માહેશ્વરતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: માહેશ્વરતન્ત્ર
મૈન્ તિત્લે: શ્રિઇમાહેશ્વરતન્ત્ર
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
નોતેસ્:
ચોપિએદ્ fરોમ્ છોwખમ્બ સેરિએસ્ 469, 470, 471 .
દત એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્ક્zઓwસ્કિ.
રેવિસિઓન્ 0: સેપ્ત્. 18,

પુબ્લિસ્હેર્ : છોwખમ્બ
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : બેનરેસ્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રમ્
અથ પ્રથમં પટલમ્
શ્રીપાર્વત્યુવાચ
દેવદેવ મહાદેવ કરુણાર્ણવ શઙ્કર ।
હર શમ્ભો શિવ મૃડ્ પશુનાથ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૧-૧-

નમસ્તે સર્વદેવાનાં દૈવતાય પરાત્મને ।
પિનાકિને નમસ્તુભ્યં ગઙ્ગાધર નમોઽસ્તુ તે ॥ ૧-

ભૂતિભૂષિતદેહાય ભક્તાનામભયઙ્કર ।
કર્પૂરવિશદાભાય ત્રિનેત્રાય નમોઽસ્તુતે ॥ ૧-

નમશ્ચન્દ્રકલાધારિન્ નીલકણ્ઠ મહેશ્વર ।
મહાભુજઙ્ગમાબદ્ધજટાજૂટ શિવપ્રદ ॥ ૧-

અકિઞ્ચનાય શુદ્ધાય હ્યણિમાદ્યષ્ટસિદ્ધયે ।
સંસારવારિધિતરણે પ્લવભૂતપદામ્બુજ ॥ ૧-

યોગીશ્વરાય યોગાય યોગિનાં પતયે નમઃ ।
યોગિહૃત્પદ્મમાર્તણ્ડ યોગાનન્દમયાય તે ॥ ૧-

સૃષ્ટ્યર્થં બ્રહ્મરૂપોઽસિ પાલનાર્થં સ્વયં હરિઃ ।
રુદ્રોઽસ્યન્તાય દેવેશ નમસ્ત્રિતયરૂપિણે ॥ ૧-

નમો વેદાન્તવેદ્યાય નિત્યાનન્દમયાય તે ।
નિરઞ્જનાય શુદ્ધાય સચ્ચિદાનન્દચેતસે ॥ ૧-

નિર્મલાય નિરાશાય નિરીશાયાખિલાત્મને ।
અણોરણીયસે તુભ્યં મહતોઽપિ મહીયસે ॥ ૧-

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નનિત્યચિન્માત્રમૂર્ત્તયે ।
નમસ્તે સર્વલોકૈકપાલકાયાર્ત્તિનાશિને ॥ ૧-

બ્રહ્મા ત્વં હરિરુદ્રોઽસિ હવ્યવાટ્ હુતમિત્યુત ।
મન્ત્રર્ત્ત્વિક્ દેવતા ચાસિ યજ્ઞસ્ત્વં તત્ફલાત્મકઃ ॥ ૧-

દયાં કુરુ મહાદેવ પ્રસીદ પરમેશ્વર ।
ત્વયિ પ્રસન્ને લોકાનાં ફલન્તે કામપાદપાઃ ॥ ૧-

ત્વયાહં દીનનાથેન શરીરાર્દ્ધે નિરૂપિતા ।
કૃતકૃત્યાઽસ્મિ તેનાહં કિમન્યદવશેષિતમ્ ॥ ૧-

તસ્માત્સંપ્રષ્ટુમિચ્છામિ રહસ્યં કિઞ્ચિદુત્તમમ્ ।
યદ્યહં તે પ્રિયતમા બ્રૂહિ નાથ ! તદાખિલમ્ ॥ ૧-

ત્વયા પ્રોક્તાનિ તન્ત્રાણિ ચતુઃષષ્ટિમિતાનિ ભોઃ ।
ન તેષુ તત્વવિજ્ઞાનં પ્રકટીકૃતમીશ્વર ॥ ૧-

તત્પ્રકાશય દેવેશ પ્રવક્તું યદિ મન્યસે ॥ ૧-

શિવ ઉવાચ
નૈતજ્જ્ઞાનં વરારોહે વક્તું યોગ્યં વરાનને ।
રાજ્યં દેયં શિરો દેયં દેયં સર્વસ્વમપ્યુત ।
ન દેયં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં સત્યં સત્યં શુચિસ્મિતે ॥ ૧-

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ કૃત્વા યત્પાપમાપ્નુયાત્ ।
તત્પાપં લભતે દેવિ પરમાર્થપ્રકાશનાત્ ॥ ૧-

બાલહત્યાસહસ્રાણિ સ્ત્રીહત્યાયુતમેવ ચ ।
ગવાં લક્ષવધાત્પાપં તથા વિશ્વાસઘાતતઃ ॥ ૧-

મિત્રદ્રોહાદ્ગુરુદ્રોહાત્સાધુદ્રોહાચ્ચ યદ્ભવેત્ ।
તત્પાપં લભતે દેવિ પરમાર્થપ્રકાશનાત્ ॥ ૧-

તસ્માત્તુ ગોપયેદ્વિદ્વાન્ જનનીજારગર્ભવત્ ।
ભક્તાસિ ત્વં પ્રિયતમા તસ્માત્તેઽહં વદામિ ભોઃ ॥ ૧-

જ્ઞાનં તત્તુ વિજાનીયાત્ યેનાત્મા ભાસતે સ્ફુટઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતો નિત્યં મોહરૂપેણ નિત્યદા ॥ ૧-

તાવત્સંસારભાવઃ સ્યાદ્યાવદજ્ઞાનમુલ્લસેત્ ।
તાવન્મોહો ભ્રમસ્તાવત્તાવદેવ ભયં ભવેત્ ॥ ૧-

અહં મમેત્યસદ્ભાવો વિસ્મૃતિર્દુઃખદર્શનમ્ ।
નાનાધર્માનુરાગશ્ચ કર્મણાં ચ ફલૈષણા ॥ ૧-

બન્ધમોક્ષવિભાગશ્ચ જડદેહાદ્યહંકૃતિઃ ।
તાવદીશ્વરભાવઃ સ્યાત્પાષાણપ્રતિમાદિષુ ॥ ૧-

જલાદૌ તીર્થભાવશ્ચ યાવદજ્ઞાનમુલ્લસેત્ ।
ઉદિતે તુ પરિજ્ઞાને નાઽયં લોકો ન કલ્પના ॥ ૧-

ન ત્વં નાહં ન વૈ કિઞ્ચિન્નિવૃત્તે મોહવિભ્રમે ।
સ્વયમેવાત્મનાત્માનમાત્મન્યાત્માભિપદ્યતે ॥ ૧-

તદા સુખસમુદ્રસ્ય સ્વરૂપનિરતો ભવેત્ ।
લયશ્ચાત્યન્તિકો દેવિ કદાચિદ્વા ભવિષ્યતિ ॥ ૧-

તદેવાત્માક્ષરઃ સાક્ષાદેક એવાવશિષ્યતે ।
સ શિવો વિષ્ણુરેવેન્દ્રઃ સ એવામરદાનવાઃ ॥ ૧-

સ એવ યક્ષરક્ષાંસિ સિદ્ધચારણકિન્નરાઃ ।
સનકાદ્યાશ્ચ મુનયો બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ માનસાઃ ॥ ૧-

પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ પર્વતાસ્તૃણવીરુધઃ ।
સ એવેદં જગત્સર્વં સ્થૂલસૂક્ષ્મમયં ચ યત્ ॥ ૧-

અજ્ઞાનાદ્રજતં ભાતિ શુક્તિકાયાં યથા પ્રિયે ।
જ્ઞાનાત્તદ્રજતં દેવિ તસ્યામેવ વિલીયતે ॥ ૧-

તથાક્ષરે પરે બ્રહ્મણ્યાભાતિ સકલં જગત્ ।
મોહને કેનચિદ્દેવિ મોહનાશે તુ શાઙ્કરિ ॥ ૧-

અવશિષ્યતે પરં બ્રહ્મ સાક્ષાદક્ષરમવ્યયમ્ ।
ન ત્વં નાહં તદા વિષ્ણુર્લક્ષ્મીર્બ્રહ્માસરસ્વતી ॥ ૧-

નેશ્વરો ન શિવશ્ચાપિ યથાપૂર્વં ભવિષ્યતિ ।
મૃદુદ્ભવાનિ કાર્યાણિ મૃચ્છેશાણિ યથાપ્રિયે ॥ ૧-

તથૈવાખિલલોકોઽયં બ્રહ્મભૂતો ભવિષ્યતિ ।
યથા વાયુવશાદ્દેવિ સમુદ્રે તરલોર્મય ।
પ્રાદુર્ભવન્તિ દેવેશિ તસ્મિન્ શાન્તે તુ પૂર્વવત્ ॥ ૧-

તથા વિસ્મારિતજ્ઞાનાન્મોહાદ્ભ્રાન્તં ચરાચરમ્ ।
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વોત્થં સત્યમિત્યેવ રૂપિતમ્ ॥ ૧-

તત્ર જાતા ઇમે લોકાશ્ચતુર્દશ મહેશ્વરિ ।
અધઃ સપ્ત તથા ચોર્ધ્વમેવં સંખ્યાશ્ચતુર્દશ ॥ ૧-

અતલં વિતલં ચૈવં સુતલં ચ તલાતલમ્ ।
રસાતલં ચ પાતાલં ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્તથોપરિ ॥ ૧-

મહર્જનસ્તપ ઇતિ સત્યં વૈકુણ્ઠ ઇત્યપિ ।
શિવલોકો દેવલોકસ્તથાઽવાન્તર્ગતા અપિ ॥ ૧-

મોહશાન્તૌ ભવિષ્યન્તિ સર્વે બ્રહ્મમયા ઇમે ।
યાવત્સર્પમયી ભ્રાન્તી રજ્જૌ તાવદ્ભયં પ્રિયે ॥ ૧-

રજ્જુત્ત્વેન તુ વિજ્ઞાતા ભયં નોદ્વહતે પુનઃ ।
અપ્રપઞ્ચે પ્રપઞ્ચોઽયં મોહાદુન્મીલતિ સ્ફુટઃ ॥ ૧-

તાવદ્ભયપ્રદોઽજ્ઞાનં યાવન્મોહં ન વિન્દતે ।
દ્વિધા ત્રિધા પઞ્ચધા ચ ચતુર્વિંશતિધા પુનઃ ॥ ૧-

એકધા ચ પુનસ્ત્રેધા બહુધા ચ પુનઃ સ્વયમ્ ।
વિસ્તીર્ણઃ સ તુ મોહોઽયં આવૃત્ય પરમેશ્વરમ્ ॥ ૧-

કાલમાયાંશયોગેન બ્રહ્માણ્ડમસૃજત્પ્રભુઃ ।
કોટિબ્રહ્માણ્ડલક્ષાણાં સ નિર્માતાક્ષરો વિભુઃ ॥ ૧-

ન તસ્યેચ્છા ન કર્ત્તવ્યા નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
તથાપિ બાલવત્ ક્રીડન્ કોટિબ્રહ્માણ્ડસંહતીઃ ॥ ૧-

સૃજતે સંહરત્યેષઃ કટાક્ષાક્ષેપમાત્રતઃ ।
ચિન્માત્રઃ પરમઃ શુદ્ધઃ કૂટસ્થઃ પુરુષઃ પરઃ ॥ ૧-

વિરાટ્ તસ્ય વપુઃ સ્થૂલં પઞ્ચધા તુ સમુદ્ભવમ્ ।
પાતાલં પાદમૂલેઽસ્ય પાર્ષ્ણિદેશે રસાતલમ્ ॥ ૧-

ગુલ્ફે મહાતલં તસ્ય જઙ્ઘયોશ્ચ તલાતલમ્ ।
જઙ્ઘયોપરિ સુતલં વિતલં કટ્યુત્તરં પ્રિયે ॥ ૧-

કટિમધ્યેઽતલમસ્તિ મર્ત્યલોકોદરે તથા ।
પાર્શ્વદેશેભુવર્લોકસ્તદૂર્ધ્વં ચ સ્વરાદયઃ ॥ ૧-

જ્યોતીંષ્યસ્યોરઃસ્થલે ચ ગ્રીવાયાં ચ મહસ્તથા ॥ ૧-

વદને જનલોકોઽસ્ય તપોલોકો લલાટકે ।
સત્યલોકો બ્રહ્મરન્ધ્રે બાહ્વોરિન્દ્રાદયઃ સુરાઃ ॥ ૧-

દિશઃ કર્ણપ્રદેશસ્ય શબ્દસ્તચ્છ્રોત્રમધ્યગઃ ।
નાસયોરસ્ય નાસત્યૌ મુખે વહ્નિઃ સમાશ્રિતઃ ॥ ૧-

સૂર્યોઽસ્ય ચક્ષુષિ ગતઃ પક્ષ્મણિ હ્યહનીશિતુઃ ।
દંષ્ટ્રાયાં યમસ્તસ્ય હાસ્યે માયા મહેશ્વરિ ॥ ૧-

ઉત્તરોષ્ઠે સ્થિતા લજ્જા લોભઃ સ્યાદધરોષ્ઠકે ।
સ્તનયોરસ્ય વૈ ધર્મઃ પૃષ્ઠેઽધર્મઃ સમાશ્રિતઃ ॥ ૧-

કુક્ષિષ્વસ્ય સમુદ્રા વૈ પર્વતા હ્યસ્થિસન્ધિષુ ।
આપગા નાડિદેશસ્થા વૃક્ષા રોમપથિ સ્થિતાઃ ॥ ૧-

મેઘાઃ કેશેષુ હૃદયે ચન્દ્રમાઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ઇદં સ્થૂલશરીરં તુ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥ ૧-

ઇયત્તયાઽપરિચ્છેદ્યમન્તપારવિવર્જિતમ્ ।
લિઙ્ગં નારાયણસ્તસ્ય હ્યક્ષરસ્ય ચિદાત્મનઃ ॥ ૧-

હિરણ્યગર્ભં જગદીશિતારં નારાયણં યં પ્રવદન્તિ સન્તઃ ।
સર્વસ્ય ધાતારમનન્તમાદ્યં પ્રધાનપુંસોરપિ હેતુમીશમ્ ॥ ૧-

તં સર્વકાલાવયવં પુરાણં પરાત્પરં યોગિભિરીડ્યપાદમ્ ।
બ્રહ્મેશવિષ્ણુપ્રમુખૈકહેતું યતઃ પ્રવૃત્તો નિગમસ્ય પન્થાઃ ॥ ૧-

તં દેવદેવં જગતાં શરણ્યં નારાયણં યસ્ય વદન્તિ લિઙ્ગમ્ ।
યાવન્ન લિઙ્ગં પ્રલયં પ્રયાતિ સ્થૂલં વપુશ્ચાપિ ન શાન્તિમેતિ ॥ ૧-

તતઃ પરં કારણમેવ તસ્ય વપુઃ પરસ્યાત્મન એવ મોહઃ ।
યાવદ્વિમોહઃ પ્રશનં ન યાતિ ન લિઙ્ગમુત્સીદતિ કાર્યબદ્ધમ્ ॥ ૧-

ન કારણં તાવદુપૈતિ શાન્તિં ચરાચરસ્યાપિ ચ બીજભૂતમ્ ।
યાવન્મહાકારણમમ્બિકે તત્ ન શાન્તિમાયાતિ ચ બીજબીજમ્ ॥ ૧-

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં શાસ્ત્રમિદમુક્તં તવાનઘે ।
ન કસ્યાપ્યગ્રતો વાચ્યં સત્યં સત્યં પ્રિયંવદે ॥ ૧-

ન પદ્માયૈ હરિઃ પ્રાહ પ્રાર્થિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ ।
તન્મયાત્ર તવ સ્નેહાત્પ્રકટીકૃતમુચ્ચકૈઃ ॥ ૧-

ન ગુહ્યાયાપિ પુત્રાય ગણરાજાય નન્દિને ।
સુગોપિતમિદં ભદ્રે તવ સ્નેહાદુદીરિતમ્ ॥ ૧-

તસ્માદ્ગોપ્યતરં ભદ્રે વરાઙ્ગમિવ સર્વતઃ ।
ઇતીદં તે સમાખ્યાતં કિમન્યત્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ ॥ ૧-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે જ્ઞાનખણ્ડે શિવપાર્વતીસંવાદે પ્રથમં પટલમ્ ॥ ૧-

અથ દ્વિતીયં પટલમ્
શ્રીપાર્વત્યુવાચ
ભગવન્ દેવ દેવેશ લોકનાથ જગત્પ્રભો ।
ધન્યાસ્મ્યનુગૃહીતાસ્મિ સકલં જીવિતં મમ ॥ ૨-

વાક્યપીયૂષવર્ષેણ શીતલીકૃતમાનસા ।
ન જાનામિ પરં શ્રેયસ્તત્વજ્ઞાનકથાદૃતે ॥ ૨-

કિમાયુષા ચ દીર્ઘેણ પાષાણસ્યેવ દુર્મતેઃ ।
ક્ષણં વૈ યસ્ય નો લગ્નં ચેતો વા તત્ત્વચિન્તને ॥ ૨-

યજ્ઞદાનતપસ્તીર્થવ્રતાનિ નિયમા યમાઃ ।
ન તુલામભિગચ્છન્તિ સ્વાત્મતત્વૈકચિન્તયા ॥ ૨-

આત્મતત્વૈકશુદ્ધ્યર્થા (ર્થં) યજ્ઞાદીનામનુષ્ઠિતિઃ ।
શુદ્ધે મનસિ તત્વસ્ય સ્ફુરણ ભવતિ પ્રિય ॥ ૨-

તદેવ યદિ વા લબ્ધમનાયાસેન કુત્રચિત્ ।
દૈવાદ્વા ગુરુતોષાદ્વા સાધનૈર્વાપિ શઙ્કર ॥ ૨-

કિન્નુ તસ્યાવશિષ્ટં વા સાધનં સ્વાત્મદં પરમ્ ।
તસ્માન્મહત્તરમિદં સર્વતસ્તત્વચિન્તનમ્ ॥ ૨-

શ્રુતં મયા મહેશાન પુનર્બ્રૂંહિ યથાતથમ્ ।
પ્રષ્ટવ્યં બહુધા ભાતિ તથાપ્યેકં વદેશ્વર ॥ ૨-

ક્રમયોગેન તચ્ચાપિ પુનઃ પૃચ્છે કૃપાનિધે ।
પદ્માયૈ હરિણા નોક્તં યદ્રહસ્યં મહાદ્ભુતમ્ ।
તદત્ર સંશયો જાતો તદ્ભવાન્ છેત્તુમર્હતિ ॥ ૨-

યા લક્ષ્મીઃ પરમા શક્તિઃ નિત્યં તત્સહચારિણી ।
તત્પ્રાણવલ્લભા સાધ્વી કિં તયા પૃષ્ઠમુત્તમમ્ ॥ ૨-

કિં રહસ્યં કિમધ્યાત્મ્યં યન્નોક્તં હરિણા સ્વયમ્ ।
તદત્ર બ્રૂહિ ભગવન્ પ્રવક્તું યદિ મન્યસે ॥ ૨-

ન મે ત્વત્તઃ પરં કિઞ્ચિત્ પ્રાણાદપ્યધિકો ભવાન્ ।
તથાપ્યહં તવૈવાસ્મિ યન્મેર્દ્ધં વપુરાહિતમ્ ॥ ૨-

ન ત્વયા તદ્રહઃ કાર્યં તેન ગુપ્તમિતિ પ્રભો ।
ઇત્યુક્ત્વા શિવપાદાબ્જપ્રણતાભૂત્પુનઃ પુનઃ ॥ ૨-

શિવ ઉવાચ
અહો ધન્યાસિ ધન્યાસિ ધન્યાસિ ભુવનત્રયે ।
ન ત્વયા સદૃશીં પશ્યેત્પ્રેયસીં પ્રાણવલ્લભામ્ ॥ ૨-

ત્વદ્વાગમૃતતૃપ્તોઽહં પ્રજલ્પામિ શૃણુષ્વ તત્ ।
એકદા ખલુ વૈકુણ્ઠે વિષ્ણુરેકાન્તસંસ્થિતઃ ॥ ૨-

સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગણં મનસા બુદ્ધિસારથિઃ ।
કિઞ્ચિદ્દધ્યૌ મહાતેજાઃ પ્રમોદભરનિર્વૃતઃ ॥ ૨-

ગલદ્વાષ્પામ્બુપૂર્ણાક્ષઃ પુલકાઙ્કિતવિગ્રહઃ ।
સ્તિમિતોદ ઇવામ્ભોધિઃ સ્મૃત્વા લીલારસામ્બુધિમ્ ॥ ૨-

પ્રાણેન્દ્રિયમનશ્ચેષ્ટા નિમગ્ના ધ્યાનવર્ત્મનિ ।
અન્તઃપ્રમોદભરિતો બહિઃ સમ્વેદનાક્ષમઃ ॥ ૨-

કેવલેન શરીરેણ સ્થિત ઇત્યદ્ભુતં ચ યત્ ।
ક્રીડન્તી સખિભિઃ સાર્દ્ધં તત્રાભૂદ્ભાર્ગવી હિ સા ॥ ૨-

ધ્યાનવર્ત્મનિ સંલીનપ્રાણેન્દ્રિયમનોમતિમ્ ।
પ્રધ્વસ્તબાહ્યવિજ્ઞાનં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતમાનસા ॥ ૨-

કોઽસૌ ત્રિલોકગુરુણા ધ્યાયતે સ્થિરચેતસા ।
ન ચાસ્માદપરં લોકે ધ્યેયં પશ્યામિ કિઞ્ચન ॥ ૨-

બ્રહ્મણો વાપિ રુદ્રસ્ય કારણં દૈવતં ચ યઃ ।
યસ્યાવતારચરિતં ગાયન્તે નારદાદયઃ ॥ ૨-

યત્પદં પ્રાપ્તુમિચ્છન્તો વાનપ્રસ્થં યતિવ્રતમ્ ।
ચરન્તિ બ્રાહ્મણાઃ શુદ્ધા ધૃતવિદ્યાતપોવૃતાઃ ॥ ૨-

ન યત્સમોઽન્યો લોકેઽસ્મિન્ હ્યધિકસ્તુ કુતો ભવેત્ ।
યદુન્મેષાજ્જગજ્જાતં યન્નિમેષાત્પ્રલીયતે ॥ ૨-

યસ્મિન્ ચિત્તં સમાધાય યોગિનો જ્ઞાનનિર્મલમ્ ।
અવિદ્યાં હૃદયગ્રન્થિમુન્મુઞ્ચન્તિ ગતક્લમાઃ ॥ ૨-

