māheśvaratantram · Chapter 1

----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC

Catalog number: m

Uniform title: māheśvaratantra
Main title: śriimāheśvaratantra
Description:
Notes:
Copied from Chowkhamba series 469, 470, 471 .
Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyckzowski.
Revision 0: Sept. 18,

Publisher : Chowkhamba
Publication year :

Publication city : Benares
Publication country : India
----
śrīmāheśvaratantram
atha prathamaṃ paṭalam
śrīpārvatyuvāca
devadeva mahādeva karuṇārṇava śaṅkara /
hara śambho śiva mṛḍ paśunātha namo'stu te // १-१-

namaste sarvadevānāṃ daivatāya parātmane /
pinākine namastubhyaṃ gaṅgādhara namo'stu te // १-

bhūtibhūṣitadehāya bhaktānāmabhayaṅkara /
karpūraviśadābhāya trinetrāya namo'stute // १-

namaścandrakalādhārin nīlakaṇṭha maheśvara /
mahābhujaṅgamābaddhajaṭājūṭa śivaprada // १-

akiñcanāya śuddhāya hyaṇimādyaṣṭasiddhaye /
saṃsāravāridhitaraṇe plavabhūtapadāmbuja // १-

yogīśvarāya yogāya yogināṃ pataye namaḥ /
yogihṛtpadmamārtaṇḍa yogānandamayāya te // १-

sṛṣṭyarthaṃ brahmarūpo'si pālanārthaṃ svayaṃ hariḥ /
rudro'syantāya deveśa namastritayarūpiṇe // १-

namo vedāntavedyāya nityānandamayāya te /
nirañjanāya śuddhāya saccidānandacetase // १-

nirmalāya nirāśāya nirīśāyākhilātmane /
aṇoraṇīyase tubhyaṃ mahato'pi mahīyase // १-

dikkālādyanavacchinnanityacinmātramūrttaye /
namaste sarvalokaikapālakāyārttināśine // १-

brahmā tvaṃ harirudro'si havyavāṭ hutamityuta /
mantrarttvik devatā cāsi yajñastvaṃ tatphalātmakaḥ // १-

dayāṃ kuru mahādeva prasīda parameśvara /
tvayi prasanne lokānāṃ phalante kāmapādapāḥ // १-

tvayāhaṃ dīnanāthena śarīrārddhe nirūpitā /
kṛtakṛtyā'smi tenāhaṃ kimanyadavaśeṣitam // १-

tasmātsaṃpraṣṭumicchāmi rahasyaṃ kiñciduttamam /
yadyahaṃ te priyatamā brūhi nātha ! tadākhilam // १-

tvayā proktāni tantrāṇi catuḥṣaṣṭimitāni bhoḥ /
na teṣu tatvavijñānaṃ prakaṭīkṛtamīśvara // १-

tatprakāśaya deveśa pravaktuṃ yadi manyase // १-

śiva uvāca
naitajjñānaṃ varārohe vaktuṃ yogyaṃ varānane /
rājyaṃ deyaṃ śiro deyaṃ deyaṃ sarvasvamapyuta /
na deyaṃ brahmavijñānaṃ satyaṃ satyaṃ śucismite // १-

brahmahatyāsahasrāṇi kṛtvā yatpāpamāpnuyāt /
tatpāpaṃ labhate devi paramārthaprakāśanāt // १-

bālahatyāsahasrāṇi strīhatyāyutameva ca /
gavāṃ lakṣavadhātpāpaṃ tathā viśvāsaghātataḥ // १-

mitradrohādgurudrohātsādhudrohācca yadbhavet /
tatpāpaṃ labhate devi paramārthaprakāśanāt // १-

tasmāttu gopayedvidvān jananījāragarbhavat /
bhaktāsi tvaṃ priyatamā tasmātte'haṃ vadāmi bhoḥ // १-

jñānaṃ tattu vijānīyāt yenātmā bhāsate sphuṭaḥ /
ajñānenāvṛto nityaṃ moharūpeṇa nityadā // १-

tāvatsaṃsārabhāvaḥ syādyāvadajñānamullaset /
tāvanmoho bhramastāvattāvadeva bhayaṃ bhavet // १-

ahaṃ mametyasadbhāvo vismṛtirduḥkhadarśanam /
nānādharmānurāgaśca karmaṇāṃ ca phalaiṣaṇā // १-

bandhamokṣavibhāgaśca jaḍadehādyahaṃkṛtiḥ /
tāvadīśvarabhāvaḥ syātpāṣāṇapratimādiṣu // १-

jalādau tīrthabhāvaśca yāvadajñānamullaset /
udite tu parijñāne nā'yaṃ loko na kalpanā // १-

na tvaṃ nāhaṃ na vai kiñcinnivṛtte mohavibhrame /
svayamevātmanātmānamātmanyātmābhipadyate // १-

tadā sukhasamudrasya svarūpanirato bhavet /
layaścātyantiko devi kadācidvā bhaviṣyati // १-

tadevātmākṣaraḥ sākṣādeka evāvaśiṣyate /
sa śivo viṣṇurevendraḥ sa evāmaradānavāḥ // १-

sa eva yakṣarakṣāṃsi siddhacāraṇakinnarāḥ /
sanakādyāśca munayo brahmaputrāśca mānasāḥ // १-

paśavaḥ pakṣiṇaścaiva parvatāstṛṇavīrudhaḥ /
sa evedaṃ jagatsarvaṃ sthūlasūkṣmamayaṃ ca yat // १-

ajñānādrajataṃ bhāti śuktikāyāṃ yathā priye /
jñānāttadrajataṃ devi tasyāmeva vilīyate // १-

tathākṣare pare brahmaṇyābhāti sakalaṃ jagat /
mohane kenaciddevi mohanāśe tu śāṅkari // १-

avaśiṣyate paraṃ brahma sākṣādakṣaramavyayam /
na tvaṃ nāhaṃ tadā viṣṇurlakṣmīrbrahmāsarasvatī // १-

neśvaro na śivaścāpi yathāpūrvaṃ bhaviṣyati /
mṛdudbhavāni kāryāṇi mṛccheśāṇi yathāpriye // १-

tathaivākhilaloko'yaṃ brahmabhūto bhaviṣyati /
yathā vāyuvaśāddevi samudre taralormaya /
prādurbhavanti deveśi tasmin śānte tu pūrvavat // १-

tathā vismāritajñānānmohādbhrāntaṃ carācaram /
caturviṃśatitattvotthaṃ satyamityeva rūpitam // १-

tatra jātā ime lokāścaturdaśa maheśvari /
adhaḥ sapta tathā cordhvamevaṃ saṃkhyāścaturdaśa // १-

atalaṃ vitalaṃ caivaṃ sutalaṃ ca talātalam /
rasātalaṃ ca pātālaṃ bhūrbhuvaḥ svastathopari // १-

maharjanastapa iti satyaṃ vaikuṇṭha ityapi /
śivaloko devalokastathā'vāntargatā api // १-

mohaśāntau bhaviṣyanti sarve brahmamayā ime /
yāvatsarpamayī bhrāntī rajjau tāvadbhayaṃ priye // १-

rajjuttvena tu vijñātā bhayaṃ nodvahate punaḥ /
aprapañce prapañco'yaṃ mohādunmīlati sphuṭaḥ // १-

tāvadbhayaprado'jñānaṃ yāvanmohaṃ na vindate /
dvidhā tridhā pañcadhā ca caturviṃśatidhā punaḥ // १-

ekadhā ca punastredhā bahudhā ca punaḥ svayam /
vistīrṇaḥ sa tu moho'yaṃ āvṛtya parameśvaram // १-

kālamāyāṃśayogena brahmāṇḍamasṛjatprabhuḥ /
koṭibrahmāṇḍalakṣāṇāṃ sa nirmātākṣaro vibhuḥ // १-

na tasyecchā na karttavyā nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ /
tathāpi bālavat krīḍan koṭibrahmāṇḍasaṃhatīḥ // १-

sṛjate saṃharatyeṣaḥ kaṭākṣākṣepamātrataḥ /
cinmātraḥ paramaḥ śuddhaḥ kūṭasthaḥ puruṣaḥ paraḥ // १-

virāṭ tasya vapuḥ sthūlaṃ pañcadhā tu samudbhavam /
pātālaṃ pādamūle'sya pārṣṇideśe rasātalam // १-

gulphe mahātalaṃ tasya jaṅghayośca talātalam /
jaṅghayopari sutalaṃ vitalaṃ kaṭyuttaraṃ priye // १-

kaṭimadhye'talamasti martyalokodare tathā /
pārśvadeśebhuvarlokastadūrdhvaṃ ca svarādayaḥ // १-

jyotīṃṣyasyoraḥsthale ca grīvāyāṃ ca mahastathā // १-

vadane janaloko'sya tapoloko lalāṭake /
satyaloko brahmarandhre bāhvorindrādayaḥ surāḥ // १-

diśaḥ karṇapradeśasya śabdastacchrotramadhyagaḥ /
nāsayorasya nāsatyau mukhe vahniḥ samāśritaḥ // १-

sūryo'sya cakṣuṣi gataḥ pakṣmaṇi hyahanīśituḥ /
daṃṣṭrāyāṃ yamastasya hāsye māyā maheśvari // १-

uttaroṣṭhe sthitā lajjā lobhaḥ syādadharoṣṭhake /
stanayorasya vai dharmaḥ pṛṣṭhe'dharmaḥ samāśritaḥ // १-

kukṣiṣvasya samudrā vai parvatā hyasthisandhiṣu /
āpagā nāḍideśasthā vṛkṣā romapathi sthitāḥ // १-

meghāḥ keśeṣu hṛdaye candramāḥ parikīrtitaḥ /
idaṃ sthūlaśarīraṃ tu brahmaṇaḥ paramātmanaḥ // १-

iyattayā'paricchedyamantapāravivarjitam /
liṅgaṃ nārāyaṇastasya hyakṣarasya cidātmanaḥ // १-

hiraṇyagarbhaṃ jagadīśitāraṃ nārāyaṇaṃ yaṃ pravadanti santaḥ /
sarvasya dhātāramanantamādyaṃ pradhānapuṃsorapi hetumīśam // १-

taṃ sarvakālāvayavaṃ purāṇaṃ parātparaṃ yogibhirīḍyapādam /
brahmeśaviṣṇupramukhaikahetuṃ yataḥ pravṛtto nigamasya panthāḥ // १-

taṃ devadevaṃ jagatāṃ śaraṇyaṃ nārāyaṇaṃ yasya vadanti liṅgam /
yāvanna liṅgaṃ pralayaṃ prayāti sthūlaṃ vapuścāpi na śāntimeti // १-

tataḥ paraṃ kāraṇameva tasya vapuḥ parasyātmana eva mohaḥ /
yāvadvimohaḥ praśanaṃ na yāti na liṅgamutsīdati kāryabaddham // १-

na kāraṇaṃ tāvadupaiti śāntiṃ carācarasyāpi ca bījabhūtam /
yāvanmahākāraṇamambike tat na śāntimāyāti ca bījabījam // १-

guhyād guhyataraṃ śāstramidamuktaṃ tavānaghe /
na kasyāpyagrato vācyaṃ satyaṃ satyaṃ priyaṃvade // १-

na padmāyai hariḥ prāha prārthito'pi punaḥ punaḥ /
tanmayātra tava snehātprakaṭīkṛtamuccakaiḥ // १-

na guhyāyāpi putrāya gaṇarājāya nandine /
sugopitamidaṃ bhadre tava snehādudīritam // १-

tasmādgopyataraṃ bhadre varāṅgamiva sarvataḥ /
itīdaṃ te samākhyātaṃ kimanyatpraṣṭumicchasi // १-

iti śrīnāradapañcarātre māheśvaratantre jñānakhaṇḍe śivapārvatīsaṃvāde prathamaṃ paṭalam // १-

atha dvitīyaṃ paṭalam
śrīpārvatyuvāca
bhagavan deva deveśa lokanātha jagatprabho /
dhanyāsmyanugṛhītāsmi sakalaṃ jīvitaṃ mama // २-

vākyapīyūṣavarṣeṇa śītalīkṛtamānasā /
na jānāmi paraṃ śreyastatvajñānakathādṛte // २-

kimāyuṣā ca dīrgheṇa pāṣāṇasyeva durmateḥ /
kṣaṇaṃ vai yasya no lagnaṃ ceto vā tattvacintane // २-

yajñadānatapastīrthavratāni niyamā yamāḥ /
na tulāmabhigacchanti svātmatatvaikacintayā // २-

ātmatatvaikaśuddhyarthā (rthaṃ) yajñādīnāmanuṣṭhitiḥ /
śuddhe manasi tatvasya sphuraṇa bhavati priya // २-

tadeva yadi vā labdhamanāyāsena kutracit /
daivādvā gurutoṣādvā sādhanairvāpi śaṅkara // २-

kinnu tasyāvaśiṣṭaṃ vā sādhanaṃ svātmadaṃ param /
tasmānmahattaramidaṃ sarvatastatvacintanam // २-

śrutaṃ mayā maheśāna punarbrūṃhi yathātatham /
praṣṭavyaṃ bahudhā bhāti tathāpyekaṃ vadeśvara // २-

kramayogena taccāpi punaḥ pṛcche kṛpānidhe /
padmāyai hariṇā noktaṃ yadrahasyaṃ mahādbhutam /
tadatra saṃśayo jāto tadbhavān chettumarhati // २-

yā lakṣmīḥ paramā śaktiḥ nityaṃ tatsahacāriṇī /
tatprāṇavallabhā sādhvī kiṃ tayā pṛṣṭhamuttamam // २-

kiṃ rahasyaṃ kimadhyātmyaṃ yannoktaṃ hariṇā svayam /
tadatra brūhi bhagavan pravaktuṃ yadi manyase // २-

na me tvattaḥ paraṃ kiñcit prāṇādapyadhiko bhavān /
tathāpyahaṃ tavaivāsmi yanmerddhaṃ vapurāhitam // २-

na tvayā tadrahaḥ kāryaṃ tena guptamiti prabho /
ityuktvā śivapādābjapraṇatābhūtpunaḥ punaḥ // २-

śiva uvāca
aho dhanyāsi dhanyāsi dhanyāsi bhuvanatraye /
na tvayā sadṛśīṃ paśyetpreyasīṃ prāṇavallabhām // २-

tvadvāgamṛtatṛpto'haṃ prajalpāmi śṛṇuṣva tat /
ekadā khalu vaikuṇṭhe viṣṇurekāntasaṃsthitaḥ // २-

sanniyamyendriyagaṇaṃ manasā buddhisārathiḥ /
kiñciddadhyau mahātejāḥ pramodabharanirvṛtaḥ // २-

galadvāṣpāmbupūrṇākṣaḥ pulakāṅkitavigrahaḥ /
stimitoda ivāmbhodhiḥ smṛtvā līlārasāmbudhim // २-

prāṇendriyamanaśceṣṭā nimagnā dhyānavartmani /
antaḥpramodabharito bahiḥ samvedanākṣamaḥ // २-

kevalena śarīreṇa sthita ityadbhutaṃ ca yat /
krīḍantī sakhibhiḥ sārddhaṃ tatrābhūdbhārgavī hi sā // २-

dhyānavartmani saṃlīnaprāṇendriyamanomatim /
pradhvastabāhyavijñānaṃ dṛṣṭvā vismitamānasā // २-

ko'sau trilokaguruṇā dhyāyate sthiracetasā /
na cāsmādaparaṃ loke dhyeyaṃ paśyāmi kiñcana // २-

brahmaṇo vāpi rudrasya kāraṇaṃ daivataṃ ca yaḥ /
yasyāvatāracaritaṃ gāyante nāradādayaḥ // २-

yatpadaṃ prāptumicchanto vānaprasthaṃ yativratam /
caranti brāhmaṇāḥ śuddhā dhṛtavidyātapovṛtāḥ // २-

na yatsamo'nyo loke'smin hyadhikastu kuto bhavet /
yadunmeṣājjagajjātaṃ yannimeṣātpralīyate // २-

yasmin cittaṃ samādhāya yogino jñānanirmalam /
avidyāṃ hṛdayagranthimunmuñcanti gataklamāḥ // २-

yasya cetasyayaṃ devo varttate'sau kṛtārthakaḥ /
so'yaṃ hariḥ parānandaḥ kasmiṃścittaṃ dadhātyaho // २-

ityeva sandihānā sā sakhīnāṃ purataḥ sthitā /
sasmitaṃ jagade sakhyā kayācitparayā mudā // २-

sakhyuvāca
ayaṃ trilokeśaguruḥ kamanyaṃ dhyātumarhati /
devāsuranarā nāgā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ // २-

siddhā yogeśvarā rudrā ādityā vasavastathā /
marudgaṇāḥ somapāśca pitaraścāpi cāraṇāḥ // २-

yaṃ pūjayanti satataṃ bhaktipravaṇacetasaḥ /
na tasmāt triṣu lokeṣu hyasya pūjyatamo bhavet // २-

tvāmekāṃ dhyāyate citte preyasīṃ prāṇavallabhām /
prativratāṃ patiprāṇāṃ prāṇanātho raho gataḥ // २-

dhanyāsi kṛtakṛtyāsi yattvayā harirīśvaraḥ /
śuddhabhāvena satataṃ sevayā ca prasāditaḥ // २-

kṣaṇaṃ tadvirahaṃ soḍhumaśakto militekṣaṇaḥ /
rahaḥ sthitaḥ svahṛdaye tvanmūrtiṃ dhyāyate hariḥ // २-

tasmāddhanyāḥ striyo loke yāḥ patipremabhājanam /
iti hāsacchalenoktā mene vitathameva sā // २-

ramovāca-
aho sakhi yadītthaṃ tvaṃ nirarthakamidaṃ vacaḥ /
na māṃ smarati deveśo dhyānamārge kadācana // २-

mayi viraktaḥ satatamakiñcanajanapriyaḥ /
kathaṃ māṃ dhyāyate citte virahaṃ soḍhumakṣamaḥ // २-

akuṇṭhitamahābādhā prasādādasya santatam /
jānāmi sakale loke bhajato māṃ dṛḍhavratān // २-

ye cāpi triṣu lokeṣu yatra kutrāpi saṃsthitāḥ /
bhajante tānahaṃ bhaktān hṛdi paśyāmi santatam // २-

tadā kathaṃ tu hariṇā citte dhyātāpi taṃ sakhi /
na vedmi sarvabhāvajñā sarvalokāntarasthitā // २-

tasmānna māṃ na ca vidhiṃ na rudramapi śaṅkaram /
nānyaṃ vā prāṇasadṛśaṃ bhaktaṃ vā dhyāyatīśvaraḥ // २-

ko vedāsya paraṃ citte nihitaḥ kaścidīśvaraḥ /
tasmātprabudhyamāne'smin sarvaṃ pṛcchāmyasaṃśayam // २-

ityuktvā sakhivargeṇa kutūhalasamanvitā /
puraḥ tasthau pareśasya prabaddhakarasampuṭā // २-

tāvadeva hariḥ sākṣānmuktadhyāno dadarśa tām /
baddhahastāñjalipuṭāṃ sakhīmaṇḍalamadhyagām // २-

virocayantīṃ prabhayā divyālaṅkārabhūṣitām /
maṇikuṇḍalanirbhāntakapolavimalaprabhām // २-

sunāsāṃ sudatīṃ subhrūṃ cibukoddeśaśobhitām /
kambukaṇṭhīṃ hṛdi bhrājanmaṇihāramanoharām // २-

kāñcīkalāparucirāṃ valayāṅgadanūpurām /
trilokīdevatāṃ sākṣādvinayāvanatekṣaṇām // २-

dṛṣṭvā prabodhamāpannaṃ hariṃ kamalalocanam /
śīrṣṇā spṛśantī caraṇaṃ provāca vinayānvitā // २-

ramovāca
aho deveśa bhagavan bhaktavatsala bhūdhara /
kṛpāṃ kuru jagannātha sandehaṃ vinivāraya // २-

tvamekaḥ sarvalokānāṃ sraṣṭā harttā ca pālakaḥ /
daivataṃ sarvadevānāṃ na tvayā na samo'dhikaḥ // २-

kiṃ dhyāyasi rahaḥ sthitvā vilīnakaraṇāśayaḥ /
taddhyānānandasandohapulakāṅkatanurbhṛśam // २-

asmin khidyati maccittaṃ tvatto'pyaparaśaṅkayā /
taṃ brūhi karuṇāsindho yathāhaṃ prakṛtiṃ vraje // २-

ityukto ramayā devyā harirātmā śarīriṇām /
girā madhurayā vācā ramaṇī ramayanniva // २-

śrībhagavānuvāca
aho kalyāṇi vacanaṃ vadāmi śṛṇu sāmpratam /
ahaṃ lokaguruḥ sākṣānna me dhyeyo'sti kaścana /
ahamātmākhilādhāro brahmarudrendravanditaḥ // २-

viśvasminvitataṃ paśya māmeva sacarācare /
viśvaṃ mayi tataṃ paśya kimanyajjñātumicchasi // २-

tasya me viśvajīvasya śaktistvaṃ samadharmiṇī /
ādyākhilādhāramayī madānandamayī śubhā // २-

tāṃ tvāṃ brahmādayo devā ṛṣayo'tha dhṛtavratāḥ /
indrādayastu dikpālā munayo nāradādayaḥ // २-

bhajanto'pi na te subhru prasādakaṇikāspṛśaḥ /
sā tvaṃ me hṛdaye līnā paramānandarūpiṇī // २-

yadā tvāṃ naiva paśyāmi jagadāndhyaṃ vibhāti me /
dṛṣṭāyāṃ tvayi deveśi samyak paśyāmyaha punaḥ // २-

tvaṃ gatā sakhibhiḥ sārdhaṃ puṣpāvacayahetave /
tāvatte virahaṃ soḍhumaśakto'haṃ varānane // २-

tvaccitto rahasi sthittvā tvatprāṇastvanmanāḥ priye /
tvāmeva hṛdaye dhyāyannimīlitavilocanaḥ // २-

lalane lalitaṃ rūpaṃ tvadīyaṃ suradurlabham /
dhyāyāmi dhyānayogena tāvattvaṃ samupāgatā // २-

ityevaṃ te mayā proktaṃ satyaṃ jānīhi suvrate /
śrīlakṣmīruvāca
deveśa tvatprasādena sarveṣāṃ hṛdi ceṣṭitam /
jānāmi sakalaṃ nātha yathākarma yathāruci // २-

ahaṃ hṛdi tvayā dhyātā viraheṇāpi mādhava /
tvayayeva nivasāmyeva tvadantaḥkaraṇaikṣiṇī // २-

aho citramidaṃ bhāti tvadantaḥsthāpyahaṃ prabho /
na jānāmi tvadantaḥsthaṃ ātmānamivasanmatiḥ // २-

na pratārayituṃ yogyā bhaktā tetīva vallabhā /
bhaktapratārakaṃ loke kathamanyo bhajiṣyate // २-

trilokyāṃ yadi vā kañcit bhaktaṃ dhyāyasi durgatam /
tvadicchayaiva tadduḥkhaṃ sarvaṃ vilayameti ca // २-

tasmāttvadanyo vai kaścidīśvarastvanumīyate /
taṃ vai vadasva deveśa yadyahaṃ tava vallabhā // २-

na cānyo me priyatamo neśvaro vā bhavatparaḥ /
paraṃ veditumicchāmi kautukena samanvitā // २-

viṣṇuruvāca
na kautukaṃ tvayā kāryaṃ maduktyā nirvṛtiṃ vraja /
na cāgrahaṃ prakurvanti vidvāṃsaḥ sādhavo janāḥ // २-

devyāgrahavatāṃ puṃsāṃ na dharmārthau na kāmanā /
prasidhyanti kadācidvā buddheḥ phalamanāgrahaḥ // २-

prārthitaṃ tu śiro deyaṃ paśudraviṇasampadaḥ /
rājyaṃ kośo mahī durgaṃ tathānyadapi sundari // २-

dhanaiḥ prāṇaiḥ śarīraiśca tyakṣadbhirnopakurvate /
te yāsyanti svayaṃ tyaktvā kālavegena karṣitāḥ // २-

yācakāśā hatā yena hataṃ tena carācaram /
tasmātprāṇādikaṃ sarvaṃ yācate deyameva hi // २-

adeyaṃ tu paraṃ tatvaṃ lokātītaṃ yato hi tat /
tasmāddurāgrahaṃ tyaktvā prasannenāntarātmanā // २-

vartitavyaṃ tvayā bhadre matprasādaparīpsayā /
ityuktā sā tadā lakṣmīrviṣṇunā prabhaviṣṇunā /
īṣatkopasamāviṣṭā kaṣāyībhūtalocanā // २-

ātmānamātmanā dhṛtvā provāca vacanaṃ punaḥ /
strīpuṃsordehabhāgābhyāmekameva vapuḥ smṛtam // २-

kathaṃ paśyasi bhedena māmekatanurūpiṇīm /
purātanaiśca kavibhirdāmpatye prema rūpitam // २-

tannāśitaṃ tvayaikena premarītividāpi bhoḥ /
patyuḥ premabahirbhūtāṃ dhik striyaṃ vimatāṃ gṛhe /
patiścāpi śaṭhastasyā yaḥ sādhvīmapyupekṣate // २-

tasmāddevālpapuṇyāhaṃ kathaṃ prāpsyāmi cepsitam /
āprasādaṃ ca bhavataḥ kariṣye tapa ulbaṇam // २-

yena prasanno bhagavān upadeśyati tatpadam /
ityuktvā bhagavatpādaṃ praṇamya ca muhurmuhuḥ /
pradakṣiṇīkṛtya yayau vaikuṇṭhāttapase ramā // २-

sāmabhirvividhaiścāpi vacanaiśca nayānvitaiḥ /
nivāryamāṇāpi ramā na nyavartata niścayāt // २-

iti śrīnāradapañcarātre māheśvaratantre jñānakhaṇḍe śivomāsaṃvāde dvitīyaṃ paṭalam // २-

atha tṛtīyaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
bhagavat śrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me /
ramayā parayā sādhvyā prārthito'pi punaḥ punaḥ // ३-

noktavānparamaṃ tatvaṃ tadarthaṃ tapase gatā /
mahāścaryatamaṃ deva tanme vyākhyātumarhasi // ३-

śiva uvāca
śṛṇu sundari vakṣyāmi tava snehādaśeṣataḥ /
avācyamanyathā devi koṭikalpaśatairapi // ३-

prārthito'pi yadā viṣṇurnoktavān svahṛdi sthitam /
śravaṇecchāvighātena virahāgnividhūtayā // ३-

kṛtaṃ mahattapaścograṃ sarvalokopatāpanam /
ketumālaṃ (le) samāsādya kṛtvā niyamamātmanā // ३-

sādhvī cakāra pratimāṃ viṣṇoḥ paramasundarām /
tatra paryacarat prītyā garhayantī svakaṃ vapuḥ // ३-

snānena triṣu kāleṣu niyamena damena ca /
bhāvaśuddhiṃ gatā sādhvī sthaṇḍile śayane gatā // ३-

śītakāle jale magnā grīṣme pañcāgnisevinī /
varṣāṣvapi sthalagatā vṛṣṭivātasahā sthitā // ३-

strītvacāñcalyamutsṛjya nānālaṅkārasampadam /
bhūmyāmaśeta satataṃ cintayantī hariṃ hṛdi // ३-

svapne dadarśa satataṃ hariṃ kamalalocanam /
tatrāpi prārthayantīdaṃ so'pi nettyāha viklavam // ३-

suptā sotthāya tatraiva punarudbodhamāgatā /
evaṃ sā tanmayībhūtahṛdayā vivaśā bhṛśam // ३-

ātmānaṃ garhayāmāsa manorathamapaśyati /
yadā manorathaṃ naivaṃ prāptā devī tapasvinī /
tadaikapādena bhuvamākramyātmani nirmalā // ३-

nidhāya svāminaṃ citte tasmin cittaṃ nidhāya ca /
ekātmyaṃ tu gatā sādhvī tatāpa paramaṃ tapaḥ // ३-

tacchikhāyāḥ samudbhūtaḥ sadhūmo'gniḥ parijvalan /
tāpayāmāsa nikhilaṃ brahmāṇḍaṃ bhayavihvalam // ३-

devāsuranarā nāgā gandharvāpsarasastathā /
piśācā guhyakāḥ siddhā vidyādhrāḥ khagacāraṇāḥ // ३-

tapomayena jvalatā vahninā duḥsahena ca /
vyathitāḥ śokasaṃvignā na sukhaṃ lebhire kvacit // ३-

tataścendrādayo devā marutaśroṣmapādayaḥ /
ādityā vasavo rudrā hyaśvinau pitarastathā // ३-

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ pitāmahamaninditam /
dadṛśuḥ paramaṃ devaṃ brahmāṇaṃ paramāsane // ३-

prāṇāyāmena yuñjānaṃ śubhrakūrcaṃ caturmukham /
sanakādyaiḥ parivṛtaṃ nāradādyairupāsitam // ३-

mūrtimadbhistathā vedaiḥ pṛthaksiṃhāsanasthitaiḥ /
purāṇaiḥ saṃhitābhiśca vidyābhiḥ pariveṣṭitam // ३-

vicārayantamātmānaṃ paramaṃ tamasaḥ param /
puṇyotkarṣeṇa dharmeṇa tyāgena jñānasampadā // ३-

vimarṣeṇātmanaścāpi brahmacaryeṇa saṃyamaiḥ /
niyamairyogadharmaiśca yatra krīḍanti saṅgatāḥ // ३-

dṛṣṭvāmarāste paramāsane sthitaṃ brahmāṇamādyaṃ puruṣaṃ purātanam /
praṇemurānandajalākulekṣaṇāḥ kṛṣyatvaco gadgadayābruvan giraḥ // ३-

namo namaste jagadekakartre namo namaste jagadekapātre /
namo namaste jagadekahartre rajastamaḥsatvaguṇāya bhūmne // ३-

aṇḍaṃ caturviṃśatitattvajātaṃ tasmin bhavāneṣa virañcināmā /
jagaccharaṇyo jagadudvamansvayaṃ pitāmahastvaṃ parigīyase budhaiḥ // ३-

tvaṃ sarvasākṣī jagadantarātmā hiraṇyagarbho jagadekakarttā /
harttā tathā pālayitāsi deva tvatto na cānyatparamasti kiñcit // ३-

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣāt svayaṃ jyotirajaḥ pareśaḥ /
tvanmāyayā mohitacetaso ye paśyanti nānāttvamaho tvayīśe // ३-

tvamādyaḥ puruṣaḥ pūrṇastvamananto nirāśrayaḥ /
sṛjasi tvaṃ ca bhūtāni bhūtairevātmamāyayā // ३-

tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ sacarācaramojasā /
kathaṃ na pālayasyetat jvaladākasmikāgninā // ३-

vināśameṣyati jagat tvayā sṛṣṭamidaṃ prabho /
na jānīmo vayaṃ tatra kāraṇaṃ tadvicintyatām // ३-

ko'yaṃ vahnirapūrvo'yamutthitaḥ parito jvalan /
tenodvignamidaṃ viśvaṃ sasurāsuramānavam // ३-

tasya tvaṃ śamanopāyaṃ vicāraya mahāmate /
na cedadya bhaviṣyanti lokā bhasmāvaśeṣitāḥ // ३-

iti teṣāṃ ca gṛṇatāṃ devānāmāturaṃ vacaḥ /
vimṛśya dhyānayogena tadidaṃ hṛdyavāpa saḥ // ३-

tataḥ provāca vacanamamarāṃstu pitāmahaḥ /
śṛṇudhvamamarāḥ sarve vacanaṃ madudāhṛtam // ३-

tapasyati ramā devī sākṣātpatyāvamānitā /
kiṃ tvaṃ dhyāyasi deveśa paraṃ tattvaṃ bhavatparam // ३-
tadvadasveti cāpyuktastathā novāca vai hariḥ // ३-

tato nirbandhanirviṇṇā ramā devī ruṣānvitā /
ketumālaṃ samāsādya tapo dāruṇamāśritā // ३-

sā tapo lokabhayadaṃ dāruṇaṃ viṣṇuvallabhā /
karoti tadbhāladeśādutthito'gnistapomayaḥ // ३-

tena lokāḥ susantaptā dagdhaprāyā vicetasaḥ /
nāśameṣyantyasandeho yadi sā na tapastyajet // ३-

tasmādvaikuṇṭhanilayaṃ harergatvā divaukasaḥ /
viṣṇuṃ prasādayiṣyāmaḥ sarudrāḥ sarva eva hi // ३-

evaṃ niścitya te sarve mama dhāma samāyayuḥ /
māmastuvan girā mādhvyā prabaddhakarasampuṭāḥ // ३-

mayāpi satkṛtā devi sendrā brahmapurogamāḥ /
dṛṣṭyā sambhāvya deveśaṃ upaguhya pitāmaham // ३-

natvā bṛhaspatiṃ devi yathā yogyaṃ tathāparān /
niṣīdadhvaṃ niṣīdadhvamityuktāste mayāmarāḥ // ३-

niṣedurmlānavadanāḥ sajvarāste divaukasaḥ /
api svit kuśalaṃ devā bhavatāmanuvartate // ३-

svāgataṃ bho ! surāḥ sarve yūyaṃ me cātivallabhāḥ /
dṛṣṭo madīyo loko'yamadṛṣṭo matparāṅmukhaiḥ // ३-

vaneṣūpavaneṣveva ramadhvamiha cetspṛhā /
śṛṇvantu rucirālāpān śukasārasapakṣiṇām // ३-

jighrantu paramāmodamohitānekaṣaṭpadān /
latānāmatidivyānāṃ sarvartukusumākarān // ३-

mahāmarakatakḷptasvarṇavediṣu nirbharam /
gaṅgānilasukhasparśāḥ parikrīḍantu cāmarāḥ // ३-

nadan mattamarālāsu sudhāpūrṇāsu nityaśaḥ /
khelantu sastriyaḥ sarve dīrghikāsu gataklamāḥ // ३-

yadyadvā manaso'bhīṣṭaṃ tatkurudhvamatandritāḥ /
kimarthamiha samprāptā brahmopendrapurogamāḥ // ३-

nivedayadhvaṃ karttavyaṃ yadi cedasti kiñcana /
ityevaṃ te mayā proktā māmavocan divaukasaḥ // ३-

bhagavan karunṇāsindho bhaktavatsala dhūrjaṭe /
tvayā sañcintyamānānāṃ kuśaleṣu ca kā kathā // ३-

tadevākuśalaṃ vidmastvatpādasmaraṇacyutiḥ /
jānīmaḥ pūrṇamātmānaṃ adya te'nugrahodayāt // ३-

kiṃ dhyāyasi ciraṃ tāta nirudhya hṛdaye manaḥ /
labdhānanda ivābhāsi svayamātmā'pi dehinām // ३-

etadācakṣva no brahman pravaktuṃ yadi manyase /
ahamākarṇya vai teṣāṃ vācaṃ paramaśobhanām /
mana āhlādayanneṣāmavocaṃ paramoktibhiḥ // ३-

śṛṇudhvaṃ tridaśāḥ sarve bhavadbhiryadudāhṛtam /
kiṃ dhyāyasi ciraṃ tāta nirudhya hṛdaye manaḥ // ३-

labdhānanda ivābhāsi svayamātmāpi dehinām /
tanna vācyaṃ mayā devā api kalpāyutāyutaiḥ // ३-

na yānti yogino yogairna yajñaistapa ādibhiḥ /
na jñānatīrthavairāgyairvinā sādhuniṣevayā // ३-

māyāmātramidaṃ viśvaṃ vastuto nāsti kiñcana /
bhūrādisaptalokāśca kālena kavalīkṛtāḥ // ३-

viṣayānandasantuṣṭā lokāḥ sarve'pi devatāḥ /
na prāpnuvanti kaṇikāṃ nityānandamahodadheḥ // ३-

vede karmapradhānaṃ hi tataḥ karmamayī gatiḥ /
karmabhirbhrāmyamāṇā ye tṛṇānīvāmbhaso rayaiḥ // ३-

na te vindanti tattatvaṃ koṭikalpaśatairapi /
kecitsvargaparā loke yajante jñānadurbalāḥ // ३-

kecidaṣṭāṅgayogena nigṛhītadhiyaḥ pare /
varṇāśramavidhānena tattadācāraśālinā // ३-

kecitpatrāśanaratā vāyubhakṣāstathetare /
keciddigambarāḥ kecit kṛṣṇaraktāmbarāḥ pare // ३-

kecinmuṇḍitamuṇḍāśca phalamūlāśane ratāḥ /
kecidbhasmani niṣṇātā mokṣamicchanti durbalāḥ // ३-

naiva te muktimāyānti vinā tattvāvamarṣaṇāt /
māyāmbhodhirayaṃ bhāti hyasannapi sadātmakaḥ // ३-

anekakoṭibrahmāṇḍabudbudākulito bhṛśam /
tattvormijālajaṭilo vāsanājalagahvaraḥ // ३-

pāpapuṇyataṭonnaddho mohapaṅkaprapūritaḥ /
sadasatkarmakamalakairavānantamaṇḍalaḥ // ३-

ahantāśiśumāreṇa nirantaramupāsitaḥ /
tṛṣṇāphenaughabahulaḥ kāmanātaṭapādapaḥ // ३-

kāmakrodhamahālobhagartapāṣāṇaduḥkhadaḥ /
paranindāparadrohabhujaṅgamabhayānakaḥ // ३-

śraddhorupadminī yatra akṣayo mohakalpitaḥ /
viṣayatṛḍabhiklāntāḥ patantyasminnanekaśaḥ // ३-

dṛṣṭvāramata vai kaścit sarāgaṃ kamalākaram /
sevyamāno'pi nātṛpyat ṣaṭpāda iva lolupaḥ // ३-

ahnaḥ kṣayamajānanvai lobhitātmājitendriyaḥ /
madhuliṭ madhulobhena tatraiva vilayaṃ vrajet // ३-

yatra haṃsagaṇāstūrṇamāghrāya kamalākaram /
aśāśvatamiti jñātvā sukhaṃ nīḍeṣu śerate // ३-

yatra paṅkeṣu nirmagnā sīdantī gaustṛṣāturā /
mahātmanā samuddhṛtya sudhāsindhau niveśitā // ३-

yatra khelanti bahuśo mātaṅgāśca kareṇubhiḥ /
atṛpyamānāḥ satataṃ kamalāmodalampaṭāḥ // ३-

yatra matsyagaṇān bālān nighnanti balavattayā /
makarāstānapi kṣipraṃ nigṛhṇātīha jālikaḥ // ३-

śiśumārabhayodvignāḥ pipāsāmativāhya te /
na pibantyapi pānīyaṃ padminīchāyamāśritāḥ // ३-

yatra pāntho bhujaṅgena paridaṣṭombulālasaḥ /
cikitsakena sujñena rasadānena bodhitaḥ // ३-

yatrābhimāninī veśyā sevyamānātinirghṛṇaiḥ /
upasthitā pañcanaṭairnityasevanatatparaiḥ // ३-

pipāsabo naṭān yānti prāpayanti naṭīṃ hi tān /
tataḥ krīḍanti vegena svacchandaṃ ca tadājñayā // ३-

yadi sūryasahasrāṇāṃ prakāśaparamojjvalam /
udeti jñānavijñānaṃ tadā śuṣyati nānyathā // ३-

udite tu pare jñāne nāhaṃ yūyaṃ na kiñcana /
na yāsyanti paraṃ tattvaṃ madādyā api devatāḥ // ३-

kimutālpadhiyaścānye svapnikā iva jāgratam /
yannirbandhasamāviṣṭā prāṇebhyopyati vallabhā // ३-

nopadiṣṭādūnacittā ketumāle tapasyati /
tasmānmadānandamūlaṃ nāhaṃ vakṣye kathañcana // ३-

anyannivedyatāṃ kṛtyaṃ yadi yogyaṃ bhavenmama /
ityuktāstemarāḥ sarve vīkṣyamāṇāḥ parasparam // ३-

paraṃ vismayamāpannāḥ śrutvā śaṅkarabhāṣitam /
devā ūcuḥ
devadeva mahādeva jagatāṃ jñānado guruḥ // ३-

yadāttha deva tatsatyaṃ viṣṇupatnī tapasyati /
tattapo vahninā viśvaṃ paritaptaṃ samantataḥ /
kimadya karaṇīyaṃ vai tacca śambho vicāryatām // ३-

