કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.11

વાજપેયઃ
1.11.1 અનુવાકઃ

દેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞં પ્રસુવ યજ્ઞપતિં ભગાય ।
દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં પુનાતુ વાચસ્પતિર્વાચમદ્ય સ્વદાતુ નઃ ॥
વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતરં મહીમદિતિં નામ વચસા કરામહે ।
વિશ્વં હ્યસ્યાં ભુવનં આવિવેશ તસ્યાં દેવઃ સવિતા ધર્મં સાવિષત્ ॥
અપ્સ્વન્તરમૃતમપ્સુ ભેષજમપામ્ ઉત પ્રશસ્તિષુ ।
અશ્વા ભવત વાજિનઃ ॥
વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વા ગન્ધર્વાઃ સપ્તવિંશતિઃ ।
તે અગ્રે અશ્વમયુઞ્જંસ્તે અસ્મિન્ જવં આદધુઃ ॥
અપાં નપાદાશુહેમન્ ય ઊર્મિઃ પ્રતૂર્તિઃ કકુભ્વાન્ વાજસાઃ ।
તેન વાજં સેષં ॥
દેવસ્ય સવિતુઃ પ્રસવે સત્યસવસો વર્ષિષ્ઠં નાકં રુહેયમ્ ॥
દેવસ્ય વયં સવિતુઃ પ્રસવે સત્યસવનસ્ય બૃહસ્પતેર્વાજિનો વાજજિતો વાજં જેષ્મ ॥
1.11.2 અનુવાકઃ

વાજં વાજિનો જયતાધ્વાનં સ્કભ્નુવન્તો યોજના મિમાનાઃ ॥
કાષ્ઠાં ગચ્છત ॥
શં નો ભવન્તુ વાજિનો હવેષુ દેવતાતા મિતદ્રવઃ સ્વર્કાઃ ।
જમ્ભયન્તોઽહિં વૃકં રક્ષાંસિ સનેમ્યસ્મદ્ યુયવન્નમીવાઃ ॥
વાજેવાજેઽવત વાજિનો નો ધનેષુ વિપ્રા અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ ।
અસ્ય મધ્વઃ પિબત માદયધ્વં તૃપ્તા યાત પથિભિર્દેવયાનૈઃ ॥
તે નો અર્વન્તો હવનશ્રુતો હવં વિશ્વે શૃણ્વન્તુ વાજિનો મિતદ્રવઃ ।
સહસ્રસા મેધસાતા સનિષ્યવો મહો યે ધના સમિથષુ જભ્રિરે ॥
એષ સ્ય વાજિ ક્ષિપણિં તુરણ્યતિ ગ્રીવાયાં બદ્ધો અપિપક્ષ આસન્ ।
ક્રતું દધિક્રામનુ સંસનિષ્યદત્ પથાં અઙ્કાંસ્યન્વ્ આપનીફણત્ ॥
ઉત સ્માસ્ય દ્રવતસ્તુરણ્યતઃ પર્ણં ન વેરનુ વાતિ પ્રગર્ધિનઃ ।
શ્યેનસ્યેવ દ્રવતો અઙ્કસં પરિ દધિક્રાવ્ણઃ સહોર્જા તરિત્રતઃ ॥
1.11.3 અનુવાકઃ

આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદા મા દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વશંભૂઃ ।
આ મા ગન્ત પિતરો વિશ્વરૂપા આ મા સોમો અમૃતત્વેન ગમ્યાત્ ॥
ઇન્દ્રાય વાચં વદતે, ન્દ્રાય વાચં સંવદત , ઇન્દ્રં વાજં જાપયત , ઇન્દ્ર વાજં જય, ઇયં વઃ સા સત્યા સંવાગભૂદ્યામ્ ઇન્દ્રેણ સમદધ્વ,મજીજપત વનસ્પતયા , ઇન્દ્રાય વાચં વિમુચ્યધ્વં , વાજિનૌ વાજજિતૌ વાજં જિત્વા બૃહસ્પતેર્ભાગં અવજિઘ્રતં , વાજિનૌ વાજજિતૌ વાજં જિત્વા બૃહસ્પતેર્ભાગે નિમૃજ્યેથાં , સ્વો રોહાવેહિ સ્વો રોહાવેહિ સ્વો રોહાવા , આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતે , પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતે , ચક્ષુર્યજ્ઞેન કલ્પતે , શ્રોત્રં યજ્ઞેન કલ્પતે , મનો યજ્ઞેન કલ્પતે , વાગ્ યજ્ઞેન કલ્પતે , બ્રહ્મા યજ્ઞેન કલ્પતે , પૃષ્ઠં યજ્ઞેન કલ્પતે , સ્વર્યજ્ઞેન કલ્પતે , યજ્ઞો યજ્ઞેન કલ્પતે , વાજાય સ્વાહા , પ્રસવાય સ્વાહા , અપિજાય સ્વાહા , ક્રતવે સ્વાહા , અહર્પતયે સ્વાહા , વાક્પતયે સ્વાહા, વસવે સ્વાહા , સ્વર્મૂર્ધા વૈયશનો વ્યશ્યન્ન્ આન્યો ઽન્યો ભૌવનો , ભુવનસ્ય પતયેઽધિપતયે સ્વાહા , અન્નાય ત્વા , વાજાય ત્વા , વાજજિત્યાયૈ ત્વા , ઇષે ત્વા , ઊર્જે ત્વા , રય્યૈ ત્વા , પોષાય ત્વા , સ્વર્દેવા અગામ , અમૃતા અભૂમ , પ્રજાપતેઃ પ્રજા અભૂમ ॥
1.11.4 અનુવાકઃ

અગ્ને અછા વદેહ નઃ પ્રત્યઙ્ નઃ સુમના ભવ ।
પ્ર નો યચ્છ વિશસ્પતે ધનદા અસિ નસ્ત્વં ॥
પ્ર નો યચ્છત્વર્યમા પ્ર ભગઃ પ્ર બૃહસ્પતિઃ ।
પ્ર દેવાઃ પ્રોત સૂનૃતા પ્ર વાગ્ દેવી દદાતુ નઃ ॥
અર્યમણં બૃહસ્પતિમ્ ઇન્દ્રં દાનાય ચોદય ।
વાચં વિષ્ણું સરસ્વતીં સવિતારં ચ વાજિનં ॥
સોમં રાજાનં વરુણમગ્નિમન્વારભામહે ।
આદિત્યાન્ વિષ્ણું સૂર્યં બ્રહ્માણં ચ બૃહસ્પતિમ્ ॥
ઇન્દ્રવાયૂ સુસંદૃશા સુહવેહ હવામહે ।
યથા નઃ સર્વા ઇજ્જનઃ સંગમે સુમના અસત્ ॥
વાજસ્યેમં પ્રસવઃ સુષુવે ઽગ્રે સોમં રાજાનં ઓષધીષ્વપ્સુ ।
સ વિરાજં પર્યેતુ પ્રજાનન્ પ્રજાં પુષ્ટિં વર્ધયમાનો અસ્મે ॥
વાજસ્યેમાં પ્રસવઃ શિશ્રિયે દિવં સ ઓષધીઃ સમનક્તુ ઘૃતેન ।
તા અસ્મભ્યં મધુમતીર્ભવન્તુ વયં રાષ્ટ્રે જાગૃયામા પુરોહિતાઃ
વાજસ્યેદં પ્રસવ આબભૂવેમા ચ વિશ્વા ભુવનાનિ સર્વતઃ ।
અદિત્સન્તં દાપયતુ પ્રજાનન્ રયિં ચ નઃ સર્વવીરં નિયચ્છતુ ॥
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં સરસ્વત્યા વાચા યન્તુર્ યન્ત્રેણ બૃહસ્પતિં સામ્રાજ્યાયાભિષિઞ્ચામિ , ઇન્દ્રં સામ્રાજ્યાયાભિષિઞ્ચામિ , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , દૃષદં ત્વા નૃષદમાયુષદમિન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ , ઇન્દ્રાય ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , પૃથિવીષદં ત્વાન્તરિક્ષસદં નાકસદમિન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ , ઇન્દ્રાય ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , અપ્સુષદં ત્વા ઘૃતસદં ભૂતસદમિન્દ્રાય જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ , ઇન્દ્રાય ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , ગ્રહ વિશ્વજનીન નિયન્તર્વિપ્રાયામ તે ॥