યસ્ય ચેતસ્યયં દેવો વર્ત્તતેઽસૌ કૃતાર્થકઃ ।
સોઽયં હરિઃ પરાનન્દઃ કસ્મિંશ્ચિત્તં દધાત્યહો ॥ ૨-

ઇત્યેવ સન્દિહાના સા સખીનાં પુરતઃ સ્થિતા ।
સસ્મિતં જગદે સખ્યા કયાચિત્પરયા મુદા ॥ ૨-

સખ્યુવાચ
અયં ત્રિલોકેશગુરુઃ કમન્યં ધ્યાતુમર્હતિ ।
દેવાસુરનરા નાગા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ॥ ૨-

સિદ્ધા યોગેશ્વરા રુદ્રા આદિત્યા વસવસ્તથા ।
મરુદ્ગણાઃ સોમપાશ્ચ પિતરશ્ચાપિ ચારણાઃ ॥ ૨-

યં પૂજયન્તિ સતતં ભક્તિપ્રવણચેતસઃ ।
ન તસ્માત્ ત્રિષુ લોકેષુ હ્યસ્ય પૂજ્યતમો ભવેત્ ॥ ૨-

ત્વામેકાં ધ્યાયતે ચિત્તે પ્રેયસીં પ્રાણવલ્લભામ્ ।
પ્રતિવ્રતાં પતિપ્રાણાં પ્રાણનાથો રહો ગતઃ ॥ ૨-

ધન્યાસિ કૃતકૃત્યાસિ યત્ત્વયા હરિરીશ્વરઃ ।
શુદ્ધભાવેન સતતં સેવયા ચ પ્રસાદિતઃ ॥ ૨-

ક્ષણં તદ્વિરહં સોઢુમશક્તો મિલિતેક્ષણઃ ।
રહઃ સ્થિતઃ સ્વહૃદયે ત્વન્મૂર્તિં ધ્યાયતે હરિઃ ॥ ૨-

તસ્માદ્ધન્યાઃ સ્ત્રિયો લોકે યાઃ પતિપ્રેમભાજનમ્ ।
ઇતિ હાસચ્છલેનોક્તા મેને વિતથમેવ સા ॥ ૨-

રમોવાચ-
અહો સખિ યદીત્થં ત્વં નિરર્થકમિદં વચઃ ।
ન માં સ્મરતિ દેવેશો ધ્યાનમાર્ગે કદાચન ॥ ૨-

મયિ વિરક્તઃ સતતમકિઞ્ચનજનપ્રિયઃ ।
કથં માં ધ્યાયતે ચિત્તે વિરહં સોઢુમક્ષમઃ ॥ ૨-

અકુણ્ઠિતમહાબાધા પ્રસાદાદસ્ય સન્તતમ્ ।
જાનામિ સકલે લોકે ભજતો માં દૃઢવ્રતાન્ ॥ ૨-

યે ચાપિ ત્રિષુ લોકેષુ યત્ર કુત્રાપિ સંસ્થિતાઃ ।
ભજન્તે તાનહં ભક્તાન્ હૃદિ પશ્યામિ સન્તતમ્ ॥ ૨-

તદા કથં તુ હરિણા ચિત્તે ધ્યાતાપિ તં સખિ ।
ન વેદ્મિ સર્વભાવજ્ઞા સર્વલોકાન્તરસ્થિતા ॥ ૨-

તસ્માન્ન માં ન ચ વિધિં ન રુદ્રમપિ શઙ્કરમ્ ।
નાન્યં વા પ્રાણસદૃશં ભક્તં વા ધ્યાયતીશ્વરઃ ॥ ૨-

કો વેદાસ્ય પરં ચિત્તે નિહિતઃ કશ્ચિદીશ્વરઃ ।
તસ્માત્પ્રબુધ્યમાનેઽસ્મિન્ સર્વં પૃચ્છામ્યસંશયમ્ ॥ ૨-

ઇત્યુક્ત્વા સખિવર્ગેણ કુતૂહલસમન્વિતા ।
પુરઃ તસ્થૌ પરેશસ્ય પ્રબદ્ધકરસમ્પુટા ॥ ૨-

તાવદેવ હરિઃ સાક્ષાન્મુક્તધ્યાનો દદર્શ તામ્ ।
બદ્ધહસ્તાઞ્જલિપુટાં સખીમણ્ડલમધ્યગામ્ ॥ ૨-

વિરોચયન્તીં પ્રભયા દિવ્યાલઙ્કારભૂષિતામ્ ।
મણિકુણ્ડલનિર્ભાન્તકપોલવિમલપ્રભામ્ ॥ ૨-

સુનાસાં સુદતીં સુભ્રૂં ચિબુકોદ્દેશશોભિતામ્ ।
કમ્બુકણ્ઠીં હૃદિ ભ્રાજન્મણિહારમનોહરામ્ ॥ ૨-

કાઞ્ચીકલાપરુચિરાં વલયાઙ્ગદનૂપુરામ્ ।
ત્રિલોકીદેવતાં સાક્ષાદ્વિનયાવનતેક્ષણામ્ ॥ ૨-

દૃષ્ટ્વા પ્રબોધમાપન્નં હરિં કમલલોચનમ્ ।
શીર્ષ્ણા સ્પૃશન્તી ચરણં પ્રોવાચ વિનયાન્વિતા ॥ ૨-

રમોવાચ
અહો દેવેશ ભગવન્ ભક્તવત્સલ ભૂધર ।
કૃપાં કુરુ જગન્નાથ સન્દેહં વિનિવારય ॥ ૨-

ત્વમેકઃ સર્વલોકાનાં સ્રષ્ટા હર્ત્તા ચ પાલકઃ ।
દૈવતં સર્વદેવાનાં ન ત્વયા ન સમોઽધિકઃ ॥ ૨-

કિં ધ્યાયસિ રહઃ સ્થિત્વા વિલીનકરણાશયઃ ।
તદ્ધ્યાનાનન્દસન્દોહપુલકાઙ્કતનુર્ભૃશમ્ ॥ ૨-

અસ્મિન્ ખિદ્યતિ મચ્ચિત્તં ત્વત્તોઽપ્યપરશઙ્કયા ।
તં બ્રૂહિ કરુણાસિન્ધો યથાહં પ્રકૃતિં વ્રજે ॥ ૨-

ઇત્યુક્તો રમયા દેવ્યા હરિરાત્મા શરીરિણામ્ ।
ગિરા મધુરયા વાચા રમણી રમયન્નિવ ॥ ૨-

શ્રીભગવાનુવાચ
અહો કલ્યાણિ વચનં વદામિ શૃણુ સામ્પ્રતમ્ ।
અહં લોકગુરુઃ સાક્ષાન્ન મે ધ્યેયોઽસ્તિ કશ્ચન ।
અહમાત્માખિલાધારો બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રવન્દિતઃ ॥ ૨-

વિશ્વસ્મિન્વિતતં પશ્ય મામેવ સચરાચરે ।
વિશ્વં મયિ તતં પશ્ય કિમન્યજ્જ્ઞાતુમિચ્છસિ ॥ ૨-

તસ્ય મે વિશ્વજીવસ્ય શક્તિસ્ત્વં સમધર્મિણી ।
આદ્યાખિલાધારમયી મદાનન્દમયી શુભા ॥ ૨-

તાં ત્વાં બ્રહ્માદયો દેવા ઋષયોઽથ ધૃતવ્રતાઃ ।
ઇન્દ્રાદયસ્તુ દિક્પાલા મુનયો નારદાદયઃ ॥ ૨-

ભજન્તોઽપિ ન તે સુભ્રુ પ્રસાદકણિકાસ્પૃશઃ ।
સા ત્વં મે હૃદયે લીના પરમાનન્દરૂપિણી ॥ ૨-

યદા ત્વાં નૈવ પશ્યામિ જગદાન્ધ્યં વિભાતિ મે ।
દૃષ્ટાયાં ત્વયિ દેવેશિ સમ્યક્ પશ્યામ્યહ પુનઃ ॥ ૨-

ત્વં ગતા સખિભિઃ સાર્ધં પુષ્પાવચયહેતવે ।
તાવત્તે વિરહં સોઢુમશક્તોઽહં વરાનને ॥ ૨-

ત્વચ્ચિત્તો રહસિ સ્થિત્ત્વા ત્વત્પ્રાણસ્ત્વન્મનાઃ પ્રિયે ।
ત્વામેવ હૃદયે ધ્યાયન્નિમીલિતવિલોચનઃ ॥ ૨-

લલને લલિતં રૂપં ત્વદીયં સુરદુર્લભમ્ ।
ધ્યાયામિ ધ્યાનયોગેન તાવત્ત્વં સમુપાગતા ॥ ૨-

ઇત્યેવં તે મયા પ્રોક્તં સત્યં જાનીહિ સુવ્રતે ।
શ્રીલક્ષ્મીરુવાચ
દેવેશ ત્વત્પ્રસાદેન સર્વેષાં હૃદિ ચેષ્ટિતમ્ ।
જાનામિ સકલં નાથ યથાકર્મ યથારુચિ ॥ ૨-

અહં હૃદિ ત્વયા ધ્યાતા વિરહેણાપિ માધવ ।
ત્વયયેવ નિવસામ્યેવ ત્વદન્તઃકરણૈક્ષિણી ॥ ૨-

અહો ચિત્રમિદં ભાતિ ત્વદન્તઃસ્થાપ્યહં પ્રભો ।
ન જાનામિ ત્વદન્તઃસ્થં આત્માનમિવસન્મતિઃ ॥ ૨-

ન પ્રતારયિતું યોગ્યા ભક્તા તેતીવ વલ્લભા ।
ભક્તપ્રતારકં લોકે કથમન્યો ભજિષ્યતે ॥ ૨-

ત્રિલોક્યાં યદિ વા કઞ્ચિત્ ભક્તં ધ્યાયસિ દુર્ગતમ્ ।
ત્વદિચ્છયૈવ તદ્દુઃખં સર્વં વિલયમેતિ ચ ॥ ૨-

તસ્માત્ત્વદન્યો વૈ કશ્ચિદીશ્વરસ્ત્વનુમીયતે ।
તં વૈ વદસ્વ દેવેશ યદ્યહં તવ વલ્લભા ॥ ૨-

ન ચાન્યો મે પ્રિયતમો નેશ્વરો વા ભવત્પરઃ ।
પરં વેદિતુમિચ્છામિ કૌતુકેન સમન્વિતા ॥ ૨-

વિષ્ણુરુવાચ
ન કૌતુકં ત્વયા કાર્યં મદુક્ત્યા નિર્વૃતિં વ્રજ ।
ન ચાગ્રહં પ્રકુર્વન્તિ વિદ્વાંસઃ સાધવો જનાઃ ॥ ૨-

દેવ્યાગ્રહવતાં પુંસાં ન ધર્માર્થૌ ન કામના ।
પ્રસિધ્યન્તિ કદાચિદ્વા બુદ્ધેઃ ફલમનાગ્રહઃ ॥ ૨-

પ્રાર્થિતં તુ શિરો દેયં પશુદ્રવિણસમ્પદઃ ।
રાજ્યં કોશો મહી દુર્ગં તથાન્યદપિ સુન્દરિ ॥ ૨-

ધનૈઃ પ્રાણૈઃ શરીરૈશ્ચ ત્યક્ષદ્ભિર્નોપકુર્વતે ।
તે યાસ્યન્તિ સ્વયં ત્યક્ત્વા કાલવેગેન કર્ષિતાઃ ॥ ૨-

યાચકાશા હતા યેન હતં તેન ચરાચરમ્ ।
તસ્માત્પ્રાણાદિકં સર્વં યાચતે દેયમેવ હિ ॥ ૨-

અદેયં તુ પરં તત્વં લોકાતીતં યતો હિ તત્ ।
તસ્માદ્દુરાગ્રહં ત્યક્ત્વા પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ॥ ૨-

વર્તિતવ્યં ત્વયા ભદ્રે મત્પ્રસાદપરીપ્સયા ।
ઇત્યુક્તા સા તદા લક્ષ્મીર્વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
ઈષત્કોપસમાવિષ્ટા કષાયીભૂતલોચના ॥ ૨-

આત્માનમાત્મના ધૃત્વા પ્રોવાચ વચનં પુનઃ ।
સ્ત્રીપુંસોર્દેહભાગાભ્યામેકમેવ વપુઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૨-

કથં પશ્યસિ ભેદેન મામેકતનુરૂપિણીમ્ ।
પુરાતનૈશ્ચ કવિભિર્દામ્પત્યે પ્રેમ રૂપિતમ્ ॥ ૨-

તન્નાશિતં ત્વયૈકેન પ્રેમરીતિવિદાપિ ભોઃ ।
પત્યુઃ પ્રેમબહિર્ભૂતાં ધિક્ સ્ત્રિયં વિમતાં ગૃહે ।
પતિશ્ચાપિ શઠસ્તસ્યા યઃ સાધ્વીમપ્યુપેક્ષતે ॥ ૨-

તસ્માદ્દેવાલ્પપુણ્યાહં કથં પ્રાપ્સ્યામિ ચેપ્સિતમ્ ।
આપ્રસાદં ચ ભવતઃ કરિષ્યે તપ ઉલ્બણમ્ ॥ ૨-

યેન પ્રસન્નો ભગવાન્ ઉપદેશ્યતિ તત્પદમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવત્પાદં પ્રણમ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યયૌ વૈકુણ્ઠાત્તપસે રમા ॥ ૨-

સામભિર્વિવિધૈશ્ચાપિ વચનૈશ્ચ નયાન્વિતૈઃ ।
નિવાર્યમાણાપિ રમા ન ન્યવર્તત નિશ્ચયાત્ ॥ ૨-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે જ્ઞાનખણ્ડે શિવોમાસંવાદે દ્વિતીયં પટલમ્ ॥ ૨-

અથ તૃતીયં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
ભગવત્ શ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
રમયા પરયા સાધ્વ્યા પ્રાર્થિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ ॥ ૩-

નોક્તવાન્પરમં તત્વં તદર્થં તપસે ગતા ।
મહાશ્ચર્યતમં દેવ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૩-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ સુન્દરિ વક્ષ્યામિ તવ સ્નેહાદશેષતઃ ।
અવાચ્યમન્યથા દેવિ કોટિકલ્પશતૈરપિ ॥ ૩-

પ્રાર્થિતોઽપિ યદા વિષ્ણુર્નોક્તવાન્ સ્વહૃદિ સ્થિતમ્ ।
શ્રવણેચ્છાવિઘાતેન વિરહાગ્નિવિધૂતયા ॥ ૩-

કૃતં મહત્તપશ્ચોગ્રં સર્વલોકોપતાપનમ્ ।
કેતુમાલં (લે) સમાસાદ્ય કૃત્વા નિયમમાત્મના ॥ ૩-

સાધ્વી ચકાર પ્રતિમાં વિષ્ણોઃ પરમસુન્દરામ્ ।
તત્ર પર્યચરત્ પ્રીત્યા ગર્હયન્તી સ્વકં વપુઃ ॥ ૩-

સ્નાનેન ત્રિષુ કાલેષુ નિયમેન દમેન ચ ।
ભાવશુદ્ધિં ગતા સાધ્વી સ્થણ્ડિલે શયને ગતા ॥ ૩-

શીતકાલે જલે મગ્ના ગ્રીષ્મે પઞ્ચાગ્નિસેવિની ।
વર્ષાષ્વપિ સ્થલગતા વૃષ્ટિવાતસહા સ્થિતા ॥ ૩-

સ્ત્રીત્વચાઞ્ચલ્યમુત્સૃજ્ય નાનાલઙ્કારસમ્પદમ્ ।
ભૂમ્યામશેત સતતં ચિન્તયન્તી હરિં હૃદિ ॥ ૩-

સ્વપ્ને દદર્શ સતતં હરિં કમલલોચનમ્ ।
તત્રાપિ પ્રાર્થયન્તીદં સોઽપિ નેત્ત્યાહ વિક્લવમ્ ॥ ૩-

સુપ્તા સોત્થાય તત્રૈવ પુનરુદ્બોધમાગતા ।
એવં સા તન્મયીભૂતહૃદયા વિવશા ભૃશમ્ ॥ ૩-

આત્માનં ગર્હયામાસ મનોરથમપશ્યતિ ।
યદા મનોરથં નૈવં પ્રાપ્તા દેવી તપસ્વિની ।
તદૈકપાદેન ભુવમાક્રમ્યાત્મનિ નિર્મલા ॥ ૩-

નિધાય સ્વામિનં ચિત્તે તસ્મિન્ ચિત્તં નિધાય ચ ।
એકાત્મ્યં તુ ગતા સાધ્વી તતાપ પરમં તપઃ ॥ ૩-

તચ્છિખાયાઃ સમુદ્ભૂતઃ સધૂમોઽગ્નિઃ પરિજ્વલન્ ।
તાપયામાસ નિખિલં બ્રહ્માણ્ડં ભયવિહ્વલમ્ ॥ ૩-

દેવાસુરનરા નાગા ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
પિશાચા ગુહ્યકાઃ સિદ્ધા વિદ્યાધ્રાઃ ખગચારણાઃ ॥ ૩-

તપોમયેન જ્વલતા વહ્નિના દુઃસહેન ચ ।
વ્યથિતાઃ શોકસંવિગ્ના ન સુખં લેભિરે ક્વચિત્ ॥ ૩-

તતશ્ચેન્દ્રાદયો દેવા મરુતશ્રોષ્મપાદયઃ ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા હ્યશ્વિનૌ પિતરસ્તથા ॥ ૩-

બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ પિતામહમનિન્દિતમ્ ।
દદૃશુઃ પરમં દેવં બ્રહ્માણં પરમાસને ॥ ૩-

પ્રાણાયામેન યુઞ્જાનં શુભ્રકૂર્ચં ચતુર્મુખમ્ ।
સનકાદ્યૈઃ પરિવૃતં નારદાદ્યૈરુપાસિતમ્ ॥ ૩-

મૂર્તિમદ્ભિસ્તથા વેદૈઃ પૃથક્સિંહાસનસ્થિતૈઃ ।
પુરાણૈઃ સંહિતાભિશ્ચ વિદ્યાભિઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥ ૩-

વિચારયન્તમાત્માનં પરમં તમસઃ પરમ્ ।
પુણ્યોત્કર્ષેણ ધર્મેણ ત્યાગેન જ્ઞાનસમ્પદા ॥ ૩-

વિમર્ષેણાત્મનશ્ચાપિ બ્રહ્મચર્યેણ સંયમૈઃ ।
નિયમૈર્યોગધર્મૈશ્ચ યત્ર ક્રીડન્તિ સઙ્ગતાઃ ॥ ૩-

દૃષ્ટ્વામરાસ્તે પરમાસને સ્થિતં બ્રહ્માણમાદ્યં પુરુષં પુરાતનમ્ ।
પ્રણેમુરાનન્દજલાકુલેક્ષણાઃ કૃષ્યત્વચો ગદ્ગદયાબ્રુવન્ ગિરઃ ॥ ૩-

નમો નમસ્તે જગદેકકર્ત્રે નમો નમસ્તે જગદેકપાત્રે ।
નમો નમસ્તે જગદેકહર્ત્રે રજસ્તમઃસત્વગુણાય ભૂમ્ને ॥ ૩-

અણ્ડં ચતુર્વિંશતિતત્ત્વજાતં તસ્મિન્ ભવાનેષ વિરઞ્ચિનામા ।
જગચ્છરણ્યો જગદુદ્વમન્સ્વયં પિતામહસ્ત્વં પરિગીયસે બુધૈઃ ॥ ૩-

ત્વં સર્વસાક્ષી જગદન્તરાત્મા હિરણ્યગર્ભો જગદેકકર્ત્તા ।
હર્ત્તા તથા પાલયિતાસિ દેવ ત્વત્તો ન ચાન્યત્પરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥ ૩-

ત્વમાદિદેવઃ પુરુષઃ પુરાણઃ સાક્ષાત્ સ્વયં જ્યોતિરજઃ પરેશઃ ।
ત્વન્માયયા મોહિતચેતસો યે પશ્યન્તિ નાનાત્ત્વમહો ત્વયીશે ॥ ૩-

ત્વમાદ્યઃ પુરુષઃ પૂર્ણસ્ત્વમનન્તો નિરાશ્રયઃ ।
સૃજસિ ત્વં ચ ભૂતાનિ ભૂતૈરેવાત્મમાયયા ॥ ૩-

ત્વયા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં સચરાચરમોજસા ।
કથં ન પાલયસ્યેતત્ જ્વલદાકસ્મિકાગ્નિના ॥ ૩-

વિનાશમેષ્યતિ જગત્ ત્વયા સૃષ્ટમિદં પ્રભો ।
ન જાનીમો વયં તત્ર કારણં તદ્વિચિન્ત્યતામ્ ॥ ૩-

કોઽયં વહ્નિરપૂર્વોઽયમુત્થિતઃ પરિતો જ્વલન્ ।
તેનોદ્વિગ્નમિદં વિશ્વં સસુરાસુરમાનવમ્ ॥ ૩-

તસ્ય ત્વં શમનોપાયં વિચારય મહામતે ।
ન ચેદદ્ય ભવિષ્યન્તિ લોકા ભસ્માવશેષિતાઃ ॥ ૩-

ઇતિ તેષાં ચ ગૃણતાં દેવાનામાતુરં વચઃ ।
વિમૃશ્ય ધ્યાનયોગેન તદિદં હૃદ્યવાપ સઃ ॥ ૩-

તતઃ પ્રોવાચ વચનમમરાંસ્તુ પિતામહઃ ।
શૃણુધ્વમમરાઃ સર્વે વચનં મદુદાહૃતમ્ ॥ ૩-

તપસ્યતિ રમા દેવી સાક્ષાત્પત્યાવમાનિતા ।
કિં ત્વં ધ્યાયસિ દેવેશ પરં તત્ત્વં ભવત્પરમ્ ॥ ૩-
તદ્વદસ્વેતિ ચાપ્યુક્તસ્તથા નોવાચ વૈ હરિઃ ॥ ૩-

તતો નિર્બન્ધનિર્વિણ્ણા રમા દેવી રુષાન્વિતા ।
કેતુમાલં સમાસાદ્ય તપો દારુણમાશ્રિતા ॥ ૩-

સા તપો લોકભયદં દારુણં વિષ્ણુવલ્લભા ।
કરોતિ તદ્ભાલદેશાદુત્થિતોઽગ્નિસ્તપોમયઃ ॥ ૩-

તેન લોકાઃ સુસન્તપ્તા દગ્ધપ્રાયા વિચેતસઃ ।
નાશમેષ્યન્ત્યસન્દેહો યદિ સા ન તપસ્ત્યજેત્ ॥ ૩-

તસ્માદ્વૈકુણ્ઠનિલયં હરેર્ગત્વા દિવૌકસઃ ।
વિષ્ણું પ્રસાદયિષ્યામઃ સરુદ્રાઃ સર્વ એવ હિ ॥ ૩-