śiva uvāca
ramā devī jagacchaktiḥ prakṛtyaṃśamayī śivā /
viṣṇorānandalaharī yayā bhāti jagacchivam // ३-

sā tapaścarate tīvraṃ jagaddāhakaraṃ mahat /
pativratā patiṃ tyaktvā nānyaṃ cāpi prabhāṣate // ३-

na tasmādanyasaṃsādhyā vinā svapatimādhavam /
tasmādviṣṇuṃ vrajāmodya sarvaiṃ cāpi vayaṃ saha // ३-

gatvā nivedayiṣyāmo jagatāmaśivaṃ ca yat /
dṛṣṭvāsmānapi mānārhān jagadbhaṅgamapīkṣya ca // ३-

niṣedhayiṣyati ramāṃ tapaso'sau duratyayāt /
iti me vācamākarṇya devāḥ sarve gatajvarāḥ // ३-

ahaṃ cāpi ca taiḥ sārdhaṃ gataḥ priyaniketanam /
yatra sarve ghanaśyāmāḥ pītakauśeyavāsasaḥ // ३-

kirīṭinaḥ kuṇḍalinaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ /
tatra gatvā jagannāthaḥ stuto devagaṇairapi // ३-

namo matsyakūrmādinānāvatārairjagadrakṣaṇāyodyatāyārttihartre /
jagadbandhave bandhahartre ca bhartre jagadviplavopasthitau pālayitre // ३-

yadā vedapanthāstvadīyaḥ purāṇaḥ prabhajyeta pākhaṇḍacaṇḍogravādaiḥ /
tadā devadeveśa sattvena sattvaṃ vapuścāru nirmāya rakṣāṃ vidhatse // ३-

bhūmyambutejonilakhātmakaṃ yat brahmāṇḍametatpraviśanniva tvam /
carācaraṃ jīva iti prasiddhiṃ gato'si tasmānna bhavatparaṃ yat // ३-

rakṣasva nātha lokāṃstvaṃ tapasogreṇa padmayā /
dahyamānān gatānandān rakṣitāsīśvaro yataḥ // ३-

nivarttaya paramāṃ sādhvīṃ tava prāṇādhikāṃ priyām /
na vai striyo viroddhavyā gṛhamedhibhiranvaham // ३-

yadgṛhe strī viruddhā syādyadivāpyavamānitā /
na tadgṛhe sukhaṃ sampanna cārogyaṃ prajāsukham // ३-

kathaṃ sukhena vartteta viśvametadbhavadgṛham /
tvayi virodhamāpanne gṛhiṇyā samaśīlayā // ३-

tasmādviśvasya rakṣārthaṃ sāvadhāno bhava prabho /
ityāvedyāmarāḥ sarve praṇamya jagatāṃ patim // ३-

baddhāñjalipuṭāstūṣṇīmāsan mlānamukhāmbujāḥ // ३-

iti śrīpañcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivapārvatīsaṃvāde tṛtīyaṃ paṭalam // ३-

atha caturtha paṭalam
śiva uvāca
atha teṣāṃ vacaḥ śrutvā devānāmativiklavam /
prahasanvācamakirat devānāṃ hṛdayaṅgamām // ४-

viṣṇuruvāca
bho maheśa vidhe brahman śakrādyāḥ śṛṇutāmarāḥ /
mama prāṇapriyā devī ramā devī tapasvinī // ४-

kalahāntaritā jātā ketumāle tapasyati /
tenogratapasā viśvaṃ paritaptaṃ samantataḥ // ४-

na sā santoṣamāyāti svaniścitamṛte surāḥ /
strīṇāṃ jātisvabhāvo'yaṃ kārkaśyamavivekitā // ४-

aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca nirbandhaḥ sāhasaṃ tathā /
lobhānṛtaṃ ca kapaṭaṃ mūrkhatvamapade ca rut // ४-

naṣṭaṃ kulaṃ kutanayāt naṣṭaṃ rājyaṃ kumantriṇā /
brāhmaṇaḥ śūdrasevābhiranabhyāsātsarasvatī // ४-

nidrayā naṣṭamāyuṣyaṃ [atra āyurevāyuṣyam natvāyuṣe hitamāyuṣyam /] anudyogātsamṛddhayaḥ /
guṇā lobhairdhanaṃ pāpaiḥ sukhaṃ naṣṭaṃ kubhāryayā // ४-

yatrānukūlyaṃ dampatyostrivargastatra varddhate /
prātikūlyena naśyeta grīṣme bījāṅkurā iva // ४-

devī nirbandhamāpannā viramenna kathañcana /
jagatāmasukhaṃ bhūri pravṛttaṃ tannivartate // ४-

pratikriyāṃ kariṣyāmi yāta yūyaṃ mudānvitāḥ /
iti devā vacaḥ śrutvā parikramya janārdanam // ४-

praṇamya punarāyātāḥ svaṃ svaṃ dhāma praharṣitāḥ /
brahmā viṣṇuśca īśaśca ketumālaṃ gatāstathā // ४-

yatra sā niścalavapuḥ padāṅguṣṭhena saṃsthitā /
ūrdhvadṛṣṭirniruddhāntaḥpavanā sā manasvinī // ४-

svabhālaśikhividyotajjvālābhirgrasatīva hi /
brahmāṇḍaṃ kavalākāraṃ kalpāntegniśikhā yathā // ४-

dṛṣṭvā tāṃ ca tathābhūtāṃ trayo brahmādikā vayam /
paramaṃ vismayaṃ jagmurdevyāścaritamadbhutam // ४-

tatastannikaṭaṃ gatvā hariḥ prāha hasanniva !
rame prāṇapriye devi vṛthā kiṃ paritapyase // ४-

nivṛttimehi tapaso vṛthāyāsaphalādiha /
bahvāyāsaṃ cālpaphalaṃ na karmāṃcaraṇaṃ satām // ४-

dhyānānandarase līnaṃ tanmanovatarat kṣaṇāt /
evamukte tu hariṇā priyāṃ sāntvayatā bhṛśam // ४-

dadarśa priyamaṅkasthaṃ ghanaśyāmaṃ caturbhujam /
virañcīśānasahitaṃ vanamālāvibhūṣitam // ४-

nanāma daṇḍavadbhūmau kṛtāñjalipuṭā ramā /
novāca vacanaṃ kiñcit notthitāpi punā ramā // ४-

haristatprema paramaṃ svasmin vīkṣya suvismitaḥ /
prāha devīṃ hariḥ prītyā śṛṇvato vidhirudrayoḥ // ४-

viṣṇuruvāca
aho dhanyāsi dhanyāsi kamale lokavandite /
ātmanordhaṃ striyaḥ sādhvyaḥ puṃso dharmaparāyaṇāḥ // ४-

strīsāhāyayena jetavyā lokā dharmaparāyaṇaiḥ /
apatnīkasya te sarve bhavanti viphalā yataḥ // ४-

strīmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ tadabhāvātkutaśca te /
tairvinā na bhavantyeva lokā jñānamathāpi vā // ४-

dhik jīvitaṃ strī rahitasya loke jugupsitaṃ dharmavidāṃ samāje /
devāmunīndrātithayo'pi yasya gṛhāṇyupekṣanta ivādhanaṃ janāḥ // ४-

kiṃ dhanairvibhavākalpairvibhavaiḥ kiṃ sukhacyutaiḥ /
kiṃ sukhaṃ yasya no veśmanyudārā dharmacāriṇī // ४-

duḥśīlaṃ durnayaṃ duṣṭaṃ daridraṃ jarayā plutam /
patiṃ puṣṇāti kulajā tasmātstrī tu garīyasī // ४-

na mitraṃ strīsamaṃ manye na bandhuṃ na sahodaram /
yataste pṛthagālocyāḥ strī tu naiva kadācana // ४-

sukhe vā yadi vā duḥkhe jīvite maraṇe'pi vā /
na mitraṃ strīsamaṃ kvāpi satyaṃ satyaṃ priyaṃvade // ४-

tasmāttvaṃ tu viśeṣeṇa strīratnaṃ mama rocase /
mūrdhanyā patidevānāṃ yatastvaṃ parigīyase // ४-

strīṇāmapi paro dharmaḥ patiśuśrūṣaṇaṃ ca yat /
kāyena manasā vācā tato'nyannāsti kiñcana // ४-

yā strīpativratā loke patidharmaparāyaṇā /
taduktameva kurvāṇā sukhamakṣayamaśnute // ४-

tasmādahaṃ te tapasā parituṣṭo'smi sāmpratam /
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapaso lokadaḥkhadāt // ४-

vyatīyuḥ saptakalpāste sādhikāḥ komalāṃ tanum /
glapayantyā hyanudinaṃ nocitaste vṛthā śramaḥ // ४-

puṣpaśayayāsu ruciraṃ vapuste parikhidyate /
sā kathaṃ caṇḍatigmāṃśu sahate tāpavarṣiṇam // ४-

śītoṣṇavātavarṣābhyāṃ parikliṣṭā vapurlatā /
veṇībhūtā mūrdhajāste mano me khedayanti ca // ४-

mandāsmitaprabhodāraṃ mukhaṃ bimbādharaṃ tava /
himakliṣṭaṃ na cābhāti hemantakamalaṃ yathā // ४-

caṇḍatigmāṃśutāpena kapolau śyāmalau tava /
muktādāmaśriyā hīnau na śobhā te (śobhete) yathā purā // ४-

anañjanaṃ ca nayanaṃ bhālaṃ kāśmīravañcitam /
mukhaṃ tāmbūlarahitaṃ vīkṣataḥ kasya te sukham // ४-

mā śoṣaya vapū ramyaṃ tapasā durddhareṇa vai /
mūrdhnā praṇamya te pādaṃ prārthayāmi punaḥ punaḥ // ४-

kiṃ dhyāyasi raha iti yatpraṣṭaṃ kamale tvayā /
avācyaṃ tattu jānīhi api kalpāyutāyutaiḥ // ४-

tathāpi kathayiṣyāmi kṛtaste tapasā hyaham /
sākṣānna jihvayā vācyaṃ tattu devi kathañcana // ४-

tathāpi kathayiṣyāmi prakāraṃ śṛṇu sundari /
dvāparānte'ṣṭāviṃśatime asurā nṛparūpiṇaḥ /
vedamārgavināśāya yatiṣyanti durāśayāḥ // ४-

strīgobrāhmaṇasādhūnāṃ dharmiṣṭhānāṃ tapasvinām /
varṇāśramāṇāṃ setūnāṃ svasvadharmānuvarttinām // ४-

kariṣyanti yadā pīḍāṃ tadāhaṃ dharmaguptaye /
vedadharmādirakṣārthaṃ vināśāya durātmanām // ४-

yayātikulajātasya yadurājasya veśmani /
vāsudevo bhaviṣyāmi nāmnā kṛṣṇeti viśrutaḥ // ४-

tatrāpi tvaṃ rukmiṇīti bhaviṣyasi varāṅganā /
tatra tvāṃ kecana nṛpā asurā jñānadurbalāḥ // ४-

āyāsyante samudvoḍhuṃ jitvā tān samare khalān /
udvahiṣyāmi bhavatīṃ maccitāṃ nātra saṃśayaḥ // ४-

tadā kulāṅganāḥ putrapativantyaḥ pativratāḥ /
gāsyanti maṅgalārthaṃ tu maccaritrāṇi sundari // ४-

upacāravidhānena tacchrutvā hṛdaya mama /
bhaviṣyati sukhāpūrṇaṃ yathāmbhodhirvidhūdaye // ४-

īdṛktādṛgitigirāṃ na vaktuṃ bhavatīṃ kṣamam /
svayamevānubhavati śarkarākṣīrapānavat // ४-

tatsukhāmbhonidherdevi kaṇikāpi kathañcana /
na brahmādiṣu deveṣu vartatenyatra kā kathā // ४-

nopadiṣṭaṃ tu tadveti na śabdairupadiśyate /
kevalānubhavākāraṃ vetyekonubhavī sadā [prayā vaktuṃ na yogyaṃ yat iti vā pāṭhaḥ /] // ४-

anumānapramāṇena hyanumeyaṃ kathañcana /
lakṣaṇairdeva deveśi nānyopāyaiḥ kathañcana // ४-

lakṣaṇāni tu te vacmi śṛṇu sundari yatnataḥ /
antaḥ sukhasamudvello bahiḥ sandhānavismṛtiḥ // ४-

netrayoraśru saṃvāhaḥ kampaḥ svedodayastathā /
romāñcaḥ kaṇṭharodhaśca lakṣaṇāni ca vai viduḥ // ४-

ityetairlakṣaṇairdevi madantaḥkaraṇasthitam /
[mayā vaktuṃ na yogyaṃ yat ityapi pāṭhaḥ /] sukhamaddhyānayogyaṃ yattajjāniṣyasi kevalam // ४-

tāvattvaṃ taṃ ca samayaṃ paripālaya vallabhe /
ityetatte samākhyātaṃ sarvasvaṃ me na saṃśayaḥ // ४-

śrutīnāṃ cāpi sarvāsāṃ rahasyaṃ tvidameva hi /
idameva paraṃ jñānamidameva parā kriyā // ४-

idameva paro yoga idameva paro makhaḥ /
idameva paraṃ dhyeyamidameva parā gatiḥ // ४-

idameva paraṃ jñeyamidameva mahādhanam /
idamevākhilā sampat satyaṃ satyaṃ pativrate // ४-

ityevaṃ viṣṇunā proktā ramā devī pativratā /
jahau tāpaṃ ca grīṣmārttā bhūrivāmbhodatarpitā // ४-

vikasannayanāmbhojā pramodabharavihvalā /
papāta pādayorbharttuḥ daṇḍavat vimalāśayā // ४-

brahmaṇāpi mayā cāpi saṃstutā bahudhā girā /
tapasaḥ phalamabhyetya kṛtārthāsmītyamanyata // ४-

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi nedurdundubhayo divi /
jagurgandharvapatayo natutuścāpsarogaṇāḥ // ४-

saptarṣayaḥ samabhyetya tuṣṭuvustāmanidintām /
tāpaḥ śaśāma jagatāṃ sarvatrāsīt sumaṅgalam // ४-

vavau vāyuḥ sukhasparśo digāsīdvimalaprabhā /
jalānyāsanprasannāni jajvalurvahnayaḥ śubhāḥ // ४-

manāṃsyāsanprasannāni bhūtānāṃ naṣṭacetasām /
ityevaṃ maṅgale jāte prasannā divi devatāḥ /
pṛthivyāṃ mānavāḥ sarve pātāle pannageśvarāḥ // ४-

brahmalokaṃ gato brahmā ahaṃ kailāsamāgataḥ /
gṛhītvā ca kare lakṣmīṃ viṣṇuḥ svanilayaṃ prati // ४-

ityeva te mayākhyātaṃ tvayā pṛṣṭamanindite /
tatvajñānaṃ na sulabhaṃ tasmād gopyatamaṃ priye // ४-

tatvajñānādhikāraṇyo viralāḥ santi kecana /
kālena bahunā devi tān parīkṣya prakāśayet // ४-

snehāllobhādbhayādvāpi yo'nyasmai vakti mūḍhadhīḥ /
nā'sau jñānī bhaveddevi udarambharireva saḥ // ४-

sahasavāsasevābhistāḍanaiḥ paruṣoktibhiḥ /
yadā na yāti kāluṣyaṃ sodhikārī mato mama // ४-

śrutvā tatvakathāvāda vapū romāñcasaṅkulam /
harṣāśruvyākule netre so'dhikārī mato mama // ४-

parāpavādavimukho parastrīdhananispṛhaḥ /
akrodhī lobhanirmuktaḥ śāntaḥ śāstravicakṣaṇaḥ // ४-

vedaśāstrārthatatvajñaḥ śraddhālurgatasādhvasaḥ /
guṇarāgī sadātyāgī virāgī bāhyavastuṣu // ४-

pāpabhīto bhaveddveṣo viṣayādiṣvalolupaḥ /
anyaiścāpi śubhairdevi lakṣaṇaiścāpi lakṣitaḥ // ४-

adhikārīti vijñeyastasmai deyamidaṃ rahaḥ /
vedaguhyamidaṃ devi ! nānyathā tu prakāśayet // ४-

prakāśayanvimūḍhātmā sa bhavedāpadāṃ padam /
na tasya tatvasaṃsiddhirguroḥ śiṣyasya cāpyaho // ४-

tatvajñenopadiṣṭā ye tatvajñā eva sundari /
anarhairupadiṣṭā ye tepyanarhā bhavanti hi // ४-

anarhairupadiṣṭā ye yenarhāśca svayaṃ śive [te'narhāḥ svayaṃ śive ityapi pāṭhaḥ] /
ubhayabhraṃśadoṣeṇa te yānti narakaṃ priye ! // ४-

lokabhraṃśaḥ karmalopāt ayogyatvāt phalāgrahaḥ /
teṣāṃ tamaḥ syādatulaṃ yāvaccandrārkatārakam // ४-

suptaṃ prabodhayed buddho hyabuddhastu ca taṃ katham /
pāṣāṇaṃ tārayettumbī na pāṣāṇaḥ parasparam // ४-

tasmādevaṃ viniścitya sadguroḥ śaraṇaṃ gataḥ /
ātmānaṃ mohavibhrāntaṃ tārayetsa ca buddhimān // ४-

ityetanme samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayā priye ! /
samāsena mahādevi ! kimanyatpraṣṭumicchasi // ४-

iti śrīnāradapāñcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe (jñānakhaṇḍe) śivomāsaṃvāde caturthaṃ paṭalam // ४-

atha pañcamaṃ paṭalam
śrīpārvatyuvāca
bhagavan lokanātheśa deva deveśa dhūrjaṭe /
iyaṃ kathā mahāpuṇyā kathitā pāpanāśinī // ५-

yadrāmāyai na ca prāha bhagavan prāṇavallabhaḥ /
sākṣānmukhena deveśābhinayena vadiṣyati // ५-

tattu tattvaṃ kathayasi sākṣādeva mama prabho /
tvameva tādṛśo deva dayālūrnāparaḥ prabho // ५-

tattatvajñānasāmarthyādbhogāḥ sarvevadhīritāḥ /
digvāsā jaṭilo nandī carasyeko'pi paṇḍitaḥ // ५-

tvaṃ guruḥ sarvalokasya tatvamārgopadeśakaḥ /
na tvayā sadṛśaḥ kaścit tatvajñānānubhūtimān // ५-

arddhāṅgadānato jāne tava prāṇādhikāsmyaham /
ato vadasi bho nātha tatvaṃ guhyatamaṃ ca yat // ५-

na taccitraṃ tvayi vibho kṛpāsindhau maheśvare /
atastvāṃ praṣṭumicchāmi sandihānā maheśvara // ५-

yattvayoktaṃ purā moho jagatkāraṇarūpakaḥ /
yathā bījādudbhavanti patrapuṣpaphalādayaḥ // ५-

evaṃ mohātsamudbhūtaṃ sadevāsuramānuṣam /
ajñānaprabhavo moho mohājjātaṃ carācaram // ५-

srajaṃ śuktiṃ samāvṛtya yathājñānaṃ svaśaktitaḥ /
ahiṃ ca rajataṃ caiva yathā darśayate sphuṭam // ५-

tathākṣaraṃ paraṃ brahma hyajñānaṃ mohakāraṇam /
samāvṛtyātmaśaktyaiva viśvaṃ sṛjati śaṅkara ! // ५-

ityukta yattvayā deva tatra me saṃśayo mahān /
akṣaraṃ yattvayā proktaṃ niṣprapañca nirāmayam //
nirdoṣaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ nirīhaṃ saṅgavarjitam // ५-

svaprakāśaṃ guṇātītaṃ jñānarūpaṃ samaṃ śivam /
nirvikāraṃ sadābhāntaṃ sadasadbhāvataḥ param // ५-

tasminnajñānasaṃsargaḥ ko vā vaktu samīhite /
kathamajñānajo mohastasmin jñānātmanīśvare // ५-

svaprakāśe yadajñānamāvṛttiṃ kurute yadi /
tamasāpi kathaṃ sūryo nāvriyet manāgapi // ५-

kathaṃ vā mohanāśe'pi kaivalyamavaśiṣyate /
asatya satyavadbhāti saṃśayo'tra mahānmam /
chettumarhasi deveśa ! tatvajñānāsinā prabho ! // ५-

śiva uvāca
śṛṇu sundari yatnena rahasyaṃ paramādbhutam /
tava snehavaśādvacmi premṇāha prārthitastvayā // ५-

na vācyaṃ yasya kasyāpi mātṛjārasamaṃ rahaḥ /
gopayetsarvato bhadre vivadenna kathañcana // ५-

na vāditarkaviṣayaṃ paraṃ brahmasanātanam /
tarkaikakarkaśadhiyo vādino mūḍhabuddhayaḥ // ५-

sūryasyāvaraṇe śaktaṃ timiraṃ na kathañcana /
svaprakāśe tathājñānaṃ kadācitprabhavennahi // ५-

iti prāmāṇikaistarkairviruddhamiva bhāsate /
mohasṛṣṭisamudbhūtā ye pramāṇavido janāḥ // ५-

kathaṃ te vedituṃ śaktāḥ pramāṇairapi paṇḍitāḥ /
yathā svapnajano devi ! svapnadṛṣṭāramekalam // ५-

na jānāti tathā devi ! pramāṇānyapi kṛtsnaśaḥ /
pare brahmaṇyakṣare'smin ājñānāveśamāhitam // ५-

tasmādyuktirna karttavyā śrutibhiryā virudhyate /
anukūlā śrutigirāṃ yuktiḥ sā viduṣāṃ matā // ५-

yathā na satyādanṛtātkevalād vyāvahārikam /
tathā satyānṛtābhyāṃ tu vyavahāraḥ pravarttitaḥ // ५-

anṛtaṃ tu tadajñānaṃ satya brahmaiva kevalam /
na tuṣādaṅkurotpattiḥ kevalāttaṇḍulādapi // ५-

tuṣataṇḍulayogena jāyate'ṅkuravistṛtiḥ /
brahmaṇyajñānayogena jāyate viśvasambhavaḥ // ५-

tasmānna saṃśayaḥ kāryo brahmaṇyajñānasambhave /
nāpaneyā matistarkairbhāvā ye [bhāvā taccāpyalaukikaḥ iti pāṭhaḥ /] cāpyalaukikāḥ // ५-

na tāṃstarkeṇa yuñjītetyāhuścopaniṣadgiraḥ /
brahmaṇyajñānasadbhāvo lokasiddho na vidyate // ५-

vidyate vedasiddho'yaṃ tasmādvedaḥ pramāṇakam /
alaukikaṃ na sidhyeta viruddha yacchruteḥ saha // ५-

aparokṣaṃ laukikaṃ ca parokṣaṃ cāpyalaukikam /
kathaṃ sidhyedapramāṇaṃ parokṣaṃ laukikoktibhiḥ // ५-

pramāṇarājo yadyādak nirūpayati kevalam /
tattādṛgeva mantavyamanyathā sa bahirmukhaḥ // ५-

alaukikaṃ laukikaṃ ca tasyaitadubhaya gatam /
sa cāṇḍālamayīṃ yoniṃ praviśettadbahirmukhaḥ // ५-

brahmakṣatriyaviṭśūdrāścaite vedānuvartinaḥ /
vedaistyaktāstyajantaste yānti nīcaparamparām // ५-

pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śabdaḥ sādṛśyameva ca /
catvāryetāni deveśi ! pramāṇāni na saṃśayaḥ // ५-

pratyakṣaṃ laukike siddhaṃ na caivālaukike hi tat /
parvato vahnimān dhūmādityevamanumīyate // ५-

brahma kenātra saṃsādhyaṃ sadasatparamavyayam /
tasmādbrahmaṇyanumitirna sidhyeta kadācana // ५-

sādṛśābhāvato loke sādṛśyaṃ nāpi sidhyati /
anādiḥ śabdabrahmākhyo brahmavaktīha yādṛśam /
tādṛśaṃ tadvijīnāyāt pākhaṇḍī cānyathā hi saḥ // ५-

brahmābhāsamayā jīvā brahmaiveti viniścayaḥ /
ahaṃ manuṣya ityādyā ahaṃ buddhirhidehinām // ५-

ātmatvenaiva gṛhṇāti dehaṃ cainamacetanam /
viparītamidaṃ bhadre sandigdhamidameva hi // ५-

alaukikaṃ hi sandigdhaṃ vedenaiva nivarttate /
na niścayaṃ vinā kvāpi muktirbhavati śāśvatī // ५-

tasmādvedāntavākyaiśca sahāyaiḥ sarvatodhikaiḥ /
vicārayet paraṃ brahma svātmānaṃ labhate hi saḥ // ५-

śabdātītaṃ paraṃ brahma śabdagocaramityapi /
tathāpyanādiśabdaistat jñāyate nānyathā priye // ५-

pramāṇarājo nigamādanubhūtirgarīyasī /
tathāpyanubhavī sākṣāt śabdairevopadiśyati // ५-

gurūktaṃ cāpi vedoktamekārthaṃ yadi bhāsate /
tadā kṛtārthaḥ puruṣo mukto bhavati saṃśayāt // ५-

nivṛtte saṃśaye devi jāte svānubhavodaye /
brahmāṇyajñānamityeṣaḥ sandeho nāśameṣyati // ५-

yadi yuktyā pramāṇaiśca viruddhaṃ śrutisammatam /
nāyaṃ viruddho viduṣāṃ anubhūtimatāmapi // ५-

jāgratyetatpratīyeta svapne tatprātibhāsikam /
suṣuptau tannirāse'pi mūlājñānaṃ hi tiṣṭhati // ५-

ābhāsastadavacchinno jīvatvena pratīyate /
ābhāso jñānarūpo hi bahirantaḥprakāśakaḥ // ५-

tadajñānaṃ tu dehādirūpaiḥ pariṇataṃ priye /
tatra vyāptaścidābhāsa evaṃ syādvyāvahārikam // ५-

mūlājñānamidaṃ devi yadātmani ca dhiṣṭhitam /
tannirāsaṃ vinā devi jīvā ābhāsarūpiṇaḥ // ५-

na mucyante kadācidvā kathaṃcidvā sureśvari /
vratopavāsaniyamaistapobhirvividhairapi // ५-

svādhyāyādhyayanairdānaistīrthairvā cānyasādhanaiḥ /
brahmacaryavānaprasthasannāyāsācaraṇairapi /
agādhājñānapāthodhau durante pāravarjite // ५-

unmajjante nimajjante devatvajaḍatādibhiḥ /
naiva pāraṃ gatāḥ kecinnaiva yāsyanti kecana // ५-

aho'tra paramānandaḥ puruṣottama īśvaraḥ /
yānīkṣatenugrahadṛśā te yāsyanti girīndraje // ५-

asminnajñānapathodhau vayaṃ brahmādayo'pi ca /
budbudākāratāṃ prāptāstadicchāvāyujṛmbhitāḥ // ५-

vāyūpaśamane devi budbudā nīratāṃ gatāḥ /
tathā yāsyati brahmāṇḍamasmābhiraviśeṣitam // ५-

aprabodho yathā svapne citraṃ sṛjati kautukam /
tathaivātmā'prabodhena jātaṃ sarvaṃ carācaram // ५-

prabodhādvilayaṃ yāti paraṃ brahmāvaśiṣyate /
sraji sarpalaye yadvat srageva pariśiṣyate // ५-

adhyāropāpavādena paraṃ brahmaiva śiṣyate /
iti te sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayā priye // ५-

samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ? /
iti śrīnāradapāñcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe (jñānakhaṇḍe) śivomāsaṃvāde pañcamaṃ paṭalam // ५-

atha ṣaṣṭhaṃ paṭalam
śrīdevyuvāca
devadeva kṛpāsindho dīnabandho jagatpate /
āpīya bhavataḥ sūktiṃ mahānandaḥ pravartate // ६-

ajñānānnikhilaṃ jātaṃ brahmādisthāvarāntakam /
iti yadbhavatā proktaṃ saṅkṣepeṇa maheśvara ! // ६-

prapañcaya punaḥ sarvaṃ sṛṣṭisaṃhārabhedataḥ /
śṛṇu pārvati vakṣyāmi yattvaṃ pṛcchasi tattvataḥ /
tasya śravaṇamātreṇa paramātmā prakāśate // ६-

ajñānaṃ yanmayā proktaṃ na sannāsattaducyate /
saccenmuktisamucchedoṃ hyasaccedbhāsate katham // ६-

anirvācyamidaṃ tasmāt triguṇotpādakaṃ tathā /
jñānanāśyaṃ bhāvarūpaṃ mūlājñānaṃ viduḥ priye // ६-

śaśaśṛṅganaraśṛṅgavandhyāputrakhapuṣpavat /
ajñānaṃ kathitaṃ sadbhiḥ kathaṃ saditi cocyate // ६-

nāsattu kāraṇatvena hyupayuñjīta karhicit /
kathaṃ sṛjati brahmāṇḍaṃ brahmādisthāvarāntakam // ६-

na śakyastadabhāvo'pi yasmāttattriguṇātmakam /
śrutiprasiddhaṃ vyomādirūpeṇa vitataṃ ca yat // ६-

satyavadbhāsate vāpi mūlājñānaṃ girīndraje /
dīpārciṣeva timiraṃ jñānena vinivarttate // ६-

svasvarūpāvabodho hi jñānamityucyate priye /
svasvarūpabhramo devi vikalpo bhavasaṃjñakaḥ /
bhrāntātmanastu śayane vikalpo jāyate mahān // ६-

prāptātmanaḥ samūlo'pi naśyate tadvadeva hi /
tadajñānaṃ dvidhābhūtaṃ kāryakāraṇabhedataḥ // ६-

akṣare paramānande mūlaṃ syātkāraṇaṃ param /
kāryātmakaṃ buddhibhedāt buddhirābhāsadīpitā // ६-

sūte kāryātmakaṃ piṇḍaṃ brahmāṇḍaṃ kāraṇātmakam /
brahmāṇḍapiṇḍayoraikyaṃ pravadanti vipaścitaḥ // ६-

sara śarāvayormadhye yathārkaḥ pratibimbitaḥ /
akṣaraḥ svāvabhāsena kāryakāraṇasaṅgataḥ // ६-

yathopādhidvayābhāve sūrya ekaḥ pratīyate /
tathopādhidvayābhāve viśuddhaḥ kevalo'kṣaraḥ // ६-

mūlopādhirviśuddhaśca satvaprādhānyataḥ priye /
kṣudropādhirhi malinastamaḥprādhānyato bhavet // ६-

utkṛṣṭatvādviśuddhatvāt satvaprādhānyatastathā /
nārāyaṇādikān sūte sarvajñānopabṛṃhitān // ६-

kāryopādhirnikṛṣṭatvādaśuddhatvācca tāmasaḥ /
jīvasṛṣṭiṃ vitanute sarveśaguṇavarjitām // ६-

nārāyaṇādijīvantā sṛṣṭirmohāvadhisthitā /
ekamevādvitīyaṃ ca brahmeti śrutayo jaguḥ // ६-

buddhivṛttistrighā yadvajjāgratsvapnasuṣuptikāḥ /
ābhāsātmani jīvākhye vartante tāḥ punaḥ punaḥ // ६-

tadvadbrahmaṇi cājñānaṃ tridhaiva parivartate /
mūlājñānaṃ layasthānaṃ suṣuptiḥ parikīrtitā // ६-

nārāyaṇopādhikaṃ yatsvapnaṃ tatparicakṣate /
viṣṇupāghimayājñānaṃ jāgradityabhidhīyate // ६-

ādijīvo mahājīvo viṣṇvākhyaḥ parikīrttitaḥ /
sa eva sarvajīvākhyaḥ [ābhāsātmani paśyati ityapi pāṭhaḥ /] ābhāsātmā parasya tu // ६-

jāgratsthānagatājñānaṃ nānārūpairvijṛmbhitam /
devāsuramanuṣyādyairgandharvoragakinnaraiḥ // ६-

paśukīṭapataṅgādyairvicitraiḥ karmanirmitaiḥ /
tānetānvāsanārūḍhānnānābhedavyavasthitān // ६-

nārāyaṇena rūpeṇa svayaṃ paśyati cākṣaraḥ /
jāgratsvapne vilīyeta svapnastu śayanaṃ vrajet /
tatturīyaṃ layaṃ yāte smṛtiratrāvaśiṣyate // ६-

yathā jāgaraṇe svapnaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā /
tathā vṛttamidaṃ devi yo jānāti sa mucyate // ६-

akṣaraḥ paramātmāyaṃ jāgratsvapnaṃ prapaśyati /
jīvo jāgrati vai svapne cit kṣarasya parātmanaḥ /
svapna tajjāgaraścāpi dvayametadgatārthakam // ६-

sthūlārthopāsattikālo jāgaraḥ parikīrttitaḥ /
sthūlaṃ tyaktvā tu sūkṣmārthopāsattiḥ svāpnikī matā // ६-

sūkṣmārthānāmapyabhāvopāsattiḥ śayanātyikā /
śayanaṃ tattu cājñānaṃ moharūpaṃ varānane // ६-

kāraṇaṃ tadvijānīyāt mahākāraṇanirmitam /
kāryarūpeṇa vitataṃ kramātsthūlavibhedataḥ // ६-

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgracetasā /
ajñānaṃ prakṛtirmāyā mohovyaktaṃ pradhānakam /
adṛṣṭaṃ ceti bahudhā vādinastatpracakṣate // ६-

ekārthameva tatsarvaṃ guṇastatvāvirodhataḥ /
nāmamātreṇa kalaho nārthaṃ dṛṣṭvā kadācana /
prakṛtiścāpi puruṣo yatastatsṛṣṭisambhavau // ६-

kāryakāraṇayorbhedaḥ abhedākhyaḥ prakīrtitaḥ /
mṛtsuvarṇādikānāṃ ca ghaṭādervalayasya ca // ६-

bhedo'thābheda eva syāt tadvadetatprakīrtyate // ६-

tadajñānasya śaktī dve vikṣepāvaraṇātmike /
brahmāvṛṇoti sahasā śaktyāvaraṇasaṃjñayā // ६-

yathācchādayati svalpo megho bhānuṃ sahasragum /
tathācchādayate mithyā brahmānantamakhaṇḍakam // ६-

anāvṛto'pi pūrṇātmā niḥsaṅgo nirvikalpakaḥ /
tadvāsanānuvaśagastibhitātmā cidakṣaraḥ // ६-

atha vikṣepaśaktiḥ sā yathā bahirivāntare /
darśayāmāsa vitataṃ prapañcaṃ sakutūhalam // ६-

dadarśāsau tadātmānaṃ nārāyaṇamiti sthitam /
vedānāṃ vedamārgāṇāṃ lokānāṃ ca parāyaṇam // ६-

nārāyaṇena rūpeṇa svayaṃ paśyati cākṣaraḥ /
sa [sa vedātmā paro devo syāmityamanyata ityapi pāṭhaḥ /] vedātmopa devo'pi bahu syāmityamanyata /
ahaṅkārastato jāto vikurvansamabhūttridhā // ६-

sātviko rājasaścaiva tāmasaśceti vai tridhā /
tāmasādapyahaṅkārājjaḍamāsīnnabhaḥ priye // ६-

tasya śabdo guṇaścāsīdeka eva sulocane /
satvānuviddhānnabhaso jātaṃ śrotramathendriyam /
śabdastu viṣayastasya sātvikī dik ca devatā // ६-

rajo guṇapradhānāttu vāgāsīdvacanagrahā /
agnistatrābhavaddevaḥ sātvikaḥ suravandite // ६-

yathākāśādabhūdvāyuḥ śabdasparśau ca tadguṇau /
sattvānuviddhātpavanāt tvagāsīdindriya priye // ६-

rajonuviddhātpavanādāsītpāṇīndriyaṃ priye /
ādānaṃ tasya viṣaye indrastasyādhidevatā // ६-

atha vāyorabhūdagniḥ śabdasparśasvarūpavān /
tejasaḥ satvaviddhādve cakṣū rūpagrahaṃ sati // ६-

rajoguṇapradhānāttu pādendriyamabhūtpriye /
upendraḥ sātviko devo gamanaṃ viṣayo bhavet // ६-

āpastejaḥsamudbhūtā rasādhikaguṇāstrayaḥ /
sattvānuviddhātsalilādrasanaṃ tadrasagraham // ६-

varuṇaḥ sātviko devo babhūva suravandite /
rajaḥpradhānātsalilāt pāyavāsīcca visargakṛt // ६-

yamodhidevatā tatra sātvikaḥ sambabhūva ha /
adbhyo'bhavadvasumatī śabdādiguṇapañcakā /
pṛthivyāḥ satvaviddhāyāḥ ghrāṇaṃ gandhagrahaṃ śive // ६-

nāsatyau devatā tatra sātvikī sambabhūva hā /
rajonuviddhayā cāsīdindriyaṃ guhyasaṃjñakam // ६-

ānandānubhavastena jāyate suravandite /
devaḥ prajāpatistatra sātvikaḥ parikīrtitaḥ // ६-

rajaḥpradhānabhūtebhyo militebhyaḥ sureśvari /
kriyāśaktyātmakaṃ prāṇapañcakaṃ jāyate śive // ६-

satvapradhānabhūtebhyo militebhyaḥ sureśvari /
jñānaśaktipradhānaṃ tu hyantaḥkaraṇamucyate // ६-

manobuddhirahaṅkāraścittamityantarātmakam /
tvak cakṣūrasanāghrāṇaṃ śrotraṃ jñānendriyāṇi ca // ६-

vāk pāṇipādapāyūpasthāni karmendriyaṇi ca // ६-

dikvātārkapraceto'śvivahnīṃdropendramitrakāḥ /
daśendriyādhidevāśca mayā te parikīrtitāḥ // ६-

pṛthivyadhipatirbrahmā viṣṇuḥ salilanāyakaḥ /
tejaso'dhipatiḥ śambhurvāyorīśvara eva ca // ६-

vyomnaḥ sadāśivaḥ prokta ityetā bhūtadevatāḥ /
daśendriyāṇi buddhiśca manaḥprāṇādipañcakam /
etalliṅgaṃ samākhyātaṃ jīvopādhiriti sphuṭam // ६-

viśeṣaṃ tatra deveśi ! varṇayāmi śṛṇuṣva tat /
prāṇādipañcakaṃ devi ! karmendriyasamanvitam // ६-

prāṇakośa iti khyātaḥ kṣutpipāsādidharmavān /
manojñānendriyairyuktaṃ manaḥkośa udīritaḥ // ६-

buddhijñānendriyairyukto vijñānākhyaḥ prakīrtitaḥ /
idaṃ kośatrayaṃ devi ! vyaṣṭyā liṅgamudāhṛtam // ६-

tatrābhāsamayo jīvo yāti cāyāti sundari ! /
jaḍaṃ kośatrayaṃ devi ! brahmābhāsena ceṣṭate // ६-

yathāyaskāntasānnidhye yathā lohaṃ sureśvari ! /
yajjaḍaṃ tadasaddevi yatsattatsaditi priye ! // ६-

tasmāttaccetanaṃ brahma satyamityeva sundari ! /
samudāyastu liṅgānāṃ tatrābhāsastu yaḥ priye // ६-

hiraṇyagarbhaṃ taṃ prāhuḥ sūtrātmānaṃ punastathā // ६-

iti te kathitaṃ devi ! yatpṛṣṭo'haṃ tvayā śubhe /
samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // ६-

iti śrīnāradapāñcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe (jñānakhaṇḍe) śivomāsaṃvāde ṣaṣṭhaṃ paṭalam // ६-

atha saptamaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
devadeva ! mahādeva ! karuṇārṇava ! śaṅkara ! /
śrutvā tvadīyavacanaṃ nātmā me parituṣyati // ७-

nārāyaṇādirūpāṇi tvayoktāni ca śaṅkara ! /
tadudbhave hetumātraṃ brahmājñānaṃ nirūpitam // ७-

brahmaṇyajñānasambandhaḥ sandehaste nivāritaḥ /
kāraṇa brūhi deveśa mohotpattau viśeṣataḥ // ७-

śiva uvāca
śṛṇu devi ! pravakṣyāmi rahasyaṃ vedagopitam /
yasya kasyāpi no vācyaṃ vācyaṃ sarvasvadāyine // ७-

tava snehavaśāddevi ! kathayāmi na cānyathā /
saccidānandakaṃ brahma sadaṃśena kṣaraṃ jagat // ७-

cidrūpaṃ brahma paramaṃ nityamakṣaramavyayam /
bālalīlāvinodena koṭibrahmāṇḍasaṃhatīḥ //
sṛjate saṃharatyeva nirvikāraṃ tathāpi yat // ७-

tasmādapyakṣarādūrdhvaṃ paramānandasundaram /
nityavṛndāvanānandi nānākrīḍārasārṇavam // ७-

virājati brahmapure manovāgviṣayātigam /
ambhojakarṇikāvacca nityavṛndāvanāntare //
tatpatravadanekaiścinmahodyānairvirājitam // ७-

nijaṃ dhāmaṃ rasānandaṃ svaprakāśaṃ mahojjvalam /
kālindī yatra koṭyarkabhāsvadratnataṭonnatā // ७-

haṃsasārasakāraṇḍanānāpakṣinināditā /
phullāmbhojavanāmodalubdhabhramaramaṇḍalā // ७-

navaratnamayībhistu sikatābhiralaṃkṛtā /
mahāmaṇitaṭottuṅgakuṭṭibhaiḥ parimaṇḍitā // ७-

nānādivyalatākuñjairamlānakusumojjvalaiḥ /
divyagandhasamākṛṣṭabhṛṅgajhaṅkārapeśalaiḥ // ७-

saptatīrthairdivyaratnarājirājitabhūtalaiḥ /
uparisthamaṇibhrājatkuṭṭimairdivyamaṇḍapaiḥ // ७-