યાસ્તિસ્રઃ પ્રથમજા દિવ્યઃ કોશઃ સમુક્ષિતઃ ।
તાસાં વિશિશ્નાનામિષં ઊર્જં સમગ્રભમ્ ॥
ઇન્દ્રાય ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ , ઇન્દ્રાય ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ ॥
અપાં રસં ઉદ્વયસં સૂર્યાઞ્ શુક્રં સમાભૃતમ્ ।
અપાં રસસ્ય યો રસસ્તં તે ગૃભ્ણામ્ય્ ઉત્તમમ્ ॥
ઇન્દ્રાય ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિર્ , ઇન્દ્રાય ત્વા ॥
કુવિદઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્યથા દાન્ત્યનુપૂર્વં વિયૂય ।
ઇહેહૈષાં કૃણુત ભોજનાનિ યે બર્હિષા નમ ઉક્તિં ન જગ્મુઃ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસિ , પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ , પ્રજાપતયે ત્વા ॥
અયા વિષ્ઠા , પ્રજાપતયે ત્વા ॥
1.11.5 અનુવાકઃ

દેવા વૈ નાના યજ્ઞાનપશ્યન્ , અથ વા એતં સર્વેઽપશ્યન્ , તસ્મિન્ વા અયતન્ત , તસ્મિન્ન્ આજિમયુ, સ્તં બૃહસ્પતિરુદજયત્ , બૃહસ્પતિર્વૈ દેવાનાં પુરોહિતો , યદ્વૈ પુરોહિતો બ્રાહ્મણં શૃણોતિ , તદ્ રાજ્ઞે, તેનેન્દ્રમયાજયત્ , સ સ્વારાજ્યમગચ્છત્ , સ એષ સ્વારાજ્યો યજ્ઞઃ , સ્વારાજ્યં ગચ્છતિ ય એતેન યજતે , યદ્ બૃહસ્પતિરુદજયત્તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો યજેત , યદિન્દ્રમયાજયંસ્તસ્માદ્ રાજન્યો , દેવા વૈ નાના યજ્ઞાનાહરન્ , ઇમં અહમિમં ત્વં ઇતિ , અથ વા એતં પ્રજાપતિર્ આહરત્ , તસ્મિન્ વા અપિત્વમૈચ્છન્ત , તેભ્યશ્છન્દાંસ્યુજ્જિતીઃ પ્રાયચ્છત્ , અથ વા એતેન પ્રજાપતિરયજત , સ સ્વારાજ્યમગચ્છત્ , સ એષ સ્વારજ્યો યજ્ઞઃ , સ્વારાજ્યં ગચ્છતિ ય એતેન યજતે , અન્નં વૈ વાજ, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાનન્નમત્તિ વાજયતિ હ વા એનં અન્નમદ્યમાનં , સોમો વૈ વાજપેય, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાન્ ત્સોમં પિબતિ વાજં હ ગચ્છતિ , યાવન્તો હિ દેવાઃ સોમમપિબંસ્તે વાજમગચ્છન્ , તસ્માત્સર્વઃ સોમં પિપાસતિ, વાજં હ ગચ્છતિ , વાગ્ ઘિ વાજસ્ય પ્રસવઃ , સા વૈ વાક્ સૃષ્ટા ચતુર્ધા વ્યભવત્ , એષુ લોકેષુ ત્રીણિ તુરીયાણિ , પશુષુ તુરીયમ્ , યા પૃથિવ્યાં સાગ્નૌ સા રથન્તરે , યાન્તરિક્ષે સા વાતે સા વામદેવ્યે, યા દિવિ સા બૃહતિ સા સ્તનયિત્નૌ , અથ પશુષુ , તતો યા વાગત્યરિચ્યત તાં બ્રાહ્મણે નિ અદધુ, સ્તસ્માદ્ બ્રાહ્મણ ઉભયીં વાચં વદતિ યશ્ચ વેદ યશ્ચ ન , યા બૃહદ્રથન્તરયોર્યજ્ઞાદેનં તયાગચ્છતિ , યા પશુષુ તય ઋતેયજ્ઞં , તદ્ય એવં વેદાહ વા એનં અપ્રતિક્શાતં ગચ્છતિ , યાવતી વાક્ તાં હિ વેદ , વાચા હિ દીયતે, વાચા પ્રદીયતે, યો ગાથાનારાશઁસીભ્યાં સનોતિ ન તસ્ય પ્રતિગૃહ્ય, મનૃતેન હિ સ તત્સનોતિ, ન મત્તસ્ય, યદા હિ તસ્ય મદો વ્યેત્યથ તં તત્તપતિ ॥