એવં નિશ્ચિત્ય તે સર્વે મમ ધામ સમાયયુઃ ।
મામસ્તુવન્ ગિરા માધ્વ્યા પ્રબદ્ધકરસમ્પુટાઃ ॥ ૩-

મયાપિ સત્કૃતા દેવિ સેન્દ્રા બ્રહ્મપુરોગમાઃ ।
દૃષ્ટ્યા સમ્ભાવ્ય દેવેશં ઉપગુહ્ય પિતામહમ્ ॥ ૩-

નત્વા બૃહસ્પતિં દેવિ યથા યોગ્યં તથાપરાન્ ।
નિષીદધ્વં નિષીદધ્વમિત્યુક્તાસ્તે મયામરાઃ ॥ ૩-

નિષેદુર્મ્લાનવદનાઃ સજ્વરાસ્તે દિવૌકસઃ ।
અપિ સ્વિત્ કુશલં દેવા ભવતામનુવર્તતે ॥ ૩-

સ્વાગતં ભો ! સુરાઃ સર્વે યૂયં મે ચાતિવલ્લભાઃ ।
દૃષ્ટો મદીયો લોકોઽયમદૃષ્ટો મત્પરાઙ્મુખૈઃ ॥ ૩-

વનેષૂપવનેષ્વેવ રમધ્વમિહ ચેત્સ્પૃહા ।
શૃણ્વન્તુ રુચિરાલાપાન્ શુકસારસપક્ષિણામ્ ॥ ૩-

જિઘ્રન્તુ પરમામોદમોહિતાનેકષટ્પદાન્ ।
લતાનામતિદિવ્યાનાં સર્વર્તુકુસુમાકરાન્ ॥ ૩-

મહામરકતકૢપ્તસ્વર્ણવેદિષુ નિર્ભરમ્ ।
ગઙ્ગાનિલસુખસ્પર્શાઃ પરિક્રીડન્તુ ચામરાઃ ॥ ૩-

નદન્ મત્તમરાલાસુ સુધાપૂર્ણાસુ નિત્યશઃ ।
ખેલન્તુ સસ્ત્રિયઃ સર્વે દીર્ઘિકાસુ ગતક્લમાઃ ॥ ૩-

યદ્યદ્વા મનસોઽભીષ્ટં તત્કુરુધ્વમતન્દ્રિતાઃ ।
કિમર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તા બ્રહ્મોપેન્દ્રપુરોગમાઃ ॥ ૩-

નિવેદયધ્વં કર્ત્તવ્યં યદિ ચેદસ્તિ કિઞ્ચન ।
ઇત્યેવં તે મયા પ્રોક્તા મામવોચન્ દિવૌકસઃ ॥ ૩-

ભગવન્ કરુન્ણાસિન્ધો ભક્તવત્સલ ધૂર્જટે ।
ત્વયા સઞ્ચિન્ત્યમાનાનાં કુશલેષુ ચ કા કથા ॥ ૩-

તદેવાકુશલં વિદ્મસ્ત્વત્પાદસ્મરણચ્યુતિઃ ।
જાનીમઃ પૂર્ણમાત્માનં અદ્ય તેઽનુગ્રહોદયાત્ ॥ ૩-

કિં ધ્યાયસિ ચિરં તાત નિરુધ્ય હૃદયે મનઃ ।
લબ્ધાનન્દ ઇવાભાસિ સ્વયમાત્માઽપિ દેહિનામ્ ॥ ૩-

એતદાચક્ષ્વ નો બ્રહ્મન્ પ્રવક્તું યદિ મન્યસે ।
અહમાકર્ણ્ય વૈ તેષાં વાચં પરમશોભનામ્ ।
મન આહ્લાદયન્નેષામવોચં પરમોક્તિભિઃ ॥ ૩-

શૃણુધ્વં ત્રિદશાઃ સર્વે ભવદ્ભિર્યદુદાહૃતમ્ ।
કિં ધ્યાયસિ ચિરં તાત નિરુધ્ય હૃદયે મનઃ ॥ ૩-

લબ્ધાનન્દ ઇવાભાસિ સ્વયમાત્માપિ દેહિનામ્ ।
તન્ન વાચ્યં મયા દેવા અપિ કલ્પાયુતાયુતૈઃ ॥ ૩-

ન યાન્તિ યોગિનો યોગૈર્ન યજ્ઞૈસ્તપ આદિભિઃ ।
ન જ્ઞાનતીર્થવૈરાગ્યૈર્વિના સાધુનિષેવયા ॥ ૩-

માયામાત્રમિદં વિશ્વં વસ્તુતો નાસ્તિ કિઞ્ચન ।
ભૂરાદિસપ્તલોકાશ્ચ કાલેન કવલીકૃતાઃ ॥ ૩-

વિષયાનન્દસન્તુષ્ટા લોકાઃ સર્વેઽપિ દેવતાઃ ।
ન પ્રાપ્નુવન્તિ કણિકાં નિત્યાનન્દમહોદધેઃ ॥ ૩-

વેદે કર્મપ્રધાનં હિ તતઃ કર્મમયી ગતિઃ ।
કર્મભિર્ભ્રામ્યમાણા યે તૃણાનીવામ્ભસો રયૈઃ ॥ ૩-

ન તે વિન્દન્તિ તત્તત્વં કોટિકલ્પશતૈરપિ ।
કેચિત્સ્વર્ગપરા લોકે યજન્તે જ્ઞાનદુર્બલાઃ ॥ ૩-

કેચિદષ્ટાઙ્ગયોગેન નિગૃહીતધિયઃ પરે ।
વર્ણાશ્રમવિધાનેન તત્તદાચારશાલિના ॥ ૩-

કેચિત્પત્રાશનરતા વાયુભક્ષાસ્તથેતરે ।
કેચિદ્દિગમ્બરાઃ કેચિત્ કૃષ્ણરક્તામ્બરાઃ પરે ॥ ૩-

કેચિન્મુણ્ડિતમુણ્ડાશ્ચ ફલમૂલાશને રતાઃ ।
કેચિદ્ભસ્મનિ નિષ્ણાતા મોક્ષમિચ્છન્તિ દુર્બલાઃ ॥ ૩-

નૈવ તે મુક્તિમાયાન્તિ વિના તત્ત્વાવમર્ષણાત્ ।
માયામ્ભોધિરયં ભાતિ હ્યસન્નપિ સદાત્મકઃ ॥ ૩-

અનેકકોટિબ્રહ્માણ્ડબુદ્બુદાકુલિતો ભૃશમ્ ।
તત્ત્વોર્મિજાલજટિલો વાસનાજલગહ્વરઃ ॥ ૩-

પાપપુણ્યતટોન્નદ્ધો મોહપઙ્કપ્રપૂરિતઃ ।
સદસત્કર્મકમલકૈરવાનન્તમણ્ડલઃ ॥ ૩-

અહન્તાશિશુમારેણ નિરન્તરમુપાસિતઃ ।
તૃષ્ણાફેનૌઘબહુલઃ કામનાતટપાદપઃ ॥ ૩-

કામક્રોધમહાલોભગર્તપાષાણદુઃખદઃ ।
પરનિન્દાપરદ્રોહભુજઙ્ગમભયાનકઃ ॥ ૩-

શ્રદ્ધોરુપદ્મિની યત્ર અક્ષયો મોહકલ્પિતઃ ।
વિષયતૃડભિક્લાન્તાઃ પતન્ત્યસ્મિન્નનેકશઃ ॥ ૩-

દૃષ્ટ્વારમત વૈ કશ્ચિત્ સરાગં કમલાકરમ્ ।
સેવ્યમાનોઽપિ નાતૃપ્યત્ ષટ્પાદ ઇવ લોલુપઃ ॥ ૩-

અહ્નઃ ક્ષયમજાનન્વૈ લોભિતાત્માજિતેન્દ્રિયઃ ।
મધુલિટ્ મધુલોભેન તત્રૈવ વિલયં વ્રજેત્ ॥ ૩-

યત્ર હંસગણાસ્તૂર્ણમાઘ્રાય કમલાકરમ્ ।
અશાશ્વતમિતિ જ્ઞાત્વા સુખં નીડેષુ શેરતે ॥ ૩-

યત્ર પઙ્કેષુ નિર્મગ્ના સીદન્તી ગૌસ્તૃષાતુરા ।
મહાત્મના સમુદ્ધૃત્ય સુધાસિન્ધૌ નિવેશિતા ॥ ૩-

યત્ર ખેલન્તિ બહુશો માતઙ્ગાશ્ચ કરેણુભિઃ ।
અતૃપ્યમાનાઃ સતતં કમલામોદલમ્પટાઃ ॥ ૩-

યત્ર મત્સ્યગણાન્ બાલાન્ નિઘ્નન્તિ બલવત્તયા ।
મકરાસ્તાનપિ ક્ષિપ્રં નિગૃહ્ણાતીહ જાલિકઃ ॥ ૩-

શિશુમારભયોદ્વિગ્નાઃ પિપાસામતિવાહ્ય તે ।
ન પિબન્ત્યપિ પાનીયં પદ્મિનીછાયમાશ્રિતાઃ ॥ ૩-

યત્ર પાન્થો ભુજઙ્ગેન પરિદષ્ટોમ્બુલાલસઃ ।
ચિકિત્સકેન સુજ્ઞેન રસદાનેન બોધિતઃ ॥ ૩-

યત્રાભિમાનિની વેશ્યા સેવ્યમાનાતિનિર્ઘૃણૈઃ ।
ઉપસ્થિતા પઞ્ચનટૈર્નિત્યસેવનતત્પરૈઃ ॥ ૩-

પિપાસબો નટાન્ યાન્તિ પ્રાપયન્તિ નટીં હિ તાન્ ।
તતઃ ક્રીડન્તિ વેગેન સ્વચ્છન્દં ચ તદાજ્ઞયા ॥ ૩-

યદિ સૂર્યસહસ્રાણાં પ્રકાશપરમોજ્જ્વલમ્ ।
ઉદેતિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનં તદા શુષ્યતિ નાન્યથા ॥ ૩-

ઉદિતે તુ પરે જ્ઞાને નાહં યૂયં ન કિઞ્ચન ।
ન યાસ્યન્તિ પરં તત્ત્વં મદાદ્યા અપિ દેવતાઃ ॥ ૩-

કિમુતાલ્પધિયશ્ચાન્યે સ્વપ્નિકા ઇવ જાગ્રતમ્ ।
યન્નિર્બન્ધસમાવિષ્ટા પ્રાણેભ્યોપ્યતિ વલ્લભા ॥ ૩-

નોપદિષ્ટાદૂનચિત્તા કેતુમાલે તપસ્યતિ ।
તસ્માન્મદાનન્દમૂલં નાહં વક્ષ્યે કથઞ્ચન ॥ ૩-

અન્યન્નિવેદ્યતાં કૃત્યં યદિ યોગ્યં ભવેન્મમ ।
ઇત્યુક્તાસ્તેમરાઃ સર્વે વીક્ષ્યમાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૩-

પરં વિસ્મયમાપન્નાઃ શ્રુત્વા શઙ્કરભાષિતમ્ ।
દેવા ઊચુઃ
દેવદેવ મહાદેવ જગતાં જ્ઞાનદો ગુરુઃ ॥ ૩-

યદાત્થ દેવ તત્સત્યં વિષ્ણુપત્ની તપસ્યતિ ।
તત્તપો વહ્નિના વિશ્વં પરિતપ્તં સમન્તતઃ ।
કિમદ્ય કરણીયં વૈ તચ્ચ શમ્ભો વિચાર્યતામ્ ॥ ૩-

શિવ ઉવાચ
રમા દેવી જગચ્છક્તિઃ પ્રકૃત્યંશમયી શિવા ।
વિષ્ણોરાનન્દલહરી યયા ભાતિ જગચ્છિવમ્ ॥ ૩-

સા તપશ્ચરતે તીવ્રં જગદ્દાહકરં મહત્ ।
પતિવ્રતા પતિં ત્યક્ત્વા નાન્યં ચાપિ પ્રભાષતે ॥ ૩-

ન તસ્માદન્યસંસાધ્યા વિના સ્વપતિમાધવમ્ ।
તસ્માદ્વિષ્ણું વ્રજામોદ્ય સર્વૈં ચાપિ વયં સહ ॥ ૩-

ગત્વા નિવેદયિષ્યામો જગતામશિવં ચ યત્ ।
દૃષ્ટ્વાસ્માનપિ માનાર્હાન્ જગદ્ભઙ્ગમપીક્ષ્ય ચ ॥ ૩-

નિષેધયિષ્યતિ રમાં તપસોઽસૌ દુરત્યયાત્ ।
ઇતિ મે વાચમાકર્ણ્ય દેવાઃ સર્વે ગતજ્વરાઃ ॥ ૩-

અહં ચાપિ ચ તૈઃ સાર્ધં ગતઃ પ્રિયનિકેતનમ્ ।
યત્ર સર્વે ઘનશ્યામાઃ પીતકૌશેયવાસસઃ ॥ ૩-

કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
તત્ર ગત્વા જગન્નાથઃ સ્તુતો દેવગણૈરપિ ॥ ૩-

નમો મત્સ્યકૂર્માદિનાનાવતારૈર્જગદ્રક્ષણાયોદ્યતાયાર્ત્તિહર્ત્રે ।
જગદ્બન્ધવે બન્ધહર્ત્રે ચ ભર્ત્રે જગદ્વિપ્લવોપસ્થિતૌ પાલયિત્રે ॥ ૩-

યદા વેદપન્થાસ્ત્વદીયઃ પુરાણઃ પ્રભજ્યેત પાખણ્ડચણ્ડોગ્રવાદૈઃ ।
તદા દેવદેવેશ સત્ત્વેન સત્ત્વં વપુશ્ચારુ નિર્માય રક્ષાં વિધત્સે ॥ ૩-

ભૂમ્યમ્બુતેજોનિલખાત્મકં યત્ બ્રહ્માણ્ડમેતત્પ્રવિશન્નિવ ત્વમ્ ।
ચરાચરં જીવ ઇતિ પ્રસિદ્ધિં ગતોઽસિ તસ્માન્ન ભવત્પરં યત્ ॥ ૩-

રક્ષસ્વ નાથ લોકાંસ્ત્વં તપસોગ્રેણ પદ્મયા ।
દહ્યમાનાન્ ગતાનન્દાન્ રક્ષિતાસીશ્વરો યતઃ ॥ ૩-

નિવર્ત્તય પરમાં સાધ્વીં તવ પ્રાણાધિકાં પ્રિયામ્ ।
ન વૈ સ્ત્રિયો વિરોદ્ધવ્યા ગૃહમેધિભિરન્વહમ્ ॥ ૩-

યદ્ગૃહે સ્ત્રી વિરુદ્ધા સ્યાદ્યદિવાપ્યવમાનિતા ।
ન તદ્ગૃહે સુખં સમ્પન્ન ચારોગ્યં પ્રજાસુખમ્ ॥ ૩-

કથં સુખેન વર્ત્તેત વિશ્વમેતદ્ભવદ્ગૃહમ્ ।
ત્વયિ વિરોધમાપન્ને ગૃહિણ્યા સમશીલયા ॥ ૩-

તસ્માદ્વિશ્વસ્ય રક્ષાર્થં સાવધાનો ભવ પ્રભો ।
ઇત્યાવેદ્યામરાઃ સર્વે પ્રણમ્ય જગતાં પતિમ્ ॥ ૩-

બદ્ધાઞ્જલિપુટાસ્તૂષ્ણીમાસન્ મ્લાનમુખામ્બુજાઃ ॥ ૩-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવપાર્વતીસંવાદે તૃતીયં પટલમ્ ॥ ૩-

અથ ચતુર્થ પટલમ્
શિવ ઉવાચ
અથ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા દેવાનામતિવિક્લવમ્ ।
પ્રહસન્વાચમકિરત્ દેવાનાં હૃદયઙ્ગમામ્ ॥ ૪-

વિષ્ણુરુવાચ
ભો મહેશ વિધે બ્રહ્મન્ શક્રાદ્યાઃ શૃણુતામરાઃ ।
મમ પ્રાણપ્રિયા દેવી રમા દેવી તપસ્વિની ॥ ૪-

કલહાન્તરિતા જાતા કેતુમાલે તપસ્યતિ ।
તેનોગ્રતપસા વિશ્વં પરિતપ્તં સમન્તતઃ ॥ ૪-

ન સા સન્તોષમાયાતિ સ્વનિશ્ચિતમૃતે સુરાઃ ।
સ્ત્રીણાં જાતિસ્વભાવોઽયં કાર્કશ્યમવિવેકિતા ॥ ૪-

અશૌચં નિર્દયત્વં ચ નિર્બન્ધઃ સાહસં તથા ।
લોભાનૃતં ચ કપટં મૂર્ખત્વમપદે ચ રુત્ ॥ ૪-

નષ્ટં કુલં કુતનયાત્ નષ્ટં રાજ્યં કુમન્ત્રિણા ।
બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રસેવાભિરનભ્યાસાત્સરસ્વતી ॥ ૪-

નિદ્રયા નષ્ટમાયુષ્યં [અત્ર આયુરેવાયુષ્યમ્ નત્વાયુષે હિતમાયુષ્યમ્ ।] અનુદ્યોગાત્સમૃદ્ધયઃ ।
ગુણા લોભૈર્ધનં પાપૈઃ સુખં નષ્ટં કુભાર્યયા ॥ ૪-

યત્રાનુકૂલ્યં દમ્પત્યોસ્ત્રિવર્ગસ્તત્ર વર્દ્ધતે ।
પ્રાતિકૂલ્યેન નશ્યેત ગ્રીષ્મે બીજાઙ્કુરા ઇવ ॥ ૪-

દેવી નિર્બન્ધમાપન્ના વિરમેન્ન કથઞ્ચન ।
જગતામસુખં ભૂરિ પ્રવૃત્તં તન્નિવર્તતે ॥ ૪-

પ્રતિક્રિયાં કરિષ્યામિ યાત યૂયં મુદાન્વિતાઃ ।
ઇતિ દેવા વચઃ શ્રુત્વા પરિક્રમ્ય જનાર્દનમ્ ॥ ૪-

પ્રણમ્ય પુનરાયાતાઃ સ્વં સ્વં ધામ પ્રહર્ષિતાઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ઈશશ્ચ કેતુમાલં ગતાસ્તથા ॥ ૪-

યત્ર સા નિશ્ચલવપુઃ પદાઙ્ગુષ્ઠેન સંસ્થિતા ।
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્નિરુદ્ધાન્તઃપવના સા મનસ્વિની ॥ ૪-

સ્વભાલશિખિવિદ્યોતજ્જ્વાલાભિર્ગ્રસતીવ હિ ।
બ્રહ્માણ્ડં કવલાકારં કલ્પાન્તેગ્નિશિખા યથા ॥ ૪-

દૃષ્ટ્વા તાં ચ તથાભૂતાં ત્રયો બ્રહ્માદિકા વયમ્ ।
પરમં વિસ્મયં જગ્મુર્દેવ્યાશ્ચરિતમદ્ભુતમ્ ॥ ૪-

તતસ્તન્નિકટં ગત્વા હરિઃ પ્રાહ હસન્નિવ !
રમે પ્રાણપ્રિયે દેવિ વૃથા કિં પરિતપ્યસે ॥ ૪-

નિવૃત્તિમેહિ તપસો વૃથાયાસફલાદિહ ।
બહ્વાયાસં ચાલ્પફલં ન કર્માંચરણં સતામ્ ॥ ૪-

ધ્યાનાનન્દરસે લીનં તન્મનોવતરત્ ક્ષણાત્ ।
એવમુક્તે તુ હરિણા પ્રિયાં સાન્ત્વયતા ભૃશમ્ ॥ ૪-

દદર્શ પ્રિયમઙ્કસ્થં ઘનશ્યામં ચતુર્ભુજમ્ ।
વિરઞ્ચીશાનસહિતં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥ ૪-

નનામ દણ્ડવદ્ભૂમૌ કૃતાઞ્જલિપુટા રમા ।
નોવાચ વચનં કિઞ્ચિત્ નોત્થિતાપિ પુના રમા ॥ ૪-

હરિસ્તત્પ્રેમ પરમં સ્વસ્મિન્ વીક્ષ્ય સુવિસ્મિતઃ ।
પ્રાહ દેવીં હરિઃ પ્રીત્યા શૃણ્વતો વિધિરુદ્રયોઃ ॥ ૪-

વિષ્ણુરુવાચ
અહો ધન્યાસિ ધન્યાસિ કમલે લોકવન્દિતે ।
આત્મનોર્ધં સ્ત્રિયઃ સાધ્વ્યઃ પુંસો ધર્મપરાયણાઃ ॥ ૪-

સ્ત્રીસાહાયયેન જેતવ્યા લોકા ધર્મપરાયણૈઃ ।
અપત્નીકસ્ય તે સર્વે ભવન્તિ વિફલા યતઃ ॥ ૪-

સ્ત્રીમૂલં સર્વધર્માણાં તદભાવાત્કુતશ્ચ તે ।
તૈર્વિના ન ભવન્ત્યેવ લોકા જ્ઞાનમથાપિ વા ॥ ૪-

ધિક્ જીવિતં સ્ત્રી રહિતસ્ય લોકે જુગુપ્સિતં ધર્મવિદાં સમાજે ।
દેવામુનીન્દ્રાતિથયોઽપિ યસ્ય ગૃહાણ્યુપેક્ષન્ત ઇવાધનં જનાઃ ॥ ૪-

કિં ધનૈર્વિભવાકલ્પૈર્વિભવૈઃ કિં સુખચ્યુતૈઃ ।
કિં સુખં યસ્ય નો વેશ્મન્યુદારા ધર્મચારિણી ॥ ૪-

દુઃશીલં દુર્નયં દુષ્ટં દરિદ્રં જરયા પ્લુતમ્ ।
પતિં પુષ્ણાતિ કુલજા તસ્માત્સ્ત્રી તુ ગરીયસી ॥ ૪-

ન મિત્રં સ્ત્રીસમં મન્યે ન બન્ધું ન સહોદરમ્ ।
યતસ્તે પૃથગાલોચ્યાઃ સ્ત્રી તુ નૈવ કદાચન ॥ ૪-

સુખે વા યદિ વા દુઃખે જીવિતે મરણેઽપિ વા ।
ન મિત્રં સ્ત્રીસમં ક્વાપિ સત્યં સત્યં પ્રિયંવદે ॥ ૪-

તસ્માત્ત્વં તુ વિશેષેણ સ્ત્રીરત્નં મમ રોચસે ।
મૂર્ધન્યા પતિદેવાનાં યતસ્ત્વં પરિગીયસે ॥ ૪-

સ્ત્રીણામપિ પરો ધર્મઃ પતિશુશ્રૂષણં ચ યત્ ।
કાયેન મનસા વાચા તતોઽન્યન્નાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ ૪-