śobhamānāmṛtajalā svarṇapaṅkajamālinī /
raktatuṇḍapadaiścitrapakṣaiḥ pakṣigaṇaiḥ śive // ७-

sevyamānā sukhasparśairvāyubhiścalapaṅkajā /
kvacitparyastamuktālimahāmarakatāvanau /
śuddhatāmasahṛdyuccairbhāti bhaktyaṅkurā iva // ७-

yatronnadantaḥśukasārasādyāḥ paṭhanti divyāṃ guṇacitrasatkathām /
śākhāsthitāḥ kalpamahīruhāṇāṃ mandānilāndolitapallavaśriyām // ७-

na yatra śoko na bhayaṃ mṛtirvā
kālo na yatra prabhavedanantaḥ /
yadetya śocanti punarnahīśvarāḥ
kuñjeṣu līlāvapuṣo'malāśayā // ७-

prataptajāmbūnadasundaratviṣaḥ
kaṭākṣavikṣaipavilobhiteśvarāḥ /
caranti mūrttāṃ iva vidyutaḥ sphuṭā
ghaneṣu kuñjadhvaniyoṣitāṅgaṇāḥ // ७-

praphullacāmpeya vanollasallatā
śatopaśaṅkaṃ yayitā samīraṇaḥ /
tanuṣvivānanda paraṃparāṃ parāṃ
tanoti tāruṇyabhṛtonnatadbhruvām // ७-

sakhyaḥ kuśeśayadṛśo vilasad vibhūṣāḥ prottuṅgapīnakucamaṇḍalalambihārāḥ /
kāśmīranīralulitāmbararaśmimālā
nirbhatsitoditadivākarabimbaśobhāḥ // ७-

divyanti yatra surasiddhadurāpalokāḥ
śrutyullasatkanakakuṇḍalalolagallāḥ // ७-

dyumaṇimaṇisamudyatkāntisandoharamyāḥ [dyumaṇiḥ=ambaramaṇiḥ sūrya ityarthaḥ dyumaṇimaṇi=sūryakāntamaṇiḥ /] viśadamarakatānāmaṃśukirmīritāśca /
pracaladacalaśobhaiḥ padmarāgaiḥ sarāgaiḥ
prakaṭaparamaśobhā bhūmayo yatra bhānti // ७-

nīlādrikāntisandohairūrdhvagaiḥ sarvataḥ plutaiḥ /
dūrādābhāti vasudhā haritṛṇamayāṅkurā // ७-

parāparavibhāgena nīlapuṣpamayau girī /
nānāścaryamayau divyau divyodyānamanoharau // ७-

sphuranmayūkhamālābhiḥ prakāśitadigantaraḥ /
padmarāgācalaḥ śrīmānāste yatra mahāddhiṃmān // ७-

sarāṃsi yatra bhūyāṃsi citsudhārasavanti ca /
vilasanti mahāratnaśilābaddhāni sarvataḥ // ७-

yatrodyānalatākulyā vamanti madhurāṃ sudhām /
yūthaśaḥ khelamānāstāḥ pibantyānandanirbharāḥ // ७-

yatraiva kuñjasadanāni hasanmukhāni
vyākīrṇakāñcanabhugāsanamaṇḍitāni /
pratyāhasanmaṇivijṛmbhitakuṭṭimāni
kūjadvihaṅgamakulāni śivāni nityam // ७-

sphūrjanmaṇipravitatirvitanoti lakṣmīṃ
visphūrjadūruśaśikāntaśilātaleṣu /
kūlaprarūḍhanalinīdalaraśmibimbā
rūḍheṣu kāmapi nitānta mudaḥ praṇālī // ७-

vaidūryavīrudha iha pratibhānti viṣvak
yāsūllasantyaruṇavidrumanarttanāni /
dūrādupetasitamauktikaraśmileśa
śobhāṃ dadhāti vimalāṃ vilasantamāryām // ७-

yatraiva campakavanāni jayanti viṣvak
mattabhramad bhramaradūratarojjhitāni /
pratyunnadanti viṭapeṣvaniśaṃ dvijendrā
gītadhvaniṃ sukhasamīrasamunnamatsu // ७-

śyāmodaradyutisarojavanīsthitābhiḥ
kānticchaṭābhirabhitoghṛtadurdineṣu /
protphullapaṅkajakadambaparāgapuñjo
vidyucchaviṃ vahati gandhavahaḥ praṇunnaḥ // ७-

krīḍāsaraḥ sphuṭamudañcati kuñjalīna-
guñjaddvirephapaṭalākulapaṅkajaśriḥ /
vapraprarūḍhaguṇarūḍhakadambalambad
dolāsahasrakamanīyaguṇaṃ guṇoru // ७-

dūrādihādritanaye kamalākarāṇā-
mudyatparāgapaṭalaiśca samīravegāt /
sphārībhavatsurabhigandhasudhāmayāmbhaś-
cetaḥsaro ramayatītyanurāgibhāvam // ७-

madhyollasadvipulavidrumadehalīka-
viśrāntimaṇḍapasamṛddhasamastabhogam /
sopānavartmasu niviṣṭasakhīsahasra-
vyāhanyamānamṛdumardalapūrṇakuñjam // ७-

udyanmayūkhamayaśuddhasudhātivarṣai-
ratnendurullasati nityamanasta bhāvaḥ /
nityābhiranvitatamaḥ svakalābhirantaḥ
śuddhetaraprathitapakṣavipakṣadhāmā // ७-

yatrāmṛtāmbhonidhimadhyavisphura-
dratnollasad dvīpaniveśamadbhutam /
cakāsti tasminparamādbhutaṃ maha-
nnaikena bhāsvanmaṇinā vinirmitam // ७-

nijālayaṃ mandiramadbhutākṛtiṃ
mahāmaṇistambhavirājamānam /
samoditānekardivākarenduruk-
prabhāvanirbhartsanaratnamaṇḍitam // ७-

nānāvidhānandavihārabhūmikā
daśaiva yasmin pratibhānti peśalāḥ /
vihāraśayayāsanacārucāmarā-
mṛtānulepottamagandhasādhanā // ७-

gavākṣamālāpathacāribhirmahā-
garudbhavairdhūmavaraiḥ sugandhibhiḥ /
itastataḥ kelivanāniloddhataiḥ
suvāsayantyo vanapuṣpasampadaḥ // ७-

kvaciddinamaṇijyotsnājālairmadhyāhnasūcakam /
kvacidañjanasaṅkāśairmaṇibhirdarśitakṣapam // ७-

uditārkamivānyatra padmarāgaprabhāruṇam /
sandhyāyamānamekatra indranīlamaṇitviṣā // ७-

jalajākṛtimatyamba caturasrā ca vedikā /
tasyāścaturṣu koṇeṣu hemakuṃbhāḥ sudhābhṛtāḥ // ७-

ratnapaṅkajasaṃśobhairmukhā yatra cakāsate /
muktāmayavitānāni maṇibhūmiprabhāṅkuraiḥ // ७-

nirbhinnānīha lakṣyante nānācitrākṛtīni ca /
karṇikāvanmahāsaudhaṃ paritastasya sundari // ७-

dvādaśaiva sahasrāṇi priyāṇāṃ sodhapaṅktaya /
pravāladehalīkāni maṇidvārāṇi pārvati /
muktātoraṇavantyuccairnānāścaryamayānyapi // ७-

nānāvarṇairmahācitraiścitritāni samantataḥ /
gavākṣamālāvilasanmaṇidīpojjvalāni ca // ७-

dīrghikābhiśca dīrghābhirvikacotpalapaṅktibhiḥ /
gāhamānābhiraniśa sakhīvṛndairvibhūṣitaiḥ // ७-

kvaṇatkanakabhūṣāḍhyaiḥ kauśambhāmbaraśobhitaiḥ /
nānākelirasāsvādavighūrṇitavilocanaiḥ // ७-

mahādvāramahaṃ vande bhāsvadratnakapāṭakam /
sanmukhaṃ dūrato yasya vibhāti yamunā nadī // ७-

tatprā''gaṇaṃ kuṅkumapaṅkapicchalaṃ
samudyadādityasahasrabhāsvaram /
muktāmayūkhāvalimiśritairmahā-
maṇiprakāśairaruṇīkṛtāntaram // ७-

yatra kārttasvaramayī paryastamaṇimauktikā /
paramānandabhavanaṃ vibhāti vividhāsthalī // ७-

savyāpasavyayoryasya puraśca suravandite /
kuṭṭimāni vicitrāṇi bhānti bhūyāṃsi yatra vai // ७-

yatra jāmbūnadastambheṣvāropitamaṇivrajāḥ /
prapuṣṇanti mahīdīpaśobhāmadhūtavarcasaḥ // ७-

tanmadhyato jayati kaścidanardhyamuktā
māṇikyarāśiracito vilasatpatākaḥ /
vaidūryavidrumavinirmitadehalīkaḥ
śrīmaṇḍapaḥ kusumarāśibhirudyataśrīḥ // ७-

nṛtyanti kūjadalaghudhvaninūpurāṇāṃ
keyūracāruvalayāvalibhāsurāṇām /
yūthāni sasmitamukhadyutinarttakīnā-
mādarśitābhinayamuccalakuṇḍalaśrīḥ // ७-

yatrendranīlamaṇinirmitanīlapadme-
ṣūdbhrāntabhṛṅgavanitāpaṭalīvibhāti /
yatrollasatsphaṭikabhūmitalopaviṣṭā-
haṃsāviśeṣamabhajanpadacañcubhāsā // ७-

āmodamoditadigantarabhṛṅgasaṅgha-
kalpadrukomalaparāgasarāgamārge /
manmānasaṃ girisute sitasaindhavīyaḥ
khaṇḍo nimajjatu mahāmaṇimaṇḍapāntaḥ // ७-

yamunāyāḥ pare kūle nijaṃ dhāma pratiṣṭhitam // ७-

aparasmin maheśāni dhāma syādakṣarasya tu // ७-

dhāmnobhimukhamīśāni vanānyupavanāni ca /
cidānandamayī vāpī maṇimaṇḍapamaṇḍitā // ७-

pārijātavanaṃ yatra pravālakusumojjvalam /
padmarāgamayākāranānāvṛkṣairvirājitam // ७-

vaidūryamayavallīnāṃ padmarāgapalāśakaiḥ /
muktāstabakayuktaiśca kāñcanāṅkurasaṃgataiḥ // ७-

yūthairvirājitaṃ viṣvak nānākrīḍārasālayam /
sapādalakṣayojanānāṃ saṃkhyāyāṃ vimalaṃ saraḥ // ७-

maṇiratnaśilābaddhamaṇikuṭṭimamaṇḍapam /
pravālapadmarāgādyaiḥ kḷptasopānasundaram // ७-

tatrasthā bhartturuddāma yaśo gāyanti yoṣitaḥ /
kāścillambanti dolābhirgāyantyo madhurasvaram // ७-

kāścinmṛdaṅgavīṇādyairnāṃnākrīḍārasojjvalāḥ /
khelanti paramānandāḥ sakhīsakhyo mudānvitāḥ // ७-

mahāpadmavanaṃ yatra padmarāgamayāmbujam /
vaidūryadaṇḍapatrālisphurad vaiḍūryapadminī // ७-

pravālakesarodbhāsidivyagandhamanoharam /
sṛjadvitānamākāśe rajobhirvāyunoddhataiḥ // ७-

saṃkhyayā parito devi lakṣayojanavistṛtam /
yadgandhānandasaṃsargāt brahmānandaparamparāḥ // ७-

aprārthanīyatamābhānti kenacitsarvathā sadā /
ramate bhagavān kvāpi sapriyābhiḥ samanvitaḥ // ७-

vasante kuṃkumāmbhobhirjalayantrairvinirgataiḥ /
vasantapuṣpābharaṇaiḥ sphuran muktāvibhūṣaṇaiḥ // ७-

pracchannābhiḥ prakāśābhiḥ krīḍābhiritaretaram /
nānāparimalodgārairnānāpakṣigaṇasvanaiḥ // ७-

pikakolāhalairdivyairnityānandavivarddhanaiḥ /
sphurattaḍitameghālidhvanannabhasi prāvṛṣi // ७-

bhūmikāsu sakhīvṛndairgāyamānaḥ pramodate /
evaṃ krameṇa bhagavān krīḍate ṛtucaryayā // ७-

kadācinmaṇigehasthakuṭṭime sumanohare /
caturdikṣumahāratnastambhaiḥ ṣoḍaśabhiryutaiḥ // ७-

anyonyapratibimbatvādanyonyetarathāgataiḥ /
priyāmadhyagato bhāti tārāmadhye yathā śaśī // ७-

nānānarmavinodaiśca nānākrīḍākutūhalaiḥ /
ramate bhagavān yatra svaya rasamayaḥ pumān // ७-

akṣaraḥ paramātmā ca puruṣottamasaṃjñakaḥ /
ubhāvapyeka evārtho līlābhedena sundari // ७-

akṣare sṛṣṭikartṛtvānna śṛṅgārarasodayaḥ /
amāyatvādrasātmatvānnāparaḥ sṛṣṭikṛtpriye // ७-

didṛkṣā hyakṣarasyāsīllīlāyā darśane priye /
pūrṇapriyāprema paśye vilasatpuruṣottame // ७-

tajjñātvā puruṣaḥ śreṣṭhaḥ priyāsvicchāṃ dadhe priye /
prārthayāmāsuretāstaṃ śrīsvāminyā samanvitāḥ // ७-

sakhya ūcuḥ
bho bho svāminparānanda parātparatara prabho /
vayaṃ priyāḥ priyo'si tvaṃ tasmānnaḥ priyamācara // ७-

akṣarātmā tu bhagavān yā līlāḥ sṛjate prabhuḥ /
asmābhirnānubhūtāstāḥ kīdṛśīḥ kiṃvidhā iti // ७-

taddidṛkṣitacittānāṃ kāmo naḥ pratibādhate /
kārayānubhavaṃ tasyāḥ kāruṇyena kṛpānidhe // ७-

śrīkṛṣṇa uvāca
priyāḥ śṛṇuta me vākyaṃ sāvadhānena cetasā /
na yūyaṃ darśane yogyāḥ nityānandapade sthitāḥ // ७-

yatrānandasvarūpasya hānirbhavati sarvathā /
triguṇāyāstu līlāyā darśanena priyaṃvadāḥ // ७-

māyāveśādvicitratvaṃ bhāvarūpātmanāṃ bhavet /
svalīlāsahitaṃ māṃ ca na drakṣyatha kadācana // ७-

duḥkhānubhava evāsti na sukhasya kadācana /
vismariṣyatha māṃ tatra kimanyattu vadāmi bhoḥ // ७-

ityuktāstāḥ priyāḥ sarvāḥ pratyūcuḥ puruṣottamam /
tathāpi priya tatsarvaṃ nānubhūtaṃ kadācana // ७-

tasmādanubhavārūḍha yathā bhavati tatkuru /
duḥkha kāmo vinā duḥkhadarśanaṃ na nivartate // ७-

vinā duḥkhaṃ na ca sukhaṃ svarūpeṇa pratīyate /
tasmātsādhaya naḥ kāmaṃ guṇalīlānudarśane /
evamukte priyābhistu tathāstviti jagāda saḥ // ७-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde saptamaṃ paṭalam // ७-

atha aṣṭamaṃ paṭalam
śiva uvāca
icchayā sasṛje nidrā triguṇā moharūpiṇī /
tathā visraṃsitajñāno mumoha jagadīśvaraḥ // ८-

moharūpaṃ tadajñānaṃ yasya śaktidvayaṃ priye /
āvaraṇā prathamā devi vikṣepātmā parā matā // ८-

svaprakāśaṃ yathā dīpamabhrapatrāvṛtiryathā /
niguhyetaṃ jitānena nānābhāvānpradarśayet // ८-

evaṃ kūṭasthapuruṣamāvṛtyāvaraṇātmikā /
tato vikṣeparūpeṇa viśvamātmanyadarśayat // ८-

śaktidvayasamāpetamajñānamiti tadviduḥ /
yathā śayānaḥ puruṣo jāgraddṛṣṭaṃ vimuñcati // ८-

tadvāsanāvāsitāyāṃ buddhau svapnaṃ prapaśyati /
yathā dadarśaviśvātmā svapnārūḍhaṃ jagatpriye // ८-

yathāśayānaḥ puruṣaḥ svapne rājā yathā bhavet /
rājadehena prakṛtīḥ sarvā eva niyacchati // ८-

tathā nārāyaṇaṃ rūpaṃ dhatte devaścidātmakaḥ /
tena rūpeṇa deveśi svapnalīlāṃ prapaśyati // ८-

satvaṃ rajastama iti pṛthivyādīni sundari /
tatra jātāni deveśi yebhyo'ṇḍamabhavatpriye // ८-

tatra jātā ime lokāḥ sapta cordhvamadhastathā /
saptārṇavāḥ saptadvīpā jambūdvīpastu madhyagaḥ // ८-

tanmadhye bhārataṃ varṣaṃ māthuraṃ tatra maṇḍalam /
tanmadhye gokulaṃ jātaṃ svāpnikaṃ surasundari // ८-

bahirvat bhāsate viśvaṃ nidrayāntargataṃ priye /
brahmasattaiva tatsattā pṛthak sattā na vidyate // ८-

bhityantargatacitrāṇi yathādhiṣṭhānataḥ pṛthak /
na santi devadeveśi tadā trāsamayānyapi // ८-

evaṃ viśvamayaṃ citraṃ ātmabhittimadhiṃṣṭhitam /
na pṛthak devi kutrāpi pṛthak jānantyapaṇḍitāḥ // ८-

brahmaguhyamidaṃ devi vaktuṃ jihvā jaḍāyate /
gātrāṇi śithilāyante vāṇī me gadgadāyate /
tathāpi premavaśago diṅmātraṃ prabravīmi te // ८-

ekadā puruṣaḥ sākṣātpuruṣottamasaṃjñakaḥ /
sakhīnāṃ maṇḍalagataḥ svāminyā śliṣṭayā prabhuḥ // ८-

ratnasiṃhāsanāsīnaḥ padākrāntamahītalaḥ /
pāṇinā bhrāmayanpadmaṃ padāvaṣṭabdhavigrahaḥ // ८-

divyakrīḍārasānando divyabhūṣaṇabhūṣitaḥ /
divyamāṇikyamukuṭo divyakuṇḍalamaṇḍitaḥ // ८-

niścalālikulākārakuṭilaḥ snigdhakuntalaḥ /
śaratpadmalasadvakro nayanānandavarṣaṇaḥ // ८-

divyahīrālidaśanaḥ pravāladaśanacchadaḥ /
anaṅgadhanurākārakuṭilabhrūlatotsavaḥ // ८-

smitamādhuryavijitamādhuryarasasāgaraḥ /
kambukaṇṭhalasadrekhātrayaśobhāmanoharaḥ // ८-

muktāhāralasadvakṣaḥ sphuramāṇamaṇiprabhaḥ /
kāṃcīkapālavisphūrjatkiṃkiṇījālamaṇḍitaḥ // ८-

valayāṃgadakeyūrormikāvṛndavibhūṣitaḥ /
sunāsaḥ sundaramukhaḥ smitodāramukhāmbujaḥ // ८-

divyagandhānuliptāṃgo divyāmbaravibhūṣitaḥ /
sudhāsamudralaharīśītalākṛtisundaraḥ // ८-

gaṃbhīrāvartanābhyudyattanuromalatāṃkuraḥ /
svāminī saṃsthitā tasya vāmadeśe sahāsanā // ८-

acañcalataḍitkoṭidyutibhūṣaṇabhūṣitā /
divyadhātrīphalasthūlanāsānaṭitamauktikā // ८-

śṛṅgārarasasampūrṇanetrāndolanavibhramaiḥ /
vilumpantīva deveśi bharttuścittagabhīratām // ८-

madhurollāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī /
mandarsmitaprabhāpūramajjatprāṇeśamānasā // ८-

mukhāmodavilubdhālijhaṅkārodvignalocanā /
bhrūlatājitakandarpavarakārmukavibhramā // ८-

maṇimajīranirhrādavimohitamarālikā /
nakhendurucisadohamajjannūpuramaṇḍalā // ८-

ānandasāgarodvelavidhūpamamukhāmbujā /
kucakumbhalasanmuktāhārabhāramanoharā // ८-

graiveyābharaṇoddīptā krambukaṇṭhī śucismitā /
sakhyaḥ priyāṃ puraskṛtya prāhuḥ prāṇeśvaraṃ mudā // ८-

sakhya ūcuḥ
prāṇanātha priyāyāste manorathamahādrumaḥ /
phalito naiva dṛśyeta tvayi bharttari kiṃ punaḥ // ८-

manorathavighātena dhunotyeva priyāmanaḥ /
bālalīlādidṛkṣāsmān bādhate hṛdayasthitā // ८-

yathendoścandrikāyāśca yathā kusumagandhayoḥ /
śabdārthayoryathaiveśa yathā bahnyarciṣoḥ prabho // ८-

anādyabhedo deveśi svāminyāpi tathaiva te /
asmākamapi bho svāmin svāminyāpi tathaiva saḥ // ८-

kasya hetorna kuruṣe tanmanorathapūraṇam /
avilambitamevaitatkuruṣva hṛdayasthitam // ८-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde aṣṭamaṃ paṭalam // ८-

atha navamaṃ paṭalam
śrī śiva uvāca
atha śrutvā sakhīvākyaṃ darśanāvaśyakaṃ priye /
tūṣṇīṃ sthito'pi manasā mene sarvaṃ bhavatviti // ९-

svāminīsahitāḥ sarvāḥ sakhyastanmukhapaṅkajam /
vīkṣyamāṇā ivātasthuḥ prabhuścāpi tathā sthitaḥ // ९-

vāsanāṃśairgatāḥ sarvā mathurāmaṇḍalasthite /
gokule gopikā jātā gopageheṣu tāḥ pṛthak // ९-

vṛṣabhānugṛhe jātā rādhiketi ca viśrutā /
svāminīvāsanāleśaḥ kenāpyaṃśena sundari // ९-

tatsakhyaścāpi sañjātāstāsāṃ nāmāni kānicit /
kathayiṣyāmi deveśi śṛṇuṣvaikāgramānasā // ९-

sundarī svarṇavarṇā ca ramyāṅgī svarṇamālinau /
lalitā citravarṇā ca viśākhā vijayā jayā // ९-

sukuṇḍalā kuṇḍalinī mālinī svarṇaṃmañjarī /
mañjughoṣā vicitrā ca devasenā varūthinī // ९-

gaurī citrāmbarā tanvī candralekhā manojavā /
ajitā jayinī śyāmā balākī vimalaprabhā // ९-

tārā kuraṅganayanā kamalā vanamālikā /
nityā vilāsinī tāmrā anaṅgānaṅgamālinī // ९-

anaṅgamekhalā mādhvī mohinī madanāvatī /
puṣpāvatī hemalatā hemamālā manojavā // ९-

karpūragandhā kāśmīrī padmagandhā vihāriṇī /
haṃsinī citriṇī citrā sunandā bindumālinī // ९-

manojāpāṅgalālityā vaitālī vimalaprabhā /
padmarāgā vicitrāṅgī nityānandā niraṅkuśā // ९-

ityevaṃ koṭiśaḥ khyātāḥ sakhyaḥ kuvalayekṣaṇāḥ /
na saṃkhyayā paricchedyā nityavṛndāvanāśrayāḥ // ९-

tāsāṃ dvādaśasāhasrī saṃkhyā proktā tathāpi yā /
antaḥpuragatānāṃ ca rahomilitacetasāṃ // ९-

jāgratsvapnaṃ gatāḥ sarvāḥ svātmānaṃ dadṛśustadā /
nandavrajamivopetamanullaṅghitaketanāḥ // ९-

yathā samīravegena nīyate padmasaurabhaḥ /
na padmasyādhikaṃ kiñcinnyūnaṃ vā bhavati priye // ९-

tathā mohena tā nītā api svapnaṃ parātmanaḥ /
anubhūtavantyastāstatra svapnamāyāmanoratham // ९-

parātmā bhagavāṃścāpi līlāmetāṃ dadarśa saḥ /
pārvatyuvāca
nandagopavrajaṃ prāptāḥ sakhyo yā bhavatoditāḥ /
kūṭasthalīlānubhavaprakāraṃ vada śaṅkara // ९-

parātmā bhagavāṃścāpi kathaṃ līlāṃ dadarśa saḥ /
kīdṛśī sā bhavellīlā saguṇānirguṇāpi vā // ९-

anityā vātha nityā vā yathārthaṃ brūhi śaṅkara /
śiva uvāca
śṛṇu pārvati vakṣyāmi tava praśnān sugopitān // ९-

na nāstikebhyo dhūrtebhyo haitukebhyaḥ sureśvari /
na vedanindakebhyaśca nāviśvāsāya karhicit // ९-

vedaśāstrapurāṇādiśraddhāpūtāntarātmane /
anindakāya śuddhāya sarvatra brahmadarśine // ९-

alolupāya śāntāya nirmalāya maheśvari /
kṛtajñāya kriyākāṇḍācārasaṃśuddhacetase // ९-

snānadānadayādākṣyadamādyamalamūrttaye /
parīkṣya śatadhā devi dadyānnānyatra karhicit // ९-

snehādvā dhanalobhādvā ajñānādvā bhayādapi /
prakāśayati mūḍhātmā nārakyācandratārakam // ९-

tasmāttvayāpi deveśi gopitavyaṃ sureśvari /
sakhīnāṃ brahmalīlāyā darśanaṃ tu yathā bhavet // ९-

tatprakāraṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasā /
mathurādhipatiḥ kaṃsaḥ ugrasenasutaḥ khalaḥ // ९-

śrutvātmamṛtyuṃ devakyāḥ putradvāreṇa duṣṭadhīḥ /
bhaginīṃ hantumārebhe khaṅgena tarasā balī // ९-

vārito vasudevena nītyā cādhyātmaśikṣayā /
na nivṛttaḥ khalaḥ pāpastadīpāyamacintayat // ९-

na cāsyāste bhayaṃ vīra putrebhyaścedbhayaṃ tava /
samarpayiṣye tānputrānyānasau prasaviṣyati // ९-

na sandehastvayā kāryo yataḥ satyamayaḥ pumān /
satye naṣṭe svayaṃ naṣṭo viśatendhaṃ mahattamaḥ // ९-

ityukto mohitamatirmumoca bhaginīṃ khalaḥ /
tayā prasūtaḥ samaye putraḥ pāvakasannibhaḥ // ९-

tamādāya gataḥ kaṃsaṃ vasudevaḥ prasādayan /
arpayāmāsa tanayaṃ kaṃsāyātmajamṛtyave // ९-

augrasenistu taṃ dṛṣṭvā prasannenāntarātmanā /
pratyaparyan sutaṃ prāha prasanno'haṃ tavānagha // ९-

na cāsmānme bhayaṃ śūra tasmānno hanmi te śiśum /
yuvayoraṣṭamādgarbhānmṛtyurme saṃśrutaḥ puraḥ // ९-

vṛthā kimarthaṃ te bālān hanmi lokavigarhitaḥ /
aṣṭamastu yadā putro bhaviṣyati tavānagha // ९-

tadā māṃ tūrṇamāsādya nivedayatu vai bhavān /
svastyastu te ciraṃ yāhi mā bhayaṃ dhehi sarvathā // ९-

iti kaṃsasamādiṣṭo vasudevo mahāśaya /
nivṛttaḥ sutamādāya kaṃsavākye sasaṃśaya // ९-

tato nāradavākyena vimohitamatiḥ khalaḥ /
ahanattaṃ sutaṃ bhūyastatra gatvā ruṣānvitaḥ // ९-

jagrāha nigaḍe cobhau vasudevaṃ ca devakīm /
yānyānpuvānprasuśruve mārayāmāsa tān khalaḥ // ९-

dadhāra saptamaṃ garbhaṃ śeṣasaṃjñaṃ suduḥsaham /
ādiṣṭā devadevena yogamāyā maheśvari /
garbhamākṛṣya devakyā rohiṇīṃ praṇināya sā // ९-

svayaṃ prādūrabhūttasmin devakījaṭhare prabhuḥ /
śaṅkhacakragadāpadmadharaścārucaturbhujaḥ // ९-

pītavāsā ghanaśyāmaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ /
sphuranmāṇikyamukuṭo valayāṅgadabhūṣitaḥ // ९-

vasudevastu taṃ dṛṣṭvā vismayodāralocanaḥ /
tuṣṭāvopaniṣadvāgbhistatastuṣṭo'bravīdvacaḥ // ९-

viṣṇuruvāca
tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvaṃ tapasā duścareṇa hi /
pṛśnigarbheti vikhyāto nāmnā patro'bhavaṃ tava // ९-

dvitīye janmani tathā kaśyapastvaṃ prajāpatiḥ /
upendra iti vikhyātiṃ gato'haṃ yadunandana // ९-

vasudeva tṛtīyesmin bhave jāto bhavadgṛhe /
muktidānāya bhavate prādurbhūto'smi sāmpratam // ९-

naya māṃ gokulaṃ yatra yaśodā nandagehinī /
tatra jātā mahāmāyā tāṃ nayasva svakaṃ gṛham // ९-

tava māstu bhaya kvāpi kaṃsānmajjnmaśaṅkitāt /
ityuktā devadeveśo dampatyoḥ paśyatoḥ puraḥ // ९-

akṣarasya tu yā cittavṛttirlīlāvalokane /
tadupādhikatatsattārūpe vyūhattvamāgataḥ // ९-

babhūva dvibhujaḥ sadyaḥ śiśubhāvaṃ gataḥ prabhuḥ /
tasminnāviviśe sākṣādrasarūpī svayaṃ prabhuḥ // ९-

nināya gokule nandagehaṃ nidrāvimohite /
ādāya yoganidrāṃ tāṃ vasudevo gṛhaṃ gataḥ // ९-

devakīprasavaṃ prātaḥ kaṃsāyācakhyurutsukāḥ /
gṛhapālā dhvaniṃ śrutvā bālasyeti tvarānvitāḥ // ९-

kaṃsastvaritamāgamya haṭhādākṣipya tāṃ khalaḥ /
bhūpṛṣṭhe prothayaddevīṃ tataḥ sā divamutpatat // ९-

sā provāca vacaḥ kruddhā harijātastavāntakṛt /
yo vedadharmarakṣārthaṃ pākhaṇḍavinivṛttaye // ९-

asurāṇāṃ vināśārthamāvirbhavati līlayā /
yugānte tamasā grastān vedānuddharttumicchayā /
matsyarūpī svayaṃ jātaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktimān // ९-

kūrmarūpeṇa yaḥ pṛṣṭhe dadhāra mandarācalam /
uddidhīrṣurbhuvaṃ mūḍha yo'sṛjat śaukarīṃ tanum // ९-

svabhaktadrohiṇaṃ hantuṃ trātuṃ bhaktajanaṃ tu yaḥ /
nṛsiṃharūpī yaḥ stambhātprādurāsītkṛpānidhiḥ // ९-

ātmānaṃ vāmanaṃ kṛtvā bhaktakāryārthamudyataḥ /
baliṃ badhvā maghavate trilokīmadadātprabhuḥ // ९-

kṣatriyān durnayān dṛṣṭvā jamadagnigṛhe tu yaḥ /
jātaścakāra pṛthivīṃ kṣatravījavivarjitām // ९-

yo'sau dāśarathirbhūtvā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam /
jaghāna samare duṣṭaṃ śaraṇyaḥ śatrusūdanaḥ // ९-

kalau janiṣyamāṇānāṃ asurāṇāṃ durātmanām /
vedamārgapravṛttānāṃ atadarhatayā tu yaḥ // ९-

arucyutpādanārthāya nānāpāṣaṇḍakalpanām /
kṛtvā vināśameteṣāṃ kariṣyati paraḥ prabhuḥ // ९-

sa jāto yatra kutrāpi mṛtyustava vimūḍhadhe /
ityuktvāntardadhe māyā kaṃsastu vimanāḥ sthitaḥ // ९-

iti śrīpañcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde navamaṃ paṭalam // ९-

atha daśamaṃ paṭalam
śiva uvāca
atha nandagṛhe jātaḥ prātareva mahotsavaḥ /
nandaḥ snātaḥ śucirviprānāhūyāgamapāragān /
dadau mahāmanā gāvo vāsāṃsyābharaṇāni ca // १०-

gopā gopyo yayurhṛṣṭā nānābhūṣāmbarāvṛtāḥ /
nandaṃ vardhāpayāmāsurāśīrbhiḥ sarvatomukham // १०-

yaśodāṃ ca mahābhāgāṃ gatvā gopyo'ti harṣitāḥ /
utsukāni manāṃsyāsāṃ babhūvuḥ kṛṣṇadarśane [brahmasṛṣṭibhyaḥ tadānīṃ kiśorasvarūpeṇa śrīkṛṣṇo nijadarśanaṃ dattavān /] // १०-

śrīkṛṣṇadarśanānandanimagnā nijamūrttayaḥ /
babhūvurgopikāḥ sarvāḥ nijalokaṃ gatā iva // १०-

gṛhe gṛhe samabhavanmahotsavaparamparāḥ /
yācakā vandinaḥ sūtā māgadhāḥ samupāyayuḥ // १०-

tebhyo dadau mahārhāṇi bhūṣāvāsāṃsi goparāṭ /
atha kaṃsasamādiṣṭā pūtanā bālaghātinī // १०-

nighnantī bālakān jātān cacāra parito vrajam /
śiśavaste parābhūtāḥ praviṣṭāḥ pūtanāntaram // १०-

nandagṛhe putrajaniṃ śrutvā tasya jighāṃsayā /
kṛtvā vimohanaṃ rūpaṃ divyālaṅkāracarcitam // १०-

divyamālāmbāradharaṃ divyagandhamanoharam /
manoharantī nandasya praviveśa śanairgṛham // १०-

atha sā sūtikāgāramabhyetya krūraniścayā /
mohayitvā vacobhistāṃ bahiḥpremanirūpitaiḥ // १०-

suptāhimiva jagrāha bālaṃ kamalalocanam /
aṅkamāropya bahudhā lālayantī śucismitā // १०-

dadau hālāhalāliptaṃ stanaṃ tanmukhapaṅkaje /
tadantaḥsthaśiśṛn prāṇān pūtanāyāḥ papau hariḥ // १०-

sārddhayojanavistāro dehastasyā mahītale /
papāta pātadhvaninā kampayan vrajamaṇḍalam // १०-

stanyaṃ hālāhalamayaṃ haraye paramātmane /
datvāpi sadgatiṃ prāptā kiṃ punaḥ sādhukāriṇaḥ // १०-

pārvatyuvāca
vrajrasthāḥ śiśavo ye ca tayā vyāpāditā iti /
pūtanāyāṃ sthitān sarvān tatprāṇairapibaddhariḥ // १०-

iti yadbhavatā proktaṃ ke te'tra śiśavaḥ prabho /
śiva uvāca
ekadā brahmaṇaḥ satre devagandharvapannagāḥ // १०-

siddhā vidyādharāḥ sarve samājagmu maharṣayaḥ /
ādityā vasavo rudrā marutaḥ pitarastathā // १०-

agnayo vāyavaścānye teṣāmāsīnmahāsadaḥ /
jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ // १०-

apsarodarśanakṣubdhasmaragrastonyathā matiḥ /
na śaśāka mano yantuṃ yatannapi pitāmahaḥ // १०-

caskanda retastasyāśu tapo vidyāmayaṃ mahat /
ajñātvā tasya saṃsthānaṃ kuṇḍāgnāvajuhotprabhuḥ // १०-

agnimadhyātsamudbhūtāḥ kumārā vahnitejasaḥ /
baddhāñjalipuṭāḥ sarve praṇemuste pitāmaham // १०-

brahman pitāsi naḥ kāmaṃ vayaṃ te tanayāḥ prabho /
utpāditāśca bhavatā kiṃkurmastadudīryatām // १०-

brahmovāca
agnau kṣiptaṃ mayā retastapovidyāmayaṃ śubham /
tatra jātā bhavanto hi tasmādagnikumārakāḥ // १०-

daṇḍakāraṇyamāsādya tapaścarata putrakāḥ /
ityuktā brahmaṇā sarve daṇḍakāraṇyamāśritāḥ // १०-

tapaḥ kurvanto yatnena brahmaṇoddeśayantritāḥ /
tataḥ katipaye kāle rāmo dāśarathiḥ svayam // १०-

rāvaṇaṃ samare hatvā rājyaṃ kṛtvā bibhīṣaṇe /
vimānaṃ varamārūḍho daṇḍakāraṇyamāśritaḥ // १०-

tatrāgastyāśramaṃ rāmo gatvā cakrebhivādanam /
muniḥ sambhāvayāmāsa kandairmūlaphalādibhiḥ // १०-

rāmasya darśanaṃ cakrurmunayopi dhṛtavratāḥ /
uvāsa rāmaḥ katiciddināni munisatkṛtaḥ // १०-

ekadā janakī dṛṣṭuṃ munīnāmāśramān śubhān /
jagāma munipatnīnāṃ sauhārdenāpi sundari // १०-

cakre rāmakathāḥ puṇyāḥ rāvaṇasya vadhaṃ prati /
satkṛtā munipatnībhiḥ munibhiḥ sādhubhistathā // १०-

nivṛttā jānakī tatra jagāmāgnikumārakān /
draṣṭuṃ tapasyataḥ pūrṇān munikanyāsamāvṛtā // १०-

jānakī tānnamaskṛtya kumārānanalaprabhān /
niṣasāda kṣaṇaṃ tatra vanaśobhāhitekṣaṇā // १०-

te vicitreṇa daivena preryamāṇāḥ kumārakāḥ /
amarṣajananaṃ vākyamabruvankṛtahelanāḥ // १०-

aho sīte prabhuḥ sākṣādīśvaro jagatāṃ patiḥ /
vedarakṣāvidhānārthamavatīrṇo mahītale // १०-

na yasya svaparo vāpi na dveṣyaḥ priya eva ca /
satyasandhaḥ kṣamī śūro rāmaḥ kamalalocanaḥ // १०-

jaṭīvalkalasaṃvīto mohamagno vane vane /
bhrāntaścacāra nirviṇṇaḥ pṛcchamāno vanaspatīn // १०-

iyaṃ kānteti vai matvā mohavibhraṃśitāśayaḥ /
kvacitpallavinīṃ hṛdyāṃ latāmāliṃgya nirvṛtaḥ // १०-

nivārito lakṣmaṇena neyaṃ kānteti jalpatā /
dadhārāmbhonidhau setuṃ sakhyaṃ kṛtvā ca vānaraiḥ // १०-

tvannimittamidaṃ sīte prabhorapi viḍambanam /
tasmātstriyaḥ pāparūpā doṣaikanilayāḥ sadā // १०-

na dhāryā sukhamicchadbhiḥ kadācit kvāpi paṇḍitaiḥ /
ityevaṃ vacanaṃ teṣāṃ śrutvā dāśaratheḥ priyā // १०-

cakrodha raktanayanā śāpaṃ dātuṃ manodadhe /
sītovāca
mannindāyāḥ phalaṃ śīghramavāpsyatha kumārakāḥ // १०-

dvidhāvidīrṇadehāśca yūyaṃ paṇḍitamāninaḥ /
patantu bhūtale sarve sarve svātmakṛtaṃ bhujaḥ // १०-

ityukte sītayā tūrṇaṃ dvidhābhūtakalevarāḥ /
śiśavaḥ petururvyānte munipatnyo visismire // १०-

hāhākāro mahānāsīnmunīnāṃ tatra śṛṇvatām /
evaṃ śaptvā kumārāṃstān yayau sītāniketanam // १०-

rāmaḥ śrutvātha tāṃ vārttāmapriyāṃ durmanā bhṛśam /
nininda sītāṃ manasā kimetaddurvinītayā // १०-

arvicāritameveha kṛtaṃ naṣṭavimarṣayā /
aho mūḍhadhiyo duṣṭāḥ striyo dāruṇacetasaḥ // १०-