1.11.6 અનુવાકઃ

સપ્તદશ વા એતે દ્વયા ગ્રહાઃ પ્રાજાપત્યાઃ , સપ્તદશઃ પુરુષઃ પ્રાજાપત્ય, શ્ચત્વાર્યઙ્ગાનિ શિરોગ્રીવમાત્મા, વાક્ સપ્તમી, દશ પ્રાણા , અઙ્ગેઽઙ્ગે વૈ પુરુષસ્ય પાપ્મોપશ્લિષ્ટો , યદ્વ્યતિષજન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ , અઙ્ગાદઙ્ગાદ્ એવૈનં પાપ્મનો મુઞ્ચતિ , શ્રીર્વૈ સોમઃ , પાપ્મા સુરોપયામા , આગતે કાલે પ્રાઞ્ચઃ સોમૈરુત્ક્રામન્તિ, પ્રત્યઞ્ચઃ સુરોપયામૈઃ , પાપ્મનૈવૈનં વિપુનન્તિ , તસ્માદાહુ, ર્વાજપેયયાજ્યેવ પૂત ઇતિ, પાપ્મના હ્યેનં વિપુનન્તિ, દેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞં, પ્રસુવ યજ્ઞપતિં ભગાયેતિ, પરુષિ પરુષિ જુહોતિ , ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ , કો હ તદ્ વેદ યદેતસ્ય ક્રિયતે યન્ ન , સર્વત્વાયૈવ પ્રસવાય , વાજસ્ય નુ પ્રસવે માતરં મહીમિ, તિ રથં ઉપાવહરતિ , ઇયં વા અદિતિર , નયૈવૈનં પ્રસૂતં સવિત્રા ચોપાવહરતિ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , અપ્સ્વન્તરમૃતમપ્સુ ભેષજં ઇત્યશ્વાન્ ત્સ્નપયન્તિ , અપ્સુજા વા અશ્વા , સ્વાદેવૈનાન્યોનેર્જનયન્તિ , વાયુર્વા ત્વા મનુર્વા ત્વેતિ યુનક્તિ, ન વા એતન્મનુષ્યા યોક્તુમર્હન્તિ , દેવતાભિરેવૈનાન્ યુનક્તિ , અપાં નપાદાશુહેમ, ન્નિતિ રરાટાનિ પ્રતિમાર્ષ્ટિ , પૂર્વમેવ યજુરુદિતમનુ વદતિ, દુન્દુભીન્ નિહ્રાદયન્તિ , વાગ્ વા એષૈકારણ્યં પ્રાવિશત્ , તામેવોજ્જયતિ , અથો યા વનસ્પતિષુ વાક્ તામેવાવરુન્ધેગ્ , સપ્તદશઃ સર્વો ભવતિ , પ્રજાપતિર્વૈ સપ્તદશઃ , પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ , ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ , સંવત્સરાદ્વા અધ્ય્ ઉત્સન્નયજ્ઞોઽવરુધ્યતે , સંવત્સરાદેવૈનં અધ્યાપ્ત્વાવરુન્ધેત્ ॥
1.11.7 અનુવાકઃ

દેવસ્ય સવિતુઃ પ્રસવે સત્યસવસો વર્ષિષ્ઠં નાકં રુહેયમિતિ બ્રહ્મા રથચક્રં સર્પતિ , સવિતૃપ્રસૂત એવ વજ્રં સર્પતિ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , અથો પ્રજાપતિર્વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞસ્ય , પ્રજાપતિરેવૈનં વજ્રાદધિ પ્રસુવતિ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , સામ ગાયતે , સત્યં વૈ સામ , સત્યેનૈવોજ્જયતિ , ઉજ્જિતિર્વાજયતિ , અન્નં વૈ વાજો , અન્નાદ્યસ્યોજ્જિત્યૈ , દેવસ્ય વયં સવિતુઃ પ્રસવે સત્યસવનસ્ય બૃહસ્પતેર્વાજિનો વાજજિતો વાજં જેષ્મેતિ રથમભ્યાતિષ્ઠતિ , સવિતૄપ્રસૂત એવ રથમભ્યાતિષ્ઠતિ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , વાજિનાં ઋચોઽન્વાહ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , આજિં ધાવન્તિ વાજસ્યોજ્જિત્યૈ , અનુદિષ્ટૈ રથૈર્ ધાવન્તિ , દક્ષિણયૈવ સ્વર્ગં લોકં એતિ, યદનુદિષ્ટૈ રથૈર્ ધાવન્તિ દક્ષિણયા વા એતદ્યજમાનઃ સહ સ્વર્ગં લોકં એતિ , અથૈષ નૈવારઃ સપ્તદશશરાવો , દેવા ઓષધીષુ પક્વાસ્વાજિમયુ, સ્તા બૃહસ્પતિરુદજયત્ , સ એતાન્ નિવારાન્ ન્યવૃણીત , તન્ નિવારાણાં નિવારત્વં , બૃહસ્પતિર્વૈ તા ઉદજયત્ , તં એવ ભાગિનં કરોતિ અહિંસાયૈ, તમધશ્ચાત્વાલં હરન્તિ , ઇહ વા અસા આદિત્ય આસીત્ , તં ઇતોઽધ્યમું લોકમહરન્ તદ્યતોઽધ્યમું લોકમહરન્ યચ્ ચાત્વાલેઽવદધતિ યજમાનં એવ સ્વર્ગં લોકં હરન્તિ , આ મા વાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદિ, તિ રથેષુ પુનરાસૃતેષુ જુહોતિ, યમેવ વાજમુદજૈષુસ્તમાત્મન્ ધત્તે , અજીજપત વનસ્પતયા , ઇન્દ્રાય વાચં વિમુચ્યધ્વમિ, તિ રથવિમોચનીયં જુહોતિ , યજુષૈવ યુજ્યન્તે, યજુષા વિમુચ્યન્તે, વાજિનૌ વાજજિતૌ વાજં જિત્વા બૃહસ્પતેર્ભાગં અવજિઘ્રતમિ, તિ ભાગિના એવૈના અક, ર્વાજિનૌ વાજજિતૌ વાજં જિત્વા બૃહસ્પતેર્ભાગે નિમૃજ્યેથામિ, તિ સર્વાન્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ , અર્ધવશાં ચ સુરોપયામાંશ્ચ હરન્તિ ય આજિં ધાવન્તિ , તેભ્યો યમેવ વાજમુદજૈષુસ્તં પરિક્રીણીતે, મધુષ્ઠાલં બ્રહ્મણે , બ્રહ્મણ એવ તેન પરિક્રીણીતે , કકુભો રાજપુત્રઃ પ્રાશ્નાતિ , વીર્યં વૈ કકુપ્ , વીર્યમેવાત્મન્ ધત્તે ॥
1.11.8 અનુવાકઃ

સ્વો રોહાવેહિ, સ્વો રોહાવેહિ, સ્વો રોહાવેતિ , સ્વર્વા એતદ્ રોક્ષ્યન્ પત્ન્યા સંવદતે , અથો અન્વારંભો વા એષ યજ્ઞસ્ય , પત્ન્યા સહ સ્વર્ગે લોકે ભવતો , આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતે, પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતા, ઇતિ એતાવાન્ વૈ પુરુષો , યાવાન્ એવ પુરુષસ્તમાપ્નોતિ , સ સર્વો ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકં એતિ, દર્ભમયં વાસો ભવતિ પવિત્રત્વાય , ગૌધૂમં ચષાલં , પ્રાજાપત્યા વૈ ગોધૂમા, અર્ધં પ્રત્યાસામોષધીનાં સહૈવાન્નાદ્યેનામું લોકં એતિ , વાજાય સ્વાહા પ્રસવાય સ્વાહેતિ , ત્રયોદશ વા એતા આહુતય, સ્ત્રયોદશ માસાઃ સંવત્સરઃ , સંવત્સરં વાવાસ્મા એતદુપદધાતિ સ્વર્ગે લોકે , તસ્મિન્ન્ એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અન્નાય ત્વા, વાજાય ત્વા, વાજજિત્યાયૈ ત્વે,ત્યૂષપુટૈરર્પયન્તિ , પ્રાજાપત્યા વા ઊષાઃ, શ્વઃ શ્વો ભૂયાંસો ભવન્તિ , અન્નાદ્યેનૈવૈનં અર્પયન્તિ , એતિ વા એષોઽસ્માલ્લોકાદ્ યોઽમું લોકં એતિ , યદ્ ઊષપુટૈરર્પયન્તિ તેનાસ્માલ્લોકાન્ નૈતિ , તેનાસ્મિંલ્લોકે ધૃતો , હિરણ્યમભ્યવરોહતિ , તેજો વૈ હિરણ્યમ્ , તેજસ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , બસ્તાજિનં અભ્યવરોહતિ , પશવો વૈ બસ્તાજિનં , પશુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અન્નસ્યાન્નસ્ય જુહોતિ વાજપ્રસવ્યાભિ , રન્નં વૈ વાજો , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , ઉભયં ગ્રામ્યં ચારણ્યં ચ જુહોતિ , ઉભયસ્યાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈ , ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ , ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર , ઊર્જોઽવરુદ્યૈદ્ , સપ્તભિર્જુહોતિ , સપ્ત વૈ છન્દાંસિ , છન્દોભિરેવાસ્મા અન્નાદ્યમવરુન્ધેવર , અથ વાગ્ વૈ છન્દાંસિ વાચૈવાસ્મા અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ ॥
1.11.9 અનુવાકઃ

અથૈતેઽતિગ્રાહ્યા , યદેવાદઃ પરમન્નાદ્યમનવરુદ્ધં તસ્યૈતેઽવરુદ્યૈ એ ગૃહ્યન્તે , અથૈતે પશવા આલભ્યન્તે યજ્ઞક્રતૂનામવરુદ્યૈન્ , યદાગ્નેયો અગ્નિષ્ટોમં તેનાવરુન્ધેઅન, યદૈન્દ્રાગ્ન ઉક્થ્યં તેન , યદૈન્દ્રો વૃષ્ણિઃ ષોડશિનં તેન , યત્ સારસ્વતી મેષી યદેવાદઃ સપ્તદશં સ્તોત્રમનાપ્તમનવરુદ્ધં તદેવૈતયાપ્નોતિ તદવરુન્ધેતે , અથૈષા વશા , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત , નેમે દેવા આસન્ નેમેઽસુરા, સ્તે દેવા એતાં વશામપશ્યન્ , તયા લોકં દ્વિતીયમવૃઞ્જતાસુરલોકં , યસ્યાવદ્યતિ સ દેવલોકો, યસ્ય નાવદ્યતિ સોઽસુરલોક, સ્તં લોકં એવૈતયા દ્વિતીયં યજમાનો વૃઙ્ક્તે ભ્રાતૃવ્યલોકં એવ, સારસ્વત્યન્યેષામુત્તમા ભવતિ, સારસ્વત્યન્યેષાં પ્રથમા , વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચા યજ્ઞઃ સંતતો , વાચૈવ યજ્ઞં સંતનોતિ , યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય વિદ્વાન્ ન કરોતિ યચ્ ચાવિદ્વાનન્તરેતિ તચ્છિદ્રમ્ , તદ્વાચૈવ સરસ્વત્યા કલ્પયતિ , અનિરુક્તઃ પ્રાતઃસવઃ , પ્રજાપતિમેવ તેનાપ્નોતિ , વિયોનિર્વૈ વાજપેયઃ પ્રાજાપત્યઃ, સ નિરુક્તસામા , યદનિરુક્તઃ પ્રાતઃસવો તેન સયોનિ રથન્તરં સામ ભવતિ આશીયા, ઉજ્જિત્યૈ , અથો ઇયં