યા સ્ત્રીપતિવ્રતા લોકે પતિધર્મપરાયણા ।
તદુક્તમેવ કુર્વાણા સુખમક્ષયમશ્નુતે ॥ ૪-

તસ્માદહં તે તપસા પરિતુષ્ટોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે તપસો લોકદઃખદાત્ ॥ ૪-

વ્યતીયુઃ સપ્તકલ્પાસ્તે સાધિકાઃ કોમલાં તનુમ્ ।
ગ્લપયન્ત્યા હ્યનુદિનં નોચિતસ્તે વૃથા શ્રમઃ ॥ ૪-

પુષ્પશયયાસુ રુચિરં વપુસ્તે પરિખિદ્યતે ।
સા કથં ચણ્ડતિગ્માંશુ સહતે તાપવર્ષિણમ્ ॥ ૪-

શીતોષ્ણવાતવર્ષાભ્યાં પરિક્લિષ્ટા વપુર્લતા ।
વેણીભૂતા મૂર્ધજાસ્તે મનો મે ખેદયન્તિ ચ ॥ ૪-

મન્દાસ્મિતપ્રભોદારં મુખં બિમ્બાધરં તવ ।
હિમક્લિષ્ટં ન ચાભાતિ હેમન્તકમલં યથા ॥ ૪-

ચણ્ડતિગ્માંશુતાપેન કપોલૌ શ્યામલૌ તવ ।
મુક્તાદામશ્રિયા હીનૌ ન શોભા તે (શોભેતે) યથા પુરા ॥ ૪-

અનઞ્જનં ચ નયનં ભાલં કાશ્મીરવઞ્ચિતમ્ ।
મુખં તામ્બૂલરહિતં વીક્ષતઃ કસ્ય તે સુખમ્ ॥ ૪-

મા શોષય વપૂ રમ્યં તપસા દુર્દ્ધરેણ વૈ ।
મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય તે પાદં પ્રાર્થયામિ પુનઃ પુનઃ ॥ ૪-

કિં ધ્યાયસિ રહ ઇતિ યત્પ્રષ્ટં કમલે ત્વયા ।
અવાચ્યં તત્તુ જાનીહિ અપિ કલ્પાયુતાયુતૈઃ ॥ ૪-

તથાપિ કથયિષ્યામિ કૃતસ્તે તપસા હ્યહમ્ ।
સાક્ષાન્ન જિહ્વયા વાચ્યં તત્તુ દેવિ કથઞ્ચન ॥ ૪-

તથાપિ કથયિષ્યામિ પ્રકારં શૃણુ સુન્દરિ ।
દ્વાપરાન્તેઽષ્ટાવિંશતિમે અસુરા નૃપરૂપિણઃ ।
વેદમાર્ગવિનાશાય યતિષ્યન્તિ દુરાશયાઃ ॥ ૪-

સ્ત્રીગોબ્રાહ્મણસાધૂનાં ધર્મિષ્ઠાનાં તપસ્વિનામ્ ।
વર્ણાશ્રમાણાં સેતૂનાં સ્વસ્વધર્માનુવર્ત્તિનામ્ ॥ ૪-

કરિષ્યન્તિ યદા પીડાં તદાહં ધર્મગુપ્તયે ।
વેદધર્માદિરક્ષાર્થં વિનાશાય દુરાત્મનામ્ ॥ ૪-

યયાતિકુલજાતસ્ય યદુરાજસ્ય વેશ્મનિ ।
વાસુદેવો ભવિષ્યામિ નામ્ના કૃષ્ણેતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૪-

તત્રાપિ ત્વં રુક્મિણીતિ ભવિષ્યસિ વરાઙ્ગના ।
તત્ર ત્વાં કેચન નૃપા અસુરા જ્ઞાનદુર્બલાઃ ॥ ૪-

આયાસ્યન્તે સમુદ્વોઢું જિત્વા તાન્ સમરે ખલાન્ ।
ઉદ્વહિષ્યામિ ભવતીં મચ્ચિતાં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૪-

તદા કુલાઙ્ગનાઃ પુત્રપતિવન્ત્યઃ પતિવ્રતાઃ ।
ગાસ્યન્તિ મઙ્ગલાર્થં તુ મચ્ચરિત્રાણિ સુન્દરિ ॥ ૪-

ઉપચારવિધાનેન તચ્છ્રુત્વા હૃદય મમ ।
ભવિષ્યતિ સુખાપૂર્ણં યથામ્ભોધિર્વિધૂદયે ॥ ૪-

ઈદૃક્તાદૃગિતિગિરાં ન વક્તું ભવતીં ક્ષમમ્ ।
સ્વયમેવાનુભવતિ શર્કરાક્ષીરપાનવત્ ॥ ૪-

તત્સુખામ્ભોનિધેર્દેવિ કણિકાપિ કથઞ્ચન ।
ન બ્રહ્માદિષુ દેવેષુ વર્તતેન્યત્ર કા કથા ॥ ૪-

નોપદિષ્ટં તુ તદ્વેતિ ન શબ્દૈરુપદિશ્યતે ।
કેવલાનુભવાકારં વેત્યેકોનુભવી સદા [પ્રયા વક્તું ન યોગ્યં યત્ ઇતિ વા પાઠઃ ।] ॥ ૪-

અનુમાનપ્રમાણેન હ્યનુમેયં કથઞ્ચન ।
લક્ષણૈર્દેવ દેવેશિ નાન્યોપાયૈઃ કથઞ્ચન ॥ ૪-

લક્ષણાનિ તુ તે વચ્મિ શૃણુ સુન્દરિ યત્નતઃ ।
અન્તઃ સુખસમુદ્વેલ્લો બહિઃ સન્ધાનવિસ્મૃતિઃ ॥ ૪-

નેત્રયોરશ્રુ સંવાહઃ કમ્પઃ સ્વેદોદયસ્તથા ।
રોમાઞ્ચઃ કણ્ઠરોધશ્ચ લક્ષણાનિ ચ વૈ વિદુઃ ॥ ૪-

ઇત્યેતૈર્લક્ષણૈર્દેવિ મદન્તઃકરણસ્થિતમ્ ।
[મયા વક્તું ન યોગ્યં યત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] સુખમદ્ધ્યાનયોગ્યં યત્તજ્જાનિષ્યસિ કેવલમ્ ॥ ૪-

તાવત્ત્વં તં ચ સમયં પરિપાલય વલ્લભે ।
ઇત્યેતત્તે સમાખ્યાતં સર્વસ્વં મે ન સંશયઃ ॥ ૪-

શ્રુતીનાં ચાપિ સર્વાસાં રહસ્યં ત્વિદમેવ હિ ।
ઇદમેવ પરં જ્ઞાનમિદમેવ પરા ક્રિયા ॥ ૪-

ઇદમેવ પરો યોગ ઇદમેવ પરો મખઃ ।
ઇદમેવ પરં ધ્યેયમિદમેવ પરા ગતિઃ ॥ ૪-

ઇદમેવ પરં જ્ઞેયમિદમેવ મહાધનમ્ ।
ઇદમેવાખિલા સમ્પત્ સત્યં સત્યં પતિવ્રતે ॥ ૪-

ઇત્યેવં વિષ્ણુના પ્રોક્તા રમા દેવી પતિવ્રતા ।
જહૌ તાપં ચ ગ્રીષ્માર્ત્તા ભૂરિવામ્ભોદતર્પિતા ॥ ૪-

વિકસન્નયનામ્ભોજા પ્રમોદભરવિહ્વલા ।
પપાત પાદયોર્ભર્ત્તુઃ દણ્ડવત્ વિમલાશયા ॥ ૪-

બ્રહ્મણાપિ મયા ચાપિ સંસ્તુતા બહુધા ગિરા ।
તપસઃ ફલમભ્યેત્ય કૃતાર્થાસ્મીત્યમન્યત ॥ ૪-

મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષાણિ નેદુર્દુન્દુભયો દિવિ ।
જગુર્ગન્ધર્વપતયો નતુતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥ ૪-

સપ્તર્ષયઃ સમભ્યેત્ય તુષ્ટુવુસ્તામનિદિન્તામ્ ।
તાપઃ શશામ જગતાં સર્વત્રાસીત્ સુમઙ્ગલમ્ ॥ ૪-

વવૌ વાયુઃ સુખસ્પર્શો દિગાસીદ્વિમલપ્રભા ।
જલાન્યાસન્પ્રસન્નાનિ જજ્વલુર્વહ્નયઃ શુભાઃ ॥ ૪-

મનાંસ્યાસન્પ્રસન્નાનિ ભૂતાનાં નષ્ટચેતસામ્ ।
ઇત્યેવં મઙ્ગલે જાતે પ્રસન્ના દિવિ દેવતાઃ ।
પૃથિવ્યાં માનવાઃ સર્વે પાતાલે પન્નગેશ્વરાઃ ॥ ૪-

બ્રહ્મલોકં ગતો બ્રહ્મા અહં કૈલાસમાગતઃ ।
ગૃહીત્વા ચ કરે લક્ષ્મીં વિષ્ણુઃ સ્વનિલયં પ્રતિ ॥ ૪-

ઇત્યેવ તે મયાખ્યાતં ત્વયા પૃષ્ટમનિન્દિતે ।
તત્વજ્ઞાનં ન સુલભં તસ્માદ્ ગોપ્યતમં પ્રિયે ॥ ૪-

તત્વજ્ઞાનાધિકારણ્યો વિરલાઃ સન્તિ કેચન ।
કાલેન બહુના દેવિ તાન્ પરીક્ષ્ય પ્રકાશયેત્ ॥ ૪-

સ્નેહાલ્લોભાદ્ભયાદ્વાપિ યોઽન્યસ્મૈ વક્તિ મૂઢધીઃ ।
નાઽસૌ જ્ઞાની ભવેદ્દેવિ ઉદરમ્ભરિરેવ સઃ ॥ ૪-

સહસવાસસેવાભિસ્તાડનૈઃ પરુષોક્તિભિઃ ।
યદા ન યાતિ કાલુષ્યં સોધિકારી મતો મમ ॥ ૪-

શ્રુત્વા તત્વકથાવાદ વપૂ રોમાઞ્ચસઙ્કુલમ્ ।
હર્ષાશ્રુવ્યાકુલે નેત્રે સોઽધિકારી મતો મમ ॥ ૪-

પરાપવાદવિમુખો પરસ્ત્રીધનનિસ્પૃહઃ ।
અક્રોધી લોભનિર્મુક્તઃ શાન્તઃ શાસ્ત્રવિચક્ષણઃ ॥ ૪-

વેદશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞઃ શ્રદ્ધાલુર્ગતસાધ્વસઃ ।
ગુણરાગી સદાત્યાગી વિરાગી બાહ્યવસ્તુષુ ॥ ૪-

પાપભીતો ભવેદ્દ્વેષો વિષયાદિષ્વલોલુપઃ ।
અન્યૈશ્ચાપિ શુભૈર્દેવિ લક્ષણૈશ્ચાપિ લક્ષિતઃ ॥ ૪-

અધિકારીતિ વિજ્ઞેયસ્તસ્મૈ દેયમિદં રહઃ ।
વેદગુહ્યમિદં દેવિ ! નાન્યથા તુ પ્રકાશયેત્ ॥ ૪-

પ્રકાશયન્વિમૂઢાત્મા સ ભવેદાપદાં પદમ્ ।
ન તસ્ય તત્વસંસિદ્ધિર્ગુરોઃ શિષ્યસ્ય ચાપ્યહો ॥ ૪-

તત્વજ્ઞેનોપદિષ્ટા યે તત્વજ્ઞા એવ સુન્દરિ ।
અનર્હૈરુપદિષ્ટા યે તેપ્યનર્હા ભવન્તિ હિ ॥ ૪-

અનર્હૈરુપદિષ્ટા યે યેનર્હાશ્ચ સ્વયં શિવે [તેઽનર્હાઃ સ્વયં શિવે ઇત્યપિ પાઠઃ] ।
ઉભયભ્રંશદોષેણ તે યાન્તિ નરકં પ્રિયે ! ॥ ૪-

લોકભ્રંશઃ કર્મલોપાત્ અયોગ્યત્વાત્ ફલાગ્રહઃ ।
તેષાં તમઃ સ્યાદતુલં યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ॥ ૪-

સુપ્તં પ્રબોધયેદ્ બુદ્ધો હ્યબુદ્ધસ્તુ ચ તં કથમ્ ।
પાષાણં તારયેત્તુમ્બી ન પાષાણઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૪-

તસ્માદેવં વિનિશ્ચિત્ય સદ્ગુરોઃ શરણં ગતઃ ।
આત્માનં મોહવિભ્રાન્તં તારયેત્સ ચ બુદ્ધિમાન્ ॥ ૪-

ઇત્યેતન્મે સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા પ્રિયે ! ।
સમાસેન મહાદેવિ ! કિમન્યત્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ ॥ ૪-

ઇતિ શ્રીનારદપાઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે (જ્ઞાનખણ્ડે) શિવોમાસંવાદે ચતુર્થં પટલમ્ ॥ ૪-

અથ પઞ્ચમં પટલમ્
શ્રીપાર્વત્યુવાચ
ભગવન્ લોકનાથેશ દેવ દેવેશ ધૂર્જટે ।
ઇયં કથા મહાપુણ્યા કથિતા પાપનાશિની ॥ ૫-

યદ્રામાયૈ ન ચ પ્રાહ ભગવન્ પ્રાણવલ્લભઃ ।
સાક્ષાન્મુખેન દેવેશાભિનયેન વદિષ્યતિ ॥ ૫-

તત્તુ તત્ત્વં કથયસિ સાક્ષાદેવ મમ પ્રભો ।
ત્વમેવ તાદૃશો દેવ દયાલૂર્નાપરઃ પ્રભો ॥ ૫-

તત્તત્વજ્ઞાનસામર્થ્યાદ્ભોગાઃ સર્વેવધીરિતાઃ ।
દિગ્વાસા જટિલો નન્દી ચરસ્યેકોઽપિ પણ્ડિતઃ ॥ ૫-

ત્વં ગુરુઃ સર્વલોકસ્ય તત્વમાર્ગોપદેશકઃ ।
ન ત્વયા સદૃશઃ કશ્ચિત્ તત્વજ્ઞાનાનુભૂતિમાન્ ॥ ૫-

અર્દ્ધાઙ્ગદાનતો જાને તવ પ્રાણાધિકાસ્મ્યહમ્ ।
અતો વદસિ ભો નાથ તત્વં ગુહ્યતમં ચ યત્ ॥ ૫-

ન તચ્ચિત્રં ત્વયિ વિભો કૃપાસિન્ધૌ મહેશ્વરે ।
અતસ્ત્વાં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ સન્દિહાના મહેશ્વર ॥ ૫-

યત્ત્વયોક્તં પુરા મોહો જગત્કારણરૂપકઃ ।
યથા બીજાદુદ્ભવન્તિ પત્રપુષ્પફલાદયઃ ॥ ૫-

એવં મોહાત્સમુદ્ભૂતં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
અજ્ઞાનપ્રભવો મોહો મોહાજ્જાતં ચરાચરમ્ ॥ ૫-

સ્રજં શુક્તિં સમાવૃત્ય યથાજ્ઞાનં સ્વશક્તિતઃ ।
અહિં ચ રજતં ચૈવ યથા દર્શયતે સ્ફુટમ્ ॥ ૫-

તથાક્ષરં પરં બ્રહ્મ હ્યજ્ઞાનં મોહકારણમ્ ।
સમાવૃત્યાત્મશક્ત્યૈવ વિશ્વં સૃજતિ શઙ્કર ! ॥ ૫-

ઇત્યુક્ત યત્ત્વયા દેવ તત્ર મે સંશયો મહાન્ ।
અક્ષરં યત્ત્વયા પ્રોક્તં નિષ્પ્રપઞ્ચ નિરામયમ્ ॥
નિર્દોષં નિર્મલં શુદ્ધં નિરીહં સઙ્ગવર્જિતમ્ ॥ ૫-

સ્વપ્રકાશં ગુણાતીતં જ્ઞાનરૂપં સમં શિવમ્ ।
નિર્વિકારં સદાભાન્તં સદસદ્ભાવતઃ પરમ્ ॥ ૫-

તસ્મિન્નજ્ઞાનસંસર્ગઃ કો વા વક્તુ સમીહિતે ।
કથમજ્ઞાનજો મોહસ્તસ્મિન્ જ્ઞાનાત્મનીશ્વરે ॥ ૫-

સ્વપ્રકાશે યદજ્ઞાનમાવૃત્તિં કુરુતે યદિ ।
તમસાપિ કથં સૂર્યો નાવ્રિયેત્ મનાગપિ ॥ ૫-

કથં વા મોહનાશેઽપિ કૈવલ્યમવશિષ્યતે ।
અસત્ય સત્યવદ્ભાતિ સંશયોઽત્ર મહાન્મમ્ ।
છેત્તુમર્હસિ દેવેશ ! તત્વજ્ઞાનાસિના પ્રભો ! ॥ ૫-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ સુન્દરિ યત્નેન રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ।
તવ સ્નેહવશાદ્વચ્મિ પ્રેમ્ણાહ પ્રાર્થિતસ્ત્વયા ॥ ૫-

ન વાચ્યં યસ્ય કસ્યાપિ માતૃજારસમં રહઃ ।
ગોપયેત્સર્વતો ભદ્રે વિવદેન્ન કથઞ્ચન ॥ ૫-

ન વાદિતર્કવિષયં પરં બ્રહ્મસનાતનમ્ ।
તર્કૈકકર્કશધિયો વાદિનો મૂઢબુદ્ધયઃ ॥ ૫-

સૂર્યસ્યાવરણે શક્તં તિમિરં ન કથઞ્ચન ।
સ્વપ્રકાશે તથાજ્ઞાનં કદાચિત્પ્રભવેન્નહિ ॥ ૫-

ઇતિ પ્રામાણિકૈસ્તર્કૈર્વિરુદ્ધમિવ ભાસતે ।
મોહસૃષ્ટિસમુદ્ભૂતા યે પ્રમાણવિદો જનાઃ ॥ ૫-

કથં તે વેદિતું શક્તાઃ પ્રમાણૈરપિ પણ્ડિતાઃ ।
યથા સ્વપ્નજનો દેવિ ! સ્વપ્નદૃષ્ટારમેકલમ્ ॥ ૫-

ન જાનાતિ તથા દેવિ ! પ્રમાણાન્યપિ કૃત્સ્નશઃ ।
પરે બ્રહ્મણ્યક્ષરેઽસ્મિન્ આજ્ઞાનાવેશમાહિતમ્ ॥ ૫-

તસ્માદ્યુક્તિર્ન કર્ત્તવ્યા શ્રુતિભિર્યા વિરુધ્યતે ।
અનુકૂલા શ્રુતિગિરાં યુક્તિઃ સા વિદુષાં મતા ॥ ૫-

યથા ન સત્યાદનૃતાત્કેવલાદ્ વ્યાવહારિકમ્ ।
તથા સત્યાનૃતાભ્યાં તુ વ્યવહારઃ પ્રવર્ત્તિતઃ ॥ ૫-

અનૃતં તુ તદજ્ઞાનં સત્ય બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
ન તુષાદઙ્કુરોત્પત્તિઃ કેવલાત્તણ્ડુલાદપિ ॥ ૫-

તુષતણ્ડુલયોગેન જાયતેઽઙ્કુરવિસ્તૃતિઃ ।
બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનયોગેન જાયતે વિશ્વસમ્ભવઃ ॥ ૫-

તસ્માન્ન સંશયઃ કાર્યો બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનસમ્ભવે ।
નાપનેયા મતિસ્તર્કૈર્ભાવા યે [ભાવા તચ્ચાપ્યલૌકિકઃ ઇતિ પાઠઃ ।] ચાપ્યલૌકિકાઃ ॥ ૫-

ન તાંસ્તર્કેણ યુઞ્જીતેત્યાહુશ્ચોપનિષદ્ગિરઃ ।
બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનસદ્ભાવો લોકસિદ્ધો ન વિદ્યતે ॥ ૫-

વિદ્યતે વેદસિદ્ધોઽયં તસ્માદ્વેદઃ પ્રમાણકમ્ ।
અલૌકિકં ન સિધ્યેત વિરુદ્ધ યચ્છ્રુતેઃ સહ ॥ ૫-

અપરોક્ષં લૌકિકં ચ પરોક્ષં ચાપ્યલૌકિકમ્ ।
કથં સિધ્યેદપ્રમાણં પરોક્ષં લૌકિકોક્તિભિઃ ॥ ૫-

પ્રમાણરાજો યદ્યાદક્ નિરૂપયતિ કેવલમ્ ।
તત્તાદૃગેવ મન્તવ્યમન્યથા સ બહિર્મુખઃ ॥ ૫-

અલૌકિકં લૌકિકં ચ તસ્યૈતદુભય ગતમ્ ।
સ ચાણ્ડાલમયીં યોનિં પ્રવિશેત્તદ્બહિર્મુખઃ ॥ ૫-

બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાશ્ચૈતે વેદાનુવર્તિનઃ ।
વેદૈસ્ત્યક્તાસ્ત્યજન્તસ્તે યાન્તિ નીચપરમ્પરામ્ ॥ ૫-

પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શબ્દઃ સાદૃશ્યમેવ ચ ।
ચત્વાર્યેતાનિ દેવેશિ ! પ્રમાણાનિ ન સંશયઃ ॥ ૫-

પ્રત્યક્ષં લૌકિકે સિદ્ધં ન ચૈવાલૌકિકે હિ તત્ ।
પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્યેવમનુમીયતે ॥ ૫-

બ્રહ્મ કેનાત્ર સંસાધ્યં સદસત્પરમવ્યયમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણ્યનુમિતિર્ન સિધ્યેત કદાચન ॥ ૫-

સાદૃશાભાવતો લોકે સાદૃશ્યં નાપિ સિધ્યતિ ।
અનાદિઃ શબ્દબ્રહ્માખ્યો બ્રહ્મવક્તીહ યાદૃશમ્ ।
તાદૃશં તદ્વિજીનાયાત્ પાખણ્ડી ચાન્યથા હિ સઃ ॥ ૫-

બ્રહ્માભાસમયા જીવા બ્રહ્મૈવેતિ વિનિશ્ચયઃ ।
અહં મનુષ્ય ઇત્યાદ્યા અહં બુદ્ધિર્હિદેહિનામ્ ॥ ૫-

આત્મત્વેનૈવ ગૃહ્ણાતિ દેહં ચૈનમચેતનમ્ ।
વિપરીતમિદં ભદ્રે સન્દિગ્ધમિદમેવ હિ ॥ ૫-

અલૌકિકં હિ સન્દિગ્ધં વેદેનૈવ નિવર્ત્તતે ।
ન નિશ્ચયં વિના ક્વાપિ મુક્તિર્ભવતિ શાશ્વતી ॥ ૫-