śreyasāṃ paripanthinyo māyeyaṃ daivanirmitā /
sasārānmuktikāmānāṃ yāḥ svayaṃ nigaḍopamāḥ // १०-

mahāmohasya mañjūṣā svārthāyānarthatatparāḥ /
krodhalobhānṛtadhiyo na viśvastāḥ kadācana // १०-

na ca tā viśvasetkvāpi viśvastān ghnantyasaṃśayam /
alpārthe bahvanartheṣu pravarttante durāśayāḥ // १०-

na vidvān strīvaśaṃ gacched vaśaṃ prāpto vinaśyati /
ityākalayaya hṛdaye jānakīṃ prāha sa prabhuḥ // १०-

rāma uvāca
kimetatsādhucarite vininditamacīkaraḥ /
nāsmākamucitaṃ karma yatkumāravihiṃsanam // १०-

tapovidyādhṛtadhiyo vinayācāraśālinaḥ /
na caite śāpamarhanti yadi ghnantyapi sundari // १०-

yathārthavādināṃ puṃsāṃ śrutvā vāco yathārthakāḥ /
kupyanti ye mūḍhadhiyo na teṣāṃ niṣkṛtiḥ kvacit // १०-

sīte yathārthamukta tairmāmuddiśya dayālubhiḥ /
teṣvamarṣaḥ kathaṃ jāta īdṛśonarthadarśanaḥ // १०-

yadi svalpoparādho'pi tasmin daṇḍo mahān ghṛtaḥ /
na caitaducitaṃ caṇḍi kṣatriyāṇāṃ dayāvatām // १०-

vanacarāṇāmasmākaṃ munyāśramavāsinām /
sādhvītthamuktā rāmeṇa lajjayā namrakandharā // १०-

baddhahastāñjaliḥ prāha bhartṛvākyavibodhitā /
sītovāca
aparādho mahān deva kṛto me nātra saṃśayaḥ // १०-

adaṇḍeṣvapyapāpeṣu yanmayā hyudyamaḥ [yanmanyorurdamaḥ kṛtaḥ iti mūla pāṭhaḥ /] kṛtaḥ /
api me durnayaṃ deva kṣamasva tvaṃ dayānidhe // १०-

teṣvanugrahamādhastva sādhuṣvapi tapasviṣu /
rāma uvāca
na kariṣyāmyahaṃ bhadre kumārāṇāmanugraham // १०-

mayā tvanugrahītānāṃ muktiḥ syājjalavajjale /
vedavedāntasaṅgītaḥ paramātmā paraḥ prabhuḥ /
karotvanugrahaṃ teṣāmanubhūtiryathā bhavet // १०-

tasmādime liṅgadehamātraśeṣāḥ sulocane /
mayi sthāsyanti satataṃ kālāvirbhāvahetave // १०-

rāme ca bhagavatyete vilīnāste tataḥ param /
vasudevagṛhe sākṣādavatīrṇe harau svayam // १०-

tevatīrṇā vrajabhuvi taddehasthāḥ kumārakāḥ /
pūtanāyāṃ sthitāḥ sarve tayā vyāpāditā iti // १०-

tatprāṇairapibad bālān dakṣiṇāṃgavyavasthitān /
vāmāṃgabhūtāḥ sakalāḥ gauḍadeśe'bhavan striyaḥ // १०-

kumārīrānayāmāsa paracakraṃ jighāṃsatā /
niruddhā rājadharmeṇa nandastaddeśamāgataḥ // १०-

iti te kathitaṃ devi yatpṛṣṭo'haṃ sulocane /
samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // १०-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde daśamaṃ paṭalam // १०-

atha ekādaśaṃ paṭalam
śrī śiva uvāca
hṛtvātha pūtanāprāṇān sahabālān kṛpānidhiḥ /
śakaṭaṃ pātayāmāsa pādapallavalīlayā // ११-

tṛṇāvarttamathākāśe harantamahanaddhariḥ /
stanaṃ pītvā yaśodāyai jṛmbhamāṇastu kevalam // ११-

mukhe pradarśayāmāsa bhuvanāni caturdaśa /
bālalīlāvinodena mṛdamaśnan kṛpānidhiḥ /
akalpayaddehayogaṃ kumārāṇāmalaukikam // ११-

nāśnāti mṛdamānando dadhidugdhānyapi svayam /
puṣṭyarthaṃ ca kumārāṇāmakarotsakalaṃ prabhuḥ // ११-

vrajasthā gopikāḥ sarvāḥ kṛṣṇalīlāhṛtāśayāḥ /
vilobhayantyaḥ śrīṃkṛṣṇaṃ dāsye dugdhaṃ dadhīnyapi // ११-

mṛdūni navanītānītyuktvā ninyurgṛhān svakān /
tatopyekānta āhūya datvā dadhimadhūni ca // ११-

kṛṣṇamāliṅgayāmāsuścucumburmukhapaṅkajam /
bālobhūtvāpi lokasya yaśodānandayorapi // ११-

āliṅgyatyāliṃgyamānaḥ praticumbati cumbitaḥ /
gopikāhṛdayānandaṃ vardhayan raticeṣṭitaiḥ // ११-

ratijñamiva taṃ matvā gopikā raticeṣṭayāḥ /
kutūhalanimagnāstā na vaktuṃ śekurutsukāḥ // ११-

anyāpi gṛhamānīya khādyapānairatoṣayat /
bhūṣayitvāṃjanākalpairaṅgarāgaiḥ sugandhibhiḥ // ११-

śubhāsane samāropya datvā tāmbūlavīṭikām /
ihaiva bālakairetaiḥ parikrīḍasva nirbhayaḥ // ११-

mānyatra gaccha te mātā jñāpitā tāḍayiṣyati /
ityāhurgopikāḥ kāścitpremabaddhā vrajārbhake // ११-

vrajeśvarasutaṃ nītvā gṛhamūcuḥ parāḥ striyaḥ /
yadi nṛtyati satkṛṣṇa bhavān dāsye manoratham // ११-

ityukto nṛtyati smāsau rabhasā vai mudānvitaḥ /
haran kaṭākṣamālābhirbhāvapūrṇābhirāvṛtaḥ // ११-

vavre nṛtyavidhānārthaṃ kāmaṃ dehi pratiśrutam /
kaste kāmastayoktesau vavre kṛṣṇaḥ svavāṃchitam // ११-

tvadīyahṛdaye bhāti kandukadvayamuttamam /
dehyetadramaṇārthāya mitraiḥ gopasutaiḥ saha // ११-

jahāsa gopīkṛṣṇasya vākyaśravaṇaharṣitā /
vṛṣabhānoḥ sutā devi rādhikānāmaviśrutā // ११-

svāminī vāsanā jātā śrīkṛṣṇapremavihvalā /
dvādaśaivasahasrāṇi yāḥ sakhyaḥ parikīrttitāḥ // ११-

tadaṃgabhūtāstāḥsarvāḥ vastubhedo na kiṃcana /
svāminyātmā bhavetkṛṣṇaḥ kṛṣṇātmā svāminī hi sā // ११-

na tayorvidyate bhedaścandracandrikayoriva /
rasātmakaṃ rasabhoktṛ paraṃ brahma śrutīritam // ११-

rasaḥ śṛṃgāra evokto rasaśāstraviśāradaiḥ /
saṃyogo vipralambhaśca śṛṃgāro dvividho mataḥ // ११-

saṃyuktayośca [dra० pṛ० caturviṃśapaṭalam ११-१२ /] saṃyogo vipralaṃbho viyuktayoḥ /
rasanityatayā jāto viyogastaddalātmakaḥ // ११-

rasasvabhāva evāya yatsayogaviyogavān /
anyathā hyakṣare kasmāddidṛkṣā jāyate tathā // ११-

kathaṃ priyāṇāṃ ca tathā rasastasmāddhi tāddṛśaḥ /
saccidānandakaṃ brahma yadukta śrutimaulibhiḥ // ११-

cidānandau tu kūṭasthe puruṣottame eva ca /
ubhāvapi bhavedbrahma brahmabhedairvivarjitam // ११-

sajātīyavijātīyasvagataiśca sulocane /
brahmatve hyakṣarasyāpi ānando dvidalātmakaḥ // ११-

sadaṃśabījamūlā ca prakṛtirhyakṣarātmagā /
na tasmādrasalīlāyāḥ sthitiḥ kuṭastha īśvare /
prakṛteśca paratvācca nirguṇattvānmaheśvari // ११-

uttame puruṣe pūrṇe hyānandātmani kevale /
līlā rasamayī ramyāḥ pratikṣaṇanavā sthitā // ११-

didṛkṣitāntaḥkaraṇavṛttiḥ syādakṣarasya yā /
puruṣottamāveśatī jātā nandagṛhe tu sā // ११-

guṇalīlādidṛkṣāyukvāsanāstatpriyāsu yāḥ /
tā eva vrajasundaryastābhiḥ saṃkrīḍate rasaḥ // ११-

svāminīvāsanā rādhā svayaṃ vṛndāvaneśvarī /
lavamātrakālāvacchinno viraho'bhūdrasātmakaḥ // ११-

nalinīpatrasaṃhatyāḥ sūkṣmasūcyābhivedhane /
dale dale ca yaḥ kālaḥ sa kālo lavavācakaḥ // ११-

atrāpi saṃyogaviyogabhāvaiḥ krīḍati vai hariḥ /
kṛṣṇo rādhāsvarūpeṇa virahākrāntacetanaḥ // ११-

kathaṃ sā saṃgatā me syāditi ciṃtāparo'bhavat /
tatsakhīkṛtamaitrastu tatkathāḥ kurute'niśam // ११-

nityaṃ svarūpastavanairgatihāsanirūpaṇaiḥ /
vastramadyatanaṃ hṛdya tava saṃkhyāḥ pariṣkṛtam // ११-

ityāveditahārdāstāḥ sakhyaḥ prāhuśca rādhikām /
rādhe nandasutaḥ so'yaṃ sundaraḥ pratibhāti me // ११-

tava rūpānurūpo'yaṃ caturo vrajaballabhaḥ /
nityaṃ ca tvatkathālāpaḥ tvatprāṇastvanmanāḥ sadā /
tvāmeva dhyāyate citte saṅgamaste yathā bhavet // ११-

rādhovāca
kutra saṅgatiretena mama syātsakhi cintaya /
ahamapyasya rūpeṇa saundaryeṇa guṇena ca /
mohitāsmi kṣaṇaṃ nainaṃ vismarāmi kathaṃcana // ११-

yaśodānandanaṃ kṛṣṇaṃ svapne paśyāmi santatam /
krīḍamānaṃ mayā sārddhaṃ pibantamadharāsavam // ११-

yasmin dṛṣṭe mamāṃgeṣu svedaromāṃcakaṃcukam /
vepathuḥ svarabhaṅgo vā jāyate sāmprataṃ sakhi // ११-

yatsaundaryarasāmbhodhau nimagnaṃ sakhi me manaḥ /
na nivṛttimavāpnoti vinā taddarśanaṃ kvacit // ११-

kṛṣṇamūrtiṃ prapaśyāmi bhramānnikaṭavartinīm /
kṣaṇādantarhitāṃ dṛṣṭvā madātmā tapyate bhṛśam // ११-

kiṃ karomi kva gacchāmi kasyāgre kathayāmyaham /
naya māṃ nandatanayaṃ kṛṣṇaṃ prāṇādhikaṃ mama // ११-

virahāgnimahājvālāvalīḍhā me vapurlatā /
kṛṣṇādharasudhāpūraplāvitā śāntimeṣyati // ११-

tasya me saṅgamopāyaṃ vicāraya nije hṛdi /
gaccha kṛṣṇāgame yatnaṃ kuru saṅketasadmani // ११-

ityevaṃ rādhayā proktā sakhī prāṇapatiṃ yayau // ११-

iti śrīpañcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde ekādaśaṃ paṭalam // ११-

atha dvādaśaṃ paṭalam
śiva uvāca
kṛṣṇastāmāgatāṃ dṛṣṭvā harṣākulitacetasām /
kāryasiddhimimāṃ jñātvā harṣāṃdullasitekṣaṇaḥ // १२-

papraccha tāṃ sakhīṃ premṇā kimuktaṃ rādhayā sakhi /
tadidānīṃ mamācakṣva śrutvā santoṣamāpnuyām // १२-

tvayi gatāyāṃ yāvantaḥ kālasyāvayavā yayuḥ /
tāvantyeva yugānyāsan virahākulitasya me // १२-

sakhyuvāca
tvatsaṅgavirahātkṛṣṇa rādhāpi kliśyatetarām /
na nivṛttimavāpnoti vinā te darśanaṃ kvacit // १२-

kṛṣṇa kṛṣṇetyamu mantraṃ virahākulayā tayā /
japyate'harniśa manyamānayā nikaṭe mṛtim // १२-

virahānalanirdagdhā śobhate na vapurlatā /
himakliṣṭeva hemante mṛdulā padminī yathā // १२-

divārātrau tu rahasi kṛtvā citramayīṃ prabho /
mūrttiṃ nidhāya hṛdaye śete virahakarṣitā // १२-

śuṣkau bimbādharau tasyāstandrā locanayoḥ sthitā /
anyathā bhāṣaṇaṃ vaktrāt kimanyatkathayāmi te // १२-

nānusandhānamādhatte manovṛttirmanāgapi /
anyathāsiddha evāsau kāmaste nandanandana // १२-

tasmāttannikaṭaṃ yāhi saṅkete kṛtaniścayaḥ /
iti sakhyoditaṃ śrutvā ullalāsa hṛdi prabhuḥ // १२-

śrīkṛṣṇa uvāca
ahaṃ tatrāgamiṣyāmi saṅkete kṛtaniścayāt /
tatra tāmānaya kṣipraṃ veṣaguptiṃ vidhāya ca // १२-

kasyāpi na bhayaṃ bhīru tvayā karttavyamaṇvapi /
vañcayiṣye janān sarvān indrajālakalādibhiḥ // १२-

rādhikāyai praṇāma me tatra gatvā nivedaya /
tvaṃ me priyāsi nitarāṃ prāṇādapyadhikā mama // १२-

nāvayorantaraṃ kiñcit prāṇarūpātmanāmapi /
tvannāmasmaraṇāccāha yathā tuṣyāmi sundari /
matsevayā mama dhyānāttathā tuṣṭirna me kvacit // १२-

ityādi mama vākyāni rādhikāyai nivedaya /
punaryātā sakhī rādhāmuvāca sakalaṃ hi tat // १२-

sudhāmādhuryadhikkārakṣama kṛṣṇavacomṛtam /
pītvollalāsa hṛdaya grīṣmatapteva bhūryathā // १२-

atha saṅketasadane śayayā puṣpamayocitā /
nānāgandhamahāmodapuṣparājivirājite // १२-

nirdagdhāgarusaddhūmadhūpite ca samantataḥ /
pānayogyaraserdivyaistāmbūlairaṅgalepanaiḥ // १२-

satkṛte sadane ramye rādhā sakhyāvṛtā yayau /
tatrāsanagatā rādhā kāṅkṣantī priyasaṅgamam // १२-

acañcalataḍitkoṭiprabhāpiñjaritāmbarā /
samāvṛttasuvṛttorujaghanastanamaṇḍalā // १२-

kaṭākṣasaraṇīniryadrasamohitamanmathā /
śukākārasamākāranāsābharaṇabhāsurā // १२-

dāḍimībījasandehakāridaśanahīrakā /
vīṇāravaghṛṇādāyinijavāṇīguṇodayā /
karpūrabīṭikāmodasugandhitadigantarā // १२-

maṇidarpaṇadarpaghnakapolaphalakaprabhā /
maṇimaṅgalasūtreṇa vilasatkambukandharā // १२-

ratnāṅgulīyanivahollasadaṅgulipallavā /
kucabhāralasanmadhyatrivalīlalitodarā // १२-

candanāgarukastūrīkarpūrādisugandhinī /
niḥśvāsahārikurpāsanibaddhastanamaṇḍalā // १२-

kucoparilasan muktāhāratārasuśobhitā /
kvaṇanmāṇikyamañjīraprabhābhirbaddhamaṇḍalā // १२-

reje rādhāsanagatā kathaṃcakre priyaśrayā /
kathaṃ nādyāvadhi preyān nāgataḥ sakhi tarkaya // १२-

ruddhaḥ kayācitpriyayā kiṃ vā tvaṃ tena vañcitā /
tadvacaḥ kimatathyaṃ vā tathyaṃ vā jñāyate katham // १२-

nāgamiṣyati cetkāntaḥ prāṇāṃstyakṣyāmyasaṃśayam /
vayasyāmetadāśrāvya kṛtvā karatale mukham // १२-

virahāgniśikhātyuṣṇaṃ niśaśvāsa priyaṃvadā /
tāmbūlagandhapuṣpādiratisādhanamāhitam /
nininda manasā sarvaṃ viyogajvaraviplutā // १२-

tadvakraṃ hasitendumaṇḍalamatisphāraṃ tadālokitaṃ
sā vāṇījitakāmakārmukaravā saundaryametasya tat /
itthaṃ santatamāli vallabhatamadhyānaprasaktātmana-
ścetaścumbitakālakūṭamiva me kasmādidaṃ muhyati // १२-

tadaiva kṛṣṇaḥ saṅketaṃ prāptaḥ prāṇa iva svayam /
svāsanātturṇamuttasthau rādhā kamalalocanā // १२-

samānāsanasamāsīnau paraspararatipriyau /
bhāvapūritadṛkprāntanikṣepānyo'nyamohitau // १२-

śrīkṛṣṇa uvāca
priye tvadvirahajvālāvalīḍhavapuruṣo hi me /
na śāntaye sudhāmbhodhikoṭipīyūṣasecanam // १२-

tvadīyavirahe rādhe priyamapyāsa vipriyam /
amṛtāṃśorapikarāścaṇḍāṃśoriva dāruṇāḥ // १२-

glapayanti vapurvallīṃ virahe tava sundari /
śayayā pīyūṣacittā vahnyaṅgāraciteva sā // १२-

malayālepanaṃ dehe vyathate visphuliṅgavat /
koṭikalpāyate rātriḥ puṣpaṃ sūcīphalāyate /
dāvāgnijvāleva marut śītalo vyathayettanum // १२-

dhyāyāmi tvāṃ divārātrau tvatprāṇastvanmanāḥ priye /
rādhike rādhike ceti mahāmantrajapena ca // १२-

virahāhiviṣaṃ prāṇahāri praśamayāmyaham /
adya labdhāsi bho kānte nidhānamiva nirdhanaiḥ // १२-

vivekavidyāvinayaprasāda-
mahendhane cāśuvidīpyamāne /
viyogavātadviguṇīkṛtentaḥ
smarānale gopi juhomi deham // १२-

itaḥ kṣaṇaṃ vā ca tataḥ kṣaṇaṃ vā
gṛhe kṣaṇaṃ vā śayane kṣaṇaṃ vā /
bahistathāntaḥ kṣaṇamātmanasvad-
grahagṛhītasya nivṛttirastā // १२-

kiyantya evātra na santi rādhe
sulocanā māṃ tu na harṣayanti /
payodabindupratiruddhabuddhe-
rvihaṅgamasyeva jalopakaṇṭham // १२-

diśāṃ mukheṣu pramade tvadīyāṃ
bhramopanītāmapi vīkṣya mūrttim /
gatāvadhivyāptimupaiti citte
harṣasya vaiyarthyamudīkṣya śokam // १२-

samudrarudrau prathitau jagatyā-
maurbeṇa hālāhaladhāraṇena /
ahaṃ tu kalpāntahutāśakalpa-
viyogadagdho'pi na citrametat // १२-

api priye tvadvirahānalottha-
jvālāhutībhūtaśarīrayaṣṭeḥ /
tvameva [atra pratipāditākṣarātītākhyasya kṛṣṇasyānabatāritve'pi svapremamahimapradarśanāyaivetthamuktaṃ śrīrādhikā pratītīti vivekaḥ /] me janmani janmani syāḥ
priyā sakhī ceti vidhirvyadhattām // १२-

api priye ketakakuṅmalaughāḥ
sphuṭanti me hṛdayena sākam /
vilocanābhyāṃ tu samaṃ payodāḥ
kiranti vāriprakarānamandān // १२-

viyogadāvānala eṣa eva
kṣaṇāt kṣiṇotyeva tanuṃ madīyām /
yadā sudhārasmisahodarāsya-
masaṅkucadhyānapathādapaiti // १२-

dhunvan payodāvalivisphurantas-
taḍitprakāśāḥ śikhinarttanāni /
suketakāmodamucaśca vātāḥ
sahasradhā me hṛdayaṃ dalanti // १२-

smarāśugībhūtavilocane dve
bhrūbhyāṃ dhanurbhāvamupāgatābhyām /
sphuṭaṃ vahantī janamohavidyā
vidyā kimeṣā mama mokṣakartrīṃ // १२-

smitodayādarśitadantapaṅkti-
prabhāvalīḍhānanapaṅkajena /
parisphurallocanaṣaṭpadena
vimohayantī hṛdayaṃ madīyam // १२-

dhyeyaṃ mamaitattavapādapaṅkajaṃ
geyaṃ mamaitattava rūpasaubhagam /
tvatto na kiñcitpratibhāti tattvaṃ
tvayā vināndhyaṃ jagato vibhāti // १२-

ityaṃ priyāmanunayan vacobhiḥ premagarbhitaiḥ /
reme kṛṣṇaḥ kucataṭīparirambhādibhistathā // १२-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde dvādaśaṃ paṭalam // १२-

atha trayodaśaṃ paṭalam
śiva uvāca
ekadā tu kumāryastā vrataṃ ceruḥ samāhitāḥ /
kātyāyanīmarcayantyaḥ kṛṣṇo bharttā bhavediti // १३-

māsānte phaladānāya gataḥ kṛṣṇaḥ sarittaṭam /
tīrasthitāni vāsāṃsi hṛtvā nīpamathāruhat // १३-

kumāryaḥ kṛṣṇacaritaṃ dṛṣṭvā premapariluptāḥ /
lajjitasmeravadanāḥ kṛṣṇamūcuḥ kadambakam // १३-

kṛṣṇa vāsāṃsi no dehi khinnāḥ sma salile vayam /
tvaṃ vṛddhasammato bhūtvā naitatkarttuṃ tvamarhasi // १३-

yadi jānāti vai kaścittadāyaṃ durnayo mahān /
jāniṣyati yadā rājā kaṃsaḥ krūramatirmanāk // १३-

tadā hyanartha evāyamasmākaṃ bhavato'pi ca /
śrīkṛṣṇa uvāca
ihāgatya pratīcchadhvaṃ svaṃ svaṃ vāsaḥ sulocanā // १३-

anyathā na dadāmyeva kaṃsabhītyā bibhīṣitaḥ /
niśamya vacanaṃ tasya gopyo lajjāsmitekṣaṇāḥ /
jalāduttīrya vāsāṃsi kṛṣṇa dehīti cābruvan // १३-

kṛṣṇaḥ prītamanāstābhyo vāsāṃsi pṛthagādadau // १३-

tattadbhāgaiśca [kumārībhyaḥ svagatatattadaṃśasvarūpadānāyaiva vastraharaṇalīlāṃ kṛtavān bhagavāniti jñeyam /] tāḥ sarvāḥ svāntaḥsthaiḥ sanniyujya ca /
cakre pūrṇatarāḥ kṛṣṇo rasayogyā rasapriyaḥ // १३-

tataḥ prasanno bhagavān kumārībhyo varaṃ dadau /
śrīkṛṣṇa uvāca
rātrayo hyādhidaivikyo mayi tiṣṭhanti tāḥ priyāḥ // १३-

paśyadhvaṃ ramayiṣyāmi tāsu vaḥ padmalocanāḥ /
pratiyāta gṛhaṃ tasmātkāmaḥ kālena setsyati // १३-

tato labdhavarāḥ sarvā gopyaḥ pūrṇamanorathāḥ /
gṛhaṃ jagmuḥ pragāyantyaḥ kṛṣṇalīlāṃ mudānvitāḥ // १३-

janayan manyumindrasya kṛtvā gorvadhanotsavam /
indrotsṛṣṭajalairannaiḥ saṅkarṣaṇamahīśvaram // १३-

varṣadvādaśakaṃ yo'sau tyaktāmbuphalamūlakaḥ /
tarpayāmāsa taṃ kṛṣṇaḥ purūhūtamadaṃ nudan // १३-

ekadā kṛṣṇa evaiko gato vṛndāvanaṃ śubham /
ramaṇāya matiṃ cakre sakhībhiḥ saha kevalam // १३-

dṛṣṭvā vṛndāvanaṃ ramyaṃ namatkusumapādapam /
kūjatpakṣimarālālipratidhvanimanoharam // १३-

praphullamallikāmbhojaṃ mandamārutakampitam /
yogamāyāmatho kṛṣṇaḥ kālamāyāvināśinīm // १३-

jāgradante suṣuptyādau sphuraṇāyopalabhyate /
tādṛśīmakarod devi līlārthaṃ puruṣottamaḥ // १३-

prakāśā cāprakāśā ca dvidhā seyaṃ vyavasthitā /
darśanāṃśe prakāśā ca dṛṣaṭṭatvācchādane tathā // १३-

bahiḥ prakāśaṃ vicchidya antarākāśate yathā /
yogamāyeti vikhyātā jāgratsvapnamāyīśituḥ // १३-

kālamāyā hṛtā tūrṇaṃ tayā taccitsvarūpayā /
tatkāryamātramakhilaṃ līna sthāvarajaṅgamam // १३-

yogamāyodbhavaṃ svapnamakṣaraḥ saṃdadarśa ha /
anyūnādhikamīśāni bhūtendriyaguṇātmakam // १३-

divyamāṇikyamukuṭaṃ sphuranmakarakuṇḍalam /
divyamuktāmaṇibhrājannānābhūṣaṇabhūṣitam // १३-

kṛṣṇarūpamabhūttatra yogamāyopabṛṃhitam /
alaukikalatādivyakusumāmodavāyunā // १३-

sevitaṃ sarvataḥ śrīmad vṛndāvanamahādbhutam /
khagā mṛgā latā vṛkṣā vāyavaścandratārakāḥ //
ṛṭuḥ puṣpāṇi rātriśca sarvamāsīnnavaṃ priye // १३-

prasasārotsṛjantī sā grasantī viśvamojasā /
utsārayantī timiraṃ yathā dīpaśikhāmbare // १३-

yogamāyāprapañco'pi sadevāsuramānavaḥ /
tāsu saṅkalpamakaronmanasā puruṣottamaḥ // १३-

abodhayatpūrvakāmaṃ kāmarūpatayā hṛdi /
yāvadaṅkurito bhūyāt hṛdi kāmastu subhruvām // १३-

tāvattadvardhanārthāya veṇunādamathākarot /
yogamāyodbhavākāśe veṇunādaḥ pratiṣṭhitaḥ /
taṃ nādameva gopyastāḥ śuśruvuḥ prathamaṃ priye // १३-

adharāmṛtasaṃsiktaveṇunādaḥ sahānilaḥ /
praviśya karṇarandhreṇa hṛcchayaṃ samatejayat // १३-

tatastāḥ sahasā hitvā śayanāsanabhojanam /
sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti viśrutāḥ // १३-

śrutirūpā kumāryaśca ājagmurnādamohitāḥ /
niṣiddhā api yatnena bandhuvargairanekadhā // १३-

na nivṛttā yathā vegaḥ saritāmarṇavaṃ prati // १३-

balāt ruddhā api jahuḥ prāṇān virahakarṣitāḥ /
kāścidgopyaḥ kṣaṇādeva divyadehāḥ samāyayuḥ // १३-

puraḥ prakāśaḥ paścāttu śūnyamāsīt vrajastriyaḥ /
praviṣṭā maṇḍalaṃ sarvā yogamāyikamuttamam // १३-

kumāryo dvādaśa proktāḥ sahasrāṇi tathā parāḥ /
tāvantyaḥ kila vijñeyāḥ śrutvā veṇurava niśi // १३-

cattvāriṃśattu yūthāni tāsāṃ proktāni yoṣitām /
tāsāṃ dvādaśasāhasrī saṃkhyā saṃyogabhāvataḥ // १३-

priyasaṅgārhametāsāṃ māyā veṣamarīracat /
bhūṣāmālāmbarāṇyāsan lokasiddhetarāṇi ca // १३-

samānaveṣābharaṇāḥ sarvāḥ savayasaḥ priye /
samacittāḥ samarasāḥ kṛṣṇasya nikaṭaṃ yayuḥ // १३-

vedasthityarthamevāsau krīḍannapi samāhitaḥ /
maryādāmuktavān vācā vāgāsītkāraṇodayā // १३-

na niṣiddhāḥ svarūpeṇa svarūpaṃ vāgagocaram /
rasabhoktṛrasātmatvaṃ viruddhedānyathā priye // १३-

śrīkṛṣṇa uvāca
kimarthamāgatāḥ sarvāḥ militāśca parasparam /
rātryāmaghaṭamānaṃ tu vaneṣvāgamanaṃ striyaḥ // १३-

strīdharmaṃ sahasā hitvā bhartṛsevāmayaṃ śubham /
aihikaṃ pāralaukikyaṃ striyo nāśayati dhruvam // १३-

yena saṃtuṣyate bharttā sa dharma ucitaḥ striyaḥ /
taṃ vihāya dhruvaṃ nārī patatyeva na saṃśayaḥ // १३-

tasmādvrajaṃ striyo yāta maduktyā yantritāśayāḥ /
gopyastadvākyamākarṇya tīkṣṇaṃ hālāhalopamam // १३-

kiṃ vajranirghātahatā iva petuḥ kṣitestale // १३-

iti śrīpañcarātre māheśvaratantre uttarakhaṇḍe guptasāre śivomāsaṃvāde trayodaśaṃ paṭalam // १३-

atha caturdaśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
deveśa parameśāna dhūrjaṭe nīlalohita /
tataḥ kimabhavattatra tanme brūhi sadāśiva // १४-

śiva uvāca
rūkṣaṃ vacanamāśrutya sahasā jātasambhramāḥ /
gataprāṇā ivāsaṃstāḥ prāṇarūpī priyo'bhavat // १४-

duḥkhākulā ruddhavāco niruchvāsā vrajastriyaḥ /
aśrūṇyamuñcannetrebhyastāpenoṣṇatarāṇi ca // १४-

abruvan dhairyamālāmbya tāmasyo virahāturāḥ /
kimevaṃ bhāṣase kṛṣṇavicārarahitaṃ vacaḥ // १४-

avicāritavaktāro loke mūrkhā iti sthitāḥ /
tasmādvicārya vaktavyaṃ sarvajño'si yataḥ svayam // १४-

vayaṃ gopyo bhavaddāsyastvaccittāstvatparāyaṇāḥ /
tvatprāṇāstvanmayāḥ kṛṣṇa nānyatpaśyāmi kiñcana // १४-

nāsmākaṃ patayaḥ putrāṃ bhrātaro na ca bāndhavāḥ /
vayaṃ tvadekaśaraṇāḥ tvannyastātmakalevarāḥ // १४-

ahaṃ strī matpatiścāyamiti yāsāṃ matiḥ sthitā /
tāsāmayaṃ paro dharmo yastvayā copadiśyate // १४-

yasyādhikāro yaddharme tyajetta na kadācana /
nocetsannyāsinaḥ kuryuḥ kathaṃ na gṛhivādinām // १४-

dehātītā guhātītā lokātītā vayaṃ prabho /
tvāmeva śaraṇaṃ prāptāḥ kathamarhanti laukikam // १४-

vikāre'hamiti bhrāntiḥ putradāradhanādiṣu /
tadadhyāsavaśātteṣāṃ dehadharmādhikāritā // १४-

pravṛtte hyadhikāre tu dharmaṃ lumpati yaḥ khalaḥ /
patatyeva na sandeho yataḥ sa vāsanāntare // १४-

aha mamāyamityeṣaḥ patiputrādiṣu sthitaḥ /
samūlamāgraho naṣṭaḥ kathaṃ tatra niyuñjasi // १४-

na premṇi bādhakaṃ kiñcitpremasthitiralaukikī /
vayaṃ premasamākṛṣṭā niśi prāptā vanāntare // १४-

avidvāniva tadvidvānapi tvaṃ kiṃ prajalpasi /
lokavedapathāṃstyaktvā samūlānvipināntare // १४-

niśi striyo vayaṃ prāptāstā api tyajatā tvayā /
vināśitā premarītiḥ kṛtadhnatvamupārjitam // १४-

vayaṃ tu na gamiṣyāmastyaktasarvaparigrahāḥ /
virahāgnau tanurhuttvā tvāmeṣyāmo na saṃśayaḥ // १४-

tasmādbhajasva govinda nopekṣyā gopikā vayam /
tyajāgrahamimaṃ kṛṣṇa premarītiṃ samāśraya // १४-

ityāveditamākarṇya gopikānāṃ yathārthataḥ /
vacaḥ pīyūṣadhārābhistāsāmāhvādayanmanaḥ // १४-

uvāca vacanaṃ kṛṣṇo madhurasmitavīkṣaṇaḥ /
dhanyātidhanyā bho gopyo yūyaṃ matprāṇavallabhāḥ // १४-

na nivāryāḥ kadācidvā bhavatprāṇamayena me /
niṣedho vāgvilāsottho mayi yuñjyo na karhicit // १४-

jāne'haṃ bhavatīḥ premabaddhā eva mayi sphuṭam /
tvadvacaḥ śrītukāmatvānniṣedho'yaṃ na vāstavaḥ // १४-

jijñāsūnāmasandigdho rūpito dharmanirṇayaḥ /
patisevāparaṃ śāstraṃ māmeva patirūpiṇam // १४-

nirūpayatyalabdhatvād bhāvanāmātramanyataḥ /
bhavatīnāṃ patistasmādahameva sanātanaḥ // १४-

ityukttvā madhyagastāsāṃ reme rāmābhiranvitaḥ /
pṛthagāliṃgya tāḥ sarvā bimbādharasudhāṃ papau // १४-

hāsayan prahasan kṛṣṇo nānākrīḍākutūhalaiḥ /
nīvīrākarṣayankāsāṃ kāsāmāsyaṃ pibannapi // १४-

āliṅgatīrvihāyānyā anyāṃ āliṅgayannapi /
pibannadharapīyūṣaṃ kāsāñciddadbhirādaśat // १४-

sītkṛtānyasṛjan gopyaḥ arddhamīlitalocanāḥ /
evaṃ rasavaśaḥ kṛṣṇo reme tanmaṇḍale prabhuḥ // १४-

atyāturamiti jñātvā kṛṣṇaṃ svavaśamāgatam /
menire gopikāḥ sarvāḥ sa bhāvo'pi rāsātmakaḥ // १४-

rasaḥ pariṇataḥ so'ya mānarūpeṇa niścitam /
eṣā śṛṅgāramaryayādā rasaśāstranirūpitā // १४-

kāraṇa śṛṇu tatrāpi yanna vācyaṃ kathañcana /
akṣarasya didṛkṣāya yā pūraṇārthamapekṣitā // १४-

antarddhānaṃ ca tatrāpi māno hetutayodgataḥ /
atha mānavatīrvīkṣya tāsāmeva hṛdi prabhuḥ /
rasarūpo vilīnobhūnmānamutsādayanniva // १४-

akṣarastha manovṛttirāveśarahitā punaḥ /
sthānaṃ prāptā rāsalīlāvāsanāvāsitā satī // १४-

tayā vihitavijñāno maṇḍalasthamatarkayat /
evaṃ dadarśa bhagavān rāsakrīḍāmahodayam // १४-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde caturdaśaṃ paṭalam // १४-

atha pañcadaśaṃ paṭalam
śiva uvāca
antarbhūte paramānande dvidhā ca hṛdi maṇḍale /
adṛṣṭvā nijanāthaṃ tamatapyanvirahāturāḥ // १५-

manasyānandasampūrṇe latāvṛkṣādiṣu sphuṭam /
caitanyasphūrttirabhavattato'pṛcchaṃstarūṃllatāḥ // १५-

yo nādāduttaraṃ taṃ taṃ ninindurdhṛtaniścayāḥ /
kṛṣṇāveśāt kṛṣṇabhāvaṃ gatāḥ kṛṣṇo'hamūcire // १५-

evaṃ nānāvidhā līlāḥ kurvantyo virahāturāḥ /
tāmasīśikṣayā sarvā ekībhūtvātha yūyaśaḥ // १५-

vrajasya līlānukṛtiṃ cakrustatprāptisādhanam /
pūtanāvadhamārabhya yāvaddāmnā nibandhanam // १५-

vrajalīlā [brajalīlāvibhavataścittago ityapi pāṭhaḥ /] vidherbhāvaścittagobhūtparātmanaḥ [rāsalīlāvasāne jalakrīḍānantaraṃ śrīyamunātaṭamaṇḍapasthasakhīmadhyagataḥ bhagavān smṛtarāsamadhyāntardhānena sakhīgaṇena antarhite bhavati mayā sampūrṇatayā vrajalīlā kṛteti yadā vijñāpitastadaiva sampūrṇavrajalīlāṃ smṛtipathārūḍhāṃ kṛtavāniti samprasādo navaraṅgasvāmī kilājñāpayati /] /
nityākhaṇḍā vrajasyeyaṃ līlā vedenuvarṇitāḥ // १५-

punarakṣaracittavṛttirāviṣṭāvibaṃbhau tataḥ /
sakhīnāṃ maṇḍalādeva vismitodāramukhāmbujaḥ // १५-

taḍitprakāśavasanastārahāravirājitāḥ /
sphuratkaṭākṣamālābhiḥ sudhābhiriva śīlayan // १५-

taṃ dṛṣṭvā virahākrāntā duḥkhamātyantikaṃ gatāḥ /
punarānandasandohamagnā eva hi kevalam // १५-

rudantīnāṃ mukhānyaśrupravāhakaluśānyapi /
svavastrāñcalamādāya kareṇāmṛjadacyutaḥ // १५-

āliṅganāni cumbāni nānābhāvanidarśanam /
cakāra bhagavāṃstābhī rasalīlāmahodayam // १५-

sakhībhirvirahe duḥkhamanubhūtamabhūcca yat /
taccānandasudhāmbhodhau vilāpitamabhūdaho // १५-

jalakrīḍāṃ tataścakre yamunāyā jale śucau /
tīre sthitvā punargopyo vivādāṃścakrire tataḥ // १५-

samāhitā bhagavatā paramānandasamaplutāḥ /
ityeṣā rāsalīlāyāḥ sthitiḥ proktā tavānaghe // १५-

śiva uvāca
avaśiṣṭasya kāmasya sakhīnāṃ pūraṇāya ca /
āviścakāra kālamāyāṃ punastāṃ puruṣottamaḥ // १५-

apaśyadakṣaraḥ svapnaṃ kālamāyāvijṛmbhitam /
prātarnandagṛhe suptaḥ prabuddho'smīti niścitam // १५-

sakhīśca dadṛśe sarvā gopagehebhya utthitāḥ /
na mūlāveśataḥ kiñcit kūṭasthasyaiva vāsanāḥ // १५-

ujjṛmbhitā bahuvidhā tadadbhutamivābhavat /
kurmāryayaḥ śrutayaścāpi kālamāyāprapañcagāḥ // १५-

atyugravirahāveśāduddhavasyāpi śikṣayā /
kūṭasthāntarhṛdi sphūrjadvrajalīlārasodadhau // १५-

nimnagā iva tiṣṭhanti taccittasya rasaspṛśaḥ /
atha kaṃsasamadiṣṭo hyakrūro gokulaṃ gataḥ // १५-

tena sākaṃ gate kṛṣṇe gopikā virahāturāḥ /
duḥkhena ninyurdivasān tatkathā [tatkathellāpanādibhirityapi pāṭhaḥ /] khyāpanādibhiḥ // १५-

hatvā kaṃsaṃ mallayuddhe cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā /
baddhakacchollasaddhūlidhūsaraścāsṛgāṃkitaḥ // १५-

paśyatāṃ sarvalokānāṃ prāptaḥ kārāgṛhaṃ gṛham /
devakī vasudevaśca yatraivāsatrutsukau // १५-

vavande caraṇau mātuḥ pituḥ praṇayavihvalaḥ /
baddhāñjalirjagādedaṃ kṣamyatāmiti māṃ prati // १५-

prasādya pitaraṃ kṛṣṇo mātaraṃ ca viśeṣataḥ /
yamunāyāṃ tataḥ snātvā śucidivyāmbaraṃ dadhau // १५-

jarāsandhādikān hatvā samudvāhya sulocanāḥ /
ṣoḍaśaiva sahasrāṇi śatamaṣṭottaraṃ tathā // १५-

hatvāsurabharaṃ pṛthavyāḥ yādavairupabṛṃhitam /
bhāraṃ jihīrṣurbhagavān kule śāpamapātayat // १५-

śāpadagdhadhiyaḥ sarve yādavāśca parasparam /
vineśurbhagavāṃstatra prabhāse rahasi sthitaḥ // १५-

caturbhujaḥ kañjapalāśalocanaḥ
pītāmbaraḥ kaustubhaśobhitākṛtiḥ /
svapāñcajanyāmbajacakrasadgadaḥ
pragalbhasaṅgītaguṇo babhau hariḥ // १५-

vyādhena śarasaṃspṛṣṭaḥ pāde mṛgaviśaṅkitaḥ /
vaikuṇṭhamagamatsākṣaddhāriḥ kamalalocanaḥ // १५-

kālāmāyāgṛhītāṅgā mūlasakhyastuyāḥ sthitāḥ /
tā api svapnalīlāyāṃ vicitrākṛtayo'bhavan // १५-

tadvāsanāstāsu līnā bhaviṣyanti yadā priye /
bodhamāpsyati kūṭasthaḥ pralayo'yaṃ mahān śive // १५-

mohanāśe bhaviṣyanti sarve brahmamayā ime /
ityetatte samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayā śive // १५-

guhyād guhyataraṃ śāstramidamukta mayā'naghe /
gopitavyaṃ prayatnena janajījāragarbhavat // १५-

iti māheśvaratantre jñānakhaṇḍe śivomāsaṃvāde pañcadaśaṃ paṭalam // १५-

atha ṣoḍaśaṃ paṭalam
deveśa bhagavan śambho yattvayoktamalaukikam /
tacchrutvā hṛdayaṃ medya majjate vismayodadhau // १६-

tatroktaṃ yattvayā deva priyā bhagavatastu yāḥ /
kāmaśeṣānubhūtyarthamihāsanniti śaṅkara // १६-

avaśiṣṭaḥ kathaṃ kāmo'nubhūtastābhirīśvara /
kathaṃ vā lakṣayeyustā lakṣaṇairiti tadvada // १६-

martyalokaṃ gatānāṃ ca kṛṣṇastrīṇāṃ maheśvara /
gurubhāvaṃ gato'si tvaṃ proktavānasi yadrahaḥ // १६-

yogino jñānino bhaktāḥ karmaniṣṭhāstapodhanāḥ /
teṣāṃ gurustvamādyo hi tattattattvopadeśakaḥ // १६-

tvāmanādṛtya ye pāpāḥ pravarttante svakarmasu /
na teṣāṃ jāyate siddhiḥ koṭikalpaśatairapi // १६-

tvameva sarvadharmāṇāṃ karttā vaktābhirakṣitā /
tvadbhaktyaiva hi saṃsiddhirnṛṇāṃ bhavati karmajā // १६-

tvaduktyā bodhamāpsyanti bhūtale bhagavatpriyāḥ /
marttyadehagatānāṃ tu gurubhūto'si śaṅkara // १६-

tasmādavaśyamevaitadupadeṣṭavyamīśvara /
mayayapi kṛpayā nūnaṃ rahasyamidamadbhutam // १६-

