગ્નિઃ સર્વા દિશા આભાતિ ॥ મિત્રૈતાં ત ઉખાં પરિદદામ્યભિત્ત્યૈ , એષા મા ભેદિ ॥ ઇતિ મિત્રાયૈવૈનાં પરિદદાતિ અભિત્ત્યૈ, યદ્ધિ મિત્રાયાપરિત્તા ભિદ્યેત પુનઃ કાર્યા સ્યાત્ , વસવસ્ત્વાછૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસેતિ, છન્દોભિશ્ચ વા એષા દેવતાભિશ્ચ ક્રિયતે, છન્દોભિશ્ચૈવૈનાં દેવતાભિશ્ચાછૃણત્તિ, સ્વેનાયતનેનાજક્ષીરેણાછૃણત્તિ , આગ્નેયં વા એતત્ પયો યદજક્ષીરમ્, આગ્નેયમેતત્પાત્રં યદુખા, સ્વેન વા એતત્ પયસા સ્વં પાત્રં આછૃણત્તિ, પરમં વા એતત્ પયો યદજક્ષીરમ્ , પરમં એતત્પાત્રં યદુખા, પરમેણ વા એતત્ પયસા પરમં પાત્રં આછૃણત્તિ ॥
3.1.9 અનુવાકઃ

ષડેતાનિ આધીતયજૂંષિ જુહોતિ, ષડ્ વા ઋતવો , ઋતુભિર્વા એતત્ પૃથિવ્યા વીર્યમુદ્યચ્છતે, નાના જુહોતિ, નાનાવીર્યા હીમે પ્રાણાઃ, પ્રાણાનાં વિધૃત્યૈ, યં કામયેત બધિરઃ સ્યાદિતિ, તસ્ય સકૃત્સર્વાણ્યનુદ્રુત્ય જુહુયાત્ , પ્રાણાનસ્ય સંભિનત્તિ, બધિરો ભવતિ, તસ્માદ્ બધિરો વાચા વદતિ, ન શૃણોતિ, વાચં હ્યસ્યેન્દ્રિયમનુપદ્યતે, પ્રાણા વા એતાનીતરાણિ છન્દાંસિ, વાગ્ અનુષ્ટુબ્ , યદનુષ્ટુભા સપ્તમં જુહોતિ વાચં વા એતત્ પ્રાણેષૂપસંદધાતિ, તસ્માદિયં વાક્ સપ્તમી પ્રાણાનાં , મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષા ઇતિ પ્રવૃણક્તિ , અસુરમાયા વા એષાસીત્ , તાં દેવા એતેન યજુષાવૃઞ્જતા,ઽઽસુરી માયા સ્વધયા કૃતાસીતિ, તન્માયાં એવૈતેન યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે, દ્વાભ્યાં પ્રવૃણક્તિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, પ્રવૃઞ્જ્યાદ્ ભૂતિકામસ્ય, ભવિષ્યદ્વા ઇદં ઉપજીવામો , ભવિષ્યદેવોપૈતિ, શ્વઃશ્વઃ શ્રેયાન્ ભવતિ, જાતં અવદધ્યાદ્ ગતશ્રી, ર્જાતો વા એષ યો ગતશ્રી , ર્જાતેનૈવૈનં જનયતિ, ભ્રષ્ટ્રાદાહરેદ્ યં કામયેતાન્નાદઃ સ્યાદિતિ , એષ વા અગ્નીનામન્નાદો , અન્નકરણં ભ્રષ્ટ્રં, અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે, પ્રદાવાદાહરેદ્ યં કામયેત પ્રસેનેનાસ્ય રાષ્ટ્રં જાયુકં સ્યાદિતિ, પ્રસેનેનાસ્ય રાષ્ટ્રં જાયુકં ભવતિ, યતઃ કુતશ્ચાહૃત્યાવદધ્યાદ્ યં કામયેત , અસ્ય પાપ્મા ભ્રાતૃવ્યો દ્વિતીયો જાયેતેતિ , એતદ્વૈ યજમાનસ્યાયતનં , સ્વે વાવાસ્મા એતદાયતને પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં દ્વિતીયં જનયતિ, દ્ર્વન્નઃ સર્પિરાસુતિરિતિ, ક્રુમુકં ઘૃતાન્વક્તમાદધાતિ , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યત્ ક્રુમુક, સ્તેજો ઘૃતં , પ્રિયયૈવૈનં તન્વા તેજસા ચ સમર્ધયતિ, પરસ્યા અધિ સંવતા, ઇત્યૌદુમ્બરીમ્ , દેવા યત્રોર્જં વ્યભજન્ત તત ઉદુમ્બરા ઉદતિષ્ઠત્ , યદૌદુમ્બરી , ઊર્જં એવાવરુન્દ્ધે, પરમસ્યાઃ પરાવતા, ઇતિ વૈકઙ્કતીમ્, અગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય ભા અપાક્રામત્ , તદ્વિકઙ્કતં પ્રાવિશત્ , યદ્વૈકઙ્કતી, ભા એવાવરુન્દ્ધે, યદગ્ને યાનિ કાનિ ચે, તિ શમીમયીમ્ શાન્ત્યૈ , અગ્નયે વૈ ન કિંચનાપરશુવૃક્ણમસ્વદન્ત, તસ્મૈ વા એતયા સઙ્ગઃ પ્રાયોગિઃ સર્વમસ્વદયત્ , યદગ્ને યાનિ કાનિ ચેતિ, તદગ્નય એવૈતયા સર્વં સ્વદયતિ, સર્વમસ્મૈ સ્વદિતં