તસ્માદ્વેદાન્તવાક્યૈશ્ચ સહાયૈઃ સર્વતોધિકૈઃ ।
વિચારયેત્ પરં બ્રહ્મ સ્વાત્માનં લભતે હિ સઃ ॥ ૫-

શબ્દાતીતં પરં બ્રહ્મ શબ્દગોચરમિત્યપિ ।
તથાપ્યનાદિશબ્દૈસ્તત્ જ્ઞાયતે નાન્યથા પ્રિયે ॥ ૫-

પ્રમાણરાજો નિગમાદનુભૂતિર્ગરીયસી ।
તથાપ્યનુભવી સાક્ષાત્ શબ્દૈરેવોપદિશ્યતિ ॥ ૫-

ગુરૂક્તં ચાપિ વેદોક્તમેકાર્થં યદિ ભાસતે ।
તદા કૃતાર્થઃ પુરુષો મુક્તો ભવતિ સંશયાત્ ॥ ૫-

નિવૃત્તે સંશયે દેવિ જાતે સ્વાનુભવોદયે ।
બ્રહ્માણ્યજ્ઞાનમિત્યેષઃ સન્દેહો નાશમેષ્યતિ ॥ ૫-

યદિ યુક્ત્યા પ્રમાણૈશ્ચ વિરુદ્ધં શ્રુતિસમ્મતમ્ ।
નાયં વિરુદ્ધો વિદુષાં અનુભૂતિમતામપિ ॥ ૫-

જાગ્રત્યેતત્પ્રતીયેત સ્વપ્ને તત્પ્રાતિભાસિકમ્ ।
સુષુપ્તૌ તન્નિરાસેઽપિ મૂલાજ્ઞાનં હિ તિષ્ઠતિ ॥ ૫-

આભાસસ્તદવચ્છિન્નો જીવત્વેન પ્રતીયતે ।
આભાસો જ્ઞાનરૂપો હિ બહિરન્તઃપ્રકાશકઃ ॥ ૫-

તદજ્ઞાનં તુ દેહાદિરૂપૈઃ પરિણતં પ્રિયે ।
તત્ર વ્યાપ્તશ્ચિદાભાસ એવં સ્યાદ્વ્યાવહારિકમ્ ॥ ૫-

મૂલાજ્ઞાનમિદં દેવિ યદાત્મનિ ચ ધિષ્ઠિતમ્ ।
તન્નિરાસં વિના દેવિ જીવા આભાસરૂપિણઃ ॥ ૫-

ન મુચ્યન્તે કદાચિદ્વા કથંચિદ્વા સુરેશ્વરિ ।
વ્રતોપવાસનિયમૈસ્તપોભિર્વિવિધૈરપિ ॥ ૫-

સ્વાધ્યાયાધ્યયનૈર્દાનૈસ્તીર્થૈર્વા ચાન્યસાધનૈઃ ।
બ્રહ્મચર્યવાનપ્રસ્થસન્નાયાસાચરણૈરપિ ।
અગાધાજ્ઞાનપાથોધૌ દુરન્તે પારવર્જિતે ॥ ૫-

ઉન્મજ્જન્તે નિમજ્જન્તે દેવત્વજડતાદિભિઃ ।
નૈવ પારં ગતાઃ કેચિન્નૈવ યાસ્યન્તિ કેચન ॥ ૫-

અહોઽત્ર પરમાનન્દઃ પુરુષોત્તમ ઈશ્વરઃ ।
યાનીક્ષતેનુગ્રહદૃશા તે યાસ્યન્તિ ગિરીન્દ્રજે ॥ ૫-

અસ્મિન્નજ્ઞાનપથોધૌ વયં બ્રહ્માદયોઽપિ ચ ।
બુદ્બુદાકારતાં પ્રાપ્તાસ્તદિચ્છાવાયુજૃમ્ભિતાઃ ॥ ૫-

વાયૂપશમને દેવિ બુદ્બુદા નીરતાં ગતાઃ ।
તથા યાસ્યતિ બ્રહ્માણ્ડમસ્માભિરવિશેષિતમ્ ॥ ૫-

અપ્રબોધો યથા સ્વપ્ને ચિત્રં સૃજતિ કૌતુકમ્ ।
તથૈવાત્માઽપ્રબોધેન જાતં સર્વં ચરાચરમ્ ॥ ૫-

પ્રબોધાદ્વિલયં યાતિ પરં બ્રહ્માવશિષ્યતે ।
સ્રજિ સર્પલયે યદ્વત્ સ્રગેવ પરિશિષ્યતે ॥ ૫-

અધ્યારોપાપવાદેન પરં બ્રહ્મૈવ શિષ્યતે ।
ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા પ્રિયે ॥ ૫-

સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ? ।
ઇતિ શ્રીનારદપાઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે (જ્ઞાનખણ્ડે) શિવોમાસંવાદે પઞ્ચમં પટલમ્ ॥ ૫-

અથ ષષ્ઠં પટલમ્
શ્રીદેવ્યુવાચ
દેવદેવ કૃપાસિન્ધો દીનબન્ધો જગત્પતે ।
આપીય ભવતઃ સૂક્તિં મહાનન્દઃ પ્રવર્તતે ॥ ૬-

અજ્ઞાનાન્નિખિલં જાતં બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તકમ્ ।
ઇતિ યદ્ભવતા પ્રોક્તં સઙ્ક્ષેપેણ મહેશ્વર ! ॥ ૬-

પ્રપઞ્ચય પુનઃ સર્વં સૃષ્ટિસંહારભેદતઃ ।
શૃણુ પાર્વતિ વક્ષ્યામિ યત્ત્વં પૃચ્છસિ તત્ત્વતઃ ।
તસ્ય શ્રવણમાત્રેણ પરમાત્મા પ્રકાશતે ॥ ૬-

અજ્ઞાનં યન્મયા પ્રોક્તં ન સન્નાસત્તદુચ્યતે ।
સચ્ચેન્મુક્તિસમુચ્છેદોં હ્યસચ્ચેદ્ભાસતે કથમ્ ॥ ૬-

અનિર્વાચ્યમિદં તસ્માત્ ત્રિગુણોત્પાદકં તથા ।
જ્ઞાનનાશ્યં ભાવરૂપં મૂલાજ્ઞાનં વિદુઃ પ્રિયે ॥ ૬-

શશશૃઙ્ગનરશૃઙ્ગવન્ધ્યાપુત્રખપુષ્પવત્ ।
અજ્ઞાનં કથિતં સદ્ભિઃ કથં સદિતિ ચોચ્યતે ॥ ૬-

નાસત્તુ કારણત્વેન હ્યુપયુઞ્જીત કર્હિચિત્ ।
કથં સૃજતિ બ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તકમ્ ॥ ૬-

ન શક્યસ્તદભાવોઽપિ યસ્માત્તત્ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
શ્રુતિપ્રસિદ્ધં વ્યોમાદિરૂપેણ વિતતં ચ યત્ ॥ ૬-

સત્યવદ્ભાસતે વાપિ મૂલાજ્ઞાનં ગિરીન્દ્રજે ।
દીપાર્ચિષેવ તિમિરં જ્ઞાનેન વિનિવર્ત્તતે ॥ ૬-

સ્વસ્વરૂપાવબોધો હિ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે પ્રિયે ।
સ્વસ્વરૂપભ્રમો દેવિ વિકલ્પો ભવસંજ્ઞકઃ ।
ભ્રાન્તાત્મનસ્તુ શયને વિકલ્પો જાયતે મહાન્ ॥ ૬-

પ્રાપ્તાત્મનઃ સમૂલોઽપિ નશ્યતે તદ્વદેવ હિ ।
તદજ્ઞાનં દ્વિધાભૂતં કાર્યકારણભેદતઃ ॥ ૬-

અક્ષરે પરમાનન્દે મૂલં સ્યાત્કારણં પરમ્ ।
કાર્યાત્મકં બુદ્ધિભેદાત્ બુદ્ધિરાભાસદીપિતા ॥ ૬-

સૂતે કાર્યાત્મકં પિણ્ડં બ્રહ્માણ્ડં કારણાત્મકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડયોરૈક્યં પ્રવદન્તિ વિપશ્ચિતઃ ॥ ૬-

સર શરાવયોર્મધ્યે યથાર્કઃ પ્રતિબિમ્બિતઃ ।
અક્ષરઃ સ્વાવભાસેન કાર્યકારણસઙ્ગતઃ ॥ ૬-

યથોપાધિદ્વયાભાવે સૂર્ય એકઃ પ્રતીયતે ।
તથોપાધિદ્વયાભાવે વિશુદ્ધઃ કેવલોઽક્ષરઃ ॥ ૬-

મૂલોપાધિર્વિશુદ્ધશ્ચ સત્વપ્રાધાન્યતઃ પ્રિયે ।
ક્ષુદ્રોપાધિર્હિ મલિનસ્તમઃપ્રાધાન્યતો ભવેત્ ॥ ૬-

ઉત્કૃષ્ટત્વાદ્વિશુદ્ધત્વાત્ સત્વપ્રાધાન્યતસ્તથા ।
નારાયણાદિકાન્ સૂતે સર્વજ્ઞાનોપબૃંહિતાન્ ॥ ૬-

કાર્યોપાધિર્નિકૃષ્ટત્વાદશુદ્ધત્વાચ્ચ તામસઃ ।
જીવસૃષ્ટિં વિતનુતે સર્વેશગુણવર્જિતામ્ ॥ ૬-

નારાયણાદિજીવન્તા સૃષ્ટિર્મોહાવધિસ્થિતા ।
એકમેવાદ્વિતીયં ચ બ્રહ્મેતિ શ્રુતયો જગુઃ ॥ ૬-

બુદ્ધિવૃત્તિસ્ત્રિઘા યદ્વજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિકાઃ ।
આભાસાત્મનિ જીવાખ્યે વર્તન્તે તાઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૬-

તદ્વદ્બ્રહ્મણિ ચાજ્ઞાનં ત્રિધૈવ પરિવર્તતે ।
મૂલાજ્ઞાનં લયસ્થાનં સુષુપ્તિઃ પરિકીર્તિતા ॥ ૬-

નારાયણોપાધિકં યત્સ્વપ્નં તત્પરિચક્ષતે ।
વિષ્ણુપાઘિમયાજ્ઞાનં જાગ્રદિત્યભિધીયતે ॥ ૬-

આદિજીવો મહાજીવો વિષ્ણ્વાખ્યઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
સ એવ સર્વજીવાખ્યઃ [આભાસાત્મનિ પશ્યતિ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] આભાસાત્મા પરસ્ય તુ ॥ ૬-

જાગ્રત્સ્થાનગતાજ્ઞાનં નાનારૂપૈર્વિજૃમ્ભિતમ્ ।
દેવાસુરમનુષ્યાદ્યૈર્ગન્ધર્વોરગકિન્નરૈઃ ॥ ૬-

પશુકીટપતઙ્ગાદ્યૈર્વિચિત્રૈઃ કર્મનિર્મિતૈઃ ।
તાનેતાન્વાસનારૂઢાન્નાનાભેદવ્યવસ્થિતાન્ ॥ ૬-

નારાયણેન રૂપેણ સ્વયં પશ્યતિ ચાક્ષરઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્ને વિલીયેત સ્વપ્નસ્તુ શયનં વ્રજેત્ ।
તત્તુરીયં લયં યાતે સ્મૃતિરત્રાવશિષ્યતે ॥ ૬-

યથા જાગરણે સ્વપ્નઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા ।
તથા વૃત્તમિદં દેવિ યો જાનાતિ સ મુચ્યતે ॥ ૬-

અક્ષરઃ પરમાત્માયં જાગ્રત્સ્વપ્નં પ્રપશ્યતિ ।
જીવો જાગ્રતિ વૈ સ્વપ્ને ચિત્ ક્ષરસ્ય પરાત્મનઃ ।
સ્વપ્ન તજ્જાગરશ્ચાપિ દ્વયમેતદ્ગતાર્થકમ્ ॥ ૬-

સ્થૂલાર્થોપાસત્તિકાલો જાગરઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
સ્થૂલં ત્યક્ત્વા તુ સૂક્ષ્માર્થોપાસત્તિઃ સ્વાપ્નિકી મતા ॥ ૬-

સૂક્ષ્માર્થાનામપ્યભાવોપાસત્તિઃ શયનાત્યિકા ।
શયનં તત્તુ ચાજ્ઞાનં મોહરૂપં વરાનને ॥ ૬-

કારણં તદ્વિજાનીયાત્ મહાકારણનિર્મિતમ્ ।
કાર્યરૂપેણ વિતતં ક્રમાત્સ્થૂલવિભેદતઃ ॥ ૬-

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રચેતસા ।
અજ્ઞાનં પ્રકૃતિર્માયા મોહોવ્યક્તં પ્રધાનકમ્ ।
અદૃષ્ટં ચેતિ બહુધા વાદિનસ્તત્પ્રચક્ષતે ॥ ૬-

એકાર્થમેવ તત્સર્વં ગુણસ્તત્વાવિરોધતઃ ।
નામમાત્રેણ કલહો નાર્થં દૃષ્ટ્વા કદાચન ।
પ્રકૃતિશ્ચાપિ પુરુષો યતસ્તત્સૃષ્ટિસમ્ભવૌ ॥ ૬-

કાર્યકારણયોર્ભેદઃ અભેદાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મૃત્સુવર્ણાદિકાનાં ચ ઘટાદેર્વલયસ્ય ચ ॥ ૬-

ભેદોઽથાભેદ એવ સ્યાત્ તદ્વદેતત્પ્રકીર્ત્યતે ॥ ૬-

તદજ્ઞાનસ્ય શક્તી દ્વે વિક્ષેપાવરણાત્મિકે ।
બ્રહ્માવૃણોતિ સહસા શક્ત્યાવરણસંજ્ઞયા ॥ ૬-

યથાચ્છાદયતિ સ્વલ્પો મેઘો ભાનું સહસ્રગુમ્ ।
તથાચ્છાદયતે મિથ્યા બ્રહ્માનન્તમખણ્ડકમ્ ॥ ૬-

અનાવૃતોઽપિ પૂર્ણાત્મા નિઃસઙ્ગો નિર્વિકલ્પકઃ ।
તદ્વાસનાનુવશગસ્તિભિતાત્મા ચિદક્ષરઃ ॥ ૬-

અથ વિક્ષેપશક્તિઃ સા યથા બહિરિવાન્તરે ।
દર્શયામાસ વિતતં પ્રપઞ્ચં સકુતૂહલમ્ ॥ ૬-

દદર્શાસૌ તદાત્માનં નારાયણમિતિ સ્થિતમ્ ।
વેદાનાં વેદમાર્ગાણાં લોકાનાં ચ પરાયણમ્ ॥ ૬-

નારાયણેન રૂપેણ સ્વયં પશ્યતિ ચાક્ષરઃ ।
સ [સ વેદાત્મા પરો દેવો સ્યામિત્યમન્યત ઇત્યપિ પાઠઃ ।] વેદાત્મોપ દેવોઽપિ બહુ સ્યામિત્યમન્યત ।
અહઙ્કારસ્તતો જાતો વિકુર્વન્સમભૂત્ત્રિધા ॥ ૬-

સાત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચેતિ વૈ ત્રિધા ।
તામસાદપ્યહઙ્કારાજ્જડમાસીન્નભઃ પ્રિયે ॥ ૬-

તસ્ય શબ્દો ગુણશ્ચાસીદેક એવ સુલોચને ।
સત્વાનુવિદ્ધાન્નભસો જાતં શ્રોત્રમથેન્દ્રિયમ્ ।
શબ્દસ્તુ વિષયસ્તસ્ય સાત્વિકી દિક્ ચ દેવતા ॥ ૬-

રજો ગુણપ્રધાનાત્તુ વાગાસીદ્વચનગ્રહા ।
અગ્નિસ્તત્રાભવદ્દેવઃ સાત્વિકઃ સુરવન્દિતે ॥ ૬-

યથાકાશાદભૂદ્વાયુઃ શબ્દસ્પર્શૌ ચ તદ્ગુણૌ ।
સત્ત્વાનુવિદ્ધાત્પવનાત્ ત્વગાસીદિન્દ્રિય પ્રિયે ॥ ૬-

રજોનુવિદ્ધાત્પવનાદાસીત્પાણીન્દ્રિયં પ્રિયે ।
આદાનં તસ્ય વિષયે ઇન્દ્રસ્તસ્યાધિદેવતા ॥ ૬-

અથ વાયોરભૂદગ્નિઃ શબ્દસ્પર્શસ્વરૂપવાન્ ।
તેજસઃ સત્વવિદ્ધાદ્વે ચક્ષૂ રૂપગ્રહં સતિ ॥ ૬-

રજોગુણપ્રધાનાત્તુ પાદેન્દ્રિયમભૂત્પ્રિયે ।
ઉપેન્દ્રઃ સાત્વિકો દેવો ગમનં વિષયો ભવેત્ ॥ ૬-

આપસ્તેજઃસમુદ્ભૂતા રસાધિકગુણાસ્ત્રયઃ ।
સત્ત્વાનુવિદ્ધાત્સલિલાદ્રસનં તદ્રસગ્રહમ્ ॥ ૬-

વરુણઃ સાત્વિકો દેવો બભૂવ સુરવન્દિતે ।
રજઃપ્રધાનાત્સલિલાત્ પાયવાસીચ્ચ વિસર્ગકૃત્ ॥ ૬-

યમોધિદેવતા તત્ર સાત્વિકઃ સમ્બભૂવ હ ।
અદ્ભ્યોઽભવદ્વસુમતી શબ્દાદિગુણપઞ્ચકા ।
પૃથિવ્યાઃ સત્વવિદ્ધાયાઃ ઘ્રાણં ગન્ધગ્રહં શિવે ॥ ૬-

નાસત્યૌ દેવતા તત્ર સાત્વિકી સમ્બભૂવ હા ।
રજોનુવિદ્ધયા ચાસીદિન્દ્રિયં ગુહ્યસંજ્ઞકમ્ ॥ ૬-

આનન્દાનુભવસ્તેન જાયતે સુરવન્દિતે ।
દેવઃ પ્રજાપતિસ્તત્ર સાત્વિકઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૬-

રજઃપ્રધાનભૂતેભ્યો મિલિતેભ્યઃ સુરેશ્વરિ ।
ક્રિયાશક્ત્યાત્મકં પ્રાણપઞ્ચકં જાયતે શિવે ॥ ૬-

સત્વપ્રધાનભૂતેભ્યો મિલિતેભ્યઃ સુરેશ્વરિ ।
જ્ઞાનશક્તિપ્રધાનં તુ હ્યન્તઃકરણમુચ્યતે ॥ ૬-

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તમિત્યન્તરાત્મકમ્ ।
ત્વક્ ચક્ષૂરસનાઘ્રાણં શ્રોત્રં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૬-

વાક્ પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ કર્મેન્દ્રિયણિ ચ ॥ ૬-

દિક્વાતાર્કપ્રચેતોઽશ્વિવહ્નીંદ્રોપેન્દ્રમિત્રકાઃ ।
દશેન્દ્રિયાધિદેવાશ્ચ મયા તે પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૬-

પૃથિવ્યધિપતિર્બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સલિલનાયકઃ ।
તેજસોઽધિપતિઃ શમ્ભુર્વાયોરીશ્વર એવ ચ ॥ ૬-

વ્યોમ્નઃ સદાશિવઃ પ્રોક્ત ઇત્યેતા ભૂતદેવતાઃ ।
દશેન્દ્રિયાણિ બુદ્ધિશ્ચ મનઃપ્રાણાદિપઞ્ચકમ્ ।
એતલ્લિઙ્ગં સમાખ્યાતં જીવોપાધિરિતિ સ્ફુટમ્ ॥ ૬-

વિશેષં તત્ર દેવેશિ ! વર્ણયામિ શૃણુષ્વ તત્ ।
પ્રાણાદિપઞ્ચકં દેવિ ! કર્મેન્દ્રિયસમન્વિતમ્ ॥ ૬-

પ્રાણકોશ ઇતિ ખ્યાતઃ ક્ષુત્પિપાસાદિધર્મવાન્ ।
મનોજ્ઞાનેન્દ્રિયૈર્યુક્તં મનઃકોશ ઉદીરિતઃ ॥ ૬-

બુદ્ધિજ્ઞાનેન્દ્રિયૈર્યુક્તો વિજ્ઞાનાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઇદં કોશત્રયં દેવિ ! વ્યષ્ટ્યા લિઙ્ગમુદાહૃતમ્ ॥ ૬-

તત્રાભાસમયો જીવો યાતિ ચાયાતિ સુન્દરિ ! ।
જડં કોશત્રયં દેવિ ! બ્રહ્માભાસેન ચેષ્ટતે ॥ ૬-

યથાયસ્કાન્તસાન્નિધ્યે યથા લોહં સુરેશ્વરિ ! ।
યજ્જડં તદસદ્દેવિ યત્સત્તત્સદિતિ પ્રિયે ! ॥ ૬-

તસ્માત્તચ્ચેતનં બ્રહ્મ સત્યમિત્યેવ સુન્દરિ ! ।
સમુદાયસ્તુ લિઙ્ગાનાં તત્રાભાસસ્તુ યઃ પ્રિયે ॥ ૬-

હિરણ્યગર્ભં તં પ્રાહુઃ સૂત્રાત્માનં પુનસ્તથા ॥ ૬-

ઇતિ તે કથિતં દેવિ ! યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા શુભે ।
સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૬-

ઇતિ શ્રીનારદપાઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે (જ્ઞાનખણ્ડે) શિવોમાસંવાદે ષષ્ઠં પટલમ્ ॥ ૬-

અથ સપ્તમં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
દેવદેવ ! મહાદેવ ! કરુણાર્ણવ ! શઙ્કર ! ।
શ્રુત્વા ત્વદીયવચનં નાત્મા મે પરિતુષ્યતિ ॥ ૭-

નારાયણાદિરૂપાણિ ત્વયોક્તાનિ ચ શઙ્કર ! ।
તદુદ્ભવે હેતુમાત્રં બ્રહ્માજ્ઞાનં નિરૂપિતમ્ ॥ ૭-

બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનસમ્બન્ધઃ સન્દેહસ્તે નિવારિતઃ ।
કારણ બ્રૂહિ દેવેશ મોહોત્પત્તૌ વિશેષતઃ ॥ ૭-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ દેવિ ! પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં વેદગોપિતમ્ ।
યસ્ય કસ્યાપિ નો વાચ્યં વાચ્યં સર્વસ્વદાયિને ॥ ૭-

તવ સ્નેહવશાદ્દેવિ ! કથયામિ ન ચાન્યથા ।
સચ્ચિદાનન્દકં બ્રહ્મ સદંશેન ક્ષરં જગત્ ॥ ૭-

ચિદ્રૂપં બ્રહ્મ પરમં નિત્યમક્ષરમવ્યયમ્ ।
બાલલીલાવિનોદેન કોટિબ્રહ્માણ્ડસંહતીઃ ॥
સૃજતે સંહરત્યેવ નિર્વિકારં તથાપિ યત્ ॥ ૭-

તસ્માદપ્યક્ષરાદૂર્ધ્વં પરમાનન્દસુન્દરમ્ ।
નિત્યવૃન્દાવનાનન્દિ નાનાક્રીડારસાર્ણવમ્ ॥ ૭-

વિરાજતિ બ્રહ્મપુરે મનોવાગ્વિષયાતિગમ્ ।
અમ્ભોજકર્ણિકાવચ્ચ નિત્યવૃન્દાવનાન્તરે ॥
તત્પત્રવદનેકૈશ્ચિન્મહોદ્યાનૈર્વિરાજિતમ્ ॥ ૭-

નિજં ધામં રસાનન્દં સ્વપ્રકાશં મહોજ્જ્વલમ્ ।
કાલિન્દી યત્ર કોટ્યર્કભાસ્વદ્રત્નતટોન્નતા ॥ ૭-

હંસસારસકારણ્ડનાનાપક્ષિનિનાદિતા ।
ફુલ્લામ્ભોજવનામોદલુબ્ધભ્રમરમણ્ડલા ॥ ૭-

નવરત્નમયીભિસ્તુ સિકતાભિરલંકૃતા ।
મહામણિતટોત્તુઙ્ગકુટ્ટિભૈઃ પરિમણ્ડિતા ॥ ૭-

નાનાદિવ્યલતાકુઞ્જૈરમ્લાનકુસુમોજ્જ્વલૈઃ ।
દિવ્યગન્ધસમાકૃષ્ટભૃઙ્ગઝઙ્કારપેશલૈઃ ॥ ૭-

સપ્તતીર્થૈર્દિવ્યરત્નરાજિરાજિતભૂતલૈઃ ।
ઉપરિસ્થમણિભ્રાજત્કુટ્ટિમૈર્દિવ્યમણ્ડપૈઃ ॥ ૭-

શોભમાનામૃતજલા સ્વર્ણપઙ્કજમાલિની ।
રક્તતુણ્ડપદૈશ્ચિત્રપક્ષૈઃ પક્ષિગણૈઃ શિવે ॥ ૭-

સેવ્યમાના સુખસ્પર્શૈર્વાયુભિશ્ચલપઙ્કજા ।
ક્વચિત્પર્યસ્તમુક્તાલિમહામરકતાવનૌ ।
શુદ્ધતામસહૃદ્યુચ્ચૈર્ભાતિ ભક્ત્યઙ્કુરા ઇવ ॥ ૭-

યત્રોન્નદન્તઃશુકસારસાદ્યાઃ પઠન્તિ દિવ્યાં ગુણચિત્રસત્કથામ્ ।
શાખાસ્થિતાઃ કલ્પમહીરુહાણાં મન્દાનિલાન્દોલિતપલ્લવશ્રિયામ્ ॥ ૭-

ન યત્ર શોકો ન ભયં મૃતિર્વા
કાલો ન યત્ર પ્રભવેદનન્તઃ ।
યદેત્ય શોચન્તિ પુનર્નહીશ્વરાઃ
કુઞ્જેષુ લીલાવપુષોઽમલાશયા ॥ ૭-

પ્રતપ્તજામ્બૂનદસુન્દરત્વિષઃ
કટાક્ષવિક્ષૈપવિલોભિતેશ્વરાઃ ।
ચરન્તિ મૂર્ત્તાં ઇવ વિદ્યુતઃ સ્ફુટા
ઘનેષુ કુઞ્જધ્વનિયોષિતાઙ્ગણાઃ ॥ ૭-

પ્રફુલ્લચામ્પેય વનોલ્લસલ્લતા
શતોપશઙ્કં યયિતા સમીરણઃ ।
તનુષ્વિવાનન્દ પરંપરાં પરાં
તનોતિ તારુણ્યભૃતોન્નતદ્ભ્રુવામ્ ॥ ૭-

સખ્યઃ કુશેશયદૃશો વિલસદ્ વિભૂષાઃ પ્રોત્તુઙ્ગપીનકુચમણ્ડલલમ્બિહારાઃ ।
કાશ્મીરનીરલુલિતામ્બરરશ્મિમાલા
નિર્ભત્સિતોદિતદિવાકરબિમ્બશોભાઃ ॥ ૭-

દિવ્યન્તિ યત્ર સુરસિદ્ધદુરાપલોકાઃ
શ્રુત્યુલ્લસત્કનકકુણ્ડલલોલગલ્લાઃ ॥ ૭-

દ્યુમણિમણિસમુદ્યત્કાન્તિસન્દોહરમ્યાઃ [દ્યુમણિઃ=અમ્બરમણિઃ સૂર્ય ઇત્યર્થઃ દ્યુમણિમણિ=સૂર્યકાન્તમણિઃ ।] વિશદમરકતાનામંશુકિર્મીરિતાશ્ચ ।
પ્રચલદચલશોભૈઃ પદ્મરાગૈઃ સરાગૈઃ
પ્રકટપરમશોભા ભૂમયો યત્ર ભાન્તિ ॥ ૭-

નીલાદ્રિકાન્તિસન્દોહૈરૂર્ધ્વગૈઃ સર્વતઃ પ્લુતૈઃ ।
દૂરાદાભાતિ વસુધા હરિતૃણમયાઙ્કુરા ॥ ૭-

પરાપરવિભાગેન નીલપુષ્પમયૌ ગિરી ।
નાનાશ્ચર્યમયૌ દિવ્યૌ દિવ્યોદ્યાનમનોહરૌ ॥ ૭-

સ્ફુરન્મયૂખમાલાભિઃ પ્રકાશિતદિગન્તરઃ ।
પદ્મરાગાચલઃ શ્રીમાનાસ્તે યત્ર મહાદ્ધિંમાન્ ॥ ૭-

સરાંસિ યત્ર ભૂયાંસિ ચિત્સુધારસવન્તિ ચ ।
વિલસન્તિ મહારત્નશિલાબદ્ધાનિ સર્વતઃ ॥ ૭-

યત્રોદ્યાનલતાકુલ્યા વમન્તિ મધુરાં સુધામ્ ।
યૂથશઃ ખેલમાનાસ્તાઃ પિબન્ત્યાનન્દનિર્ભરાઃ ॥ ૭-

યત્રૈવ કુઞ્જસદનાનિ હસન્મુખાનિ
વ્યાકીર્ણકાઞ્ચનભુગાસનમણ્ડિતાનિ ।
પ્રત્યાહસન્મણિવિજૃમ્ભિતકુટ્ટિમાનિ
કૂજદ્વિહઙ્ગમકુલાનિ શિવાનિ નિત્યમ્ ॥ ૭-

સ્ફૂર્જન્મણિપ્રવિતતિર્વિતનોતિ લક્ષ્મીં
વિસ્ફૂર્જદૂરુશશિકાન્તશિલાતલેષુ ।
કૂલપ્રરૂઢનલિનીદલરશ્મિબિમ્બા
રૂઢેષુ કામપિ નિતાન્ત મુદઃ પ્રણાલી ॥ ૭-

વૈદૂર્યવીરુધ ઇહ પ્રતિભાન્તિ વિષ્વક્
યાસૂલ્લસન્ત્યરુણવિદ્રુમનર્ત્તનાનિ ।
દૂરાદુપેતસિતમૌક્તિકરશ્મિલેશ
શોભાં દધાતિ વિમલાં વિલસન્તમાર્યામ્ ॥ ૭-

યત્રૈવ ચમ્પકવનાનિ જયન્તિ વિષ્વક્
મત્તભ્રમદ્ ભ્રમરદૂરતરોજ્ઝિતાનિ ।
પ્રત્યુન્નદન્તિ વિટપેષ્વનિશં દ્વિજેન્દ્રા
ગીતધ્વનિં સુખસમીરસમુન્નમત્સુ ॥ ૭-

શ્યામોદરદ્યુતિસરોજવનીસ્થિતાભિઃ
કાન્તિચ્છટાભિરભિતોઘૃતદુર્દિનેષુ ।
પ્રોત્ફુલ્લપઙ્કજકદમ્બપરાગપુઞ્જો
વિદ્યુચ્છવિં વહતિ ગન્ધવહઃ પ્રણુન્નઃ ॥ ૭-

ક્રીડાસરઃ સ્ફુટમુદઞ્ચતિ કુઞ્જલીન-
ગુઞ્જદ્દ્વિરેફપટલાકુલપઙ્કજશ્રિઃ ।
વપ્રપ્રરૂઢગુણરૂઢકદમ્બલમ્બદ્
દોલાસહસ્રકમનીયગુણં ગુણોરુ ॥ ૭-

દૂરાદિહાદ્રિતનયે કમલાકરાણા-
મુદ્યત્પરાગપટલૈશ્ચ સમીરવેગાત્ ।
સ્ફારીભવત્સુરભિગન્ધસુધામયામ્ભશ્-
ચેતઃસરો રમયતીત્યનુરાગિભાવમ્ ॥ ૭-

મધ્યોલ્લસદ્વિપુલવિદ્રુમદેહલીક-
વિશ્રાન્તિમણ્ડપસમૃદ્ધસમસ્તભોગમ્ ।
સોપાનવર્ત્મસુ નિવિષ્ટસખીસહસ્ર-
વ્યાહન્યમાનમૃદુમર્દલપૂર્ણકુઞ્જમ્ ॥ ૭-

ઉદ્યન્મયૂખમયશુદ્ધસુધાતિવર્ષૈ-
રત્નેન્દુરુલ્લસતિ નિત્યમનસ્ત ભાવઃ ।
નિત્યાભિરન્વિતતમઃ સ્વકલાભિરન્તઃ
શુદ્ધેતરપ્રથિતપક્ષવિપક્ષધામા ॥ ૭-

યત્રામૃતામ્ભોનિધિમધ્યવિસ્ફુર-
દ્રત્નોલ્લસદ્ દ્વીપનિવેશમદ્ભુતમ્ ।
ચકાસ્તિ તસ્મિન્પરમાદ્ભુતં મહ-
ન્નૈકેન ભાસ્વન્મણિના વિનિર્મિતમ્ ॥ ૭-

નિજાલયં મન્દિરમદ્ભુતાકૃતિં
મહામણિસ્તમ્ભવિરાજમાનમ્ ।
સમોદિતાનેકર્દિવાકરેન્દુરુક્-
પ્રભાવનિર્ભર્ત્સનરત્નમણ્ડિતમ્ ॥ ૭-

નાનાવિધાનન્દવિહારભૂમિકા
દશૈવ યસ્મિન્ પ્રતિભાન્તિ પેશલાઃ ।
વિહારશયયાસનચારુચામરા-
મૃતાનુલેપોત્તમગન્ધસાધના ॥ ૭-

ગવાક્ષમાલાપથચારિભિર્મહા-
ગરુદ્ભવૈર્ધૂમવરૈઃ સુગન્ધિભિઃ ।
ઇતસ્તતઃ કેલિવનાનિલોદ્ધતૈઃ
સુવાસયન્ત્યો વનપુષ્પસમ્પદઃ ॥ ૭-

ક્વચિદ્દિનમણિજ્યોત્સ્નાજાલૈર્મધ્યાહ્નસૂચકમ્ ।
ક્વચિદઞ્જનસઙ્કાશૈર્મણિભિર્દર્શિતક્ષપમ્ ॥ ૭-

ઉદિતાર્કમિવાન્યત્ર પદ્મરાગપ્રભારુણમ્ ।
સન્ધ્યાયમાનમેકત્ર ઇન્દ્રનીલમણિત્વિષા ॥ ૭-

જલજાકૃતિમત્યમ્બ ચતુરસ્રા ચ વેદિકા ।
તસ્યાશ્ચતુર્ષુ કોણેષુ હેમકુંભાઃ સુધાભૃતાઃ ॥ ૭-

રત્નપઙ્કજસંશોભૈર્મુખા યત્ર ચકાસતે ।
મુક્તામયવિતાનાનિ મણિભૂમિપ્રભાઙ્કુરૈઃ ॥ ૭-

નિર્ભિન્નાનીહ લક્ષ્યન્તે નાનાચિત્રાકૃતીનિ ચ ।
કર્ણિકાવન્મહાસૌધં પરિતસ્તસ્ય સુન્દરિ ॥ ૭-

દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ પ્રિયાણાં સોધપઙ્ક્તય ।
પ્રવાલદેહલીકાનિ મણિદ્વારાણિ પાર્વતિ ।
મુક્તાતોરણવન્ત્યુચ્ચૈર્નાનાશ્ચર્યમયાન્યપિ ॥ ૭-

નાનાવર્ણૈર્મહાચિત્રૈશ્ચિત્રિતાનિ સમન્તતઃ ।
ગવાક્ષમાલાવિલસન્મણિદીપોજ્જ્વલાનિ ચ ॥ ૭-

દીર્ઘિકાભિશ્ચ દીર્ઘાભિર્વિકચોત્પલપઙ્ક્તિભિઃ ।
ગાહમાનાભિરનિશ સખીવૃન્દૈર્વિભૂષિતૈઃ ॥ ૭-

ક્વણત્કનકભૂષાઢ્યૈઃ કૌશમ્ભામ્બરશોભિતૈઃ ।
નાનાકેલિરસાસ્વાદવિઘૂર્ણિતવિલોચનૈઃ ॥ ૭-

મહાદ્વારમહં વન્દે ભાસ્વદ્રત્નકપાટકમ્ ।
સન્મુખં દૂરતો યસ્ય વિભાતિ યમુના નદી ॥ ૭-

તત્પ્રાઽઽગણં કુઙ્કુમપઙ્કપિચ્છલં
સમુદ્યદાદિત્યસહસ્રભાસ્વરમ્ ।
મુક્તામયૂખાવલિમિશ્રિતૈર્મહા-
મણિપ્રકાશૈરરુણીકૃતાન્તરમ્ ॥ ૭-

યત્ર કાર્ત્તસ્વરમયી પર્યસ્તમણિમૌક્તિકા ।
પરમાનન્દભવનં વિભાતિ વિવિધાસ્થલી ॥ ૭-

સવ્યાપસવ્યયોર્યસ્ય પુરશ્ચ સુરવન્દિતે ।
કુટ્ટિમાનિ વિચિત્રાણિ ભાન્તિ ભૂયાંસિ યત્ર વૈ ॥ ૭-

યત્ર જામ્બૂનદસ્તમ્ભેષ્વારોપિતમણિવ્રજાઃ ।
પ્રપુષ્ણન્તિ મહીદીપશોભામધૂતવર્ચસઃ ॥ ૭-

તન્મધ્યતો જયતિ કશ્ચિદનર્ધ્યમુક્તા
માણિક્યરાશિરચિતો વિલસત્પતાકઃ ।
વૈદૂર્યવિદ્રુમવિનિર્મિતદેહલીકઃ
શ્રીમણ્ડપઃ કુસુમરાશિભિરુદ્યતશ્રીઃ ॥ ૭-

નૃત્યન્તિ કૂજદલઘુધ્વનિનૂપુરાણાં
કેયૂરચારુવલયાવલિભાસુરાણામ્ ।
યૂથાનિ સસ્મિતમુખદ્યુતિનર્ત્તકીના-
માદર્શિતાભિનયમુચ્ચલકુણ્ડલશ્રીઃ ॥ ૭-

યત્રેન્દ્રનીલમણિનિર્મિતનીલપદ્મે-
ષૂદ્ભ્રાન્તભૃઙ્ગવનિતાપટલીવિભાતિ ।
યત્રોલ્લસત્સ્ફટિકભૂમિતલોપવિષ્ટા-
હંસાવિશેષમભજન્પદચઞ્ચુભાસા ॥ ૭-

આમોદમોદિતદિગન્તરભૃઙ્ગસઙ્ઘ-
કલ્પદ્રુકોમલપરાગસરાગમાર્ગે ।
મન્માનસં ગિરિસુતે સિતસૈન્ધવીયઃ
ખણ્ડો નિમજ્જતુ મહામણિમણ્ડપાન્તઃ ॥ ૭-

યમુનાયાઃ પરે કૂલે નિજં ધામ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ૭-

અપરસ્મિન્ મહેશાનિ ધામ સ્યાદક્ષરસ્ય તુ ॥ ૭-

ધામ્નોભિમુખમીશાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ ।
ચિદાનન્દમયી વાપી મણિમણ્ડપમણ્ડિતા ॥ ૭-

પારિજાતવનં યત્ર પ્રવાલકુસુમોજ્જ્વલમ્ ।
પદ્મરાગમયાકારનાનાવૃક્ષૈર્વિરાજિતમ્ ॥ ૭-

વૈદૂર્યમયવલ્લીનાં પદ્મરાગપલાશકૈઃ ।
મુક્તાસ્તબકયુક્તૈશ્ચ કાઞ્ચનાઙ્કુરસંગતૈઃ ॥ ૭-

યૂથૈર્વિરાજિતં વિષ્વક્ નાનાક્રીડારસાલયમ્ ।
સપાદલક્ષયોજનાનાં સંખ્યાયાં વિમલં સરઃ ॥ ૭-

મણિરત્નશિલાબદ્ધમણિકુટ્ટિમમણ્ડપમ્ ।
પ્રવાલપદ્મરાગાદ્યૈઃ કૢપ્તસોપાનસુન્દરમ્ ॥ ૭-

તત્રસ્થા ભર્ત્તુરુદ્દામ યશો ગાયન્તિ યોષિતઃ ।
કાશ્ચિલ્લમ્બન્તિ દોલાભિર્ગાયન્ત્યો મધુરસ્વરમ્ ॥ ૭-

કાશ્ચિન્મૃદઙ્ગવીણાદ્યૈર્નાંનાક્રીડારસોજ્જ્વલાઃ ।
ખેલન્તિ પરમાનન્દાઃ સખીસખ્યો મુદાન્વિતાઃ ॥ ૭-

મહાપદ્મવનં યત્ર પદ્મરાગમયામ્બુજમ્ ।
વૈદૂર્યદણ્ડપત્રાલિસ્ફુરદ્ વૈડૂર્યપદ્મિની ॥ ૭-

પ્રવાલકેસરોદ્ભાસિદિવ્યગન્ધમનોહરમ્ ।
સૃજદ્વિતાનમાકાશે રજોભિર્વાયુનોદ્ધતૈઃ ॥ ૭-

સંખ્યયા પરિતો દેવિ લક્ષયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
યદ્ગન્ધાનન્દસંસર્ગાત્ બ્રહ્માનન્દપરમ્પરાઃ ॥ ૭-

અપ્રાર્થનીયતમાભાન્તિ કેનચિત્સર્વથા સદા ।
રમતે ભગવાન્ ક્વાપિ સપ્રિયાભિઃ સમન્વિતઃ ॥ ૭-

વસન્તે કુંકુમામ્ભોભિર્જલયન્ત્રૈર્વિનિર્ગતૈઃ ।
વસન્તપુષ્પાભરણૈઃ સ્ફુરન્ મુક્તાવિભૂષણૈઃ ॥ ૭-

પ્રચ્છન્નાભિઃ પ્રકાશાભિઃ ક્રીડાભિરિતરેતરમ્ ।
નાનાપરિમલોદ્ગારૈર્નાનાપક્ષિગણસ્વનૈઃ ॥ ૭-

પિકકોલાહલૈર્દિવ્યૈર્નિત્યાનન્દવિવર્દ્ધનૈઃ ।
સ્ફુરત્તડિતમેઘાલિધ્વનન્નભસિ પ્રાવૃષિ ॥ ૭-

ભૂમિકાસુ સખીવૃન્દૈર્ગાયમાનઃ પ્રમોદતે ।
એવં ક્રમેણ ભગવાન્ ક્રીડતે ઋતુચર્યયા ॥ ૭-

કદાચિન્મણિગેહસ્થકુટ્ટિમે સુમનોહરે ।
ચતુર્દિક્ષુમહારત્નસ્તમ્ભૈઃ ષોડશભિર્યુતૈઃ ॥ ૭-

અન્યોન્યપ્રતિબિમ્બત્વાદન્યોન્યેતરથાગતૈઃ ।
પ્રિયામધ્યગતો ભાતિ તારામધ્યે યથા શશી ॥ ૭-

નાનાનર્મવિનોદૈશ્ચ નાનાક્રીડાકુતૂહલૈઃ ।
રમતે ભગવાન્ યત્ર સ્વય રસમયઃ પુમાન્ ॥ ૭-

અક્ષરઃ પરમાત્મા ચ પુરુષોત્તમસંજ્ઞકઃ ।
ઉભાવપ્યેક એવાર્થો લીલાભેદેન સુન્દરિ ॥ ૭-

અક્ષરે સૃષ્ટિકર્તૃત્વાન્ન શૃઙ્ગારરસોદયઃ ।
અમાયત્વાદ્રસાત્મત્વાન્નાપરઃ સૃષ્ટિકૃત્પ્રિયે ॥ ૭-

દિદૃક્ષા હ્યક્ષરસ્યાસીલ્લીલાયા દર્શને પ્રિયે ।
પૂર્ણપ્રિયાપ્રેમ પશ્યે વિલસત્પુરુષોત્તમે ॥ ૭-

તજ્જ્ઞાત્વા પુરુષઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રિયાસ્વિચ્છાં દધે પ્રિયે ।
પ્રાર્થયામાસુરેતાસ્તં શ્રીસ્વામિન્યા સમન્વિતાઃ ॥ ૭-

સખ્ય ઊચુઃ
ભો ભો સ્વામિન્પરાનન્દ પરાત્પરતર પ્રભો ।
વયં પ્રિયાઃ પ્રિયોઽસિ ત્વં તસ્માન્નઃ પ્રિયમાચર ॥ ૭-

અક્ષરાત્મા તુ ભગવાન્ યા લીલાઃ સૃજતે પ્રભુઃ ।
અસ્માભિર્નાનુભૂતાસ્તાઃ કીદૃશીઃ કિંવિધા ઇતિ ॥ ૭-

તદ્દિદૃક્ષિતચિત્તાનાં કામો નઃ પ્રતિબાધતે ।
કારયાનુભવં તસ્યાઃ કારુણ્યેન કૃપાનિધે ॥ ૭-

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
પ્રિયાઃ શૃણુત મે વાક્યં સાવધાનેન ચેતસા ।
ન યૂયં દર્શને યોગ્યાઃ નિત્યાનન્દપદે સ્થિતાઃ ॥ ૭-

યત્રાનન્દસ્વરૂપસ્ય હાનિર્ભવતિ સર્વથા ।
ત્રિગુણાયાસ્તુ લીલાયા દર્શનેન પ્રિયંવદાઃ ॥ ૭-

માયાવેશાદ્વિચિત્રત્વં ભાવરૂપાત્મનાં ભવેત્ ।
સ્વલીલાસહિતં માં ચ ન દ્રક્ષ્યથ કદાચન ॥ ૭-

દુઃખાનુભવ એવાસ્તિ ન સુખસ્ય કદાચન ।
વિસ્મરિષ્યથ માં તત્ર કિમન્યત્તુ વદામિ ભોઃ ॥ ૭-

ઇત્યુક્તાસ્તાઃ પ્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યૂચુઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
તથાપિ પ્રિય તત્સર્વં નાનુભૂતં કદાચન ॥ ૭-

તસ્માદનુભવારૂઢ યથા ભવતિ તત્કુરુ ।
દુઃખ કામો વિના દુઃખદર્શનં ન નિવર્તતે ॥ ૭-

વિના દુઃખં ન ચ સુખં સ્વરૂપેણ પ્રતીયતે ।
તસ્માત્સાધય નઃ કામં ગુણલીલાનુદર્શને ।
એવમુક્તે પ્રિયાભિસ્તુ તથાસ્ત્વિતિ જગાદ સઃ ॥ ૭-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે સપ્તમં પટલમ્ ॥ ૭-

અથ અષ્ટમં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
ઇચ્છયા સસૃજે નિદ્રા ત્રિગુણા મોહરૂપિણી ।
તથા વિસ્રંસિતજ્ઞાનો મુમોહ જગદીશ્વરઃ ॥ ૮-

મોહરૂપં તદજ્ઞાનં યસ્ય શક્તિદ્વયં પ્રિયે ।
આવરણા પ્રથમા દેવિ વિક્ષેપાત્મા પરા મતા ॥ ૮-

સ્વપ્રકાશં યથા દીપમભ્રપત્રાવૃતિર્યથા ।
નિગુહ્યેતં જિતાનેન નાનાભાવાન્પ્રદર્શયેત્ ॥ ૮-

એવં કૂટસ્થપુરુષમાવૃત્યાવરણાત્મિકા ।
તતો વિક્ષેપરૂપેણ વિશ્વમાત્મન્યદર્શયત્ ॥ ૮-

શક્તિદ્વયસમાપેતમજ્ઞાનમિતિ તદ્વિદુઃ ।
યથા શયાનઃ પુરુષો જાગ્રદ્દૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ ॥ ૮-

તદ્વાસનાવાસિતાયાં બુદ્ધૌ સ્વપ્નં પ્રપશ્યતિ ।
યથા દદર્શવિશ્વાત્મા સ્વપ્નારૂઢં જગત્પ્રિયે ॥ ૮-

યથાશયાનઃ પુરુષઃ સ્વપ્ને રાજા યથા ભવેત્ ।
રાજદેહેન પ્રકૃતીઃ સર્વા એવ નિયચ્છતિ ॥ ૮-

તથા નારાયણં રૂપં ધત્તે દેવશ્ચિદાત્મકઃ ।
તેન રૂપેણ દેવેશિ સ્વપ્નલીલાં પ્રપશ્યતિ ॥ ૮-

સત્વં રજસ્તમ ઇતિ પૃથિવ્યાદીનિ સુન્દરિ ।
તત્ર જાતાનિ દેવેશિ યેભ્યોઽણ્ડમભવત્પ્રિયે ॥ ૮-

તત્ર જાતા ઇમે લોકાઃ સપ્ત ચોર્ધ્વમધસ્તથા ।
સપ્તાર્ણવાઃ સપ્તદ્વીપા જમ્બૂદ્વીપસ્તુ મધ્યગઃ ॥ ૮-

તન્મધ્યે ભારતં વર્ષં માથુરં તત્ર મણ્ડલમ્ ।
તન્મધ્યે ગોકુલં જાતં સ્વાપ્નિકં સુરસુન્દરિ ॥ ૮-

બહિર્વત્ ભાસતે વિશ્વં નિદ્રયાન્તર્ગતં પ્રિયે ।
બ્રહ્મસત્તૈવ તત્સત્તા પૃથક્ સત્તા ન વિદ્યતે ॥ ૮-

ભિત્યન્તર્ગતચિત્રાણિ યથાધિષ્ઠાનતઃ પૃથક્ ।
ન સન્તિ દેવદેવેશિ તદા ત્રાસમયાન્યપિ ॥ ૮-

એવં વિશ્વમયં ચિત્રં આત્મભિત્તિમધિંષ્ઠિતમ્ ।
ન પૃથક્ દેવિ કુત્રાપિ પૃથક્ જાનન્ત્યપણ્ડિતાઃ ॥ ૮-

બ્રહ્મગુહ્યમિદં દેવિ વક્તું જિહ્વા જડાયતે ।
ગાત્રાણિ શિથિલાયન્તે વાણી મે ગદ્ગદાયતે ।
તથાપિ પ્રેમવશગો દિઙ્માત્રં પ્રબ્રવીમિ તે ॥ ૮-

એકદા પુરુષઃ સાક્ષાત્પુરુષોત્તમસંજ્ઞકઃ ।
સખીનાં મણ્ડલગતઃ સ્વામિન્યા શ્લિષ્ટયા પ્રભુઃ ॥ ૮-

રત્નસિંહાસનાસીનઃ પદાક્રાન્તમહીતલઃ ।
પાણિના ભ્રામયન્પદ્મં પદાવષ્ટબ્ધવિગ્રહઃ ॥ ૮-

દિવ્યક્રીડારસાનન્દો દિવ્યભૂષણભૂષિતઃ ।
દિવ્યમાણિક્યમુકુટો દિવ્યકુણ્ડલમણ્ડિતઃ ॥ ૮-

નિશ્ચલાલિકુલાકારકુટિલઃ સ્નિગ્ધકુન્તલઃ ।
શરત્પદ્મલસદ્વક્રો નયનાનન્દવર્ષણઃ ॥ ૮-

દિવ્યહીરાલિદશનઃ પ્રવાલદશનચ્છદઃ ।
અનઙ્ગધનુરાકારકુટિલભ્રૂલતોત્સવઃ ॥ ૮-

સ્મિતમાધુર્યવિજિતમાધુર્યરસસાગરઃ ।
કમ્બુકણ્ઠલસદ્રેખાત્રયશોભામનોહરઃ ॥ ૮-

મુક્તાહારલસદ્વક્ષઃ સ્ફુરમાણમણિપ્રભઃ ।
કાંચીકપાલવિસ્ફૂર્જત્કિંકિણીજાલમણ્ડિતઃ ॥ ૮-

વલયાંગદકેયૂરોર્મિકાવૃન્દવિભૂષિતઃ ।
સુનાસઃ સુન્દરમુખઃ સ્મિતોદારમુખામ્બુજઃ ॥ ૮-

દિવ્યગન્ધાનુલિપ્તાંગો દિવ્યામ્બરવિભૂષિતઃ ।
સુધાસમુદ્રલહરીશીતલાકૃતિસુન્દરઃ ॥ ૮-

ગંભીરાવર્તનાભ્યુદ્યત્તનુરોમલતાંકુરઃ ।
સ્વામિની સંસ્થિતા તસ્ય વામદેશે સહાસના ॥ ૮-

અચઞ્ચલતડિત્કોટિદ્યુતિભૂષણભૂષિતા ।
દિવ્યધાત્રીફલસ્થૂલનાસાનટિતમૌક્તિકા ॥ ૮-

શૃઙ્ગારરસસમ્પૂર્ણનેત્રાન્દોલનવિભ્રમૈઃ ।
વિલુમ્પન્તીવ દેવેશિ ભર્ત્તુશ્ચિત્તગભીરતામ્ ॥ ૮-

મધુરોલ્લાપમાધુર્યવિનિર્ભર્ત્સિતકચ્છપી ।
મન્દર્સ્મિતપ્રભાપૂરમજ્જત્પ્રાણેશમાનસા ॥ ૮-

મુખામોદવિલુબ્ધાલિઝઙ્કારોદ્વિગ્નલોચના ।
ભ્રૂલતાજિતકન્દર્પવરકાર્મુકવિભ્રમા ॥ ૮-

મણિમજીરનિર્હ્રાદવિમોહિતમરાલિકા ।
નખેન્દુરુચિસદોહમજ્જન્નૂપુરમણ્ડલા ॥ ૮-

આનન્દસાગરોદ્વેલવિધૂપમમુખામ્બુજા ।
કુચકુમ્ભલસન્મુક્તાહારભારમનોહરા ॥ ૮-

ગ્રૈવેયાભરણોદ્દીપ્તા ક્રમ્બુકણ્ઠી શુચિસ્મિતા ।
સખ્યઃ પ્રિયાં પુરસ્કૃત્ય પ્રાહુઃ પ્રાણેશ્વરં મુદા ॥ ૮-

સખ્ય ઊચુઃ
પ્રાણનાથ પ્રિયાયાસ્તે મનોરથમહાદ્રુમઃ ।
ફલિતો નૈવ દૃશ્યેત ત્વયિ ભર્ત્તરિ કિં પુનઃ ॥ ૮-

મનોરથવિઘાતેન ધુનોત્યેવ પ્રિયામનઃ ।
બાલલીલાદિદૃક્ષાસ્માન્ બાધતે હૃદયસ્થિતા ॥ ૮-

યથેન્દોશ્ચન્દ્રિકાયાશ્ચ યથા કુસુમગન્ધયોઃ ।
શબ્દાર્થયોર્યથૈવેશ યથા બહ્ન્યર્ચિષોઃ પ્રભો ॥ ૮-

અનાદ્યભેદો દેવેશિ સ્વામિન્યાપિ તથૈવ તે ।
અસ્માકમપિ ભો સ્વામિન્ સ્વામિન્યાપિ તથૈવ સઃ ॥ ૮-

કસ્ય હેતોર્ન કુરુષે તન્મનોરથપૂરણમ્ ।
અવિલમ્બિતમેવૈતત્કુરુષ્વ હૃદયસ્થિતમ્ ॥ ૮-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે અષ્ટમં પટલમ્ ॥ ૮-

અથ નવમં પટલમ્
શ્રી શિવ ઉવાચ
અથ શ્રુત્વા સખીવાક્યં દર્શનાવશ્યકં પ્રિયે ।
તૂષ્ણીં સ્થિતોઽપિ મનસા મેને સર્વં ભવત્વિતિ ॥ ૯-

સ્વામિનીસહિતાઃ સર્વાઃ સખ્યસ્તન્મુખપઙ્કજમ્ ।
વીક્ષ્યમાણા ઇવાતસ્થુઃ પ્રભુશ્ચાપિ તથા સ્થિતઃ ॥ ૯-

વાસનાંશૈર્ગતાઃ સર્વા મથુરામણ્ડલસ્થિતે ।
ગોકુલે ગોપિકા જાતા ગોપગેહેષુ તાઃ પૃથક્ ॥ ૯-

વૃષભાનુગૃહે જાતા રાધિકેતિ ચ વિશ્રુતા ।
સ્વામિનીવાસનાલેશઃ કેનાપ્યંશેન સુન્દરિ ॥ ૯-

તત્સખ્યશ્ચાપિ સઞ્જાતાસ્તાસાં નામાનિ કાનિચિત્ ।
કથયિષ્યામિ દેવેશિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા ॥ ૯-

સુન્દરી સ્વર્ણવર્ણા ચ રમ્યાઙ્ગી સ્વર્ણમાલિનૌ ।
લલિતા ચિત્રવર્ણા ચ વિશાખા વિજયા જયા ॥ ૯-

સુકુણ્ડલા કુણ્ડલિની માલિની સ્વર્ણંમઞ્જરી ।
મઞ્જુઘોષા વિચિત્રા ચ દેવસેના વરૂથિની ॥ ૯-

ગૌરી ચિત્રામ્બરા તન્વી ચન્દ્રલેખા મનોજવા ।
અજિતા જયિની શ્યામા બલાકી વિમલપ્રભા ॥ ૯-

તારા કુરઙ્ગનયના કમલા વનમાલિકા ।
નિત્યા વિલાસિની તામ્રા અનઙ્ગાનઙ્ગમાલિની ॥ ૯-

અનઙ્ગમેખલા માધ્વી મોહિની મદનાવતી ।
પુષ્પાવતી હેમલતા હેમમાલા મનોજવા ॥ ૯-

કર્પૂરગન્ધા કાશ્મીરી પદ્મગન્ધા વિહારિણી ।
હંસિની ચિત્રિણી ચિત્રા સુનન્દા બિન્દુમાલિની ॥ ૯-

મનોજાપાઙ્ગલાલિત્યા વૈતાલી વિમલપ્રભા ।
પદ્મરાગા વિચિત્રાઙ્ગી નિત્યાનન્દા નિરઙ્કુશા ॥ ૯-

ઇત્યેવં કોટિશઃ ખ્યાતાઃ સખ્યઃ કુવલયેક્ષણાઃ ।
ન સંખ્યયા પરિચ્છેદ્યા નિત્યવૃન્દાવનાશ્રયાઃ ॥ ૯-

તાસાં દ્વાદશસાહસ્રી સંખ્યા પ્રોક્તા તથાપિ યા ।
અન્તઃપુરગતાનાં ચ રહોમિલિતચેતસાં ॥ ૯-

જાગ્રત્સ્વપ્નં ગતાઃ સર્વાઃ સ્વાત્માનં દદૃશુસ્તદા ।
નન્દવ્રજમિવોપેતમનુલ્લઙ્ઘિતકેતનાઃ ॥ ૯-

યથા સમીરવેગેન નીયતે પદ્મસૌરભઃ ।
ન પદ્મસ્યાધિકં કિઞ્ચિન્ન્યૂનં વા ભવતિ પ્રિયે ॥ ૯-

તથા મોહેન તા નીતા અપિ સ્વપ્નં પરાત્મનઃ ।
અનુભૂતવન્ત્યસ્તાસ્તત્ર સ્વપ્નમાયામનોરથમ્ ॥ ૯-

પરાત્મા ભગવાંશ્ચાપિ લીલામેતાં દદર્શ સઃ ।
પાર્વત્યુવાચ
નન્દગોપવ્રજં પ્રાપ્તાઃ સખ્યો યા ભવતોદિતાઃ ।
કૂટસ્થલીલાનુભવપ્રકારં વદ શઙ્કર ॥ ૯-

પરાત્મા ભગવાંશ્ચાપિ કથં લીલાં દદર્શ સઃ ।
કીદૃશી સા ભવેલ્લીલા સગુણાનિર્ગુણાપિ વા ॥ ૯-

અનિત્યા વાથ નિત્યા વા યથાર્થં બ્રૂહિ શઙ્કર ।
શિવ ઉવાચ
શૃણુ પાર્વતિ વક્ષ્યામિ તવ પ્રશ્નાન્ સુગોપિતાન્ ॥ ૯-

ન નાસ્તિકેભ્યો ધૂર્તેભ્યો હૈતુકેભ્યઃ સુરેશ્વરિ ।
ન વેદનિન્દકેભ્યશ્ચ નાવિશ્વાસાય કર્હિચિત્ ॥ ૯-

વેદશાસ્ત્રપુરાણાદિશ્રદ્ધાપૂતાન્તરાત્મને ।
અનિન્દકાય શુદ્ધાય સર્વત્ર બ્રહ્મદર્શિને ॥ ૯-

અલોલુપાય શાન્તાય નિર્મલાય મહેશ્વરિ ।
કૃતજ્ઞાય ક્રિયાકાણ્ડાચારસંશુદ્ધચેતસે ॥ ૯-

સ્નાનદાનદયાદાક્ષ્યદમાદ્યમલમૂર્ત્તયે ।
પરીક્ષ્ય શતધા દેવિ દદ્યાન્નાન્યત્ર કર્હિચિત્ ॥ ૯-

સ્નેહાદ્વા ધનલોભાદ્વા અજ્ઞાનાદ્વા ભયાદપિ ।
પ્રકાશયતિ મૂઢાત્મા નારક્યાચન્દ્રતારકમ્ ॥ ૯-

તસ્માત્ત્વયાપિ દેવેશિ ગોપિતવ્યં સુરેશ્વરિ ।
સખીનાં બ્રહ્મલીલાયા દર્શનં તુ યથા ભવેત્ ॥ ૯-

તત્પ્રકારં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા ।
મથુરાધિપતિઃ કંસઃ ઉગ્રસેનસુતઃ ખલઃ ॥ ૯-

શ્રુત્વાત્મમૃત્યું દેવક્યાઃ પુત્રદ્વારેણ દુષ્ટધીઃ ।
ભગિનીં હન્તુમારેભે ખઙ્ગેન તરસા બલી ॥ ૯-

વારિતો વસુદેવેન નીત્યા ચાધ્યાત્મશિક્ષયા ।
ન નિવૃત્તઃ ખલઃ પાપસ્તદીપાયમચિન્તયત્ ॥ ૯-

ન ચાસ્યાસ્તે ભયં વીર પુત્રેભ્યશ્ચેદ્ભયં તવ ।
સમર્પયિષ્યે તાન્પુત્રાન્યાનસૌ પ્રસવિષ્યતિ ॥ ૯-

ન સન્દેહસ્ત્વયા કાર્યો યતઃ સત્યમયઃ પુમાન્ ।
સત્યે નષ્ટે સ્વયં નષ્ટો વિશતેન્ધં મહત્તમઃ ॥ ૯-

ઇત્યુક્તો મોહિતમતિર્મુમોચ ભગિનીં ખલઃ ।
તયા પ્રસૂતઃ સમયે પુત્રઃ પાવકસન્નિભઃ ॥ ૯-

તમાદાય ગતઃ કંસં વસુદેવઃ પ્રસાદયન્ ।
અર્પયામાસ તનયં કંસાયાત્મજમૃત્યવે ॥ ૯-

ઔગ્રસેનિસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ।
પ્રત્યપર્યન્ સુતં પ્રાહ પ્રસન્નોઽહં તવાનઘ ॥ ૯-

ન ચાસ્માન્મે ભયં શૂર તસ્માન્નો હન્મિ તે શિશુમ્ ।
યુવયોરષ્ટમાદ્ગર્ભાન્મૃત્યુર્મે સંશ્રુતઃ પુરઃ ॥ ૯-

વૃથા કિમર્થં તે બાલાન્ હન્મિ લોકવિગર્હિતઃ ।
અષ્ટમસ્તુ યદા પુત્રો ભવિષ્યતિ તવાનઘ ॥ ૯-

તદા માં તૂર્ણમાસાદ્ય નિવેદયતુ વૈ ભવાન્ ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ તે ચિરં યાહિ મા ભયં ધેહિ સર્વથા ॥ ૯-

ઇતિ કંસસમાદિષ્ટો વસુદેવો મહાશય ।
નિવૃત્તઃ સુતમાદાય કંસવાક્યે સસંશય ॥ ૯-

તતો નારદવાક્યેન વિમોહિતમતિઃ ખલઃ ।
અહનત્તં સુતં ભૂયસ્તત્ર ગત્વા રુષાન્વિતઃ ॥ ૯-

જગ્રાહ નિગડે ચોભૌ વસુદેવં ચ દેવકીમ્ ।
યાન્યાન્પુવાન્પ્રસુશ્રુવે મારયામાસ તાન્ ખલઃ ॥ ૯-

દધાર સપ્તમં ગર્ભં શેષસંજ્ઞં સુદુઃસહમ્ ।
આદિષ્ટા દેવદેવેન યોગમાયા મહેશ્વરિ ।
ગર્ભમાકૃષ્ય દેવક્યા રોહિણીં પ્રણિનાય સા ॥ ૯-

સ્વયં પ્રાદૂરભૂત્તસ્મિન્ દેવકીજઠરે પ્રભુઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરશ્ચારુચતુર્ભુજઃ ॥ ૯-

પીતવાસા ઘનશ્યામઃ સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલઃ ।
સ્ફુરન્માણિક્યમુકુટો વલયાઙ્ગદભૂષિતઃ ॥ ૯-

વસુદેવસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોદારલોચનઃ ।
તુષ્ટાવોપનિષદ્વાગ્ભિસ્તતસ્તુષ્ટોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥ ૯-

વિષ્ણુરુવાચ
ત્વયાહં તોષિતઃ પૂર્વં તપસા દુશ્ચરેણ હિ ।
પૃશ્નિગર્ભેતિ વિખ્યાતો નામ્ના પત્રોઽભવં તવ ॥ ૯-

દ્વિતીયે જન્મનિ તથા કશ્યપસ્ત્વં પ્રજાપતિઃ ।
ઉપેન્દ્ર ઇતિ વિખ્યાતિં ગતોઽહં યદુનન્દન ॥ ૯-

વસુદેવ તૃતીયેસ્મિન્ ભવે જાતો ભવદ્ગૃહે ।
મુક્તિદાનાય ભવતે પ્રાદુર્ભૂતોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ॥ ૯-

નય માં ગોકુલં યત્ર યશોદા નન્દગેહિની ।
તત્ર જાતા મહામાયા તાં નયસ્વ સ્વકં ગૃહમ્ ॥ ૯-

તવ માસ્તુ ભય ક્વાપિ કંસાન્મજ્જ્ન્મશઙ્કિતાત્ ।
ઇત્યુક્તા દેવદેવેશો દમ્પત્યોઃ પશ્યતોઃ પુરઃ ॥ ૯-

અક્ષરસ્ય તુ યા ચિત્તવૃત્તિર્લીલાવલોકને ।
તદુપાધિકતત્સત્તારૂપે વ્યૂહત્ત્વમાગતઃ ॥ ૯-

બભૂવ દ્વિભુજઃ સદ્યઃ શિશુભાવં ગતઃ પ્રભુઃ ।
તસ્મિન્નાવિવિશે સાક્ષાદ્રસરૂપી સ્વયં પ્રભુઃ ॥ ૯-

નિનાય ગોકુલે નન્દગેહં નિદ્રાવિમોહિતે ।
આદાય યોગનિદ્રાં તાં વસુદેવો ગૃહં ગતઃ ॥ ૯-

દેવકીપ્રસવં પ્રાતઃ કંસાયાચખ્યુરુત્સુકાઃ ।
ગૃહપાલા ધ્વનિં શ્રુત્વા બાલસ્યેતિ ત્વરાન્વિતાઃ ॥ ૯-

કંસસ્ત્વરિતમાગમ્ય હઠાદાક્ષિપ્ય તાં ખલઃ ।
ભૂપૃષ્ઠે પ્રોથયદ્દેવીં તતઃ સા દિવમુત્પતત્ ॥ ૯-

સા પ્રોવાચ વચઃ ક્રુદ્ધા હરિજાતસ્તવાન્તકૃત્ ।
યો વેદધર્મરક્ષાર્થં પાખણ્ડવિનિવૃત્તયે ॥ ૯-

અસુરાણાં વિનાશાર્થમાવિર્ભવતિ લીલયા ।
યુગાન્તે તમસા ગ્રસ્તાન્ વેદાનુદ્ધર્ત્તુમિચ્છયા ।
મત્સ્યરૂપી સ્વયં જાતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિમાન્ ॥ ૯-