śiva uvāca
dhanyāsi devadeveśi lalita te paraṃ vacaḥ /
śrutvā prasannahṛdayaḥ kathayiṣye kathāṃ śubhām // १६-

ahaṃ lokaguruḥ sākṣāt dharmavaktā jagattraye /
taṃ māṃ nindanti ye mūḍhāsteṣāṃ siddhiḥ kathaṃ bhavet // १६-

nānādaivatasadbhaktyā nānādharmairvyavasthitāḥ /
tatra tatropadeṣṭā'haṃ taṃ māṃ nindanti pāmarāḥ // १६-

kiṃ na kurvanti te mūḍhāḥ yato māyā maheśituḥ /
balīyasī vimohārhān vimohayati nāparān // १६-

bhavitā phalarūpaśca yeṣāṃ dharmaḥ sanātanaḥ /
te [bahudhādhunikā mūḍhadhiyaḥ sukhamiti svargaḥ duḥkhamiti naraka iti abhidhāyānyatra svarganarakasthānaṃ pṛthak na manyante tadasat caturdaśalokānāṃ madhye ita ūrdhvaṃ tṛtīyaṃ svaḥ adhaḥ saptamaḥ pātālākhyo lokastatraiva dakṣiṇāśāyāṃ nirayāṇāḥ manakeṣāṃ sthitiriti satyam /] na nindanti devāṃśca dharmānvedānmatāni ca // १६-

pākhaṇḍavādaniratā vedadharmavinindakāḥ /
narakaṃ pratipadyante na nivarttanti karhicit // १६-

idameva lakṣaṇaṃ devi martyalokagatāsu tat /
akṣaraḥ paramātmā ca svabhinnau puruṣāvubhau // १६-

śabdabrahma parabrahma hyetadapyadvayaṃ priye /
śabdabrahmoditā dharmāḥ karmajñānādayaḥ priye // १६-

te sarve svātmabodhāya yadi kāmavivarjitāḥ /
dharmā'nuṣṭhātṛnindābhirdharmā eva vininditāḥ // १६-

tatra dharmasya nindābhiḥ śabdabrahmaiva ninditam /
tannindayā parabrahma akṣaraḥ syādvigarhitam // १६-

garhite hyakṣare devi garhitaḥ puruṣottamaḥ /
svabhartturnindayā devi tatpriyāṇāṃ kuto gatiḥ // १६-

na nindenmanasā vācā dharmānvedapathāṃn śivān /
brāhmaṇānkarmaniṣṭhāṃśca haviḥ kāmadughāśca gāḥ // १६-

tasmādityādikaṃ sarvaṃ manasā vedya tatvataḥ /
nindādveṣādirahito bhajate puruṣottamam // १६-

prativiṃdyād devadeveśi kṛṣṇasyaiva priyeti tām /
sarvamakṣarasambhūtaṃ viditvānanyabhāvataḥ // १६-

praṇamenmanasā vācā tamāhuḥ kṛṣṇavallabhā /
pātivratyamidaṃ devi tadananyavibhāvanam // १६-

sa evedaṃ babhūvāgre paścādapyevameva saḥ /
ka evānyo'sti deveśi tattvadṛṣṭyāvalokane // १६-

tasmādidaṃ pātivratyaṃ kṛṣṇastrīṇāṃ mayoditam /
pātivratyaparijñānaṃ yo na jānāti kevalam // १६-

na tasminvāsanāleśo niścitaṃ suravandite /
pativratādharmamimaṃ sadguroḥ śāstrato'pi vā // १६-

niśamyāpnoti tanniṣṭhāṃ tamāhuḥ kṛṣṇavallabhā /
kecidvadanti vai mūḍhāḥ pātivratyamito'nyathā // १६-

eka eva patiḥ sevyo nānyo mānyaḥ kadācana /
anyasya sevayā loke yoṣitsā patitā bhavet // १६-

pātivratyamidaṃ devi laukikaṃ na tvalaukikam /
anīśvaraḥ paricchinnaḥ sadoṣo laukikaḥ patiḥ // १६-

yoṣitsāpi tathā loke pātivratyamatastathā /
īśvarastu vibhuḥ sākṣādviśvātmā viśvavigrahaḥ // १६-

sa eva sarvarūpaiśca nāmabhiḥ khyātimāgataḥ /
sarvanāmasvarūpaṃ ca jñātvā brahma sanātanam // १६-

dṛṣṭyā'viṣamayā devi sarvatra paripaśyati /
pātivratyamidaṃ bhadre mayaitatkathitaṃ śubham // १६-

ityetannirṇayājñānādvibhramanti vimohitāḥ /
ṣaṭ darśanāni me'ṅgāni pādau kukṣī karau śiraḥ // १६-

teṣu bheda tu yaḥ kuryān madaṅgacchedako hi saḥ /
eva pativratādharmaṃ samyak jñātvā gurormukhāt // १६-

patiṃ paricaredyastu tamāhuḥ kṛṣṇavallabhā /
śrutvā kṛṣṇakathālāpaṃ yadvapuḥ pulakāṅkitam /
ānandāśrujalaṃ netre tamāhuḥ kṛṣṇavallabhā // १६-

śrī pārvatyuvāca
kāmasaṅkalparahitaṃ karma varṇāśramocitam /
kasmātkaroti yasyecchā kāmasaṅkalpavarjitā // १६-

anuddiśya phalaṃ deva na bālo'pi pravartate /
brahmasṛṣṭi [brahmasṛṣṭivāsaneha hyattamajīvānāmupari saṃsthitā māyāmanu bhavati /] gato jīvaḥ kasmād vyarthaṃ pravartate // १६-

mohasṛṣṭisamudbhūtāḥ svargādiphalamohitāḥ /
te karmaṇi pravarttante na taccitraṃ maheśvara // १६-

kṛṣṇapriyāḥ kṛṣṇarūpā [kāmanābhirityapi pāṭhaḥ /] vāsanābhiḥ samāgatāḥ /
kathaṃ tāḥ karmaṇi vyarthe niyojayasi śaṅkara // १६-

śiva uvāca
aprabuddhaḥ prabuddho vā karma kuryātsadāhitam /
sakāmaṃ ninditaṃ karma mumukṣuṃ prati māninī // १६-

kriyāvān puruṣaḥ śreṣṭho bhavābdhiṃ tarate sukham /
kriyāvirahitā loke dharmabhraṣṭā vibhānti me // १६-

aśraddadhānāt dharmeṣu vidvāṃsaḥ kṛpayā vibho /
nopadeśyanti śāstrārthamuṣare bījavatpriye // १६-

na ca tatvasya nirdhāraḥ śāstrahīnasya jāyate /
tadarthaṃ nirṇayaṃ śāstra tyaktvā'nyat sādhanaṃ mudhā // १६-

śvapucchālambanaṃ yadvattitīrṣoḥ sāgaraṃ yathā /
vinā tatvasya nirdhāraṃ śaṅkāpi na nivarttate // १६-

śaṅkāpaṅkāṅkamaline hṛdaye naiva sundari /
premārkapratibimbaḥ syādyena kṛṣṇaḥ prabhāsate // १६-

tasmādvarṇāśramācārabhraṣṭe naracatuṣpade /
naiva jñānaṃ tathā bhaktiryathārthodeti niścayaḥ // १६-

nityaṃ naimittikaṃ tasmātkartavyaṃ tadaśaṅkayā /
kāmyaṃ niṣiddhaṃ yatkarma tattudūrātparityajet // १६-

nityaṃ naimittikaṃ karma phalaṃ badhnāti na kvacit /
ananuṣṭhānamātreṇa pratyavāyastu jāyate // १६-

anuṣṭhāne phalaṃ nāsti cittaśuddhiṃ vinetarat /
kāmyādikarmakarttāro dehabhājaḥ punaḥ punaḥ // १६-

tasmātkāmyaṃ parityajya nityaṃ vidvān samācaret /
aprabuddhadaśāyāṃ ca prabuddhāyāmapi priye // १६-

karttavyaṃ sahajaṃ karma na tānvighnaḥ prabhūyate /
prabuddhasyāpi yatkarma tatra me nirṇayaṃ śṛṇu // १६-

vārttāmātreṇa vijñānaṃ prabodho naiva vāstavaḥ /
sākṣātprabodhe deveśi dehaḥ sadyo vilīyate // १६-

tasmācchābdaprabodho'yaṃ paramārtho na vidyate /
saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ // १६-

na nivartteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā /
jvalitaḥ patito dehau yadā virahavahninā // १६-

tadā vidyādātmabodhamanyathā śābda eva saḥ /
śābdaprabodhamātreṇa nityaṃ naimittikaṃ tyajet // १६-

pratyavāyī sa vijñeyo nāsau bodhamavāpnuyāt /
yāvaddehābhimānaḥ syānmamatā tāvadeva hi // १६-

tāvaddehānubandhitvātkarma kartavyameva hi /
śāstroktaṃ karma karttavyaṃ vikarma vinivṛttaye // १६-

vikarmaṇi pravṛttistu nṛṇāṃ svābhāvikī yataḥ /
vikarmaṇaḥ prabhāvena dehabhājaḥ punaḥ punaḥ // १६-

nityaṃ naimittikaṃ devi phalaṃ saṅkalpavarjjitam /
cittaṃ śodhayate sādhvi ! na tu dehāya jāyate // १६-

kā hānistatra deveśi niṣkāmācaraṇe nṛṇām /
ityevaṃ nirṇayājñānānmūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ // १६-

tyajantaḥ śodhanaṃ karma pāpacittā bhramanti vai /
sāṃsārikasukhāsaktaṃ brahmajño'smīti vādinam // १६-

karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā /
dehendriyasukhāsakto [sukhāsaktamiti mūlapāṭhaḥ /] brahmajño'smīti yo vadet // १६-

na taṃ vaijñāninaṃ manye maṇibhūṣitagardabham /
brahmavādaṃ puraskṛtya varṇāśramanibandhanāḥ // १६-

viluṃpantaḥ kriyāḥ sarvāḥ lokanāśakarā hi te /
brahmavādaḥ kaliyuge gehe gehe jane jane // १६-

bhaviṣyati tataḥ kāle dharmakarmavilopanam /
dharmakarmavihīnānāṃ pāpamevānusevatām // १६-

teṣāmāsurajīvānāṃ narakaṃ na nivarttate /
tasmādevaṃ sunirṇīya dharmakarmaparāyaṇāḥ // १६-

kṛṣṇamevānusevantastānmanye kṛṣṇavallabhāḥ /
iti te kathitaṃ devi vāsanālakṣaṇaṃ mayā // १६-

yajjñātvā hyacirādeva svātmabodhaḥ prajāyate // १६-

iti śrīpañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatī saṃvāde ṣoḍaśaṃ paṭalam // १६-

atha saptadaśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
bhagavan devadeveśa nirṇayaḥ sādhusaṃmataḥ /
kathito'yaṃ sadācāralakṣaṇaḥ pāvano nṛṇām // १७-

dharmakarmavihīnānāṃ sadācāraṃ vimuñcatām /
malīmasānāṃ duṣṭānāṃ brahmasiddhirna jāyate // १७-

yathā jahyāt śanairambhaḥ sopānāni kramāt kramāt /
tathā dehānusambandhān śanairjahyāt sa paṇḍitaḥ // १७-

dehābhimāne galite vijñāte svātmani svayam /
aśmakāñcanayostulyaṃ bhāvaprāptau samasthitau // १७-

udāsīnārimitreṣu svānandānubhavodaye /
na karmabhistadā kāryaṃ samrājo bhikṣayā yathā // १७-

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam /
svātmānandodaye tadvatkarmābhinaṃ prayojanam // १७-

tālavṛntena kiṃ kāryaṃ labdhe malayamārute /
svātmānandodaye jāte karmaṇā kiṃ prayojanam // १७-

pārvatī uvāca
sādhvetadvyāhṛtaṃ deva tvayā bhāgavatā prabho /
paraṃ veditumicchāmi sandehākulamānasā // १७-

brahmavādaḥ kaliyuge gehe gehe jane jane /
dharmakarmavilopārthaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ // १७-

iti yadbhavatā proktaṃ tatra me saṃśayo mahān /
brahmavādena sadṛśaṃ pavitraṃ nahi kiñcana // १७-

tapo dānaṃ kriyā yogaḥ svādhyāyaniyamā yamāḥ /
samāpyante maheśāna brahmajñānodayādanu // १७-

brahmajñānaikaniṣṭhānāṃ mahādeva mahātmanām /
sarvaṃ sampūrṇatāṃ yāti nityaṃ naimittikaṃ ca yat // १७-

brahmajñānena mucyeta yadi cedviśvaghātakaḥ /
na tasya karmalopo'sti padmasyaivāmbhasā yathā // १७-

kalistu sumahān pāpastāmasātmā malīmasaḥ /
adharme ramate nityaṃ yena spṛṣṭā prajā bhuvi // १७-

yatrodeṣyanti pāṣaṇḍā dharmanirnāśahetavaḥ /
varṇānāṃ saṅkaro yatra svasvakarmavilumpatām // १७-

kanyā vikrayiṇaścaiva vedavikrayiṇo dvijāḥ /
mlecchācāraratā loke mlecchabhāṣāviśāradāḥ // १७-

mlecchānnapānapuṣṭāṅgā dharmakarmavinindakāḥ /
svāhāsvadhāvirahitāḥ śiśnodaraparāyaṇāḥ // १७-

parastrīparadhanalobhāya hetuvādaparāyaṇāḥ /
kalau sarve bhaviṣyanti sarvadharmavivarjitāḥ // १७-

brahmavādaḥ kaliyuge gehe gehe jane jane /
asambhāvyamivābhāti mamaitatsurapūjita // १७-

kalāvapi mahāpāpe pravṛttaṃ brahmakīrtanam /
tatkathaṃ dharmalopāya lokānāṃ me'tra vismayaḥ // १७-

vicārya bruhi me deva kṛpayā karuṇānidhe /
śiva uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre sarvalokaikahetave // १७-

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasā /
yasya śravaṇamātreṇa dharmaśraddhā prajāyate // १७-

purā dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāmanambhasi /
davāgnyarkavinirdagdhavanakandādisampadi // १७-

kṣuttṛṭparītāvai [kṣatṛḍbhyāṃ ca parītāpaiḥ ityapi pāṭhaḥ /] kāścitprajā giriguhāśritāḥ /
parasparaṃ bhakṣyamāṇāmamrire vyādhikarṣitāḥ // १७-

gautamasyāśrame ramye tapatītīrasaṃsthite /
kṣudhārtā brāhmaṇāḥ prāptā dehanirvāhakāmyayā // १७-

alakṣan gautamamuniṃ śiṣyarāśiparivṛtam /
brahmatejaḥprabhāvena jvalantamiva pāvakam // १७-

annānyutpādya tapasā puṣṇantaṃ śiṣyasaṃhatim /
praṇemurbrāhmaṇāḥ sarve nibaddhakarasampuṭāḥ // १७-

brāhmaṇā ūcuḥ
trāhi trāhi mune prāptān śaraṇyān śaraṇaprada /
jāṭhareṇāgninā taptā vayaṃ sarve dvijātayaḥ // १७-

alabhyaṃ kandamūlādi nirjale kṣitimaṇḍale /
na pravarttanta eveha kriyā nigamacoditāḥ // १७-

annaṃ vai prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇadonnaṃ dadāti yaḥ /
tasmādannapradānena prāṇado naḥ pitā bhavān // १७-

ekataḥ sakalā dharmā yajñāḥ sarvasvadakṣiṇāḥ /
tapāṃsyugrāṇi dānāni vratāni subahūnyapi // १७-

na tulāmadhigacchanti hyannadānasya vai mune /
kṣutpipāse prāṇadharmau kṣudhayā kṛṣyate vapuḥ // १७-

vapuḥkārśye cendriyāṇi karṣitāni bhavanti vai /
mlānendriyamanovṛtteḥ vivaśitvaṃ prapadyate // १७-

manomlānau buddhilayastato dhyānaṃ nivartate /
adhyāyataḥ kutaḥ svātmānubhūtirbhavati prabho // १७-

tasmādannena sadṛśaṃ dānaṃ nāsti jagattraye /
mlānendriyamanovṛtteḥ kṣudhayā pīḍitasya ca // १७-

annābhikāṅkṣiṇo yena prāṇatṛptiḥ kṛtā mune /
tena dattaṃ hutaṃ japtaṃ tapastaptaṃ śubhaṃ kṛtam // १७-

pṛthvī ratnena sampūrṇā tena dattā dvijātaye /
tasyaiva jñānasasiddhirbhavatīti śrutaṃ hi naḥ // १७-

kimanyaj jñāpyate tubhyaṃ sarvajñāya munīśvara /
tathāvidhehyaṃga tūrṇaṃ yathā naḥ prāṇadhāraṇā // १७-

śarīramūlamannaṃ hi dharmamūlamidaṃ vapuḥ /
cittaśuddhau viśeṣeṇa dharma eva hi kāraṇam // १७-

bhaktirjñānaṃ ca vairāgyaṃ [śuddhiścittasya ityapi pāṭhaḥ /] śuddhacittasya jāyate /
sarvārthasādhanaṃ tasmāccharīramidamucyate // १७-

punargrāmaṃ punarvittaṃ punaḥ kṣetraṃ punargṛham /
punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ // १७-

śarīrarakṣaṇāyāsaḥ karttavyaḥ sarvathā budhaiḥ /
nahīcchanti tanutyāgamapi kuṣṭādirogiṇaḥ // १७-

tadgopitaṃ syāddharmārthe dharmo jñānārthameva ca /
jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirāttena mucyate // १७-

tapaḥ prabhāvamāsthāya pāhyasmān kṛpaṇāniha /
ityevaṃ vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ tapodhanaḥ // १७-

dīnānāṃ kṣudhayārttānāṃ niśamya karuṇo'bhavat /
gautama uvāca
sādhu sādhu mahāprājñā nyāyayametadvaco hi vaḥ // १७-

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhanaṃ deha ucyate /
rakṣitavyaḥ prayatnena tasmāddeho munīśvarāḥ // १७-

dehatyāgaṃ na cecchanti ye bhaktā ye ca sādhakāḥ /
mahāpāpādibhirliptaḥ sarvakarmavinirgataḥ // १७-

pṛthivībhārabhūto yo dehastyājyaḥ sa eva hi /
pitṛdevātithīnāṃ ca karmaṇi yaḥ supuṇyakṛt // १७-

īśvaradhyānayogyaśca sa kathaṃ tyāgamarhati /
karmaṇāpi niṣiddhena dehaḥ poṣya ihā yadi // १७-

dagdhvā tāni punaḥ so'yaṃ nayate hi gatiṃ parām /
yāvaddehasthitirloke tāvatkuśalamācaret // १७-

jalabudbudatulyo'yaṃ yasmādeṣo vinaśvaraḥ /
asthireṇa śarīreṇa sthiradharmaṃ samācaret // १७-

sarvaṃ brahmamayaṃ paśyan mucyate mohasaṅkaṭāt /
sa cāhaṃ tapasā tasmātkariṣye vaḥ samīhitam // १७-

vijvarāḥ santu bho viprāḥ svasvakarmaṇyatandritāḥ /
dhanyasya kṛtapuṇyasya dvāryāyāntyarthino janāḥ // १७-

tena sambhāvanīyāste prāṇairapi dhanairapi /
pañcabhūtātmako dehasvanityaḥ kṣaṇabhaṅguraḥ // १७-

avaśyaṃ nāśamāyāti kīrtidharmau na sarvathā /
bhūtadrohaṃ parityajya dayā bhūteṣu no dhṛtā // १७-

nopārjito'pi saddharmaḥ sphāritaṃ na yaśo bhuvi /
nātmā vimarśitaḥ śuddho vedavidbhiśca sādhubhiḥ // १७-

bhūmibharāya tajjanma jīvanneva mṛto hi saḥ /
tasmāttapovyayenāhamarthināṃ vo munīśvarāḥ // १७-

paricaryāṃ kariṣyehaṃ yathā syāddehadhāraṇā /
ityuktvā gautamastān vai dānamānārhaṇādibhiḥ // १७-

sambhāvayāmāsa tadātithyāgamanaharṣitaḥ // १७-

iti śrīpañcarātre śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde saptadaśaṃ paṭalam // १७-

aṣṭadaśaṃ paṭalam
śiva uvāca
evaṃ sambhāvitāstena muninā munayastadā /
asambādhe śive tasminnāśrame nyavasansukham // १८-

[prātarutthāya iti vā pāṭhaḥ /] prātaruptāni madhyāhne pariṇāmaṃ gatāni ca /
anyānyaparabhāge tu tairmunistānajīvayat // १८-

havyerdevān pitṛnkavyaistarpayanto munīśvarāḥ /
tataḥ śeṣāmṛtabhujo ninyuste'hargaṇān bahūn // १८-

tato dvādaśavarṣānte vṛṣṭirāsītsuśobhanā /
sāṅkurā sajalā pṛthvī punarāsīdyathā purā // १८-

prajāḥ sthānānāni bhejustāḥ pūrvaṃ giriguhāśayāḥ /
annādivirahānnaṣṭo dharmaḥ prāvartata priye // १८-

kṣitirannādisampūrṇā viśvamāsītsumaṅgalam /
tataḥ katipaye kāle gantukāmāḥ munīśvarāḥ // १८-

premabaddho'nvaha viprānnyeṣadhadvirahākṣamaḥ /
niṣiddhāḥ katicinmāsān nyavasaṃste munīśvarāḥ // १८-

punaḥ papracchurautsukyātsvasvāśramagatiṃ prati /
netyāha gautamo viprān virahavyathito bhṛśam // १८-

tataste kṛtasaṅketāḥ kecitteṣvapi vāḍavāḥ /
ūcuḥ parasparaṃ yena munityāgaḥ kathaṃ bhavet // १८-

muniḥ snehavaśādbaddhaḥ svayamasmānna santyajet /
asmābhistyajyate so'yaṃ tathā kurvadhvamādṛtāḥ // १८-

vimarṣaṃtastathānyo'nyamupāyaṃ manasāgaman /
abhiṣāpaṃ munau dhṛtvā gamiṣyāmo yathāruci // १८-

te daivanihatāḥ sarve parasparamamantrayan /
kadācidatha madhyāhne kartuṃ madhyāhnikīṃ kriyām // १८-

ṛṣisaṅghaiḥ parivṛto jagāma tapatīṃ prati /
nirmitāṃ munibhirdhenuṃ jaraṭhāmativepatīm // १८-

sīdantīṃ kalile vīkṣya gautamaḥ karuṇo'bhavat /
āsādya surabheḥ pārśvaṃ yāvattāmaspṛśanmuniḥ // १८-

tāvatpapāta sahasā māyādhenurmṛtiṃ gatā /
taddṛṣṭvā munayaḥ procurdhigdhik gautama te kṛtim // १८-

hiṃsitā dhenurabalā kimato ninditaṃ bhavet /
adya prabhṛti te dvāri jalamātrārthibhirnaraiḥ // १८-

na sthātumarhāḥ kiṃ kurmo gamiṣyāmo vayaṃ tataḥ /
evamukto munirdhyātvā tatkṛtānarthamāpa saḥ // १८-

uvāca vacanaṃ kruddho jvalanniva hutāśanaḥ /
vedabāhyā bhaviṣyadhvaṃ kṛtaghnāḥ svena karmaṇā // १८-

vedabrāhmaṇagomantranindāvādaparāyaṇāḥ /
kalau bhaviṣyatho mūḍhāḥ brahmavādaparāyaṇāḥ // १८-

antarduṣṭā bahiḥ svacchā hetuvādaparāyaṇāḥ /
brahmajñatvābhimānena dharmakarmabahirmukhāḥ // १८-

brahma satyaṃ jaganmithyetyanuvādavicakṣaṇāḥ /
mithyātvājjagataḥ kiṃ syātkarmabhiśca śubhāśubhaiḥ // १८-

ityevaṃ nāstikā mūḍhā durhṛdā vedanindakāḥ /
brahmavādavilāsotthairvacanairbhāvagarvitaiḥ // १८-

sādhuveṣeṇa śikṣābhiḥ priyavākyāmṛtādibhiḥ /
etairjavanikākāraiḥ pāpamāvṛtya kevalam // १८-

jñānittvamātmano loke khyāpayanto durāśayāḥ /
yūyaṃ vaiḍālino loke bhavantu carame yuge // १८-

na tu vo vāstavaṃ jñānamudeṣyati kadācana /
iti gautamaśaptānāṃ dharmacchedodyame tataḥ // १८-

vāsanā samabhūtteṣāṃ gautamaṃ pratikurvatām /
atha tadvāsanāyuktāḥ kalau pāpayuge śaṭhāḥ // १८-

avatīrya kṣititale [vacanamidamākarṇyaṃ śrīpūrṇapuruṣottamasevāmatikramya vedapratipāditakarmakāṇḍādi cāvalambya nijadhāmamārgoṃ brahmasṛṣṭibhiriha naiva tyājyaḥ patisevātyāgena pratyavāyadarśanāt ato brahmasṛṣṭīnāṃ nijapatipuruṣottamasevaiva paramo dharmaḥ /] brahmasṛṣṭimupāśritāḥ /
vedaśāstraviruddhāni hyācarantīha pāmarāḥ // १८-

dviṣantyācāramāstikyaṃ yajñavratatapāṃsi ca /
druhyantyanyo'nyamāsādya naṣṭajñānā vicetasaḥ // १८-

paradravyaparadrohaparastrīgamanotsukāḥ /
tatsambandhāt brahmasṛṣṭirmālinyamupayāsyati // १८-

yathā kālimasambandhāt sphaṭiko'pi malīmasaḥ /
ābhāti tadvadeveyaṃ brahmasṛṣṭistadāśrayāt // १८-

tasmād bubhutsubhiḥ sādhvi tyājyo vaiḍālikāśrayaḥ /
samadharmakriyāchadmadhāriṇaste tu kīrttitāḥ // १८-

anye'pi santi pāṣaṇḍā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ /
te'pi nindanti pāpiṣṭhā vedadharma purātanam // १८-

tāṃste vravīmi saṅkṣepāt śṛṇuṣvekāgramānasā /
yat śṛṇvatāṃ na pākhaṇḍo buddhiṃ mohayati kvacit // १८-

purā devāsurayuddhe nirjiteṣvasureṣvatha /
pākhaṇḍādhikṛtāḥ sarve hyete sṛṣṭāḥ svayambhuvā // १८-

tapaścaratsu sarveṣu asureṣu jayārthiṣu /
viṣṇuḥ sudustarāṃ māyāmāsyāya suranoditaḥ // १८-

mohayāmāsa yogātmā tapovighnāya tānprabhuḥ /
sa mūḍhān buddharūpeṇa tānuvāca mahāmanāḥ // १८-

śakyā jetuṃ surāḥ sarve yuṣmābhiritidarśanaiḥ /
bauddhadharmaṃ samāsthāya śakyāste babhūvire // १८-

tānuvācārhato mama yūyaṃ bhavata madvidhāḥ /
jñānena sahitaṃ dharmaṃ te cārhanta iti smṛtāḥ // १८-

bauddhaśrāvakanirgranthāḥ siddhaputrāstathaiva ca /
aite sarvepi cārhanto vijñeyā duṣṭacāriṇaḥ // १८-

trayīkleśaṃ samutsṛjya jīvatetyavravīttu yān /
jīvakānām te jātāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ // १८-

yān bhūtvādityavadvyomni dharmānvai pratipādayat /
kāpilāstepi samproktāḥ kapilo hi divākaraḥ // १८-

caradhvaṃ tānuvācedaṃ macchāsanamatidyuti /
carakāstepi vijñeyā adharmācāraṇāḥ śaṭhāḥ // १८-

dīrghacaramiti prokta sūkṣmaṃ vā dharmarūpakam /
dharmacaradhvamityuktā yasmātte dīrghacakṣuṣaḥ // १८-

cīrāṇi caiva nīlāni bibhrāṇāścīrakāstataḥ /
eṣaścokṣotisaṃśuddho dharmastaṃ śrayateti yān // १८-

uvāca māyayā viṣṇuste hi caukṣāḥ prakīrttitāḥ /
viṭbhakṣāścaiva ye kecit kapālakṛtabhūṣaṇāḥ // १८-

tathetare durātmānaḥ sarvepyāsuradevatāḥ /
bauddhaśrāvakanirgranthāḥ siddhaputrāstathaiva ca // १८-

nairātmyavādinaḥ sarve apajñānāstivādinaḥ /
varttamānāstvadharmeṣu jāyante tu punaḥ punaḥ // १८-

niraya prāpya taireva karmabhirbhāvitaiḥ punaḥ /
vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnāśca ye narāḥ // १८-

ete'nye ca trayībāhyāḥ pākhaṇḍāḥ pāpacāriṇaḥ /
pāśabdena trayīdharmaḥ pālanājjagataḥ smṛtaḥ // १८-

taṃ khaṇḍayanti yasmātte pākhaṇḍāstena hetunā /
yadi hmanādareṇaiṣāṃ na kathyetā pramāṇatā // १८-

aśakyaiveti matvānye bhaveyuḥ samadṛṣṭayaḥ /
trayīmārgasya siddhasya ye hyatyantavirodhinaḥ // १८-

anirākṛtya tān sarvān dharmaśuddhirna labhyate /
pākhaṇḍino vikarmasthān baiḍālān hetukāṃstathā // १८-

bakavṛttāṃśca yān tānvai vāṅmātreṇāpi nārcayet /
yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ // १८-

sarvāstā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi te smṛtāḥ /
purāṇāni tathā sāṃkhyaṃ yogaḥ pāśupataṃ tathā // १८-

deśajātikulānāṃ ca dharmāścānye mahattarāḥ /
sarve vedāvirodhena pramāṇaṃ nānyathā bhavet // १८-

yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ /
sarvāstā niṣphalāḥ kiñca pratyavāyasya hetavaḥ // १८-

tasmātsarvaprayatnena devi devendravandite /
tyaktvā vedaviruddhāni vedamekaṃ samāśrayet // १८-

purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṃgamiśritāḥ /
vedāḥ sthānāni vidyānāṃ gharmasyeti caturddaśa // १८-

yathā vedāstathā tantraṃ dharmanirddhārahetave /
taduktamācaran devi ! bhavapāśādvimucyate // १८-

ato'nyathā pravarttante ye mūḍhāḥ pāpabuddhayaḥ /
asurāstānvijānīhi viṣṇunā mohitāḥ purā // १८-

brahmavādeṣu vācālā dharmocchedaikatatparāḥ /
teṣāṃ mukhāvalokena kuryātsūryāṃvalokanam // १८-

tasya saṃsparśamātreṇa savāsā jalamāviśet /
kalau te ghoṣayiṣyanti brahmavādaṃ jane jane // १८-

iti me kathitaṃ devi yattvayā pṛṣṭamuttamam /
samāsena mahādevi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // १८-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde aṣṭādaśaṃ paṭalam // १८-

atha ekonaviṃśaṃ paṭalam /
śiva uvāca
athedānīṃ śṛṇu śive priyāṇāṃ kāmanirṇayam /
yasya śravaṇamātreṇa vairāgyaṃ dehagehayoḥ // १९-

manorathaśca yaścāsīt priyāṇāṃ duḥkhadarśane /
rāse pradarśite prāyo hyasampūrṇeviśeṣitaḥ // १९-

tadbhogārthaṃ punaḥ sarvāḥ priyāstā rāsavicyutāḥ /
kālamāyāmayaṃ devi brahmāṇḍaṃ viviśuḥ saha // १९-

saṃbhūtā bhārate varṣe naikatra sthitayo'bhavan /
mohāveśavaśād devi ! dustarādīśanirmitāt // १९-

vicyutātmānusandhānā babhūvurbhagavatpriyāḥ /
yathā svapne janaḥ kaścinnidrātyājitasaṃsmṛtiḥ // १९-

svapnalabdhagajākāra ātmānaṃ manute gajam /
mohalabdhākṛtistadvallabdhvā tādātmyabhāvataḥ // १९-

uccāvacāsu yoonīṣu vibhramanti vicitradhā /
tatra dehābhimānottthakarmasaṃsargadūṣitāḥ // १९-

karmabandhastato jāto yathā syāduttarottaram /
śvakākolūkamārjāra kharagṛdhrādi yoniṣu // १९-

bhrāntvā bhrāntvā manuṣyeṣu bhūtvā bhūtvā punaḥ punaḥ /
jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate // १९-

janmaduḥkha jarāḥdukha bālye yadduḥkhamulbaṇam /
dehatyāganimittaṃ ca duḥkhamāptāḥ punaḥ punaḥ // १९-

kvaciddharmaḥ kvacicchoko rāgadveṣādikaṃ kvacit /
kvacidbandhaḥ kvacinmokṣo rājasantāḍanaṃ kvacit // १९-

annādikāṅkṣayā kvāpi daridreṇāpi vidrutāḥ /
mlānendriyamukhākārā dainyabhāvaṃ samāgatāḥ // १९-

putramitrakalatrādināśotthaṃ duḥkhamadbhutam /
prāpya hāheti hāheti paritāpān juṣanti tāḥ // १९-

bṛhatsenasya rājarṣeryathā rājñī pativratā /
adhautapādā cocchiṣṭā suṣvāpa vidhimohitā // १९-

yakṣaḥ kaścinniśācārī prasuptāmaharacca tām /
samudradvīpamānīya yakṣamāyāmayaṃ mahat // १९-

dadarśa nagaraṃ divyaṃ divyāṭṭālakagopuram /
yakṣastirodadhe tasyāṃ tadāveśavimohitā // १९-

saikā babhrāma nagare gṛhe gṛhe vicetanā /
yatra yatra gatā sā tu janaistatra bibhīṣitā // १९-

tamiśrāyāṃ tamomayayāṃ bhramantī bhrāntamānasā /
hṛtavastrāmbarā kvāpi prasahya paripanthibhiḥ // १९-

muktakeśā vastrahīnā dhūlidhūsaravigrahā /
piśācinīva nagare babhrāmaikā divāniśam // १९-

rudantī karuṇā dīnā tāḍyamānā janairmuhuḥ /
kṣuttṛḍvyākulacittā sā valgantīva janājjanam // १९-

mahājanaiśca vipine nagarāttu vivāsitā /
vyāghrasiṃhadhvaniṃ śrutvā bhīṣaṇaṃ trastamānasā // १९-

dṛṣṭvā tāṃstu punaḥ sādhvī vṛkṣakhaṇḍeṣvevalīyata /
vṛkṣakoṭaragaiḥ sarpaidaṃśitā vivaśābhavat // १९-

aśeta bhūmiśayane viṣavyāghūrṇamānasā /
bhūvilotthairvṛścikādyaiḥ sandaṣṭā sarvasandhiṣu // १९-

evaṃ nānāvidhāṃstāpān prāptā nṛpasundarī /
karkarākaṇṭakairviddhapādāmbhojā mahāvane // १९-

kā tvaṃ kasyāsi vāmoru ! pṛṣṭā saptarṣibhistu sā /
nāhaṃ vidāmi cātmānaṃ na tātaṃ mātaraṃ patiṃ // १९-

duḥkhātiduḥkhapāthoghau magnāsmītyabhyabhāṣata /
bhṛśaṃ nāgarikairduṣṭaiḥ pīḍitā bhartsitā punaḥ // १९-

taskarairvastrabhūṣādi duṣṭairapahṛtaṃ hi me /
kṣuttṛṭparītā pāpiṣṭhairnagarācca vivāsitā // १९-

yātā mahāvanaṃ bhrāntā vyāghrasiṃhabhayākulā /
bhujaṅgavṛścikaiḥ krūrairviṣavyāpāditāntarā // १९-

bhramāmyahaṃ divārātrau na jāne vidiśaṃ diśam /
ataḥ kurudhvaṃ sāhāyayamanāthāyāḥ kṛpālavaḥ // १९-

evamuktaṃ tayā sādhvyā kṛpayā pīḍitā bhṛśam /
kamaṇḍalujalenaukṣan yakṣoghrena munīśvarāḥ // १९-

līnāyāṃ lakṣamāyāyāṃ ātmānaṃ samapadyata /
sasmāra mātaraṃ tātaṃ bṛhatsenaṃ patiṃ tathā // १९-

vrīḍitādhomukhī bālā munīndrān pratyabhāṣata /
sūryavaṃśaprasūtasya bṛhatsenasya dhīmataḥ // १९-

priyāsmyahaṃ vipradevā ucchiṣṭā śayanaṃ gatā /
kenacijjaladhestīramānītā bhayavihvalā // १९-

tatraikaṃ nagaraṃ divyaṃ mayā dṛṣṭaṃ mahādbhutam /
tatraikalā vibhramantrī lokapīḍāsahāniśam // १९-

tato niṣkāsitā pauraiḥ prāptedaṃ vipinaṃ mahat /
astaṃgatātmavijñānā bhrāntā duḥkhamaye'dhvani // १९-

bhavadbhirnaṣṭamajñānaṃ tamaḥ sūryāṃśubhiryathā /
naṣṭaṃ labdhamivātmānaṃ mene bhavadanugrahāt // १९-

savastrabhūṣaṇākalpaṃ dehaṃ caiva yathā purā /
paśyāmi śayanodbuddhā yathā svapne layaṃ gate // १९-

bhavatprasādād duḥkhābdhimuttīrṇā bhagavattamāḥ /
ityuktvā munipādābjaṃ praṇatābhūtpunaḥ punaḥ // १९-

tataḥ procurmunivarāḥ sāntvayantaśca tāṃ satīm /
bhayaṃ mā kuru kalyāṇi pātivratyaparāyaṇe // १९-

ajñānaprabhavaṃ viśvaṃ vastuto nāsti kiñcana /
yāvadajñānamātmasthaṃ tāvaddarśayate bhayam // १९-

mithyā svapno'pi rājarṣipriye ! bhayakaro yathā /
tathā mithyāpi saṃsāro bhayakṛttādṛśā juṣām // १९-

ajñātaiva yathā rajjuḥ sarpabhūtā bhayapradā /
avidyāsabalabrahmavivartto'yaṃ prapañcakaḥ // १९-

tadaṃśabhūtajīvānāmavijñāto bhayaṅkaraḥ /
svātmatvena tu vijñāto bhayaṃ nodvahate punaḥ // १९-

ātmā śuddho'vyayaḥ sūkṣmo vyāpī nityo nirañjanaḥ /
svamāyāvaraṇācchannaḥ svasmin svapnaṃ prapaśyati // १९-

yathā tadudbhavaiśchannaṃ śaivālaiḥ salilaṃ bhavet /
svamāyayā tathā channa akṣaraṃ brahmakevalam // १९-

māyāvṛtaṃ paraṃ brahma svapnasākṣitayā punaḥ /
svāpnamaṇḍaṃ praviśyāśu dhattaṃ nārāyaṇābhidhām // १९-

tasya nābherabhūtpadmaṃ tatra jātaścaturmukhaḥ /
pravaro vedaviduṣāṃ bījaṃ saṃsārabhūruhaḥ // १९-

tatra jātā vayaṃ sarve svāpnikā eva bhāmini /
bhramāmaḥ karmabhirnuṃnnāḥ svapnamāyāmaye pathi // १९-

tvayānubhūtametaddhi yathedaṃ yakṣamāyikam /
tasyāpasaraṇe sādhvi svātmālabdho yathā purā // १९-

jīvāḥ sarve vayaṃ tadvad brahmābhāsamayā api /
māyākāryāṃśavilaye bhaviṣyāmo'kṣarātmakāḥ // १९-

māyākārye vidyamāne duḥkhaśoko bhayaṃ śucaḥ /
dharmādharmau puṇyapāpe satyamityeva gamyate // १९-

tasmādavāstavaṃ duḥkhaṃ vijñāya hṛdaye dṛḍham /
vītaśokā vītabhayā bhava bhāmini nityadā // १९-

ityuktvā tāṃ muniśreṣṭhā yogamāyābalena ca /
nimiṣeṇa gṛhaṃ ninyurghaṭikāṃtaritaṃ priye // १९-

priyā rājño'pi tadvṛttaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ /
mahākutūhalākrāntā rājñe sarvaṃ nyavedayat // १९-

evaṃ tā devadeveśi priyā bhagavato hi tāḥ /
bhrāntātmarūpavijñānā māyāsvapne parātmanaḥ [parātmanā ityapi pāṭhaḥ /] // १९-

nānāyoniṣu deveśi sasaranti punaḥ punaḥ /
bhrāntātmānaścyutānandāḥ saṃsārepyasati priye // १९-

nijadhāmni mahānande duḥkhābhāso na vidyate /
na duḥkhānubhavaścāpi tatratyānāṃ kadācana // १९-

na kārpaṇyaṃ na duḥkhaṃ ca nodvego nāratiḥ kvacit /
tatpriyāprārthitaṃ matvā nirbandhena girīndraje // १९-

kūṭasthasvapnasambandhamano bhāvān [bāvaḥ ityapi pāṭhaḥ /] pracakrire /
asannapi maheśāni svapno'yaṃ duḥkhado mahān // १९-

svavāsanākāmaśeṣo hyadhunāpi niṣevyate // १९-

iti śrīpañcarātre śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde ekonaviṃśaṃ paṭalam // १९-

atha viṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
aho deva mahādeva parātman parameśvara /
tvaduktametadāśrutya mano me kṣubhyatetarām // २०-

nirīhasyāpi devasya kūṭasthaparamātmanaḥ /
didṛkṣā yatsamutpannā rahaḥkrīḍāvalokane // २०-

nityānandavihārāṇāṃ priyāṇāṃ paramātmanaḥ /
didṛkṣā yatsamutpannā kevalaṃ duḥkhadarśane // २०-

ityetanmahadāścaryaṃ pratibhāti maheśvara /
tannirākuru deveśa manaḥ śalyaṃ mahārtikṛt // २०-

pūrṇasyaivāptakāmasya kintu krīḍāvalokanaiḥ /
tadaṅgabhūtāstattulyāḥ priyāstu paramātmanaḥ // २०-

duḥkhakāmaḥ kathaṃ tāsu kevalānandamūrttiṣu /
na duḥkhadarśane kaścinmūrkho vā ramate kvacit // २०-

etadācakṣva bhagavan kṛpāṃ kṛtvā mamopari /
śiva uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam // २०-

vedāgamapurāṇeṣu yattu guptataraṃ priye ! /
adyaprabhṛti kasyāpi noktavānahamadrije // २०-

tava snehavaśād devi ! pravakṣyāmi na cānyathā /
tvayāpi gopitavyaṃ hi skandācca gaṇapādapi // २०-

prakāśitaṃ hareddharmaṃ yaśolakṣmīsukhāni ca /
vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva // २०-

iyaṃ vidyā mahāvidyā gopyā kulavadhūriva /
sugupteyaṃ mahāvidyā jñānasiddhikarī nṛṇām // २०-

yathā prakāśitaṃ dravyaṃ taskarebhyopagacchati /
tathā prakāśitā vidyā paśubhya upagacchati // २०-

gopitavyā tato yatnādvidyeyaṃ brahmadarśinī /
mantrauṣadhakriyādharmāḥ guptā eva phalanti hi // २०-

āvācyamapi te vacmi śṛṇuṣvaikāgramānasā /
gaṇanāviṣayānando varttate kevale'kṣare // २०-

saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ yaḥ śāstā vyāhatendriyaḥ /
nirāmayo niḥsapatno yuvā rājendravanditaḥ // २०-

tadānando hi deveśi ! manuṣyānanda īritaḥ /
manuṣyānandaśatakaṃ gandharvānanda ucyate // २०-

gandharvānandaśatakaṃ pitrānanda udīritaḥ /
pitrānandaśatenaiko hyupadevasya cocyate // २०-

upadevānandaśataṃ devānanda udīryate /
devānandaśataṃ devi ! vairaṃcyānanda ucyate // २०-

vairaṃcyānandaśatakamānando vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ /
vaiṣṇavānandaśatakaṃ rudrānandastu ucyate // २०-

rudrānandaśatenoktaḥ īśānandaparo mahān /
īśānandaśatenokta [īśvarānandasaṃjñakaḥ ityapi pāṭhabhedaḥ /] śaivānandastu kevalaḥ // २०-

tacchatena bhaved devi ! prakṛtyānanda uttamaḥ /
prakṛtyānandaśatakaṃ puruṣānanda ucyate // २०-

puruṣānandaśatakaṃ akṣarānanda ucyate /
akṣaraṃ paramaṃ brahma brahmānandastataḥ smṛtaḥ // २०-

brahmānandamayaṃ viśvaṃ nānābhāvo na vidyate /
māyopādhisamāyogānnānātvena pratīyate // २०-

tatpratītinirāse tu para brahmaiva śiṣyate /
tanmāyā prakṛtirdevi nityā tatsahadharmiṇī // २०-

śuddhasatvapradhānā hi nirmalā jñānarūpiṇī /
tatra yaḥ pratibimbo'bhūdakṣarasya parātmanaḥ // २०-

tamāhuḥ puruṣaṃ devi ! śrutisiddhāntavādinaḥ /
sa eva kālarūpeṇa prakṛtikṣobhakārakaḥ // २०-

tasmānnārāyaṇo jajñe sa eva praṇavābhidhaḥ /
hiraṇyagarbhamapi taṃ pravadanti manīṣiṇaḥ // २०-

śabdabrahmamaya prāhustamevāgamavedinaḥ /
tasmādvedāḥ pravarttante śabdabrahmātmanā priye // २०-

ādau śabdātmakaṃ viśvaṃ tataścārthamayaṃ bhavet /
śabdaḥ prakṛtirūpaśca arthaḥ syātpuruṣātmakaḥ // २०-

ubhayātmakaḥ prapañco'yaṃ tasmātstrīpuṃsvarūpadhṛk /
tvamahaṃ ca tathā viṣṇurlakṣmīrbrahmā sarasvatī // २०-

sūryaḥ sañjñānalaḥ svāhā purūhūtaḥ pulomajā /
ambhonidhiśca maryādā vṛkṣaḥ pallavinī latā // २०-

mahadvālpataraṃ vāpi tatsarvamubhayātmakam /
akṣare śāśvatāvetau prakṛtiḥ puruṣastathā // २०-

jāgratsvapnavibhedena prapañcapariṇāminau /
nityatvamubhayordevi vivadante'tra vādinaḥ // २०-

nityaḥ prapañca eveti hyanitya iti kecana /
ahaṅkāravaśāddevi vādino mūḍhabuddhayaḥ // २०-

nityānityaṃ na jānanti svapakṣāgrahadoṣataḥ [svamatāgrahadoṣataḥ ityapi pāṭhaḥ /] /
nityatvātkāraṇasyāpi pravāhe nityatāstu vā // २०-

śrautatvājjanyanāśasya hyanityatve'pi kā kṣatiḥ /
dvaitādvaite tathā devi vivadante kubuddhayaḥ // २०-

īśvarājjīvapārthakyamiti tattvavido viduḥ /
brahmaivājñānavaśato jīvastatpratigīyate // २०-

na jīvaṃ paramārthena viduradvaitavādinaḥ /
na viruddhamidaṃ devi ! hyajñānāvadhibhedataḥ // २०-

jñānenājñānanāśe tu labdheneśvaratuṣṭitaḥ /
jāgratsvapnasya vilaye svapnasākṣīva sundari ! // २०-

ekamevāvaśiṣyeta nityaṃ brahmaiva kevalam /
advaitavādino hyevaṃ śrutimātrāvalambinaḥ // २०-

ekameva paraṃ brahma nānā nāstīha kiñcana /
mṛdeva satyamityevaṃ nāmarūpe vikāravat // २०-

ityadvaitaṃ śrutiśatairuddhoṣitamanekadhā /
dvaitavādaratāścāpi dvāsuparṇāvitīraṇāt // २०-

dvaitameva praśaṃsanti hyabhedo bhajanātmakaḥ /
advaitabhūmikādhastātsopānāsthāstu te priye // २०-

teṣāṃ nārāyaṇaḥ sākṣātparabrahma śrutīraṇāt /
brahmābhāsamayā jīvāḥ kṣudropādhiguṇāśritāḥ // २०-

asvatantrāḥ parādhīnā nityā ityapi cakṣate /
avyāhataṃ ca nityatvaṃ bhrāntimūlamapi priye // २०-

nidropalabdhabhāvānāṃ nidrā tāvatsthitiḥ sthirā /
iti yat śāstrahṛdayamajñātvā vivadanti ye // २०-

dvaitādvaitavicāre'sminna te tattvamavāpnuyuḥ /
tasmātsarvaprayatnena sarvaśāstraikaniścayam // २०-

jñātvā bhajanti deveśi ! niḥsandehaḥ phalātmakaḥ /
vākyabhedānanādṛtya buddhikleśādahaṅkṛteḥ // २०-

ye pravartanta evaite saśalyāḥ phalavicyutāḥ /
ekamevādvayaṃ brahma dvidhā līlāvibhedataḥ // २०-

pravṛttiśca nivṛttiśca līlābhede vyavasthitā /
nivṛttiḥ sukhasañjñā hi sukhamānandarūpakam // २०-

prasaṅgāt prakṛterdevi pravṛttirbahurūpiṇī /
ajānatāṃ varārohe ! duḥkharūpatayā sthitā // २०-

akṣarasya tu sā proktā līlānyātītadharmiṇī /
pravṛttilīlāleśo'pi naivātīte parātmani // २०-

āgrahamātro deveśi ! nityānandamahodadheḥ /
leśa eva sadā tiṣṭhetsakāmo nityarūpadhṛk // २०-

kāmarūpī sadānandaḥ kāmāṃśo leśa ucyate /
tasmādevākṣare devi ! nityakāmo hi darśane // २०-

tasmādevākṣare jātā didṛkṣā yā tu pārvati /
na caikakartṛkā sā tu parāparamayī hi sā // २०-

akṣare jñānatanmātre svata icchā na jāyate /
na pravartayate sākṣātpūrṇātmā puruṣottamaḥ // २०-

sāmarasyamayīṃ prāhustasmādāgamavedinaḥ /
ānandagā sāmarasyāt svapakṣaviṣayagrahā // २०-

sāṅginaṃ tu parityajya bhṛśamaṅgeṣvasarpata /
svāminīṣu tato jātā didṛkṣā duḥkhadarśane // २०-

ubhayavyāpinī sā tu sarvakāraṇakāraṇā [sarvakāraṇakāraṇaṃ ityapi pāṭhaḥ /] /
tataḥ kāryapravṛttistu hetorguṇanibandhinī // २०-

strīpuṃbhāvātmikā jātā brahmādistambabhedataḥ /
icchayā sasṛje nidrā sāpi jātobhayātmikā // २०-

jñānātmikā svataḥ śuddhā bahirvṛttivivarjitā /
nidrayā sṛjate mohaścetanācetano hi saḥ // २०-

sacaitanyasya kāryasya heturyaccetanātmakaḥ /
sa eva jaḍahetuśca yasmādayamacetanaḥ // २०-

vidyāvidye sa evokta śṛṇu tatrāpi kāraṇam /
cidacidgranthiko hyeṣaścidākāreṇa kevalam // २०-

yadā pariṇamed devi ! yadā vidyeti tāṃ viduḥ /
yadā caitanyamāvṛtya kevalaṃ moharūpadhṛk // २०-

jīvabuddhiṃ samāvṛṇvan avidyeti ca gīyate /
tamaḥ kāluṣyamutsṛjya śuddhasatvapradhānikā // २०-

jīvabuddherbhedakarī māyeti kathitā priye /
sātvikāṃśaṃ parityajya kevalaṃ citsvarūpiṇī // २०-

aparokṣakarī vidyā brahmavidyeti tāṃ viduḥ /
tasmādvidhā tridhā proktā mayā te varavarṇini ! // २०-

tato guṇāstrayo jātāste'pi tādṛgvidhā śive ! /
satvaṃ tu cetanaṃ viddhi tamo vidyādacetanam // २०-

rajastadubhayātmatvāccetanācetanātmakam /
bhūtāni pañca jātāni tāni tādṛgvidhānyapi // २०-

adhiṣṭheyānyadhiṣṭhātṛtayā dvaividhyavanti ca /
brahmāṇḍamabhavattebhyastadevobhayarūpadhṛk // २०-

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayā śive ! /
samāsena maheśāni ! kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // २०-

iti śrīpañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatī saṃvāde viṃśaṃ paṭalam // २०-

atha ekaviṃśaṃ paṭalam
śiva uvāca
ato'nyat śṛṇu deveśi ! rahasyaṃ kiñciduttamam /
gopanīyaṃ prayatnena yasmai kasmai na darśayet // २१-

parīkṣitāya vaktavyaṃ tāḍanaistarjanādibhiḥ /
ṛte pātramidaṃ jñānaṃ na tiṣṭhati kadācana // २१-

avirbhūtākṣare śaktiricchā nāma sumaṅgalā /
aṅgānyāvṛtya satpremavirahautkaṇṭhyadarśane // २१-

ratimutpādayāmāsa tataḥ sā puruṣottamam /
prārthayāmāsurautsukyātsvāminyā saha saṅgatā // २१-

nivāritā bahuvidhairvākyairicchāvimohitāḥ /
na menire priyāḥ sarvā prārthayāmāsuranvaham // २१-

prārthanā svīkṛtāstāsāmatītenākṣarādyadā /
tadā sā punarāsādya nidrā cityanvadhātpriye // २१-

cidātmā puruṣaḥ sākṣānmohamayayaiva nidrayā /
ghūrṇitośeta sanmaṃce pañcabrahmamaye śubhe // २१-

yadaiva nidrayā ghūrṇo vismṛtātmā'bhavat priye /
hṛdayābjakarṇikāmadhye viharetāparā hi sā // २१-

vyacinotpañcadhā devi ! svarūpamapi cātmanā /
udgāriṇī pālikā ca tathā saṃhārikāpi ca // २१-

viśālā vyāpikā ceti śaktayaḥ pañca kīrtitāḥ // २१-

rajaḥ pradhānahāriṇī pālinī sātvikī matā /
tamaḥpradhānā saṃhartrī śuddhasatvā viśālikā // २१-

nirguṇā vyāpikā śaktiricchā pañcavidhoditā /
etā evoditā devi ! jāgrati prākṛtāstathā // २१-

icchāmayayastu śayane tasmānmañco nirāmayaḥ /
udgāriṇīpālikayoḥ skandhayostatpadadvayam // २१-

viśālāhāriṇīkaṇṭhadeśe pāṇidvayaṃ sthitam /
vyāpikā mañcaphalakībhūtādhāratayā sthitā // २१-

pañcasu pratibimbo'bhūdakṣarasya cidātmanaḥ /
bimbitaṃ yattu caitanyaṃ tasminnudgāriṇī hi sā // २१-

darśayāmāsa vedāsyādyupādhimativistṛtam /
bimbitaṃ yattu caitanyaṃ tasmin yā pālinī śive // २१-

adarśayaccaturbhujādyupādhimativistṛtam /
bimbitaṃ yattu caitanya tasmin saṃhāriṇī tu yā // २१-

adarśayantrinetrādyupādhimatīva sundari ! /
bimbitaṃ yattu caitanyaṃ tasmin yā tu viśālikā // २१-

aṣṭabāhvādyupādhiṃ ca darśayāmāsa kevalam /
bimbitaṃ yattu caitanyaṃ tasmin yā vyāpikā matā // २१-

daśabāhuṃ ca pañcāsyādyupādhimasṛjatpriye /
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ // २१-

pañcapādatvamāpannā nityamudvahate param /
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tirodhānamanugraham // २१-

nityameva prakurvanti bhūtādhiṣṭhātṛrūpiṇaḥ /
sṛṣṭyāditrayasiddhyarthaṃ trayāṇāṃ bubhujeṃśataḥ [bubhuve ityapi pāṭhaḥ /] // २१-

tirodhānānugrahau tu mañcapādasthayorviduḥ /
peñcaśaktiprabhedena parecchaiva sumaṅgalā // २१-

brahmaviṣṇvādirūpāṇi dhatte nānāsvarūpiṇī /
akṣarasya tu rūpe dve puruṣākṣarabhedataḥ // २१-

nārāyaṇastu puruṣājjajñe svapnekṣitā svayam /
nādabindū śivaḥ śaktirjātau nārāyaṇātpriye // २१-

nādabindumayatvena tridhā nārāyaṇaḥ sthitaḥ /
saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ aniruddhakaḥ // २१-

caturdhā viṣṇurevokto hyaṃśabhedā hyanekaśaḥ /
ekādaśa vibhedātmā rudro'hamahamīśvari // २१-

madātmabhedāḥ śataśaḥ koṭiśaḥ santi sundari /
sadāśiveśvarāvetau ātmabhedāvivarjjitau // २१-

vedapraṇavabhedena dvidhā nārāyaṇodabhūt /
nāda eva maheśāni bahu syāmityavekṣaṇāt // २१-

na bhedo vidyate bindau akhaṇḍātmani sundari /
mahattatvamidaṃ bhadre mano nārāyaṇasya tat // २१-

manasastu bahu syāmityamanyata yadā hi saḥ /
ahaṅkārastato jajñe prasṛto bindutāṃ yayau // २१-

binduḥ śūnyātmako jñeyastasmādviśvaṃ nirarthakam /
vyāpto'haṅkāra evāyaṃ brahmābhāse dṛśyate // २१-

brahmābhāso nirvikāro niṣprapañco nirañjanaḥ /
na karoti na lipyeta pradīpa iva bhāsakaḥ // २१-

ahaṅkārasya kartṛttvaṃ bhoktṛtvamapi sundari /
dharmādharmau puṇyapāpe bandhamokṣādikaṃ tathā // २१-

ahaṅkāreṇa bhidyeta nānābhedavyavasthayā /
ahaṅkāreṇa tādātmyādābhāse'pīkṣate sphuṭam // २१-

ahaṅkāramayo granthiryāvannaiva vibhidyate /
avidyamānaḥ saṃsāraḥ tathāpyenaṃ na muñcati // २१-

sphaṭikasyaiva rāgitvaṃ japākusumayogajam /
nāpagacchati taddevi kusumāpahṛtiṃ vinā // २१-

tathā saṃsaraṇaṃ jīve hyahaṅkāracyutiṃ vinā /
nivartate na deveśi kalpakoṭiyutāyutaiḥ // २१-

so'haṅkārastridhā prokto guṇabhedena pārvati /
ahaṅkāro'yamevāhaṃ tathā jīvagato dvidhā // २१-

mahattatvaṃ tridhā proktaṃ ādhyātmādiprabhedataḥ /
nārāyaṇamanorūpamādhidaivikamucyate // २१-

jīvānāṃ cittarūpaṃ yadadhyātmyamiti cakṣyate /
brahmaṇo deharūpasthamādhibhautikamucyate // २१-

nārāyaṇedhidaivena rūpeṇa [nārāyaṇe yadadhyātmarūpeṇa ityapi pāṭhaḥ /] pariniṣṭhitam /
āvirbabhūva tadvarṇabhedairvedasvarūpataḥ // २१-

jīvagaṃ yattu deveśi cittarūpatayā sthitam /
suṣumṇāvarttinā prāṇavāyunā saha saṅgatam // २१-

vāyustena yuto devi brahmarandhrāhataḥ punaḥ /
tālvoṣṭhapuṭanāsādibhedena [dehena ityapi pāṭhaḥ /] parameśvari // २१-

varṇātmāvirbhavati gadyapadyādibhedataḥ /
brahmadehatayā yasmāt sthitaṃ trailokyakāraṇam [talloka ityapi pāṭhaḥ] // २१-

atastasmājjagajjātaṃ devāsuranaroragam /
iti te'bhihitaṃ devi rahasyaṃ paramādbhutam // २१-

śraddhāhīnāya duṣṭāya kṛtaghnāya durātmane /
nāstikāyāvinītāya vedaśāstrodgatāya ca // २१-

aviśvastāya deveśi darśayenna kathañcana /
yadā rājā tu sarvasvaṃ balaṃ kośo mahīgajān // २१-

nivedayatu jijñāsustadā tasmai prakāśayet /
anyathā siddhihāniḥ syāt satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ // २१-

tasmātsarvaprayatnena gopitavyaṃ tvayāpi hi // २१-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatī saṃvāde ekaviṃśaṃ paṭalam // २१-

atha dvāviṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
yaduktaṃ devadeveśa tvayā paśupate prabho /
praviśya karṇarandhreṇa cidānandāyate hṛdi // २२-

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ jñānānāṃ jñānamuttamam /
yogānāṃ paramo yogo dharmāṇāṃ dharma uttamaḥ // २२-

śrotavyānāṃ ca paramaṃ śrotavyamidameva hi /
jñātavyānāṃ ca paramaṃ jñātavyamidamucyate // २२-

śrutaṃ mayā viśeṣeṇa sopapattikamityapi /
na tathāpyantarātmā me tṛptimāyāti śāśvatīm // २२-

atastvāṃ paripṛcchāmi viśeṣaṃ tatra dhūrjaṭe /
taṃ ca brūhi mahādeva prasādaparamo bhava // २२-

svapnabhūtaprapañcesminnakṣarasya parātmanaḥ /
priyāḥ sakhyo bhagavato vāsanāvaśato gataḥ // २२-

kriyāṃstatra gataḥ kālastāsāmāgamanādanu /
kiyatkālaṃ ca tāḥ sarvā iha sthāsyanti mohitāḥ // २२-

katha tā bodhamāpsyanti kastāsāṃ pratibodhakṛt /
yugapadvā gamiṣyanti pṛthak vā parameśvara // २२-

etatsarvaṃ mahādeva kathayasva prasādataḥ /
saṃśayo me mahānadya tamapānuda śaṅkara // २२-

śiva uvāca
śṛṇu pārvati vakṣyāmi tava praśnānaśeṣataḥ /
tvaṃ me prāṇādhikaivāsi tasmādvakṣye yathātatham // २२-

virañcerbrahmaṇaḥ pūrva aṣṭavaktro'bhavadvidhiḥ /
śabdabrahmeti ya prāhurvedavedāntapāragāḥ // २२-

dviparārddhāvasānesya brāhmaḥ kalpo mahānabhūtaḥ /
pralayo'yaṃ maheśāni prakṛtyavadhirucyate // २२-

ekā [ekāvaśeṣā-prakṛtiḥ ityapi pāṭhaḥ /] śiṣṭā ca prakṛtiḥ puruṣādhiṣṭhitā hi sā /
kiyatkālaṃ tato devi śūnyamāsīditi śrutiḥ // २२-

āvirbhūtā tato nindrā akṣare paramātmani /
mahattatvamatastasmād ahaṅkṛtirajāyata // २२-

sa eva ca tridhā jāto guṇabhedena sundari /
sātvikācca mano jajñe devatāśca daśaiva tāḥ // २२-

rājasādindriyāṇyāsan bhūtāni tamaso'bhavan /
tebhyau'ṇḍamabhaveddevi tatra nārāyaṇaḥ sthitaḥ // २२-

[tatra ityapi pāṭhaḥ /] tasya nābherabhūtpadma yatra brahmābhavatsvayam /
dviparārddhamitaṃ cāsya paramāyurnigadyate // २२-

asmin brahmāṇḍagole hi jambūdvīpe maheśvari /
varṣe bhāratasaṃjñe hi priyāṇāṃ vāsanāḥ sthitāḥ // २२-

parārddhaḥ prathamo jāto dvitīyesmin maheśvari /
nirbandhātsvāminīnāṃ ca līlāmāviścakāra ha // २२-

śrīkṛṣṇaḥ paramānando nandagehebhavattadā /
gopakanyāmiṣeṇaiva hyāvirbhūtāstataḥ priyāḥ // २२-

tatkāmapūrttaye sākṣāt śrīkṛṣṇaḥ puruṣottamaḥ /
rāsalīlāṃ prakurvāṇo ramayāmāsa tāḥ priyāḥ // २२-

yogamāyāsamāveśānmāyākāryaṃ viluṃpataḥ /
brahmaṇo'pi laye jāte yathāpūrvamabhūdidam // २२-

punarjātaṃ tataḥ sarvaṃ brahmādisthāvarāntakam /
manorathasya cāpūrtyā vāsanāḥ kāryamadhyagāḥ // २२-

vicaranti yathā kālaṃ yathādeśaṃ yathāruci /
dviparārddhe tvatikrānte naṣṭe sthāvarajaṅgame // २२-

virañcau muktimāpanne prabuddhe hyakṣare priye /
prabuddhā vāsanāstā hi bhaviṣyanti svabimbagāḥ // २२-

āvirbhāvācca līlāyā dvāparānte kalau yuge /
[kvacitpustake २६-२७ ślokayoḥ āsa kṛṣṇaḥ priyāṇāṃ ca duḥkhalīlānudarśane / tāsāmekā ca paramā subhagā sundarī priyā / prabodhayiṣyati sā sarvāḥ kathayitvā vinirṇayam / īdṛśaḥ pāṭhabhedo bhāti /] asahiṣṇuḥ svapriyāṇāṃ duḥkhalīlānudarśanam // २२-

tāsāmekāṃ ca paramāṃ subhagāṃ sundarīṃ priyām /
prabodhayiṣyatitarāṃ kathayitvā vinirṇayam // २२-

tatastatsampradāyena sarvāstā bhagavatpriyāḥ /
svabhartṛvirahākrāntāḥ tyakttvā dehān prapañcagān // २२-

bhagavallokavaikuṇṭhe sthitimāpsyanti yūthaśaḥ /
padmayā ramamāṇāstāḥ kālabhoge yathāvidhi // २२-

divyadehānapi tyakttvā bhaviṣyanti svabimbagā /
akṣaro'pyanubhūyaitatsvapnavat parameśvari // २२-

paramānandasammagno bhaviṣyati kṛtārthadhīḥ /
sarvā līlā nityarūpā bhaviṣyanti tadā priye // २२-

bhagavallokamātmānaṃ divyabhāve'pi sundari /
avidyāleśasambandhādakṣarasya parātmanaḥ // २२-

nidrāṃśasyāpi śeṣatvāt kiyatkālamavasthitiḥ /
yugapaddevi sarvāstā gamiṣyanti nijaṃ gṛham // २२-

na kathañcana deveśi gatistāsāṃ pṛthak bhavet /
svapnasya viṣaye sāmyādaikātmyācca tathā priye // २२-

vairasyācca vicitratve bhartṛsnehāviśeṣataḥ /
na pṛthak gamanaṃ tāsāṃ tasmādvaikuṇṭhasaṃsthitiḥ // २२-

kramayogena deveśi sarvā yāsyantyasaṃśayam /
tasmāddevi viśeṣeṇa svapatiḥ puruṣottamaḥ // २२-

bhajanīyo hi satataṃ vedaśāstrānurodhataḥ /
dehendriyasvabhāvānāmantaṃ karmāṇi pārvati // २२-

ātmanontaṃ parabrahmadhyānaśravaṇakīrtanam /
svabhāvājjāyate karma sadasacceti sarvathā // २२-

sattyāgādasadāsaṅgannānāyonibhramo bhavet /
ādhivyādhidaridrotthapīḍāvismāritatātmanaḥ // २२-

udriktatamaso devi na śubhaṃ syātkadācana /
tasmātkartavyameveha dehaparyavasāyi yat // २२-

dehānte karmasambandho na bhaviṣyati karhicit /
pratyavāyanivṛtyarthamaniṣṭācaraṇasya ca // २२-

nityaṃ naimittikaṃ kāryaṃ kāmyaṃ karma parityajet /
evaṃ yo varttate devi niṣpratyūhaṃ sa sidhyati // २२-

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmalolupaḥ /
sa siddhimiha nāpnoti paratra na parāṅgatim // २२-

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ tvayā priye /
samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // २२-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde dvāviṃśaṃ paṭalam // २२-

atha trayoviṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
bhūyo'haṃ śrotumicchāmi tanme brūhi sadāśiva /
bhūtale bhagavadbhāryā nānāyoniṣu saṃsthitāḥ // २३-

tatra tatra vicitrāṇi karmāṇyapi kṛtāni ca /
kvacittīrthaṃ kvaciddānaṃ kvaciddhomaṃ kvacijjapaḥ // २३-

kvacinmakhādicaraṇaṃ svādhyāyācaraṇāni ca /
pitṛdevārcanaṃ kvāpi brāhmaṇā yoḥ satām // २३-

kvacinnindādikaraṇaṃ devabrāhmaṇātithipūjanam /
kvaciddattavilopaśca tathendriyavilobhanam // २३-

asatyabhāṣaṇa caiva paiśunyaṃ bhūtahiṃsanam /
svarṇastyeyādikaṃ caiva surāmāṃsaniṣevaṇam // २३-

drohamātsaryahiṃsādipākabhedādikaṃ tathā /
svasvavarṇāśramācārollaṅghanaṃ kāmavarttanam // २३-

svaguṇākhyānamīśāna paṅktibhedo vṛthā kriyā /
pareṣāṃ marmakathanaṃ mlecchānnātkvā'pijīvanam // २३-

niṣiddhācaraṇaṃ deva vihitācāralaṅghanam /
gobhūgajāśvakanyādestathā vikrayaṇa prabho // २३-

vedavikrayaṇaṃ caiva bhūtasantrāsanaṃ tathā /
ālasyātkarmaṇastyāgastathaivāhaṅkṛterapi // २३-

karmaṇyetāni deveśa sadasanti mahāntyapi /
prārabdhasañcitānyeva kriyamāṇāni yāni ca // २३-

teṣāmantaṃ na paśyāmi kalpakoṭiśatairapi /
svarūpajñānamātreṇa sañcitakriyamāṇayoḥ // २३-

śrutisiddho bhavennāśaḥ prārabdhasya tu na kvacit /
nābhuktaṃ kṣīyate karma karmaṇāṃ bhogataḥ kṣayaḥ // २३-

ityevaṃ śāstrasiddhāntaḥ sarvathaiva tvayoditaḥ /
prārabdhavidyamānatvāt svarūpasmaraṇe'pi ca // २३-

kathaṃ vakuṇṭhagamanaṃ gocaro [nyastakarmaṇaḥ ityapi pāṭhaḥ /] grastakarmaṇaḥ /
abhuktānyeva karmāṇi vihāya yadi yānti tāḥ // २३-

na vinā kartṛ [karmasambandhaṃ ityapi pāṭhaḥ /] sambandhaṃ kṣaṇaṃ tiṣṭhanti tānyapi /
ityenaṃ saṃśayaṃ deva chettumarhasi māmakam // २३-

śiva uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre rahasyaṃ paramādbhutam /
yasya śravaṇamātreṇa karmabandhādvimucyate // २३-

sañcitaṃ kriyamāṇaṃ ca tasya naśyati sarvathā /
virahāgnyāhutībhūtaśarīrā yā hi kevalam // २३-

nikṣipya bhūte bhūtotthaṃ taijasaṃ vapurāsthitāḥ /
prārabdhasahitā eva brahmalokaṃ vrajanti tāḥ // २३-

brahmalokādyadā cordhvaṃ gacchanti bhagavatpriyāḥ /
vaikuṇṭhanikaṭe prāpte balīyān pavano hyavan // २३-

tenāviṣṭāstataḥ sakhyaḥ kampayanti vapurlatāḥ /
vapuḥkampena deveśi prārabdhānāṃ ca paṅktayaḥ // २३-

vṛkṣebhya iva puṣpāṇi kṣaranti kramaśo'pi ca /
karmasambandharahitā yānti vaikuṇṭhamujjvalāḥ // २३-

sadasantyapi karmāṇi kṣaritāni śarīrataḥ /
yānāśrayanti satataṃ vakṣye tān tvaṃ śṛṇu priye // २३-

yaiḥ sevāprahvaṇādīni stotrāṇi racitānyapi /
upakāraḥ kṛto yairvā dhanadhānyāmbarārpaṇaiḥ // २३-

tadguṇaśravaṇe hṛṣṭāstannindāyāṃ ca duḥkhitāḥ /
sahabhojyāḥ sahavāsāḥ sahayānāḥ sahāsanāḥ // २३-

tānāśrayante deveśi satkarmāṇi na saṃśayaḥ /
yaistu duḥkhaṃ kṛtaṃ tāsāṃ nindāpāruṣyapaiśunaiḥ // २३-

tadarthaharaṇaṃ caiva taddoṣasyaiva kīrtanam /
vṛthāpavādakathanaṃ tāḍana tarjanaṃ tathā // २३-

asatkarmāṇi sarvāṇi hyāśrayante khalān hi tān /
karmaṇāṃ dehasambandho nātmanastu kadācana // २३-

stutirnindāpi deveśi dehagā nātmagocarā /
tasmāddehasya saṃstutyā nindayā vāpi pārvati // २३-

prāpyate puṇyapāpāni tadīyāni na saṃśayaḥ /
puṇyapāpe nihatyaivaṃ vaikuṇṭhe viharanti tāḥ // २३-

vaiṣṇava dhāma yāsyanti sātvikyo bhagavatpriyāḥ /
dviparārddhāvasāne tu yāsyanti yugapaddhi tāḥ // २३-

rājasyaścāpi vairacyaṃ tāmasyo manniketanam /
na prakāravibhedo'sti karmahānau girīndraje // २३-

guṇānurūpāñca garti sarve yānti na saṃśayaḥ /
prakāraṃ śṛṇu tatrāpi vaikuṇṭhagamanaṃ prati // २३-

vāsanāliṅgametāsāṃ dehānte pṛthivīṃ viśet /
kiyatkālaṃ tataḥ sthitvā pārthivendriyasaṃyutā // २३-

pārthivaṃ viṣayaṃ devi sevyamānā jalaṃ viśet /
kiyatkālaṃ tataḥ sthitvā labdhvā tatrendriyaṃ rasam // २३-

atidivyaṃ sevyamānā tejastattvaṃ samāviśet /
kiyatkālaṃ tataḥ sthitvā taijasendriyasaṃyutā // २३-

viṣayaṃ rūpamāsādya vāyutattvaṃ tataḥ viśet /
kiyatkālaṃ tataḥ sthitvā tvagindriyasamanvitā // २३-

divyasparśaṃ ca viṣayaṃ sevyamānā khamāviśet /
kiyatkāla tataḥ sthitvā labdhvā ca śrotramindriyam // २३-

viṣayaṃ śabdamāsādya tato bhūtādimāviśet /
bhūtāditāmasaṃ hitvā rājasaṃ yāti sundari // २३-

tataḥ satvamayaṃ prāpya vaikuṇṭhe ramate ciram /
anena kramayogena gamiṣyanti hareḥ priyāḥ // २३-

etattubhyaṃ samākhyātaṃ vaikuṇṭhagamanādikam /
nākhyeyaṃ yasya kasyāpi tava snehātprakāśitam // २३-

tvayāpi gopanīyaṃ hi satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ /
apātrāyāpi putrāya dattvā pāpamavāpnuyāt // २३-

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // २३-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde trayoviṃśaṃ paṭalam // २३-

atha caturviṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
deva deva maheśāna dhūrjaṭe nīlalohita /
bhūyo'haṃ śrotumicchāmi nityalīlāvinirṇayam // २४-

nirguṇe syātkathaṃ līlā līlā cennirguṇaḥ katham /
saguṇe vā kathaṃ līlā nityā guṇamayī yataḥ // २४-

yattu kālatrayābādhyaṃ tacca nityaṃ pracakṣate /
kadācidvā purā jātā līleyaṃ vā bhaviṣyati // २४-

athavā naiva jāteyaṃ bhaviṣyati na vā punaḥ /
idānīṃ līlā cejjātā janyakāryaṃ vinaśyati // २४-

kathaṃ nityeti tāṃ vaktuṃ śakyate viduṣā prabho /
yadyakṣarasya hṛdaye līlā nityatvamāgatā // २४-

purā hyavidyāmānatvānnityatāyāḥ kathaṃ sthitiḥ /
iti me saṃśayaṃ deva chettumarhasi sāmpratam // २४-

tvadanyaṃ naiva paśyāmi sandehavinivarttanam /
na tavāviditaṃ kiñcitsarvajño'si yataḥ svayam // २४-

śiva uvāca
śṛṇu pārvati vakṣyāmi tava snehādaśeṣataḥ /
yasya śravaṇamātreṇa bhavedvijñānamuttamam // २४-

nirguṇepyakṣarātīte līlāyāḥ kiṃ virudhyate /
saguṇasya tu yā līlā saguṇā sā nigadyate // २४-

nirguṇe yā bhavellīlā sā līlā nirguṇā bhavet /
nirṇayaṃ tatra vakṣyāmi līlāyā brahmaṇastathā // २४-

rasarūpaṃ bhaved brahma vedavidyāsu gīyate /
saṃyogavipralambhātmā rasaḥ syād dvidalātmakaḥ [draṣṭavya- ११,२१-२२ pṛ० १२२ /] // २४-

saṃyuktayostu saṃyogo vipralambho viyuktayoḥ /
nānābhāvātmikā tatra līlā bhavati śāśvatī // २४-

brahmaṇo nirguṇatvācca nityatvācceti sundari ! /
nityā ca nirguṇā caiva līleyaṃ na virudhyate // २४-

kecidāhurnirguṇasya naiva līlopayujyate /
līlāviśiṣṭaṃ [līlāviṣṭaṃ ca ityapi pāṭhaḥ /] saguṇaṃ māyāsambandhabhāvataḥ // २४-

nirguṇaṃ tu paraṃ sūkṣmamavāṅmānasagocaram /
varṇayanti vibhāgena māyāmohitacetasaḥ // २४-

śrutervirodhamāśaṅkya viniyogaḥ pṛthak kṛtaḥ /
rasaśrutivirodha tu na te paśyanti mohitāḥ // २४-

niṣedhayanti cākāraṃ śrutayaḥ prākṛtaṃ priye /
ānandamātramākāraṃ rasaśrutirupāsate // २४-

anyathādvidalaḥ so'yaṃ śrutisiddhaḥ priyavade /
nirākārasya deveśi nopayuktaḥ kadācana // २४-

pralāpāḥ śataśaḥ santi śrutiyuktimajānatām /
na teṣu ramate cittaṃ rasajñasya vivekinaḥ // २४-

rasastādṛgvidho devi līlābhiryonubhūyate /
tasmāllīlārasamayī raso līlāmayaḥ smṛtaḥ // २४-

tādātmyādekarūpattvāllīlā brahmamayī bhavet /
līlopayogino bhāvā vibhāvā vyabhicāriṇaḥ // २४-

ālambanānubhāvāśca te'pi tādṛgvidhāḥ priye ! /
candrālaṅkārabhūṣādimālālepasamīraṇāḥ // २४-

dīrghikopavanārāma-ṛtuvṛkṣalatādayaḥ /
vastrapānāśanaṃ bhṛṅgaśukakokilakūjitam // २४-

rasotpādanasāmagrī rasarūpā hi sā smṛtā /
līlopayoginastasmāt padārthā rasarūpiṇaḥ // २४-

dravībhūtaḥ ghanībhūto rasasya dvividhā sthitiḥ /
dravībhūtaḥ priyādhāro ghanībhūtokṣigocaraḥ // २४-

tasmātpriyābhīṣṭabhāvān svataḥ prakaṭayatyasau /
dravībhūtaḥ priyādhāraḥ priyābhāvātmako rasaḥ // २४-

prādhānyaṃ tatra cecchanti ghanībhūtādapi priye ! /
raso naiva prasidhyeta priyālambanavarjitaḥ // २४-

priyādarśe rasaḥ paśyet svātmānaṃ pratibimbavat /
ādarśāpasare yadvanmukhasyānupalambhanam // २४-

aṅgahīno rasastadvatsvānubhūtiṃ na vindati /
ānando hi rasastasmātpriyāpriyadaladvayam // २४-

ānandarūpā sāmagrī sarvabhāvātmako rasaḥ /
na māyāguṇasaṃsargaḥ kadācitkutracitpriye // २४-

rasarūpaṃ nirguṇaṃ ca nityalīlāvihāri yat /
advaitaṃ brahma paramaṃ puruṣottamasaṃjñakam // २४-

atītānāgatā cāsau vartamānāpi sundari /
nityā eveti vijñeyā līleyamanapāyinī // २४-

ityetatkathitaṃ devi praśnamanyaṃ niśāmaya /
yasya śravaṇamātreṇa sandeho vinivarttate // २४-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatī saṃvāde caturviṃśaṃ paṭalam // २४-

atha pañcaviṃśaṃ paṭalam
śiva uvāca
purā hyavidyamānattvānnityatāyāḥ kathaṃ sthitiḥ /
iti yaddevi te prokta [pṛṣṭhaṃ ityapi pāṭhaḥ /] tatra me nirṇayaṃ [nirṇaye i० pā० /] śṛṇu // २५-

avidyamānaṃ yatkiñcinnaiva prādurbhaviṣyati /
sarvathā vidyamānaṃ hi vastu prādurbhavetpriye // २५-

tasmātsadaṃśato devi prapañca upavarṇyate /
ghaṭo nāstītyucyamāne ghaṭasattā tu labhyate // २५-

asacchrutyā tathā devi prapañcaḥ sannirūpyate /
aparokṣaparokṣatva sadasacchrutinoditam // २५-

tathā prapañcalīleya rasalīlāpi tādṛśī /
sarvāstā nityarūpā hi vijñeyā vedavādibhiḥ // २५-

yathā mṛdi ghaṭasyaiva prāgabhāvaḥ prakalpyate /
mṛtsakāśātsamutpattiḥ paścāttasyopacaryate // २५-

na punastasya deveśi hyabhāvo'tyantasaṃjñitaḥ /
āmrabījasthito hyāmrastasmād vyakto yathā bhavet // २५-

abhūtameva deveśi yadi vyaktiṃ prayāti hi /
āmrabījāt [āmrabījādubhravasya ityapi pāṭhaḥ /] chudchudasya kathaṃ vyaktirbhavennahi // २५-

vyāvahārikī vāstavī tathā ca prātibhāsikā /
sattā tu trividhā jñeyā devi śāstrārthakovidaiḥ // २५-