ભવતિ, રાત્રીઁ રાત્રીમપ્રયાવં ભરન્તા ઇતિ , આશિષં એવાશાસ્તે, નાભા પૃથિવ્યાઃ સમિધાનો અગ્નિમિતિ, પૃતનાજિતં એવૈનં અકર્ , અગ્નિં વૈ સૃષ્ટં રક્ષાંસ્યજિઘાંસન્ , તાનિ વા એતાભિરેવાપાહત, યાઃ સેના અભીત્વરીરિતિ, તદગ્નેરેવૈતાભી રક્ષાંસ્યપહન્તિ , એતા એવ સમિધા આદધ્યાદ્યત્ર રક્ષોભ્યો બિભીયાત્ , રક્ષસામપહત્યૈ , અથો ગ્રાહુકા હ તાં સમાં સ્તેનાન્ ભવન્તિ, તૈલ્વકીમભિચરન્નાદધ્યાત્ , એષ વૈ વનસ્પતીનાં વજ્ર, સ્તાજગ્ઘ પ્રમીયતે, યં દ્વિષ્યાત્ તં તર્હિ મનસા ધ્યાયેત્ , મનો વા આશી , ર્યો વાચ આહુતિમેવૈનં ભૂતં અગ્નયેઽપિદધાતિ, યો અસ્મભ્યમરાતીયાદ્યશ્ચ નો દ્વેષતે જના ઇતિ, તસ્માદગ્નિચિતોઽશ્લીલં ન કીર્તયિતવ્યં , નો અગ્નિવિદઃ, સંશિતં મે બ્રહ્મ સંશિતં વીર્યં બલં ઇતિ, બ્રહ્મણા વા એતત્ ક્ષત્રં સંશ્યતિ, ક્ષત્રેણ બ્રહ્મા,ઽથો બ્રહ્મ ચૈવ ક્ષત્રં ચ સયુજા અકર્, એતદ્વા એષાભ્યનૂક્તા ॥ બ્રહ્મ ક્ષત્રં સયુજા ન વ્યથેતે ઇતિ, બ્રહ્માહ ક્ષત્રં જિન્વતિ ક્ષત્રિયસ્ય ।
ક્ષત્રં બ્રહ્મ જિન્વતિ બ્રાહ્મણસ્ય યત્ સમીચી કૃણુતો વીર્યાણિ ॥
3.1.10 અનુવાકઃ

અગ્નિભ્યઃ ॥ ઇતિ કામાયાલભ્યન્તે, યત્કામો ભવતિ સં હાસ્મૈ સ કામો નમતિ , આપ્રીણન્તિ, યજ્ઞિયાન્ એવૈનાન્ મેધ્યાન્ કુર્વન્તિ, પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજન્તિ અયાતયામત્વાય , એકેન સંસ્થાપયન્તિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય, પુષ્કરા ભવન્તિ સેન્દ્રિયત્વાય, ત્રિષ્ટુભો યાજ્યાનુવાક્યા ભવન્તિ ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , અથૈષોઽગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્વૈશ્વાનરઃ, પ્રિયયૈવૈનં તન્વા સમર્ધયતિ , અથો અયાતયામત્વાયૈવ , અયાતયામા હિ વૈશ્વાનરઃ, શ્વેતં વાયવે નિયુત્વતા આલભેત તેજસ્કામો , વાયુર્વા અગ્નેસ્તેજ, સ્તસ્માદ્વાયુમગ્નિરન્વેતિ, યદ્વાયવે , અગ્નેઃ સતેજસ્ત્વાય, યદ્વાયવ એકધા સ્યાદુન્માદુકો યજમાનઃ સ્યાત્ , યન્ નિયુત્વતે દ્વિતીયત્વાય , અથો ધૃત્યા અનુન્માદાય, સર્વેષાં વા એષ પશૂનાં રૂપાણિ પ્રતિ, યદ્વાયવ એકધા સ્યાદુન્માદુકો યજમાનઃ સ્યાત્ , યદેષ પ્રાજાપત્યો દ્વાદશકપાલો દ્વિતીયત્વાય , અથો ધૃત્યા અનુન્માદાય , અથૈષ આગ્નાવૈષ્ણવ એકાદશકપાલો , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલબ્ધ , અથૈષ આદિત્યો ઘૃતે ચરુ , રાદિત્યા વા ઇત ઉત્તમાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તેભ્ય એવ પ્રોચ્ય સ્વર્ગં લોકં એતિ , આદિત્યા વા અસ્મિંલ્લોક ઋદ્ધા , આદિત્યા અમુષ્મિન્ , પુરોડાશેન વૈ દેવા અસ્મિંલ્લોક આર્ધ્નુવન્ , ચરુણામુષ્મિન્ , અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પુરોડાશેન ઋધ્નોતિ, ચરુણામુષ્મિન્ , અથૈષોઽગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલો , દેવાયતનં વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો , દેવાયતન એવ પ્રતિષ્ઠાપ્યાગ્નિં બિભર્તિ , અથો કામો વૈ વૈશ્વાનરો, યત્કામો ભવતિ સં હાસ્મૈ સ કામો નમતિ ॥
ઇત્ય્ ઉપરિકાણ્ડે જુહૂમગ્રીયઃ પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ ॥