વૈ રથન્તરમ્ , અસ્યાં એવ સૂયતે , વાજવતીર્માધ્યંદિને પવમાને ભવન્તિ , અન્નં વૈ વાજો , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈર્ , ચિત્રવતીરાર્ભવે પવમાને ભવન્તિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , શિપિવિષ્ટવતીષુ સ્તુવતે , એષા વૈ પ્રજાપતેઃ પશુષ્ઠાસ્તનૂર્યઞ્ શિપિવિષ્ટં , તસ્માઞ્ શિપિવિષ્ટવતીષુ સ્તુવત , આષ્ટ્રાદંષ્ટ્રમ્ ઉત્તમં ઉક્થાનાં ભવતિ , ઉત્તરે એવ સ્તોત્રે અભિસંતનોતિ , યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતેઽમું તં લોકમભ્યતિરિચ્યતે , બૃહત્ ત્વેવામું લોકમાપ્તુમર્હતિ , ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં બૃહદ્ , યદ્ બૃહતા સ્તુવતે , ઇન્દ્રિયે વા એતદ્વીર્યે તતો યજ્ઞસ્ય યજમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
1.11.10 અનુવાકઃ

અગ્નિરેકાક્ષરાં ઉદજયદ, શ્વિનૌ દ્વ્યક્ષરાં વિષ્ણુસ્ત્ર્યક્ષરાં , સોમશ્ચતુરક્ષરાં, સવિતા પઞ્ચાક્ષરાં, પૂષા ષડક્ષરાં, મરુતઃ સપ્તાક્ષરાં, બૃહસ્પતિરષ્ટાક્ષરાં, મિત્રો નવાક્ષરાં, વરુણો દશાક્ષરા, મિન્દ્રા એકાદશાક્ષરાં, વિશ્વે દેવા દ્વાદશાક્ષરાં, વસવો ત્રયોદશાક્ષરાં, રુદ્રાશ્ચતુર્દશાક્ષરા, માદિત્યાઃ પઞ્ચદશાક્ષરામદિતિઃ ષોડશાક્ષરાં, પ્રજાપતિઃ સપ્તદશો , અગ્નિરેકાક્ષરયા વાચં ઉદજયદશ્વિનૌ દ્વ્યક્ષરયા પ્રાણાપાના ઉદજયતાં, વિષ્ણુસ્ત્ર્યક્ષરયા ત્રીણિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્, સોમશ્ચતુરક્ષરયા ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉદજયત્સવિતા પઞ્ચાક્ષરયા પઞ્ચ દિશા ઉદજયત્, પૂષા ષડક્ષરયા ષડ્ ઋતૂન્ ઉદજય, ન્મરુતઃ સપ્તાક્ષરયા સપ્તપદાં શક્વરીમ્ ઉદજયન્ , બૃહસ્પતિરષ્ટાક્ષરયાષ્ટૌ દિશા ઉદજય, ચ્ચતસ્રો દિશશ્ચતસ્રોઽકુશલીર્ મિત્રો નવાક્ષરયા નવ પ્રાણાન્ ઉદજયદ્, વરુણો દશાક્ષરયા વિરાજં ઉદજય, દિન્દ્રા એકાદશાક્ષરયા ત્રિષ્ટુભમ્ ઉદજયદ્વિશ્વે દેવા દ્વાદશાક્ષરયા જગતીમ્ ઉદજયન્વસવસ્ત્રયોદશાક્ષરયા ત્રયોદશં માસં ઉદજયન્, રુદ્રાશ્ચતુર્દશાક્ષરયા ચતુર્દશં માસં ઉદજયન્નાદિત્યાઃ પઞ્ચદશાક્ષરયા પઞ્ચદશં માસં ઉદજયન્નદિતિઃ ષોડશાક્ષરયા ષોડશં માસં ઉદજયત્, પ્રજાપતિઃ સપ્તદશો , અગ્નિરેકાક્ષરયોદજયન્મામ્ ઇમાં પૃથિવી, મશ્વિનૌ દ્વ્યક્ષરયા પ્રમામન્તરિક્ષં, વિષ્ણુસ્ર્ત્ર્યક્ષરયા પ્રતિમાં સ્વર્ગં લોકં, સોમશ્ચતુરક્ષરયાશ્રીવીર્નક્ષત્રાણિ, સવિતા પઞ્ચાક્ષરયાક્ષરપઙ્ક્તિમ્ ઉદજયદ્, યા હ્યક્ષરપઙ્ક્તિઃ સા પઙ્ક્તિ, શ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્યાઃ પઞ્ચ પઞ્ચાક્ષરાણિ, પૂષા ષડક્ષરયા ગાયત્રીમ્ ઉદજયચ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્યાઃ ષટ્ ષડક્ષરાણિ, મરુતઃ સપ્તાક્ષરયોષ્ણિહં ઉદજયંશ્ ચતુર્ધા હ્યેતસ્યાઃ સપ્ત સપ્તાક્ષરાણિ, બૃહસ્પતિરષ્ટાક્ષરયાનુષ્ટુભમ્ ઉદજયચ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્યા અષ્ટા અષ્ટા અક્ષરાણિ મિત્રો નવાક્ષરયા બૃહતીમ્ ઉદજયચ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્યા નવ નવાક્ષરાણિ, વરુણો દશાક્ષરયા વિરાજં ઉદજયચ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્યા દશ દશાક્ષરાણી, ન્દ્રા એકાદશાક્ષરયા ત્રૈષ્ટુભમ્ ઉદજયચ્ચતુર્ધા હ્યેતસ્ય એકાદશૈકાદશાક્ષરાણિ, વિશ્વે દેવા દ્વાદશાક્ષરયા જગતીમ્ ઉદજયંશ્, ચતુર્ધા હ્યેતસ્યા દ્વાદશ દ્વાદશાક્ષરાણિ, વસવો ત્રયોદશાક્ષરયા ત્રયોદશં માસં ઉદજયન્, રુદ્રાશ્ચતુર્દશાક્ષરયા ચતુર્દશં માસં ઉદજયન્નાદિત્યાઃ પઞ્ચદશાક્ષરયા પઞ્ચદશં માસં ઉદજય, ન્નદિતિઃ ષોડશાક્ષરયા ષોડશં માસં ઉદજયત્ , પ્રજાપતિઃ સપ્તદશો , અગ્નયા એકાક્ષરયા છન્દસે સ્વાહાશ્વિભ્યાં દ્વ્યક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, વિષ્ણવે ત્ર્યક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, સોમાય ચતુરક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, સવિત્રે પઞ્ચાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, પૂષ્ણે ષડક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, મરુદ્ભ્યઃ સપ્તાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, બૃહસ્પતયેઽષ્ટાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, મિત્રાય નવાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, વરુણાય દશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહે, ન્દ્રાયૈકાદશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો દ્વાદશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, વસુભ્યો ત્રયોદશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા, રુદ્રેભ્યશ્ચતુર્દશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા,ઽદિત્યેભ્યઃ પઞ્ચદશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા ઽદિત્યૈ ષોડશાક્ષરાય છન્દસે સ્વાહા પ્રજાપતિઃ સપ્તદશઃ ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડે વાજપેયાભિધાન એકાદશઃ પ્રપાઠકઃ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડં સમાપ્તમ્॥