śuktau rajatamityeṣā sattā syātprātibhāsikī /
gajāśvādimahāsampat [svapnavat ityartha /] svāpnikī vāpi tadvidhā // २५-

vyavahārārthamityeṣā jāgartiṃ vyāvahārikī /
brahmasattā tu deveśi vāstavī parikīrttitā // २५-

brahmasattāvaśād devi līlāsatyatvamucyate /
satyasyābhāvamīśāni śaktaḥ karttaṃ na kaścana // २५-

tasmād devi yathākāla līlāvirbhāvamucyate /
dvādaśadvādaśatame svāminyā vatsare priye // २५-

āvirbhavati līleyaṃ paunaḥpunyena sarvadā /
etāvati gate kāle hyakṣare paramātmani // २५-

rahasyaramaṇāloke jāyate sā sumaṅgalā /
tataḥ priyāsu jāyeta līlāvistaraṇaṃ tataḥ // २५-

akṣarātmani sā līlā tataścāsthiratāṃ vrajet /
smṛtimātrā hi sā devi na tu sākṣātkadācana // २५-

gate dvādaśame varṣe svāminyāḥ parameśvari /
punastathāvalokāya kāmāṃśenātmayogataḥ [nāmayogataḥ ityapi pāṭhaḥ /] // २५-

icchā pravarttate devi kūṭasthasya parātmanaḥ /
tataśca trividhā [etallīlātraividhyaṃ sundarītantre ālamandārasaṃhitāyāṃ śrīśivena śrīpārvatyai suspaṣṭaṃ nirūpitam /] līlā kāle prādurbhavetpriye // २५-

śvetadvīpasya tu cchāyā mathurāyāṃ pratiṣṭhitā /
vaikuṇṭhapratibimbastu dvārikāyāṃ tathā priye // २५-

vrajastu sākṣāddeveśi golokapratibimbajaḥ /
golokātīta[tathaivoktaṃ purāṇasaṃhitāyāṃ prathame'dhyāye-
evaṃ brahmaṇi cinmātre nirguṇe bhedavarjite /
golokasaṃjñake kṛṣṇo divyatīti śrutaṃ mama // २५-

nātaḥ parataraṃ kiṃcinnigamāgamayorapi /
tathāpi nigamo vakti hyakṣarāt parataḥ paraḥ // २५-

golokavāsibhagavānakṣarātpara ucyate /
tasmādapi paraḥ ko'sau śrutibhirgīyate sadā // २५-

pādme'pi golokalīlāto'syāḥ līlāyāḥ paratvaṃ paṭhyate /]līlā [līleyaṃ ityapi pāṭha /] ca rasānandamayī śive // २५-

āvirbhavati deveśi samaye samaye hi sā /
samayaṃ taṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasā // २५-

paramāṇudvayamaṇuḥ trasareṇuḥ tribhiśca taiḥ /
trayareṇutrayeṇaiva kālaḥ syāt truṭitasaṃjñitaḥ // २५-

tacchatena bhavedvedhaḥ tribhirvedhairlavaḥ smṛtaḥ /
nimiṣastrilavairdevi kṣaṇo jñeyastribhiśca taiḥ // २५-

kṣaṇaiśca pañcabhiḥ kāṣṭhā pañcabhirdaśabhistathā /
kāṣṭhābhirlaghu vijñeyaṃ laghubhirdaśapañcabhiḥ // २५-

ghaṭikaikā tu vijñeyā muhūrto ghaṭikādvayam /
praharaḥ saptaghaṭikāścaturbhistairahaḥ smṛtaḥ // २५-

punaścaturbhiḥ praharairucyate tadaharniśam // २५-

daśabhiḥ pañcabhiḥ pakṣaḥ punaśca daśapañcabhiḥ /
ādyaḥ śuklastathā kṛṣṇaḥ pitṛṇāṃ tadaharniśam // २५-

māsaḥ pakṣadvayenoktaḥ tāveva dvau ṛtuḥ smṛtaḥ /
ṛtutrayeṇāpyayanaṃ dakṣiṇaṃ parikīrtitam // २५-

trayeṇaivottaraṃ prāhurdevānāṃ tadaharniśam /
saṃvatsarastu hyayanadvayaṃ devi nigadyate /
tacchataṃ mānavānāṃ ca paramāyurnirūpitam // २५-

divyairdvādaśasāhasrairvarṣāṇāṃ suravandite /
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśceti caturyugāḥ // २५-

caturyugīsahasreṇa brahmaṇo dinamucyate /
tāvatyeva bhavedrātristrilokī yatra līyate // २५-

brahmaṇo divase jātā manavastu caturdaśa /
pratimanvantare devi yugānāmekasaptatiḥ // २५-

pratimanvantare devi viṣṇoravataraṇaṃ bhuvi /
indrādyā devatāścaiva tathā saptarṣayaśca ye // २५-

manvantaravibhedena bhinnā eva bhavanti hi /
svāyambhuva svārociṣottamatāmasarevatāḥ // २५-

cākṣuṣaśceti manavo vyatikrāntāḥ ṣaḍambike /
vaivasvato manurnāma saptamo'dya pravartate // २५-

caturyugī vyatikrāntā tasyāṣṭāviṃśati priye /
aṣṭāviṃśatike devi kalau līleyamāgatā // २५-

parārddhaḥ prathamo'tīto dvitīyastu pravartate /
tatrāpi prathamābdasya navamo māsa ucyate // २५-

dina tu ṣoḍaśaṃ caiva yāmastasyadvitīyakaḥ /
muhūrttaṃ tṛtīyaṃ devi varttate'dya priyaṃvade // २५-

evaṃ vidherahorātrairbrahmaṇo hi dinaṃ smṛtam /
pakṣamāsavibhedena yāvatsaṃvatsaraḥ priye // २५-

evaṃ saṃvatsaraśata tadā syād brahmaṇo layaḥ /
viṣṇornetranimeṣeṇa yātyāyurbrahmaṇo'khilam // २५-

tāvannimeṣamārabhya lavakṣaṇavibhedataḥ /
yāvadvaṣeśata viṣṇormadīyaḥ syānnimeṣakaḥ // २५-

mannimeṣakrameṇāpi yāvadvarṣaśataṃ bhavet /
nimeṣamātramīśasya tannimeṣakrameṇa ca // २५-

śatavarṣaṃ bhavedyāvattāvacchivanimeṣakaḥ /
tannimeṣakrameṇaiva yāvadvarṣasahasrakam // २५-

apāṅgasphuraṇaṃ tāvatsvāminyāḥ kṛṣṇavibhrame /
tannimeṣakrameṇaiva varṣaṃ dvādaśakaṃ bhavet // २५-

līlāvalokanārthāya bhūyaḥ kāmo bhavettadā /
varṣadvādaśake'tīte svāminyāḥ surapūjite // २५-

paunaḥpunyena līlāyāḥ nityāvirbhāva ucyate /
akṣarasyaiva hṛdaye yaḥ kāmāṃśo'pyadhiṣṭhitaḥ // २५-

tatsaṃyogāddidṛkṣāsya svasvakāle bhaveddhi sā /
evaṃ nityeva sā līlā rasarūpā priyavade // २५-

saṃyogavipralambhākhyadalābhyāṃ yānuvarṇitā /
raso yadāvipralambhadalaṃ samadhitiṣṭhati // २५-

tadevāvirbhavatyeṣā līlā ca surapūjite /
yadā tu saṃyogadalaṃ samadhivyāpya tiṣṭhati // २५-

nijadhāmni tadā līlā sākṣātkṛṣṇakṛtā bhavet /
yadā saṃyogaviśleṣasandhiṃ yāti rasaḥ priye // २५-

tadā prabodhasamayo nikaṭaḥ kṛṣṇacetasām /
guroḥ satsampradāyena śāstrārthasyānurūpataḥ // २५-

varttitavyaṃ tato bhadraṃ sādhanairātmalabdhaye /
ityevaṃ te mayā khyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ sulocane // २५-

samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ? // २५-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatīsaṃvāde pañcaviṃśaṃ paṭalam // २५-

atha ṣaḍviṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
maheśa śrotumicchāmi sādhanānāṃ vinirṇayam /
yasya śravaṇamātreṇa sarvaṃ hi saphalaṃ bhavet // २६-

śrīśiva uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi sādhanasya vinirṇayam /
guhyādguhyataraṃ sākṣānna vācyaṃ yasya kasya kasyacit // २६-

tantrārtho'yaṃ rahasyārtho yastu vedeṣu gopitaḥ /
īśvarāttu mayā labdhaḥ prāptastena sadāśivāt // २६-

mañce phalakamāpanno lakṣayojanavistṛte /
sadāśivo'śṛṇodetatkūṭasthoparisaṃsthayā // २६-

icchāśaktyā tu deveśi varṇyamānaṃ mayā rahaḥ /
tacca te gaditaṃ sādhvi śṛṇvataḥ paramapyuta // २६-

ekadā me vitarkoṃ'bhūdvijane smarataḥ priye /
ahameveśvaro loke madanyo vāpi kaścana // २६-

iti tarkayatā devi samādhirhi mayā dhṛtaḥ /
tasmin yugasahasrāṇi vyatīyuḥ pañca sundari // २६-

[samādhigītaṃ i० pā० /] samādhisthena deveśi śrutamīśvarabhāṣitam /
tacchrutvā hṛdayaṃ devi nirvikalpamabhūnmama // २६-

tadāprabhṛti deveśi līlāmenāṃ rahaḥsthitaḥ /
dhyāyāmi dhyānayogena nirvikalpena cetasā // २६-

samādhāvīśvareṇoktamidaṃ tantraṃ yato mama /
tasmānmāheśvara tantramityevaṃkhyātimāgatam // २६-

catuḥṣaṣṭīni tantrāṇi mayaivoktāni pārvati /
mohoccāṭavaśīkāramāraṇārthāni tāni tu // २६-

sadyaḥpratyayahetūni nānāmantramayāni ca /
mohanāni tu lokasya indrajālakalādibhiḥ // २६-

tāni vistarato devi ! tadāgre kathitāni ca /
na teṣu vidyate kiñcitparamārthaṃ sureśvari // २६-

māyika varṇitaṃ sarvaṃ māyājīvopayogikam [mayā i० pā० /] /
idaṃ māheśvaraṃ tantraṃ samādhau yacchrutaṃ mayā // २६-

prabodhasādhanībhūtaṃ priyāṇāmiti me matam /
anyatheśvaravijñānānnānyadetatprayojanam [tanmaheśvaravikhyātaṃ tanmayeśvaravikhyātaṃ tanmeśvaravikhyā vetyapapi pāṭhaḥ /] // २६-

vaiṣṇavānyapi tantrāṇi pañcarātrābhidhāni tu /
viṣṇuproktāni deveśi pañcaviṃśatisaṃkhyayā // २६-

hayaśīrṣaṃ tantramādyaṃ tantraṃ saṃmohanaṃ tathā /
vaibhavaṃ pauṣkaraṃ tantraṃ prahlādaṃ gārgyagālavam // २६-

nāradīyaṃ ca śrīpraśnaṃ [vaiṣṇavaṃ pauṣkaraṃ tantraṃ prahlādaṃ gārgamāṇavam /
nāradīyaṃ ca śrī vatsaṃ ... iti vā pāṭhaḥ /] śāṇḍilyaṃ ceśvaraṃ tathā /
satyoktaṃ śaunakaṃ tantraṃ vāśiṣṭhaṃ jñānasāgaram // २६-

svāyambhuvaṃ kāpilaṃ ca tārkṣyaṃ nārāyaṇīyakam /
ātreyaṃ [nārasiṃhākṣaṃ iti vā pāṭhaḥ /] nārasiṃhākhyaṃ ānandaṃ [ādākṣaṃ āṭṭākṣaṃ iti vā pāṭhaḥ /] ca tathāruṇam // २६-

vaihāyasaṃ tathā jñānaṃ viśvoktaṃ ceti sundari /
atyantaskhalitānāñca janānāṃ vedamārgataḥ // २६-

pañcarātrādayo mārgāḥ kālenaivopakārakāḥ /
bauddhatantrāṇi deveśi varttante subahūnyapi // २६-

tāni proktāni sarvāṇi bauddharūpeṇa viṣṇunā /
na tatra dharmaleśo'sti mohanāni durātmanām // २६-

ante tu narakāyaiva bhaviṣyanti na saṃśayaḥ /
pārvatyuvāca
kimarthaṃ devadevena viṣṇunā satvamūrttinā // २६-

dayāvatāpi lokasya pratāraṇamaho kṛtam /
nirdoṣe puruṣe deva nānṛtaṃ syātkadācana // २६-

kena prayuktastu harirmohaśāstramarīracat /
etanme brūhi sarvajña sandehavinivṛttaye // २६-

śiva uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi kāraṇaṃ mohakalpane /
ekadā vidhiviṣṇū ca svābhimānāvṛtāntarau // २६-

nityaṃ vivadamānau tāvanyo'nyaṃ praticakratuḥ /
ahaṃ brahmeti na bhavānityevaṃ pūrṇamāninau // २६-

kruddhacittāvubhau devi śepatustau parasparam /
brahmovāca
yasmāttvaṃ māmavajñāya svātmānaṃ bahu manyase // २६-

apūjyastvaṃ tu lokeṣu bhaviṣyasi na saṃśayaḥ /
ityeva dāruṇaṃ śāpaṃ niśamya madhusūdanaḥ // २६-

kruddhaḥ śāpaṃ pratidadau tvamapyevaṃ bhaviṣyasi /
anyo'nyaṃ śāpamāśrāvya bhavitavyena mohitau // २६-

māmeva śaraṇaṃ yātau parimlānamukhāvubhau /
vyavasthā tu kṛtā devi mayā śāpasya vai tayoḥ // २६-

brahmaṇo yanmayā prokta tatte vakṣyāmi saṃśṛṇu /
brahmanno vaiṣṇavaṃ vākyamanyathā bhavati kvacit // २६-

tasmādapūjyo lokeṣu bhaviṣyati bhavān kila /
pañcāyatanapūjāyāṃ na śāpaste bhaviṣyati // २६-

kevalaṃ bhavataḥ pūjābādhakaṃ śāpa eva hi /
tvamekaṃ vapurādhatsva śāpasya viṣayaṃ hare // २६-

tatraivāstu ca te śāpaḥ sattvamūrttau na sarvathā /
evamukte mayā cobhau yayatuḥ svasya ketanam // २६-

etasminnantare devi devāsuramahāraṇaḥ /
vabhūva tatra samare jitā devaiḥ suretarāḥ // २६-

jayopāya prakurbāṇāstapastepurmahattaram /
tapovighnāya tān devo bauddharūpa svayaṃ gataḥ // २६-

bauddhatantrāṇi nirmāya daityebhyaḥ samadarśayat /
dehādanyo na cātmāsti na muktirmaraṇāt parā // २६-

na devāḥ pitaraḥ santi mudhā vedena darśitāḥ /
svavṛttaye tu nigamaḥ kalpito brāhmaṇairiha // २६-

sarvathā na pramāṇatve dhāryaḥ syādasureśvarāḥ /
evaṃ tantreṣu nairātmyavādamukhyeṣu mohitāḥ // २६-

asurāḥ samasajjanta bauddhamāyāhṛtāśayāḥ /
tadā prabhṛti tadrūpa apūjyatvaṃ hareryayau // २६-

bauddhopadeśasya [śuddhodanasya ca gṛhe jātasya ityapi pāṭhaḥ /] graho jātaśca parameśvari /
tasmāttaduktatantrāṇi nāstivādaparāṇi ca // २६-

na grāhyāṇi budhairdevi dharmādharmavicāraṇe /
idaṃ māheśvaraṃ tantraṃ sarvatantrottamottamam // २६-

sāmarasyecchayā śaktyā yathābhūtārthamīritam /
akṣarasyāsanībhūtastanniśamya sadāśivaḥ // २६-

proktavānīśvarāyaitat yathāśrutamanindite /
samādhāvīśvaraḥ prāha mahyaṃ devi yathāśrutam // २६-

mayāpi ca tava snehāducyate nānyathā priye /
tvayā tu gopanīyaṃ hi na vācyaṃ yasya kasyacit // २६-

etattantrārthavijñāne na sarve hyadhikāriṇaḥ /
pārvatyuvāca
adhikāravihīno'pi yadi cātra pravarttate // २६-

niḥśaṅko nirbhayo bhūtvā premāsaktisamanvitaḥ /
nityānandaṃ ca puruṣa vibhāvya svapatiṃ hṛdi // २६-

tadīyavirahajvālāglapitāṃ tanumutsṛjet /
kāṃ gatiṃ yāti deveśa tanme sādhu nirūpaya // २६-

śiva uvāca
brahmābhāsamayaḥ kaścidyadi jīvaḥ paribhraman /
anekajanmasaṃsiddhapuṇyarāśibhirūrjjitaiḥ // २६-

sādhusaṅgena deveśi yadidaṃ jñānamāpnuyāt /
jitendriyo niviṃṣayaḥ premāsaktisamanvitaḥ // २६-

tyajan dehamavāpnoti kumāryaḥ prāpureva yat /
na jale jalavattasya layo bhavati cākṣare // २६-

yadaya virahī jāto nityalīlāvihāriṇi /
na paśyati tathā cāpi nityalīlāvihāriṇam // २६-

akṣarābhāsamātrattvāt svasyaiva parameśvari /
tasmād vṛndāvane devi [akṣare hṛdayaṅgame ityapi pāṭhaḥ /] kūṭasthahṛdayaṅgame // २६-

līlāmanubhavan tiṣṭhet tiṣṭhet punarāgavivarjjitaḥ /
iti te nirṇayaḥ prokto'nadhikāriṇi sundari // २६-

ataḥ paraṃ ca bhajane nirṇayaṃ vacmi saṃ śṛṇu // २६-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde ṣaḍviṃśa paṭalam // २६-

atha saptaviṃśaṃ paṭalam
śiva uvāca
nityānandavihārāṇāṃ priyāṇāṃ parameśituḥ /
svabhartturbhajanaṃ devi karttavya sarvathaiva hi // २७-

bhajanāṅgaṃ sadācāraḥ karttavyaḥ karmaśuddhaye /
na siddhāḥ siddhimavāpsyanti sadācāravivarjitāḥ // २७-

ācārahīnaṃ na punanti vedā ācārahīnaṃ na tapaḥ punāti /
ācārahīnaṃ na punanti tīrthānyācārahīnasya na caiva siddhiḥ // २७-

ācāraḥ prathamo dharma ācāro hantyalakṣaṇam /
ācārāllabhate śuddhiṃ tasmāttaṃ satataṃ caret // २७-

anācāreṇa mālinyaṃ buddhiḥ samadhigacchati /
līlāvadhāraṇaṃ nāsti maline buddhidarpaṇe // २७-

ācāraḥ kathitaḥ sadbhiḥ sarvadharmeṣu sarvadā /
ācārarahito dharmo hyadharmatvena kalpyate // २७-

ācārarakṣaṇaṃ tasmātkarttavyaṃ sarvathā priye /
ācāro dvividhaḥ prokto bāhyābhyantara eva ca // २७-

bhāvasaṃśuddhimevaikāmācāraṃ hyāntaraṃ viduḥ /
tatsiddhaye dehasādhyo bāhyaḥ śaucādirucyate // २७-

sādhyo bhāvaḥ sādhanaṃ tu dehaśudhyādikaṃ priye /
tamācāraṃ pravakṣyāmi yena saṃśudhyate manaḥ // २७-

nābhāṣennāvaloketa śṛṇuyānna kathañcana /
na spṛśennopajighreta nāśnīyādvimataṃ ca yat // २७-

yadeśvaraguṇānvaktumīhate vāk vijṛmbhitā /
tadaināṃ vidhyate pāpmā viddhā vimatabhāṣiṇī // २७-

yadeśvaraṃ mūrttimantamālokayitumicchati /
cakṣustadā pāpmaviddhaṃ vimata paśyati priye // २७-

yadeśvaraguṇān śrotumīhate śrotramindriyam /
tadaiva pāpmanā viddhaṃ jānīyādvimate ca tat // २७-

yadā niveditānnena niyamaṃ rasanehate /
tadaiva pāpmanā viddhā vimataṃ pratipadyate // २७-

pāparūpaṃ vijānīyādvimatācaraṇaṃ ca tat /
vimatācaraṇaṃ pāpamindriyamupagacchati // २७-

nirāvaraṇamevaitaddhyānābhyāsaḥ prapadyate /
niyamya cendriyāṇyādau abhyāsena dṛḍhīyasā // २७-

yadā sarvendriyāṇāṃ ca niyamaṃ kartumakṣamaḥ /
rasanendriyamevaikaṃ jeyaṃ sarvajigīṣayā // २७-

jite rase jitaḥ kāmaḥ jite [jitatṛṣṇe iti pāṭhaḥ /] kāme jitendriyaḥ /
jitajihvopastharaterasādhyaṃ kiṃ tu [nu /] vidyate // २७-

sisṛkṣorbrahmaṇaḥ pūrvaṃ stanāddharmo vinirgataḥ /
vṛṣarūpaścaturvedacatuḥpādaḥ śubhākṛtiḥ // २७-

jñānaṃ vairāgyamatyugra yasya śṛṅgadvayaṃ priye /
satyaṃ tapaḥ karṇayuga damo dānaṃ tu cakṣuṣī // २७-

lāṃgūlamasya caiśvaryaṃ romāvaliḥ puṇyasantatiḥ /
tena spṛṣṭāḥ prajāḥ sarvāḥ śuddhasatvā babhūvire // २७-

jñānavairāgyasampannā mokṣamārgaparāyaṇāḥ /
taṃ dṛṣṭvā bhagavān brahmā paścātpāpamathāsṛjat // २७-

sa pāpmā mahiṣākārastamobhūtaḥ śarīriṣu /
ajñānaṃ cāpyanaiśvaryamavairāgyamadharmakam // २७-

catvārastasya vai pādā chaladrohau [śrutidvayam /] śṛṅgadvayam /
krodhamohau karṇayugaṃ kāmalobhau hi cakṣuṣī // २७-

mātsaryamugralāṃgūlaṃ brahmahatyā śiro'sya ca /
surāpānaṃ ca hṛdaya kaṭiḥ syādupapātakam // २७-

tena spṛṣṭāḥ prajāḥ sarvā naṣṭasattvā [malīmasaḥ iti pāṭhaḥ /] malīmasā /
jñānavairāgyarahitāḥ kāmyakarmakṛtaśramāḥ // २७-

āsureṣveva bhāveṣu vyasajjanta vimohitāḥ /
tasmāttaṃ tu parijñāya dehendriyacaraṃ priye // २७-

svācāramācaretprājño yathā syādujjvalātmadhīḥ /
ujjvalatva tadā buddheḥ samaṃ paśyati vai yayā // २७-

sukheṣu vidyamāneṣu duḥkhaśokabhayādikam /
paśyan viramate teṣu śuddhatvaṃ ca tadā dhiyaḥ // २७-

na vyathenniṃdayā cittaṃ harṣate na ca sastuvaiḥ /
udāsīnorimitreṣu sāmya buddhistadojvalā // २७-

alolupatvamāstikyaṃ mumukṣutvaṃ gabhīratā /
prasādaḥ svātmanā saukhyaṃ lokasaṅganivarttanam // २७-

ekāntasevābhirucir dambhamānavivarjjanam /
etāni yatra jāyante tasya buddhiḥ samujjvalā // २७-

ācārasevanasyeha buddhiśuddhiḥ paraṃ phalam /
śuddhāyāṃ tato buddhau līlādhyāne'rhatāṃ vrajet // २७-

śāstraduṣṭa bhāvaduṣṭaṃ lokaduṣṭamathāpi vā /
varjayenmatimān devi satvaśuddhividhitsayā // २७-

guhyaśaucaṃ pādaśaucaṃ hastaśaucaṃ maheśvari /
mukhaśaucaṃ caturthaṃ ca kuryātsarvatra sarvadā // २७-

ucchiṣṭo na spṛśet kvāpi sevādravyāṇi śāmbhavi /
praṇamya praviśetsthānaṃ nirgacchecca praṇamya ca // २७-

niṣṭhīvanaṃ pralāpaṃ ca adhovāyuvisarjanam /
audāsīnyaṃ bhayaṃ krodhaṃ na kuryāttatra saṃsthitaḥ // २७-

yathāvarṇaṃ yathājñānaṃ yathājyeṣṭhakaniṣṭhakam /
tathaivopaviśettatra rāgadveṣavivarjitaḥ // २७-

na nindenmanasā vācā kumārīṃ brāhmaṇaṃ gurum /
dayā bhūteṣu karttavyā na hiṃsyātkamapi priye // २७-

sarvaṃ saheta paruṣaṃ dehānityatvabhāvanāt /
dehagehakalatrāptamitradraviṇasampadaḥ // २७-

svapnavidyunnibhāḥ paśyennātmānaṃ tatra sajjayet /
asadāsaktivaśataḥ saṃsāro na nivarttate // २७-

dānaṃ damo dayā ceti na tyājyaṃ sarvathā trayam /
asatyaṃ na vadedvākyaṃ vāco'pi maraṇaṃ hi tat // २७-

mṛtā vāk nahi yogyā syād guṇālāpe pareśituḥ /
na parastrīmukhe kvāpi dṛṣṭiṃ bhogecchayā chipet // २७-

svasmin strībhāvanānaśyettasmātpātakameva tat /
nirvikārāṇīndriyāṇi jātamātraśiśoryathā // २७-

lalanāvṛndamadhyasthasyāpi ceto dvidhā nahi /
sakhībhāvaḥ sthirastasya viśuddhaśca priyaṃvade // २७-

viśuddhastrīsvabhāvā ye dṛśyante puruṣā api /
niścayādavagantavyā priyā bhagavato hi te // २७-

strīduṣṭān samayabhraṣṭān bhāvanāvimukhān śathān /
nāstikān durnayānduṣṭān parastrīgamanotsukān // २७-

virodhinaḥ krūracittān śraddhāpremavivarjitān /
asadālāpakān devi na paṃktyāmupaveśayet // २७-

na pibettatra pānīyamekapātreṇa karhicit /
pādukāvasanaṃ śayayāśayanāsanasaṃsthitim // २७-

na kuryādeva taiḥ sākaṃ doṣāveśonyathā bhavet /
adṛṣṭapuruṣairdevi deśāntaranivāsibhiḥ // २७-

indriyārtharatairdambhacchalenāpi samāgataiḥ /
na sthitiḥ saha karttavyā parānandotsave priye // २७-

asnāto'dhautapādo vā hyanācāro bhayākulaḥ /
adhautavasano vāpi notsavaṃ praviśetkvacit // २७-

utsave guṇagānādi kuryātkṛṣṇakathāḥ śubhāḥ /
na laukikīṃ kathāṃ kuryādvivadenna parasparam // २७-

na marmāṇi vadeddevi na copadravamācaret /
parasparaṃ tu deveśi svātmyaikyaṃ bhāvayeddhiyā // २७-

rasāveśastadābhūyānnirvikārā yadā sthitiḥ /
tasmāttatpravaṇaṃ cetaḥ prakurvīta mahotsave // २७-

dhyāyanti kecana nimīlitapakṣmabhārā
garjanti hetiparilabdhagurupramāṇāḥ /
nṛtyanti tadrasavilīnamanorathārthā
bhaktyā dravanta iva dṛkkamalaigailadbhiḥ // २७-

taddhyānadṛṣṭapadahṛṣṭadhiyaḥ prasannāḥ
svānandasāgarasamucchaladacchabhāvāḥ /
romāñcakañcukavicitratanupradeśā
jānanti nedamakhilaṃ ca vibhinnaliṅgāḥ // २७-

yajjātamutsave kiñcit vṛttāntaṃ sādhvasādhu vā /
hṛdayādvismṛtamiva bahirnaiva prakāśayet // २७-

yathāvarṇavibhedena svīkuryācca niveditam /
pṛthagāsanapātrāṇi kārayet suravandite // २७-

parasparaṃ praṇamedevaṃ kuryānmahotsavotsavam /
svaputrastrījanmadine gurorjanmaviparyaye // २७-

maṅgale sampadādhikye lābhe bhaktasamāgame /
vyatīpāte tathāṣṭamyāmekādaśyāṃ ca saṃkrame // २७-

puṣyārke caiva hastārke grahaṇe candrasūryayoḥ /
kṛṣṇajanmāhni deveśi rādhājanmadine tathā // २७-

avatāradineṣvevaṃ viṣṇoramitatejasaḥ /
caitre śuklasya pañcamyāṃ bhagavānmīnarūpadhṛk // २७-

jyeṣṭhe śukle dvādaśyāṃ tataḥ kūrmasvarūpadhṛk /
caitre kṛṣṇanavamyāṃ tu harirvārāharūpadhṛk // २७-

vaiśākhe śuklapakṣe tu caturdaśyāṃ dinakṣaye /
prādurbabhūva nṛharirbhaktarakṣārthamudyataḥ // २७-

vaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyāyāṃ girīndraje /
jamadagnisuto rāmo reṇukāyāmajījanat // २७-

māsi bhādrapade devi śukle caikādaśī tithiḥ /
adityāṃ kaśyapājjāto vāmanaḥ surakāryakṛt // २७-

caitre śuklanavamyāṃ tu rāmo daśarathātmajaḥ /
rāvaṇasya vadhārthāya kauśalyāyāṃ paraḥ pumān // २७-

śrāvaṇe bahule pakṣe aṣṭamyāṃ ca mahāniśi /
kṛṣṇaḥ prādurabhūd devi surakāryacikīrṣayā // २७-

nabhase tu dvitīyāyāṃ balabhadro'bhavaddhariḥ /
pauṣaśukle tu saptamyāṃ bauddhaḥ prādurbhaviṣyati // २७-

māghaśuklatṛtīyāyāṃ kalkī prādurbhaviṣyati /
eteṣvanyeṣu puṇyeṣu divaseṣu viśeṣataḥ // २७-

prakuryādutsavaṃ devi vittaśāṭhyavivarjitaḥ /
notsavo bhakṣyabhojyādyairna puṣparacanādibhiḥ // २७-

rasāveśo bhavedyatra tamāhuḥ paramotsavam /
nirvikāraṃ bhaveccittaṃ bhagavajjñānagocaram // २७-

premaikararsikaṃ [premaikya rāsikaṃ ityapi pāṭhaḥ /] śuddhaṃ tatrāveśo bhaveddhruvam /
utsave devadeveśi trividhaiva janasaṅgamaḥ // २७-

priyāṇāṃ vāsanāścaiko devasargo dvitīyakaḥ /
tṛtīyo gautamaiḥ śaptā ye ca vaiḍālinaḥ smṛtāḥ // २७-

vāsanāsu rasāveśaḥ śuddho naivātra saṃśayaḥ /
deveṣu devatāveśo bhagavatpremavatsvapi // २७-

premahīnā durācārāḥ parastrīdhanalampaṭāḥ /
piśunāḥ vañcakāḥ krūrāḥ kuṭilāḥ pāpacāriṇaḥ // २७-

ācārarahitā duṣṭā nirlajjāḥ kalahotsukāḥ /
āsuraṃ bhāvamāpannā vedaśāstrārthanindakāḥ // २७-

te vai vaiḍālino devi hyadhikāravivarjitāḥ /
asurāveśiṇaste tu mayoktamavadhāryatām // २७-

jānīyāttattadāveśaṃ tattacceṣṭānurūpataḥ /
ityetān trividhān jñātvā mahotsavagatān śive // २७-

vyavahāryaṃ yathāyogyaṃ saṅkaro na bhavedyathā /
yathāyogyaṃ yathākālaṃ yathādravyaṃ yathocitam // २७-

tathā kuryānmaheśāni hyanyathā patito bhavet /
iti te'bhihitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // २७-

tadahaṃ te pravakṣyāmi suguhyamapi vistarāt // २७-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde saptaviṃśaṃ paṭalam // २७-

atha aṣṭāviṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
punarbrūhi mahādeva yathā syādbhajanodayaḥ /
kaṃ vā gurumupāsīta kathaṃ jñānodayo bhavet // २८-

śiva uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre pravakṣyāmi yathātatham /
gopanīyaṃ prayatnena darśayennaiva kasyacit // २८-

māyāgrastamidaṃ viśvaṃ nānāduḥkhabhayāturam /
anityabhavasantāpaparitapta samantataḥ // २८-

kāladaṇḍabhujaṅgena grastamānamaharniśam /
dṛṣṭvā viraktaḥ satataṃ svātmanaḥ śivahetave // २८-

sadguroḥ śaraṇaṃ yāyāt śuddhabhāvena bhāmini /
guravo bahavaḥ santi dīpavacca gṛhe gṛhe // २८-

durlabhā guravo devi ! sūryavatsarvadīpakāḥ /
guravo bahavaḥ santi śiṣyavittāpahārakāḥ // २८-

viralā guravo devi ! śiṣyahṛttāpahārakāḥ /
śuddhānvayaḥ śuddhacettāḥ śuddhaveśaḥ śubhākṛtiḥ // २८-

śubhavādī śubhācāraḥ śuddhabhāvaḥ śuciḥ svayam /
vedaśāstrārthatattvajño lokasaṅgavivarjjitaḥ // २८-

alolupaḥ suśīlaśca dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ /
tyāgī virāgī guṇavān guṇajñaḥ śiṣyavatsalaḥ // २८-

yena kenāpi santuṣṭaḥ śaraṇyaḥ krodhavarjjitaḥ /
svasiddhāntārthatattvajño mitavāk lokavallabhaḥ // २८-

pavitraḥ saṃśayacchettā kṛṣṇapremapariplutaḥ /
evaṃ vidhaṃ guruṃ jñātvā kṛpāpīyūṣavarṣiṇam // २८-

phalapuṣpādihastaśca gacchedabhimukhaṃ guroḥ /
gurormandiramāsādya natvā taddehalīṃ priye // २८-

ājñayā sadgurordevi dakṣapāda puraḥsaram /
praviśya tadgṛhaṃ sājñāddaṇḍavatpraṇamecca [tat ityapi pāṭhaḥ /] tam // २८-

bho nāthakaruṇāsindho saṃsārārṇavatāraka /
bhrāntaṃ saṃsāragahane nānātāpasamākule // २८-

atyantadīnahṛdayaṃ sarvasādhanavarjitam /
ajñānapaṅkanirmagnaṃ māmuddhara dayānidhe // २८-

ahaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prāptaḥ śaraṇyastvaṃ dayānidhiḥ /
avilambena saṃsāravicchedaṃ kuru me prabho // २८-

evaṃ samprārthitaḥ so'tha gurunāthaḥ kṛpānidhiḥ /
pūrvaṃ parīkṣitaṃ vipraṃ varṣeṇaikena sundari // २८-

varṣābhyāṃ kṣatriyaṃ devi vaiśyaṃ saṃvatsaraistribhiḥ /
caturbhirvatsaraiḥ śūdraṃ bodhayedvirahāturam // २८-

yadicedvāsanājīvastadā bodhyaśca sarvathā /
svāpnikaścettadā tyājyaḥ adhikāraviparyayāt // २८-

parīkṣā lakṣaṇairdevi purā proktā mayānaghe /
aparīkṣitajīvāya vitaredyadi bodhanam // २८-

na guruṃ taṃ vijānīyāt vāsanāpi na sā bhavet /
śiṣyebhyo dhanamādāya sukhīsyāmiti yasya dhīḥ // २८-

na guruṃ taṃ vijānīyāt kevalaṃ dhūrta eva saḥ /
dhanāhārārjane yuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ // २८-

bhrāmayanti janān sarvān jñānivatpriyadarśanāḥ /
śiṣyeṇāpi gururdevi parīkṣyaḥ sarvathaiva hi // २८-

yadyajñānavaśāt śiṣyo guruṃ lakṣaṇavarjitam /
jānīyāttatkṣaṇaṃ tyaktvā gurumanyaṃ samāśrayet // २८-

gandhalubdho yathā bhṛṅgaḥ puṣpātpuṣpāntaraṃ vrajet /
jñānalubdhastathā śiṣyo gurorgurvantaraṃ vrajet // २८-

tyajenmitramamarmajñaṃ nārīṃ ca vyabhicāriṇīm /
ahantāduṣṭasambandhaṃ jñānahīnaṃ guruṃ tyajet // २८-

nadatsu pañcavādyeṣu brāhmaṇeṣu paṭhatsu ca /
gāyantīṣu tathā strīṣu śiṣyaṃ sambodhayed guruḥ // २८-

ādau śiṣyasya dehaṃ tu śodhayennipuṇo guruḥ /
asaṃskṛtaśarīrastu na yogyaḥ syātkathaṃcana // २८-

kṛtasnānaṃ samāhūya mukhāgre sthāpayecca tam /
śubhāsanaśvetavastravasānaṃ malavarjitam // २८-

bodhayettaddhṛdāmbhoje pradīpakalikākṛtiḥ /
ātmacaitanyamīśāni tacca svātmani yojayet // २८-

tato'syapadayugale bhuvanāni caturdaśa /
liṅgapradeśe'sya bhūtāni cintayetparameśvari // २८-

avaśiṣṭāni tattvāni cintayeddhṛdayāmbuje /
kaṇṭhadeśe nādavinduguṇāṃśca paricintayet // २८-

brahmarandhre paraṃ brahma puruṣaṃ prakṛtīśvaram /
evaṃ saṃcintya deveśi juhuyāttānyanukramāt // २८-

juhuyālliṅgadeśesya bhuvanāni caturdaśa /
liṅgadeśasthabhūtāni hṛditatveṣu homayet // २८-

hṛdayasthāni [hṛdaye yāni iti vā pāṭhaḥ /] tatvāni bindunāde ca hyarpayet /
brahmarandhre cite devi parabrahmaṇi niṣkale // २८-

nādabinduguṇān hutvā prapañcavilayaṃ smaret /
niṣprapañcaṃ tadā śiṣyaṃ bodhayetparameśvari // २८-

na varṇeṣu tadā kaścit brāhmaṇakṣatriyādiṣu /
na devo'si na gandharvo nāsuraḥ pannago'pi vā // २८-

na tvaṃ deho na tvaddaho nendriyāṇi tathā manaḥ /
na ca prāṇo na buddhistva nāhaṅkāro bhavānmataḥ // २८-

kṣaraḥ sarvaprapañco'yamakṣare pratibimbataḥ /
akṣarasya didṛkṣābhūd brahmalīlāvalokane // २८-

tatpriyāyā'bhavatkāmo'kṣaralīlānirīkṣaṇe /
tata icchā samudbhūtā brahmaṇyajñānamasṛjat // २८-

mohāṇḍaṃ praviśan sākṣī dadarśa svapnagaṃ jagat /
tatra vṛndāvane rāsalīlāyāṃ ramitā priyā // २८-

antarhite priye kṛṣṇe duḥkhādduḥkhataraṃ gatā /
kālamāyāndhakāro'smin bhrāntāsi bahudhā mudhā // २८-

śrīkṛṣṇasya priyā cāsi pūrṇasya paramātmanaḥ /
udbudhya svapnataścitte priyābhāvaṃ nijaṃ śraya // २८-

tirobhūya [tirobhavitrī śanakairmāyādehamityapi pāṭhaḥ /] ca śanakairmāyādehamanīpsitam /
kṣaraṃ caivākṣaraṃ hittvā svapatiṃ punareṣyasi // २८-

brahmānandarasajñānāṃ [kvacitpustake ४४-५५ ślokayormadhye ete ४५-५४ ślokā nopalabhyante / १८ mā०] brahmajñānavatāṃ satām /
paddhatiṃ brahmasṛṣṭīnāṃ vakṣyāmi śṛṇu sundari // २८-

gotramuktaṃ cidānandaṃ brahmānando hi sadguruḥ /
śikhā jñānamayo proktā sūtramakṣararūpakam // २८-

kiśorī parameṣṭā ca sevanaṃ pauruṣottamam /
pātivratyamananyatvaṃ sādhanaṃ samudāhṛtam // २८-

vṛndāvanaṃ nityamuktaṃ vilāsasukhasañjñakam /
jāpyaṃ ca yugalaṃ nāma tāratamyo (mo) manuḥ smṛtaḥ // २८-

brahmavidyā parā devī devo brahma sanātanam /
śālā golāka ityukto dvāramūrdhvamudāhṛtam // २८-

svasaṃvedaḥ [susaṃvedaḥ sūkṣmo vedaḥ ityapi pāṭhaḥ / svasaṃvedyaḥ ityapi kaścit /] samādiṣṭaḥ phalaṃ nityavihārakam /
divyabrahmapuraṃ dhāma parātparamudāhṛtam // २८-

sadguroścaraṇaṃ kṣetraṃ sarvaśuddhikaraṃ param /
yamunāsañjñakaṃ tīrthaṃ mananaṃ premalakṣaṇam // २८-

śrīmadbhāgavataṃ proktaṃ śravaṇaṃ sāramadbhutam /
ṛṣiḥ prokto mahāviṣṇurjñānaṃ jāgratsvarūpakam // २८-

ānandākhyaṃ kulaṃ prāptaṃ nitye dhāmni prakīrtitam /
sampradāyaścidānando nijānandaiḥ prakāśitaḥ // २८-

evaṃ paddhatirākhyātā puruṣottamasañjñikā /
vartitavyaṃ tato bhadre sādhanairātmalabdhaye // २८-

prabodhyaivaṃ gurustasmin caitanyaṃ parameśvari /
divyadṛṣṭyāvalokena sthāpayetpunareva tat // २८-

brahmarandhrapathā tasmin cāvatīrṇa iti smaran /
kaṇṭhadeśe nādabindū sthāpayecca tataḥ param // २८-

tatvāni hṛdayāmbhoje liṅge bhūtāni pañca ca /
tataḥ pādapradeśe tu sthāpayedbhuvanāvalim // २८-

evaṃ virājaṃ saṃskṛtya tato mantraṃ samādiśet /
mantropadeśataḥ pūrvaṃ guruṃ sampūjayetpriye // २८-

sarvasvadakṣiṇāṃ datvā kṛtakṛtyo bhaveddhi saḥ /
tadarddhaṃ vā tadardhaṃ vā tadarddhārddhamathāpi vā // २८-

santoṣayed guruṃ bhaktyā dhanadhānyāmbarādibhiḥ /
anyebhyo'pi yathāśakti bhūṣāvastrādikaṃ dadet // २८-

sāṣṭāṅgaṃ ca tato devi ! daṇḍavatpatito bhuvi /
praṇamed gurumātmīyaṃ gururutthāpayecca tam // २८-

upaveśya punaḥ pārśve līlābhedān samādiśet /
līlābhedā gurumukhādboddhavyā eva sundari // २८-

tato raho rahaścaiva saṃsthito bhāvayecca tān /
priyābhāvo yadā buddheḥ kṛtakṛtyo bhavettadā // २८-

iti te'bhihitaṃ devi gopyādgopyataraṃ ca yat /
samāsena mahādevi ! bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi // २८-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatīsaṃvāde aṣṭāviṃśatitataṃ paṭalam // २८-

atha ekonatriṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
brūhi taṃ ca maheśān mantrarājaṃ maheśvaram /
yasya śravaṇamātreṇa sarvamantraphalaṃ bhavet // २९-

śrīmahādeva uvāca
deveśi mantrarājo'yaṃ bhāti gopyataro mahān /
pātakāni pralīyante sakṛdyasya japādapi // २९-

saptakoṭimahāmantrāstavāgre kathitā mayā /
teṣu śrīkṛṣṇamantrāśca bahavaḥ kīrttitāstava // २९-

rāsalīlāpraviṣṭasya [mayā i० pā० /] purā gopālarūpiṇaḥ /
proktā mantrā maheśāni tatrāyaṃ gopito mayā // २९-

rahasyattvānmayā noktaḥ punastaṃ paripṛcchasi /
tvayāpi gopitavyo'yaṃ na deyaḥ syātkathañcana // २९-

lekhayittvā dadenmantraṃ na vācopadiśetpriye /
brahmahatyāsahasrāṇāṃ dattvā pāpamavāpnuyāt // २९-

nirdhāratve vāsanāyā yadi premodgamo bhavet /
tadaivopadiśeddevi hyanyathā kṛṣṇaghātakaḥ // २९-

vidhiḥ sarvo'pi karttavyo mantradānaṃ vinā priye /
tataḥ [pariṇate i० pā० /] parīkṣite kāle yogyatve mantramādiśet // २९-

śṛṇu mantraṃ pravakṣyāmi sāvadhānena cetasā /
svara [ādyaḥ svaro'kāraḥ caturthaśca dīrgha ikāro'rdhamātrabinduyogena ākāśo'hamiti vyomabījam /] ādyaścaturthaśca ākāśastadanantaram // २९-

vāyubījaṃ tataḥ paścāt agnibījamataḥ param /
tato varuṇabījañca bhūbījaṃ syāttataḥ param // २९-

śrīkṛṣṇa paramānanda te priyāsmīti vai vadet /
māmaṅgīkurviti cokttvā darśayeti dvayaṃ vadet // २९-

prabodhayeti dvitīyaṃ moheti ca tato vadet /
mapākurudvayaṃ cokttvā namonto'yaṃ mahāmanuḥ // २९-

ekonaikonapañcāśadvarṇaiḥ saṅghaṭitaḥ priye /
ādyabījaṃ maheśāni paramātmākṣaraḥ prabhuḥ // २९-

tasmātsṛṣṭirvarṇamayī hakārāntāvijṛmbhitā /
pratilomalayaṃ tasyāḥ sa eva pariśiṣyate // २९-

anantatvādātmatatvād vyāpakatvānmaheśvari /
na tasyāsti layaḥ kvāpi varṇānāmātmanaḥ priye // २९-

svaraścaturthastanmāyā hyuparyaṅkuratāṃ gatā /
tato jñānaharā devi jātā sā viśvamohinī // २९-

madhyabindusamāyogācchūnyarūpā hi sābhavat /
śūnyattvedhastanā rekhā jagadaṅkurarūpiṇī // २९-

arddhabindusamāyogādyogamāyātmikā hi sā /
evaṃ tritayayogena jñeyaṃ tasyā guṇatrayam // २९-

pratibimbavadābhāsa [bhāta i० pā० /] nirmale paramātmani /
yadā samarasākārā viśvayonistadā hi sā // २९-

koṇatrayasamāyogā brahmāditritayātmikā /
lokatrayātmikā caiva tathā vedatrayātmikā // २९-

icchājñānakriyātmā ca kālatritayarūpiṇī /
agnisomārkarūpā [agniṣṭāmārka i० pā० /] ca sarvatritayarūpiṇī // २९-

adhomukhā hi sā jñeyāvatarantī parātmanaḥ /
yadā cordhvamukhī bhūyādvahnijvāleva sā laye // २९-

śūnyatve'dhastanā rekhā jagadaṅkurarūpiṇī /
yadeva ca mahattattvamityāhustantravādinaḥ // २९-

ahaṅkārastu rekhāntastadguṇopādhisaṅgataḥ /
trividhaḥ sa tu vijñeyastasmādbhūtāni jajñire // २९-

tadvācakānyakṣarāṇi hakārādīni pañca ca /
puratastāni dṛśyante mantrarāje maheśvari // २९-

ākāśastu hakārastho devatā tu sadāśivaḥ /
guṇaḥ śabdastathā śrotraṃ śrotavyā dik ca sundari // २९-

yakāre devadeveśi vāyurīśvara eva ca /
sparśastvagindriyaṃ devi spṛṣṭavyaṃ ca mahīruham // २९-

rakāre'gniraha devi rūpaṃ cakṣū ravistathā /
dṛṣṭavyaṃ ceti vijñeyaṃ mañjūṣāmaṇivattathā // २९-

vakāre salilaṃ viṣṇu rasaśca rasanendriyam /
rasitavyaṃ ca varuṇo devatā ceti saṃsthitā // २९-

lakāre pṛthivītatvaṃ brahmā gandhaśca nāsikā /
ghrātavyamaśvinau devi devatā ceti saṃsthitā // २९-

ityevaṃ pañcabhūtānāṃ bījakāryaṃ tadīśvari [bījo'yaṃ kāryamīśvari i० pā० /] /
sadṛśaṃ [kathitastena yamāhuḥkṣarasaṃjñayā i० pā० /] kathitaṃ te ca yadāhuḥ kṣarasañjñayā // २९-

akāraḥ paramaṃ brahma kūṭastha vyāpakaṃ dhruvam /
anuttaraṃ nirviśeṣa cidaṃśastena kathyate // २९-

akṣarātītarūpo'sau śeṣavarṇairmanuḥ smṛtaḥ /
tasmādaho saccidānandarūpo'ya mantranāyakaḥ // २९-

mananaṃ viśvavijñānaṃ trāṇaṃ saṃsārasaṅkaṭāt /
yataḥ karoti saṃsiddho mantra ityucyate priye // २९-

mantracūḍāmaṇiṃ jñātvā mucyate sarvasaṃśayāt /
vijñāte mantrarājanye jñātavyaṃ nāvaśiṣyate // २९-

śābdaṃ vapuḥ parānandavapuṣaḥ parameśvari /
mantracūḍāmaṇirayaṃ mayā te parikīrtitaḥ // २९-

akathyaḥ pāramārthyena tathāpi kathitastava /
gopanīyaḥ prayatnena jananī jāragarbhavat // २९-

paśyanti ye śaṭhadhiyo varṇabudhyā mahāmanum /
te yānti narakān sarve yāvadābhūtasaplavam // २९-

puruṣaṃ mantrajaptāraṃ ye paśyanti narādhamāḥ /
teṣāṃ pāpāni naśyanti brahmahatyādikānyapi // २९-

koṭikalpeṣu pāpiṣṭhā nityaṃ pāpaparāyaṇāḥ /
te'pi śudhyanti samparkānmantrajapturna saṃśayaḥ // २९-

labdhe cintāmaṇau devi kimanyairdhanasañcayaiḥ /
tathā labdhe mantrarāje kimanyaiḥ sādhanairbhavet // २९-

etanmantrārthavijñānaṃ mantrasiddhāntasūcakam /
yo nityaṃ bhāvayeccitte vāsanā tasya śudhyati // २९-

vihāya māyāmālinyaṃ dehendriyanibandhanam /
vāsanā sammukhībhūyādvivekaṃ pranibimbavat // २९-

mantramāhātmyametattu mayā te parikīrtitam /
kimanyat śrotumicchā te tadidānīṃ vada [vadāmyaham i० pā० /] priye // २९-

iti śrīmāheśvaratantre uttarakhaṇḍe śivomāsaṃvāde ekonatriṃśatitamaṃ paṭalam // २९-

atha triṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
bhagavandevadeveśa śrotumicchāmyahaṃ punaḥ /
mantrasya sādhanaṃ sākṣāt yatkṛtvā sāṅgatā bhavet // ३०-

śiva uvāca
śṛṇu tvaṃ devadeveśi mantrarājasya sādhanam /
ṛṣirasya smṛto devi parātmā puruṣottamaḥ // ३०-

chandonuṣṭupsamākhyātaṃ śrīkṛṣṇo devatāsya ca /
ahaṃ bījaṃ namaḥ śaktirviniyogaḥ prasādane // ३०-

ṛṣiḥ śirasi vinyasya chandastu mukhamaṇḍale /
devatā hṛdaye nyasya bījaṃ pādayuge nyaset // ३०-

kaṭideśe nyasecchaktiṃ niyogaḥ karasampuṭe /
evaṃ ṛṣyādikaṃ nyasya varṇanyāsaṃ tataścaret // ३०-

atha bījaṃ nyasenmūrdhninyasenmāyā lalāṭake /
vyomabījaṃ nyasetkarṇayugale'tha samīraṇam // ३०-

nyasettvaci tato netre vahnibījaṃ nyasetpriye /
jihvāyāṃ vāruṇaṃ bījaṃ pṛthvībījaṃ ca nāsayoḥ // ३०-

śrīkāraṃ kaṇṭhadeśe tu kṛkāraṃ hṛdaye nyaset /
ṣṇaṃ paṃ nyasetkucadvandve vāmādi parameśvari // ३०-

rakāraṃ caiva mākāra kukṣiyugme ca vāmataḥ /
nakāraṃ ca dakāraṃ ca nyasetkaṭyostathaiva hi // ३०-

tekāraṃ vinyaselliṃge priyā varṇāvurudvaye /
smimārṇadvayaṃ devi jānuyugme tathā nyaset // ३०-

maṃ gī vaṇauṃ ca deveśi jaṅghāyugme pravinyaset /
kurvityakṣarayordvandvaṃ pārṣṇidvandve niyojayet // ३०-

dakāraṃ ca śakāraṃ ca prapadadvandake nyaset /
prakāraṃ caiva bokāraṃ nyasetpādataladvaye // ३०-

dhaṃ nyasedaṅgulīṣveva aṅgulyanteṣu yaṃ nyaset /
talādijānuparyantaṃ prabovarṇadvaya punaḥ // ३०-

jānvādinābhiparyantaṃ dhayavarṇadvayaṃ nyaset /
mokāraṃ vinyasennābhau hakāramudare nyaset // ३०-

mapāvarṇau skandhayuge kuru kakṣā yugenyaset /
kuruvarṇadvayaṃ doṣṇorgallayośca pravinyaset // ३०-

namaḥ śikhāyāṃ vinyasya samagraṃ vyāpakaṃ nyaset /
evaṃ [evaṃ nyastaśarīro'sau i० pā० /] nyāsāccharīre'sau jāyate mantrarūpadhṛk // ३०-

alaukikaṃ vapuḥ kṛtvā gacched dhyānena tatpadam /
tatprakāraṃ pravakṣyāmi suguptamapi sundari // ३०-

varṇarūpaṃ vapurdhyāyet pañcabhūtamayān hi tān /
tattatkāraṇabhūteṣu tattatkārya vilopayet // ३०-

pādādijānuparyantaṃ pṛthvītatvaṃ vicintayet /
pṛthvītattvamayān varṇān pravakṣyāmi samāsataḥ // ३०-

pañcamaścaiva ṣaṣṭhaśca trayodaśa eva ca /
svarāṇāṃ tritayaṃ caitat ākāśādagrimākṣaram // ३०-

sparśeṣu cāṣṭamaścaiva tathā caiva trayodaśa /
davalāśceti vai varṇāḥ pārthivāḥ parikīrttitāḥ // ३०-

ṛ ṛ au gha jha ḍha dha bha varṇāste vāruṇāḥ smṛtāḥ /
jānvādikaṭiparyantaṃ jalatatvagatān smaret // ३०-

i ī e kha cha ṭha tha pha ra kṣāste vahnirūpiṇaḥ /
kaṭyādikaṇṭhaparyantaṃ tejastatvagatān smaret // ३०-

a ai kacaṭatapasaṣāḥ mārutāḥ kathitāḥ priye /
kaṇṭhādibhrūpradeśāntaṃ vāyutatvamayānsmaret // ३०-

ḷ ḷ aṃṅañaṇanamaśabahānābhasāḥ smṛtāḥ /
bhrūmadhyādibrahmarandhrasthitākāśamayān smaret // ३०-

tattadvarṇavilopantu kārayetkāraṇākṣare /
hitvā sthaulyaṃ bhūtamayaṃ sūkṣmaṃ śabdamayaṃ tataḥ [gataḥ i० pā० /] // ३०-

śabdabrahmaśarīro'sau sarvakāraṇakāraṇam /
sahasradalapadmasya karṇikāyāṃ vyavasthitam // ३०-

akāra kevalaṃ dhyāyedudare niṣkalaṃ priye /
akāra [akārodaramākāśe i० pā० /] codarākāśe daharāste maheśvari // ३०-

pūrvānubhūtā rāsalīlā vrajalīlāśca saṃsmaret /
ahaṃ priyā bhagavataḥ kāmasya kāmarūpiṇī [kāmarūpiṇaḥ i० pā० /] // ३०-

kṛṣṇasyeti dṛḍhābhyāsavaśagenaiva cetasā /
saṃsmaretparameśāni nānyat kiñcana cintayet // ३०-

atha tenaiva mārgeṇa śābdaṃ cāpi vapustyajet /
śabdātītaṃ paraṃ dhāma rasānandamahārṇavam // ३०-

nānākelikalāpūrṇaṃ nānāpakṣinināditam /
bhramadbhramarajhaṅkāramukharīkṛtadiṅmukham // ३०-

svaprakāśaṃ samabhyetya svarūpaṃ cintayettadā /
navayauvanasampannamanohararatipriyam // ३०-

kvaṇannūpurasaṃśobhipādāmbhojavirājitam /
lākṣārasāktacaraṇaṃ kvaṇatkiṅkiṇimekhalam // ३०-

navīnayauvanottuṅgakucabhāramahālasam /
karāṅgulīyanivahollasadaṅgulipallavam // ३०-

nānālaṅkārasubhagaṃ kausambhāmbaraśobhitam /
muktāhārollasadvakṣaḥ sphuramāṇamaṇiprabham // ३०-

kāmakodaṇḍakuṭilabhṛkuṭīviśikhekṣaṇam /
muktādāmalasadbhālaṃ kāśmīratilakojvalam // ३०-

divyacandanaliptāṅgaṃ divyapuṣpasragākulam /
bhālapradeśavilasatsuratnatilakojjvalam // ३०-

dhyātvaivaṃ svavapurdivya sakhīyūthagataṃ smaret /
yūthamadhyagataṃ kṛṣṇa dhyātvānanyena cetasā // ३०-

prārthayettaṃ patiṃ tatra sasmitānanasundaram /
prāṇanātha tvadīyāhaṃ trāhi duḥkheṣvanekadhā // ३०-

tvāmahaṃ vismṛtā nātha paramānandapeśala /
anubhūtā svapnalīlā nānāduḥkhaughasaṅkulā // ३०-

kālo mahān vyatīto'yaṃ tvāṃ vinā puruṣottama /
svapne mayā bahubhrāntaṃ dehagehātisaktayā // ३०-

kvacinmanuṣyarūpeṇa devarūpeṇa vā kvacit /
gandharvoragarūpeṇa [brahmasṛṣṭīnāmīdṛśī daśā kadāpi na bhavati / kintu prārthanāmātramidaṃ athavā tu prārthaneyaṃ jīvānāṃ kṛte budhairiti bodhyam /] paśurūpeṇa vā kvacit // ३०-

ceṣṭāpito mayā hyātmā svapne māyāvinirmite /
idānīṃ kṛtakṛtyāsmi naṣṭasvapnamayākṛtiḥ // ३०-

vilokaya kṛpādṛṣṭyā dṛṣṭaṃ deva vinā tvayā /
iti samprārthya bharttāraṃ praṇametpādapaṅkajam // ३०-

protthāpitā punastenāliṅgitā ca muhurmuhuḥ /
dattādharasudhācāpi sakhīyūthasya paśyataḥ // ३०-

parasparaṃ vīkṣyamāṇā sakhibhiḥ kṛtakautukam [vīkṣyamāṇaḥ sakhībhiḥ kṛtakautukaḥ i० pā० /] /
nityānandavihāreṣu bhūmikāsu daśasvapi // ३०-

puṣparāgamayabhrājatparvatāpatyakāsu ca /
nīlamāṇikyaśailoruśikhareṣu viśeṣataḥ // ३०-

yamunāsaptatīrtheṣu nānāvṛkṣodayeṣu ca /
maṇimaṇḍapavibhrājatkuṭṭimairmaṇḍiteṣu ca // ३०-

nānāvihārasaṅkete nīyamānā priyeṇa hi /
tatra tatra mahālīlārasānandapariplutā // ३०-

ṣoḍaśasthambhavibhrājanmaṇikuṭṭimamāgatā /
sakhīsamājamadhyasthaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā puraḥ sthitā // ३०-

lālitā prāṇanāthena vacanāmṛtavarṣiṇā /
evaṃ dhāraṇayā devi mano yāvatsthiraṃ bhavet // ३०-

tāvadenābhyasellīlāmevamātmā viśudhyati /
etatte kathitaṃ devi mantradhyānādikaṃ mayā // ३०-

samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi /
tadahaṃ te pravakṣyāmi śapathastava suvrate // ३०-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatīsaṃvāde triṃśaṃ paṭalam // ३०-

atha ekatriṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
brūhi sevāprakāraṃ me yena tuṣyet svayaṃ prabhuḥ /
kathaṃ pūjā prakarttavyā vyavahāraśca kīdṛśaḥ // ३१-

śiva uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi vyavahārārcanādikam /
turye yāme samutthāya śayayāyāmeva suvrate // ३१-

brahmarandhre guruṃ dhyāyet karpūradhavalaprabham /
dvinetraṃ dvibhujaṃ caiva śvetavastrānulepanam // ३१-

pañcabhūtātmakaireva pañcabhirupacārakaiḥ /
pūjayed deva deveśi ātmānaṃ tadgataṃ smaret // ३१-

taccaraṇodakadhārānipatitaṃ svamūrddhaniḥ /
kṣālitaṃ nirmalaṃ śuddhamātmānaṃ paricintayet // ३१-

namo'stu gurave tasmai iṣṭadevasvarūpiṇe /
yasya vāgamṛtaṃ hanti viṣaṃ saṃsārasañjñakam // ३१-

gururbrahmā gururviṣṇurgururdevaḥ sadāśivaḥ /
gurureva paraṃ tattvaṃ [brahma i० pā० /] tasmai śrīgurave namaḥ // ३१-

praṇamya mantrayugmena hṛdi līnaṃ vibhāvayet /
tato līlāvihārasya dhyāyetkṛṣṇaṃ hṛdāmbuje // ३१-

pūjayetpūrvavaddevi hyupacāraiśca pañcabhiḥ /
tatastaṃ prārthayedīśaṃ baddhahastā priyaṃvade // ३१-

ahaṃ nātha tvadīyāsmi patistvaṃ me'si bho prabho /
bhrāmitāsmi tvayā nātha māyāgahanavartmani // ३१-

tvatpārśvaṃ naya māṃ nātha viraho māṃ prabādhate /
ananyagatikā cāhaṃ tasmātkuru yathocitam // ३१-

evaṃ samprārthya bharttāraṃ tatprabhāpaṭalāruṇam /
svadehaṃ bhāvayeddevi namaskuryāttataḥ priye /
tato bhūmiṃ ca samprārthya dakṣapādaṃ nidhāpayet // ३१-

samudramekhale devi parvatastanamaṇḍale /
viṣṇupatni namastubhyaṃ pādasparśaṃ kṣamasva me // ३१-

tato grāmād bahirgacchenmalotsargāya sundari // ३१-

atikramya śarakṣepamātrā bhuvamatandritaḥ /
ācchādya ca tṛṇairbhūmiṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā // ३१-

mṛttikāṃ jalapātraṃ ca hastamātre niyojayet /
sūryaṃ caiva diśaḥ prāntān gāvaṃ naivāvalokayet // ३१-

liṅgaśaucaṃ ca tisṛbhiḥ mṛttikābhiḥ samācaret /
pañcāpāne pradeyāśca mṛttikāḥ surasundari // ३१-

gandhalepakṣayakaramevaṃ śaucaṃ samācaret /
tatraiva vāmahaste tu pradeyā sapta mṛttikā // ३१-

maunī svagṛhamāgatya hastapādādi śodhayet /
vāmahaste mṛdaḥ sapta pradeyāḥ suravandite // ३१-

ubhayośca tathā sapta hastaśaucamidaṃ smṛtam /
pañca pañca tathā pāde pradeyā mṛttikāḥ śubhāḥ // ३१-

tato dvādaśagaṇḍūṣairmukhaṃ prakṣālayetpriye /
tata ācamanaṃ kṛtvā dantakāṣṭhaṃ samācaret // ३१-

jambūdumbarajaṃ kāṣṭhaṃ tathā ca badarībhavam /
apāmārgodbhavaṃ vāpi dantāṃstena viśodhayet // ३१-

ajñātaiḥ kīṭaviddhaiśca vaneṣu dāhitairapi /
niṣiddhaiśca tathā kāṣṭhairdantānnaiva spṛśetpriye // ३१-

āyurdehi prajāṃ dehi dhanaṃ vidyāṃ sukhāni ca /
vāksiddhiṃ dehi me nityaṃ prārthito'si vanaspate // ३१-

dvādaśāvṛttisañjaptaṃ mūlamantreṇa mantravit /
prakṣālya bhakṣayetkāṣṭhaṃ yāvanno sūryadarśanam // ३१-

dantānāṃ śodhanaṃ kuryādudīcīṃ diśamāśritaḥ /
na sūryābhimukhībhūya niṣṭhīvādi kṣipetpriye // ३१-

jihvāmalamapākṛtya kāṣṭhaṃ prakṣālya mantravit /
ekānte śucideśe tu kṣipetkāṣṭhaṃ tataḥ priye // ३१-

mantrajanyajalairdevi mukhaṃ prakṣālayettataḥ /
tyajed dvādaśagaṇḍūṣān mūlamantramavismaran // ३१-

tata ācamanaṃ kṛtvā namaskṛtya [namastutvā iti mūlapāṭhaḥ /] raviṃ priye /
dhyāyan gacchettatastīrthamasaktastu gṛhe caret // ३१-

gālitaṃ śodhitaṃ toyaṃ śucipātragataṃ ca yat /
sūryamaṇḍalatastasmin tīrthānyāvāhya bhaktitaḥ // ३१-

tasminnaṣṭadale dhyātvā karṇikāyāṃ sureśvari /
priyāyathagataṃ kṛṣṇamāvāhya dṛḍhamānasaḥ // ३१-

upacārairjalamayairmānasairvāpi pūjayet /
tadīyacaraṇadvandvagalatpīyūṣamiśritam // ३१-

jñātvā tattu jalaṃ devi sākṣāccaitanyarūpakam /
jñānānandasvarūpaṃ tat tridhā mūrdhni kṣipettataḥ // ३१-

anyenaivāmbhasā kuryānmauśalaṃ snānamūrddhani /
tataḥ snāyādvarārohe pūrvasaṃskṛtavāriṇā // ३१-

śrīkṛṣṇaṃ hṛdaye līnamiti dhyātvācamettataḥ /
gātraṃ sammārjya deveśi mantravāriviśodhite // ३१-

vāsāṃsi paridhāyaiva tato mandiramāviśet /
pūjāgṛhe bahiḥ sthitvā tilakaṃ gopikāmṛdā // ३१-

cakrādidhāraṇaṃ kuryāt bibhṛyāttulasīsṛjam /
vinā ca tulasīmālāṃ vinā cakrādidhāraṇam // ३१-

na japadhyānapūjāsu yogyo bhavati karhicit /
devān pitṛṃśca santarpya dikpālān praṇamettataḥ // ३१-

sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ dhyāyedbhedabhāvaṃ vivarjayet /
bhedabhāvātmako devi saṃsāraḥ kathito yataḥ // ३१-

dehalīṃ ca namaskṛtya dakṣapādapuraḥsaram /
praviśetpūjanāgāraṃ nirmālyādyapasārayet // ३१-

protthāpayet prabhuṃ suptaṃ sugītairmaṅgalasvanaiḥ /
śreṣṭhā manomayīmūrtirathāśmā [athāśmo gallakī iti mūla pāṭhaḥ /] gaṇḍakībhavaḥ // ३१-

sauvarṇī rājatīṃ śailīṃ kāṣṭhīṃ vā mṛṇmayīmapi /
caitrīṃ vā pūjayenmūrttimupacāraiḥ śubhaiḥ priye // ३१-

arghaṃ ca pādyācamane madhuparkamapaḥspṛśaḥ /
snānaṃ vastramathāprohya vāsāṃsyābharaṇāni [snānaṃ vastramathācāma i० pā०] ca // ३१-

darpaṇālokanaṃ caiva gandhapuṣpe tataḥ param /
dhūpogarusamudbhūto dīpo naivedyameva ca // ३१-

pānīyaṃ toyamācāmaṃ hastavāsastataḥ param /
tāmbūlamanulepaṃ ca tato nīrājanādikam // ३१-

gītaṃ vādya tathā nṛtyaṃ stutiḥ caiva pradakṣiṇam /
puṣpāñjalirnamaskāraḥ sāṣṭāṅgapraṇatistathā // ३१-

ityetairupacāraiśca pūjayetprāṇavallabham /
anirmālyaṃ sanirmālyaṃ pūjanaṃ dvividhaṃ matam // ३१-

divyairmanobhavaiḥ puṣpairgandhadravyairmanoharaiḥ /
bhaktairyatkriyate samyaganirmālyaṃ tadarcanam // ३१-

jātamātrāṇi puṣpāṇi ghrātānyeva nisargataḥ /
pañcabhiśca mahābhūtairbhānunā śaśināpi ca // ३१-

prāṇibhiśca dvirephādyaiḥ pauṣpaireva na saṃśayaḥ /
yadarcanaṃ sanirmālyaṃ divyabhogāpavargadam // ३१-

grāmāraṇyādisaṃbhūtaiḥ pūjādravyairmanoharaiḥ /
ghrātapuṣpātphalaṃ sidhyedalpaṃ no mānasāttathā // ३१-

tasmādaparihāryatvādanyathā cāpyupāyataḥ /
buddhiśudhyai [buddhiśuddhestata iti pāṭhaḥ /] tato devi bāhyadravyaiḥ prapūjayet // ३१-

punastredhā kṛṣṇapūjā cottamādhamamadhyamā /
yathopakaraṇaiḥ [yajñopakaraṇairiti pāṭhaḥ /] kṛtsnaiḥ kriyamāṇottamottamā // ३१-

yathālabdhairviniṣpādyā dravyaiḥ pūjā tu madhyamā /
patrapuṣpāmbuniṣpādyā pūjā cādhamasaṃjñikā // ३१-

ādau tu mānasīṃ kṛtvā tato bāhyāṃ pravartayet /
nīrājanāntamāsādya japaṃ kuryājjitendriyaḥ // ३१-

tulasīkāṣṭhasambhūtairmaṇibhiḥ kṛtamālayā /
japecchataṃ sahasraṃ vā trisandhyāsvapi taṃ japet // ३१-

japapūjāsana kuryāccitrakambalanirmitam /
kauśeya vātha cailaṃ vā carma tūlamathāpi vā // ३१-

vetrajaṃ tālapatraṃ vā dārbhamāsanameva ca /
vaṃśāśmadārudharaṇītṛnapallavanirmitam // ३१-

varjayedāsanaṃ mantrī dāridryavyādhiduḥkhadam /
evaṃ sampūjayetkṛṣṇaṃ pratyahaṃ parameśvari // ३१-

na gṛhī jñānamātreṇa paratreha ca maṅgalam /
prāpnoti candravadane japapūjādibhirvinā // ३१-

ahiṃsā satyamastyeyaṃ brahmacaryajapārjavam /
kṣamā dhairyaṃ mitāhāraṃ āstikyaṃ dānameva ca // ३१-

vairāgyaṃ ca vivekaśca śamaḥ śraddhā damastathā /
mumukṣutā vivekaśca samādhānaṃ tathātmanaḥ // ३१-

etatsādhanasampattīṃ kurvatāṃ parameśvari /
jñānaṃ dāridryaśamanaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ // ३१-

sarveṣāmeva jantūnāmakleśajananaṃ priye /
vāṅmanaḥ karmabhirnūnamahiṃsetyabhidhīyate // ३१-

yathādṛṣṭaśrutārthānāṃ svarūpakathanaṃ punaḥ /
satyamityucyate sadbhistadbrahmaprāptisādhanam // ३१-

tṛṇāderapyanādānaṃ parasya ca priyaṃvade /
asteyametadapyaṃṅgaṃ brahmaprāpteḥ sanātanam // ३१-

avasthāsvapi sarvāsu karmaṇā manasā girā /
strīsaṅgatiparityāgo brahmacaryaṃ pracakṣate // ३१-

pareṣāṃ duḥkhamālokya svasyevālocya tasya tu /
utsādanānusandhānaṃ dayeti procyate śive // ३१-

vyavahāreṣu sarveṣu manovākkāyakarmabhiḥ /
sarveṣāmapi kauṭilyarāhityaṃ cārjavaṃ smṛtam // ३१-

sarvātmanā sarvadāpi [sarvadāsyopakāriṣu i० pā० /] sarvaṣāmupakāritā /
bandhuṣviva samācāraḥ kṣamā syātparameśvari // ३१-

icchāpralāparāhityaṃ jāteṣu viṣayeṣu ca /
duḥkheṣu [lābhastu dhṛtirdhairyaṃ i० pā० /] ca dhṛtirdhairyaṃ pravadanti varāṅgane // ३१-

bhojyasyaiva caturthāṃśo bhojanaṃ svasthacetasaḥ /
atyugrakaṭutiktāmlalavaṇādivivarjitam // ३१-

hitaṃ medhyaṃ sukhaṃ ceti mitāhāraḥ sa ucyate /
śrutyādyukteṣu viśvāsa āstikyaṃ sampracakṣate // ३१-

dhyātvāntaryāminaṃ citte tadarpaṇadhiyā'nvaham /
satpātre dīyate dānaṃ taddānamabhidhīyate // ३१-

brahmādisthāvarānteṣu viṣayeṣu bahuṣvaṣi /
vāntāśanajugupsā [vāntya śanavajjugupsā ca iti pāṭhaḥ /] ca vairāgyaṃ prāptisādhanam // ३१-

nityaṃ vai vāsanātyāgaḥ paradāragṛhādiṣu [puradvāra i० pā० /] /
parānandaparā bhaktiḥ śama [sakti i० pā० /] ityucyate hi saḥ // ३१-

nigamāgamavākyeṣu bhaktiḥ śraddheti kīrttitā /
viṣayānandacaratāmindriyāṇāṃ vinigrahaḥ // ३१-

dama icyute devi brahmaprāpterhi kāraṇam /
sasāraṃ bhayadaṃ matvā virahaḥ [virahasya daśāṃśakaṃ i० pā० /] syādaśeṣakaḥ // ३१-

muktikāmasya deveśi kathitā sā mumukṣutā /
ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ ko vai karttāsya vidyate /
upādānaṃ kimastīha vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ // ३१-

upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo'nyanna kiñcana /
tasmātsarva prapañco'yaṃ brahmaivāvidyayā tatam // ३१-

brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca /
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti śrutirjagau // ३१-

yathaiva vyomni nīlaṃ ca yathā nīraṃ marusthale /
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani // ३१-

yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam /
pātrarūpeṇa vai tāmraṃ brahmāṇḍo vai tathākṣaraḥ // ३१-

tasmātprapañcavibhrāntāṃ niyamya matimātmani /
uktasādhanasampannaḥ sakhībhāvaṃ nijaṃ gataḥ // ३१-

nityaṃ līlārasānandaṃ svapatiṃ puruṣottamam /
bhajatyananyayā budhyā punaḥ saṃyogamāṣnuyāt // ३१-

iti te kathitaṃ devi tadārādhanalakṣaṇam /
samāsena maheśāni kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // ३१-

iti śrīnāradapañcarātre śrīmāheśvaratantre śivapārvatīsaṃvāde ekatriṃśaṃ paṭalam // ३१-

atha dvātriṃśaṃ paṭalam
pārvatyuvāca
deveśa bhagavan śambho bhaktavatsala dhūrjaṭe /
śruto'yaṃ me mahāmantraścūḍāmaṇiranuttamaḥ // ३२-

yasya vijñānamātreṇa svayaṃ śudhyati vāsanā /
anye'pi śuddhimāyānti svayaṃ tatsaṅgisaṅgataḥ // ३२-

mantrarājamimaṃ deva prāpnuyātkaḥ pumānyadi /
bhinnabhinnaphalaiḥ karmapāśajālairniyantritaḥ // ३२-

na strī na puruṣaḥ kaścidvidyate nāmarūpataḥ /
strīprāpyameva tadbrahma kṛṣṇa ānandavigrahaḥ // ३२-

bhoktṛbhogyasvarūpeṇa rasaśceti śrutermatam /
nātyantaṃ ca tayorbhedo bhedaḥ svābhāvikaḥ prabho // ३२-

ālambanādi vidhuro rasa eva na siddhyati /
yadvinā yanna saṃsiddhyettattadeva na cānyathā // ३२-

tathāpi bhoktṛbhogyābhyāṃ bhāgābhyāṃ krīḍate'niśam /
bhogyabhāgastu tāpātmā bhoktṛbhāgo'mṛtātmakaḥ // ३२-

avinābhāvasambandhastāpasya ca sukhasya ca /
bhoktṛbhogyāṃśayorvipralaṃbhastāpasya siddhaye // ३२-

kṛṣṇastrīṇāṃ viprayoge yadi tāpodayo bhavet /
kṛtārthatā tadā jātā na niṣedhavidhisthitau // ३२-

viprayoge tu vijñāte hṛdi tāpodayo na cet /
tadā cūḍāmaṇijapāt śīghraṃ siddhyati nānyathā // ३२-

tasmāccūḍāmaṇermantrarājasya ca puraskriyām /
vada śambho viśeṣaṇa yathāyaṃ jīvito bhavet // ३२-

tvadvāgamṛtapānena na tṛptirjāyate mama /
dhanyaṃ matkarṇayugalaṃ brahmalīlāmṛtaplutam // ३२-

adya me pitarau dhanyau yayorāsamahaṃ sutā /
prasādapātraṃ bhavato vadato brahmaṇo rahaḥ // ३२-

dhikkulaṃ dhigdhanaṃ tasya dhigvidyāṃ dhigyaśo'malam /
na yasya brahmacintāsu līnavṛtti [līnavati i० pā० /] mano bhavet // ३२-

āyurvarṣaśataṃ loke tadarddhaṃ nidrayā hṛtam /
bālyavārddhakabhāvābhyāṃ tathā rogādipīḍanaiḥ // ३२-

vyarthayanti mahāmūḍhā vimukhā brahmakīrttane /
tasmātkathaya deveśa kathāṃ pāpapraṇāśinīm // ३२-

puraskriyāṃ vidhopetāṃ mantrarājasya śaṅkara /
yasya śravaṇamātreṇa mantrasiddhiḥ prajāyate // ३२-

śiva uvāca
dhanyāsi devi girindraje sādhu pṛṣṭamidaṃ rahaḥ /
yasya kasyāpi no vācyaṃ vācyaṃ sarvasvadāyine // ३२-

labdhvā mantraṃ guroḥ samyak sevayā ca prasādataḥ /
japatarpaṇahomādyairbodhayenmantramuttamam // ३२-

śūnyāgāre girau ramye tīrthe copādhivarjite /
udyāne siddhapīṭhe vā prayoge puṣkare'thavā // ३२-

narmadāyāstaṭe vāpi vindhyādrau vā śubhasthale /
japato mantrarājānaṃ siddhiḥ śīghraṃ prajāyate // ३२-

jitendriyo jitakrodho jitacitto dṛḍhavrataḥ /
dṛḍhavairāgyasampanno dehāhaṅkāravarjitaḥ // ३२-

dayāluḥ sarvabhūteṣu bhūtabādhāparāṅmukhaḥ /
śaṅkātaṅkādirahito rāgadveṣavivarjitaḥ // ३२-

dehagehādikāṃ cintāṃ parityajya praśāntadhīḥ /
mantradhyānaparo nityaṃ līlādhyānarataḥ sadā // ३२-

tridhāstrīsaṃṅgatityāgāt dhyānamudrādharo'niśam /
maunī triṣavaṇāsnāyī śucidehaḥ sitāmbaraḥ // ३२-

varṇāśramakriyāyukto viśvāsī hyanasūyakaḥ /
devabrāhmaṇagonindārahito lobhavarjitaḥ // ३२-

evaṃvidhaguṇairyuktaḥ kuryānmantrapuraskriyām /
manasā kalpayetkṣetraṃ gamanāgamanāya ca // ३२-

vikiretsarṣapān dikṣu śatadhā mantraśodhitān /
jvaladagninibhān dṛṣṭvā palāyante vināyakāḥ // ३२-

tataḥ khādirakīlāṃśca daśadikṣu khanetpriye /
nāyānti kīlitā vighnā dṛṣṭvā kṣetraṃ ca kīlitam // ३२-

na bahirgamanaṃ kuryāt kṣetramullaṅghya mohataḥ /
tamomātrātmakāḥ kecit śreyasāṃ paripanthinaḥ // ३२-

audāsinyaṃ bhayaṃ krodhaṃ nidrātandrāvivarjayet /
dugdhapānaṃ phalāhāraṃ bhikṣānnaṃ cāpi sevayet // ३२-

kandamūlaphalaiḥ patraistathaivāyācitena ca /
kalpayeddaihikīṃ vṛttiṃ yathā nendriyavikriyā // ३२-

indriyāṇāṃ vikāre tu mantrī śīghraṃ vinaśyati /
sarveṣu dharmamārgeṣu caratāṃ siddhikāmyayā // ३२-

paripanthī na cānyo'sti yathendriyavikāritā /
tasmādindriyarakṣārthaṃ sāvadhānatayā caret // ३२-

indriyāṇi mano devi nopekṣyāṇīti me matiḥ /
upekṣayā hatā lokā vibhramante vicitradhā // ३२-

viṣayebhyo nivṛtto'pi jitakāmamado'pi san /
na karomīndriyopekṣāṃ māyāsṛṣṭirvimohinī // ३२-

ke ke vā na hatā devi baliṣṭhairindriyāribhiḥ /
ahalyāyāṃ kṛto jāra indrastrailokyarakṣakaḥ // ३२-

candramā gurubhāryāyāṃ tārāyāṃ viniyojitaḥ /
bandhukṣetre guruścāpi vedavedāntavitkaviḥ // ३२-

sītāyāṃ rāmabhāryāyāṃ madbhaktopi daśānanaḥ /
ete'nyepīndriyahatāstasmāttāni na viśvaset // ३२-

tasmādāhāramākuṃcya jetavyānīti me matiḥ /
dhārayennakhakeśāṃśca vāsaḥ prakṣālitaṃ vaset // ३२-

śayīta bhūmau śayayāyāṃ kuśamayayāṃ niśāsu ca /
vāsaḥ prakṣālayed devi kaṭimuktaṃ yadā bhavet // ३२-

patitaiḥ karmacāṇḍālaiḥ jāticāṇḍālakairapi /
mlecchāntyajasaṅkaraiśca na bhāṣeta jape sthitaḥ // ३२-

sandhyākāle vyatikrānte dehavṛttiṃ tu kalpayet /
nyūnādhika na kurvīta japaṃ devi dine dine // ३२-