કૂર્મરૂપેણ યઃ પૃષ્ઠે દધાર મન્દરાચલમ્ ।
ઉદ્દિધીર્ષુર્ભુવં મૂઢ યોઽસૃજત્ શૌકરીં તનુમ્ ॥ ૯-

સ્વભક્તદ્રોહિણં હન્તું ત્રાતું ભક્તજનં તુ યઃ ।
નૃસિંહરૂપી યઃ સ્તમ્ભાત્પ્રાદુરાસીત્કૃપાનિધિઃ ॥ ૯-

આત્માનં વામનં કૃત્વા ભક્તકાર્યાર્થમુદ્યતઃ ।
બલિં બધ્વા મઘવતે ત્રિલોકીમદદાત્પ્રભુઃ ॥ ૯-

ક્ષત્રિયાન્ દુર્નયાન્ દૃષ્ટ્વા જમદગ્નિગૃહે તુ યઃ ।
જાતશ્ચકાર પૃથિવીં ક્ષત્રવીજવિવર્જિતામ્ ॥ ૯-

યોઽસૌ દાશરથિર્ભૂત્વા રાવણં લોકરાવણમ્ ।
જઘાન સમરે દુષ્ટં શરણ્યઃ શત્રુસૂદનઃ ॥ ૯-

કલૌ જનિષ્યમાણાનાં અસુરાણાં દુરાત્મનામ્ ।
વેદમાર્ગપ્રવૃત્તાનાં અતદર્હતયા તુ યઃ ॥ ૯-

અરુચ્યુત્પાદનાર્થાય નાનાપાષણ્ડકલ્પનામ્ ।
કૃત્વા વિનાશમેતેષાં કરિષ્યતિ પરઃ પ્રભુઃ ॥ ૯-

સ જાતો યત્ર કુત્રાપિ મૃત્યુસ્તવ વિમૂઢધે ।
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે માયા કંસસ્તુ વિમનાઃ સ્થિતઃ ॥ ૯-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે નવમં પટલમ્ ॥ ૯-

અથ દશમં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
અથ નન્દગૃહે જાતઃ પ્રાતરેવ મહોત્સવઃ ।
નન્દઃ સ્નાતઃ શુચિર્વિપ્રાનાહૂયાગમપારગાન્ ।
દદૌ મહામના ગાવો વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ॥ ૧૦-

ગોપા ગોપ્યો યયુર્હૃષ્ટા નાનાભૂષામ્બરાવૃતાઃ ।
નન્દં વર્ધાપયામાસુરાશીર્ભિઃ સર્વતોમુખમ્ ॥ ૧૦-

યશોદાં ચ મહાભાગાં ગત્વા ગોપ્યોઽતિ હર્ષિતાઃ ।
ઉત્સુકાનિ મનાંસ્યાસાં બભૂવુઃ કૃષ્ણદર્શને [બ્રહ્મસૃષ્ટિભ્યઃ તદાનીં કિશોરસ્વરૂપેણ શ્રીકૃષ્ણો નિજદર્શનં દત્તવાન્ ।] ॥ ૧૦-

શ્રીકૃષ્ણદર્શનાનન્દનિમગ્ના નિજમૂર્ત્તયઃ ।
બભૂવુર્ગોપિકાઃ સર્વાઃ નિજલોકં ગતા ઇવ ॥ ૧૦-

ગૃહે ગૃહે સમભવન્મહોત્સવપરમ્પરાઃ ।
યાચકા વન્દિનઃ સૂતા માગધાઃ સમુપાયયુઃ ॥ ૧૦-

તેભ્યો દદૌ મહાર્હાણિ ભૂષાવાસાંસિ ગોપરાટ્ ।
અથ કંસસમાદિષ્ટા પૂતના બાલઘાતિની ॥ ૧૦-

નિઘ્નન્તી બાલકાન્ જાતાન્ ચચાર પરિતો વ્રજમ્ ।
શિશવસ્તે પરાભૂતાઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૂતનાન્તરમ્ ॥ ૧૦-

નન્દગૃહે પુત્રજનિં શ્રુત્વા તસ્ય જિઘાંસયા ।
કૃત્વા વિમોહનં રૂપં દિવ્યાલઙ્કારચર્ચિતમ્ ॥ ૧૦-

દિવ્યમાલામ્બારધરં દિવ્યગન્ધમનોહરમ્ ।
મનોહરન્તી નન્દસ્ય પ્રવિવેશ શનૈર્ગૃહમ્ ॥ ૧૦-

અથ સા સૂતિકાગારમભ્યેત્ય ક્રૂરનિશ્ચયા ।
મોહયિત્વા વચોભિસ્તાં બહિઃપ્રેમનિરૂપિતૈઃ ॥ ૧૦-

સુપ્તાહિમિવ જગ્રાહ બાલં કમલલોચનમ્ ।
અઙ્કમારોપ્ય બહુધા લાલયન્તી શુચિસ્મિતા ॥ ૧૦-

દદૌ હાલાહલાલિપ્તં સ્તનં તન્મુખપઙ્કજે ।
તદન્તઃસ્થશિશૃન્ પ્રાણાન્ પૂતનાયાઃ પપૌ હરિઃ ॥ ૧૦-

સાર્દ્ધયોજનવિસ્તારો દેહસ્તસ્યા મહીતલે ।
પપાત પાતધ્વનિના કમ્પયન્ વ્રજમણ્ડલમ્ ॥ ૧૦-

સ્તન્યં હાલાહલમયં હરયે પરમાત્મને ।
દત્વાપિ સદ્ગતિં પ્રાપ્તા કિં પુનઃ સાધુકારિણઃ ॥ ૧૦-

પાર્વત્યુવાચ
વ્રજ્રસ્થાઃ શિશવો યે ચ તયા વ્યાપાદિતા ઇતિ ।
પૂતનાયાં સ્થિતાન્ સર્વાન્ તત્પ્રાણૈરપિબદ્ધરિઃ ॥ ૧૦-

ઇતિ યદ્ભવતા પ્રોક્તં કે તેઽત્ર શિશવઃ પ્રભો ।
શિવ ઉવાચ
એકદા બ્રહ્મણઃ સત્રે દેવગન્ધર્વપન્નગાઃ ॥ ૧૦-

સિદ્ધા વિદ્યાધરાઃ સર્વે સમાજગ્મુ મહર્ષયઃ ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતઃ પિતરસ્તથા ॥ ૧૦-

અગ્નયો વાયવશ્ચાન્યે તેષામાસીન્મહાસદઃ ।
જગુર્ગન્ધર્વપતયો નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥ ૧૦-

અપ્સરોદર્શનક્ષુબ્ધસ્મરગ્રસ્તોન્યથા મતિઃ ।
ન શશાક મનો યન્તું યતન્નપિ પિતામહઃ ॥ ૧૦-

ચસ્કન્દ રેતસ્તસ્યાશુ તપો વિદ્યામયં મહત્ ।
અજ્ઞાત્વા તસ્ય સંસ્થાનં કુણ્ડાગ્નાવજુહોત્પ્રભુઃ ॥ ૧૦-

અગ્નિમધ્યાત્સમુદ્ભૂતાઃ કુમારા વહ્નિતેજસઃ ।
બદ્ધાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે પ્રણેમુસ્તે પિતામહમ્ ॥ ૧૦-

બ્રહ્મન્ પિતાસિ નઃ કામં વયં તે તનયાઃ પ્રભો ।
ઉત્પાદિતાશ્ચ ભવતા કિંકુર્મસ્તદુદીર્યતામ્ ॥ ૧૦-

બ્રહ્મોવાચ
અગ્નૌ ક્ષિપ્તં મયા રેતસ્તપોવિદ્યામયં શુભમ્ ।
તત્ર જાતા ભવન્તો હિ તસ્માદગ્નિકુમારકાઃ ॥ ૧૦-

દણ્ડકારણ્યમાસાદ્ય તપશ્ચરત પુત્રકાઃ ।
ઇત્યુક્તા બ્રહ્મણા સર્વે દણ્ડકારણ્યમાશ્રિતાઃ ॥ ૧૦-

તપઃ કુર્વન્તો યત્નેન બ્રહ્મણોદ્દેશયન્ત્રિતાઃ ।
તતઃ કતિપયે કાલે રામો દાશરથિઃ સ્વયમ્ ॥ ૧૦-

રાવણં સમરે હત્વા રાજ્યં કૃત્વા બિભીષણે ।
વિમાનં વરમારૂઢો દણ્ડકારણ્યમાશ્રિતઃ ॥ ૧૦-

તત્રાગસ્ત્યાશ્રમં રામો ગત્વા ચક્રેભિવાદનમ્ ।
મુનિઃ સમ્ભાવયામાસ કન્દૈર્મૂલફલાદિભિઃ ॥ ૧૦-

રામસ્ય દર્શનં ચક્રુર્મુનયોપિ ધૃતવ્રતાઃ ।
ઉવાસ રામઃ કતિચિદ્દિનાનિ મુનિસત્કૃતઃ ॥ ૧૦-

એકદા જનકી દૃષ્ટું મુનીનામાશ્રમાન્ શુભાન્ ।
જગામ મુનિપત્નીનાં સૌહાર્દેનાપિ સુન્દરિ ॥ ૧૦-

ચક્રે રામકથાઃ પુણ્યાઃ રાવણસ્ય વધં પ્રતિ ।
સત્કૃતા મુનિપત્નીભિઃ મુનિભિઃ સાધુભિસ્તથા ॥ ૧૦-

નિવૃત્તા જાનકી તત્ર જગામાગ્નિકુમારકાન્ ।
દ્રષ્ટું તપસ્યતઃ પૂર્ણાન્ મુનિકન્યાસમાવૃતા ॥ ૧૦-

જાનકી તાન્નમસ્કૃત્ય કુમારાનનલપ્રભાન્ ।
નિષસાદ ક્ષણં તત્ર વનશોભાહિતેક્ષણા ॥ ૧૦-

તે વિચિત્રેણ દૈવેન પ્રેર્યમાણાઃ કુમારકાઃ ।
અમર્ષજનનં વાક્યમબ્રુવન્કૃતહેલનાઃ ॥ ૧૦-

અહો સીતે પ્રભુઃ સાક્ષાદીશ્વરો જગતાં પતિઃ ।
વેદરક્ષાવિધાનાર્થમવતીર્ણો મહીતલે ॥ ૧૦-

ન યસ્ય સ્વપરો વાપિ ન દ્વેષ્યઃ પ્રિય એવ ચ ।
સત્યસન્ધઃ ક્ષમી શૂરો રામઃ કમલલોચનઃ ॥ ૧૦-

જટીવલ્કલસંવીતો મોહમગ્નો વને વને ।
ભ્રાન્તશ્ચચાર નિર્વિણ્ણઃ પૃચ્છમાનો વનસ્પતીન્ ॥ ૧૦-

ઇયં કાન્તેતિ વૈ મત્વા મોહવિભ્રંશિતાશયઃ ।
ક્વચિત્પલ્લવિનીં હૃદ્યાં લતામાલિંગ્ય નિર્વૃતઃ ॥ ૧૦-

નિવારિતો લક્ષ્મણેન નેયં કાન્તેતિ જલ્પતા ।
દધારામ્ભોનિધૌ સેતું સખ્યં કૃત્વા ચ વાનરૈઃ ॥ ૧૦-

ત્વન્નિમિત્તમિદં સીતે પ્રભોરપિ વિડમ્બનમ્ ।
તસ્માત્સ્ત્રિયઃ પાપરૂપા દોષૈકનિલયાઃ સદા ॥ ૧૦-

ન ધાર્યા સુખમિચ્છદ્ભિઃ કદાચિત્ ક્વાપિ પણ્ડિતૈઃ ।
ઇત્યેવં વચનં તેષાં શ્રુત્વા દાશરથેઃ પ્રિયા ॥ ૧૦-

ચક્રોધ રક્તનયના શાપં દાતું મનોદધે ।
સીતોવાચ
મન્નિન્દાયાઃ ફલં શીઘ્રમવાપ્સ્યથ કુમારકાઃ ॥ ૧૦-

દ્વિધાવિદીર્ણદેહાશ્ચ યૂયં પણ્ડિતમાનિનઃ ।
પતન્તુ ભૂતલે સર્વે સર્વે સ્વાત્મકૃતં ભુજઃ ॥ ૧૦-

ઇત્યુક્તે સીતયા તૂર્ણં દ્વિધાભૂતકલેવરાઃ ।
શિશવઃ પેતુરુર્વ્યાન્તે મુનિપત્ન્યો વિસિસ્મિરે ॥ ૧૦-

હાહાકારો મહાનાસીન્મુનીનાં તત્ર શૃણ્વતામ્ ।
એવં શપ્ત્વા કુમારાંસ્તાન્ યયૌ સીતાનિકેતનમ્ ॥ ૧૦-

રામઃ શ્રુત્વાથ તાં વાર્ત્તામપ્રિયાં દુર્મના ભૃશમ્ ।
નિનિન્દ સીતાં મનસા કિમેતદ્દુર્વિનીતયા ॥ ૧૦-

અર્વિચારિતમેવેહ કૃતં નષ્ટવિમર્ષયા ।
અહો મૂઢધિયો દુષ્ટાઃ સ્ત્રિયો દારુણચેતસઃ ॥ ૧૦-

શ્રેયસાં પરિપન્થિન્યો માયેયં દૈવનિર્મિતા ।
સસારાન્મુક્તિકામાનાં યાઃ સ્વયં નિગડોપમાઃ ॥ ૧૦-

મહામોહસ્ય મઞ્જૂષા સ્વાર્થાયાનર્થતત્પરાઃ ।
ક્રોધલોભાનૃતધિયો ન વિશ્વસ્તાઃ કદાચન ॥ ૧૦-

ન ચ તા વિશ્વસેત્ક્વાપિ વિશ્વસ્તાન્ ઘ્નન્ત્યસંશયમ્ ।
અલ્પાર્થે બહ્વનર્થેષુ પ્રવર્ત્તન્તે દુરાશયાઃ ॥ ૧૦-

ન વિદ્વાન્ સ્ત્રીવશં ગચ્છેદ્ વશં પ્રાપ્તો વિનશ્યતિ ।
ઇત્યાકલયય હૃદયે જાનકીં પ્રાહ સ પ્રભુઃ ॥ ૧૦-

રામ ઉવાચ
કિમેતત્સાધુચરિતે વિનિન્દિતમચીકરઃ ।
નાસ્માકમુચિતં કર્મ યત્કુમારવિહિંસનમ્ ॥ ૧૦-

તપોવિદ્યાધૃતધિયો વિનયાચારશાલિનઃ ।
ન ચૈતે શાપમર્હન્તિ યદિ ઘ્નન્ત્યપિ સુન્દરિ ॥ ૧૦-

યથાર્થવાદિનાં પુંસાં શ્રુત્વા વાચો યથાર્થકાઃ ।
કુપ્યન્તિ યે મૂઢધિયો ન તેષાં નિષ્કૃતિઃ ક્વચિત્ ॥ ૧૦-

સીતે યથાર્થમુક્ત તૈર્મામુદ્દિશ્ય દયાલુભિઃ ।
તેષ્વમર્ષઃ કથં જાત ઈદૃશોનર્થદર્શનઃ ॥ ૧૦-

યદિ સ્વલ્પોપરાધોઽપિ તસ્મિન્ દણ્ડો મહાન્ ઘૃતઃ ।
ન ચૈતદુચિતં ચણ્ડિ ક્ષત્રિયાણાં દયાવતામ્ ॥ ૧૦-

વનચરાણામસ્માકં મુન્યાશ્રમવાસિનામ્ ।
સાધ્વીત્થમુક્તા રામેણ લજ્જયા નમ્રકન્ધરા ॥ ૧૦-

બદ્ધહસ્તાઞ્જલિઃ પ્રાહ ભર્તૃવાક્યવિબોધિતા ।
સીતોવાચ
અપરાધો મહાન્ દેવ કૃતો મે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૧૦-

અદણ્ડેષ્વપ્યપાપેષુ યન્મયા હ્યુદ્યમઃ [યન્મન્યોરુર્દમઃ કૃતઃ ઇતિ મૂલ પાઠઃ ।] કૃતઃ ।
અપિ મે દુર્નયં દેવ ક્ષમસ્વ ત્વં દયાનિધે ॥ ૧૦-

તેષ્વનુગ્રહમાધસ્ત્વ સાધુષ્વપિ તપસ્વિષુ ।
રામ ઉવાચ
ન કરિષ્યામ્યહં ભદ્રે કુમારાણામનુગ્રહમ્ ॥ ૧૦-

મયા ત્વનુગ્રહીતાનાં મુક્તિઃ સ્યાજ્જલવજ્જલે ।
વેદવેદાન્તસઙ્ગીતઃ પરમાત્મા પરઃ પ્રભુઃ ।
કરોત્વનુગ્રહં તેષામનુભૂતિર્યથા ભવેત્ ॥ ૧૦-

તસ્માદિમે લિઙ્ગદેહમાત્રશેષાઃ સુલોચને ।
મયિ સ્થાસ્યન્તિ સતતં કાલાવિર્ભાવહેતવે ॥ ૧૦-

રામે ચ ભગવત્યેતે વિલીનાસ્તે તતઃ પરમ્ ।
વસુદેવગૃહે સાક્ષાદવતીર્ણે હરૌ સ્વયમ્ ॥ ૧૦-

તેવતીર્ણા વ્રજભુવિ તદ્દેહસ્થાઃ કુમારકાઃ ।
પૂતનાયાં સ્થિતાઃ સર્વે તયા વ્યાપાદિતા ઇતિ ॥ ૧૦-

તત્પ્રાણૈરપિબદ્ બાલાન્ દક્ષિણાંગવ્યવસ્થિતાન્ ।
વામાંગભૂતાઃ સકલાઃ ગૌડદેશેઽભવન્ સ્ત્રિયઃ ॥ ૧૦-

કુમારીરાનયામાસ પરચક્રં જિઘાંસતા ।
નિરુદ્ધા રાજધર્મેણ નન્દસ્તદ્દેશમાગતઃ ॥ ૧૦-

ઇતિ તે કથિતં દેવિ યત્પૃષ્ટોઽહં સુલોચને ।
સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૧૦-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે દશમં પટલમ્ ॥ ૧૦-

અથ એકાદશં પટલમ્
શ્રી શિવ ઉવાચ
હૃત્વાથ પૂતનાપ્રાણાન્ સહબાલાન્ કૃપાનિધિઃ ।
શકટં પાતયામાસ પાદપલ્લવલીલયા ॥ ૧૧-

તૃણાવર્ત્તમથાકાશે હરન્તમહનદ્ધરિઃ ।
સ્તનં પીત્વા યશોદાયૈ જૃમ્ભમાણસ્તુ કેવલમ્ ॥ ૧૧-

મુખે પ્રદર્શયામાસ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
બાલલીલાવિનોદેન મૃદમશ્નન્ કૃપાનિધિઃ ।
અકલ્પયદ્દેહયોગં કુમારાણામલૌકિકમ્ ॥ ૧૧-

નાશ્નાતિ મૃદમાનન્દો દધિદુગ્ધાન્યપિ સ્વયમ્ ।
પુષ્ટ્યર્થં ચ કુમારાણામકરોત્સકલં પ્રભુઃ ॥ ૧૧-

વ્રજસ્થા ગોપિકાઃ સર્વાઃ કૃષ્ણલીલાહૃતાશયાઃ ।
વિલોભયન્ત્યઃ શ્રીંકૃષ્ણં દાસ્યે દુગ્ધં દધીન્યપિ ॥ ૧૧-

મૃદૂનિ નવનીતાનીત્યુક્ત્વા નિન્યુર્ગૃહાન્ સ્વકાન્ ।
તતોપ્યેકાન્ત આહૂય દત્વા દધિમધૂનિ ચ ॥ ૧૧-

કૃષ્ણમાલિઙ્ગયામાસુશ્ચુચુમ્બુર્મુખપઙ્કજમ્ ।
બાલોભૂત્વાપિ લોકસ્ય યશોદાનન્દયોરપિ ॥ ૧૧-

આલિઙ્ગ્યત્યાલિંગ્યમાનઃ પ્રતિચુમ્બતિ ચુમ્બિતઃ ।
ગોપિકાહૃદયાનન્દં વર્ધયન્ રતિચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૧૧-

રતિજ્ઞમિવ તં મત્વા ગોપિકા રતિચેષ્ટયાઃ ।
કુતૂહલનિમગ્નાસ્તા ન વક્તું શેકુરુત્સુકાઃ ॥ ૧૧-

અન્યાપિ ગૃહમાનીય ખાદ્યપાનૈરતોષયત્ ।
ભૂષયિત્વાંજનાકલ્પૈરઙ્ગરાગૈઃ સુગન્ધિભિઃ ॥ ૧૧-

શુભાસને સમારોપ્ય દત્વા તામ્બૂલવીટિકામ્ ।
ઇહૈવ બાલકૈરેતૈઃ પરિક્રીડસ્વ નિર્ભયઃ ॥ ૧૧-

માન્યત્ર ગચ્છ તે માતા જ્ઞાપિતા તાડયિષ્યતિ ।
ઇત્યાહુર્ગોપિકાઃ કાશ્ચિત્પ્રેમબદ્ધા વ્રજાર્ભકે ॥ ૧૧-

વ્રજેશ્વરસુતં નીત્વા ગૃહમૂચુઃ પરાઃ સ્ત્રિયઃ ।
યદિ નૃત્યતિ સત્કૃષ્ણ ભવાન્ દાસ્યે મનોરથમ્ ॥ ૧૧-

ઇત્યુક્તો નૃત્યતિ સ્માસૌ રભસા વૈ મુદાન્વિતઃ ।
હરન્ કટાક્ષમાલાભિર્ભાવપૂર્ણાભિરાવૃતઃ ॥ ૧૧-

વવ્રે નૃત્યવિધાનાર્થં કામં દેહિ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
કસ્તે કામસ્તયોક્તેસૌ વવ્રે કૃષ્ણઃ સ્વવાંછિતમ્ ॥ ૧૧-

ત્વદીયહૃદયે ભાતિ કન્દુકદ્વયમુત્તમમ્ ।
દેહ્યેતદ્રમણાર્થાય મિત્રૈઃ ગોપસુતૈઃ સહ ॥ ૧૧-

જહાસ ગોપીકૃષ્ણસ્ય વાક્યશ્રવણહર્ષિતા ।
વૃષભાનોઃ સુતા દેવિ રાધિકાનામવિશ્રુતા ॥ ૧૧-

સ્વામિની વાસના જાતા શ્રીકૃષ્ણપ્રેમવિહ્વલા ।
દ્વાદશૈવસહસ્રાણિ યાઃ સખ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥ ૧૧-

તદંગભૂતાસ્તાઃસર્વાઃ વસ્તુભેદો ન કિંચન ।
સ્વામિન્યાત્મા ભવેત્કૃષ્ણઃ કૃષ્ણાત્મા સ્વામિની હિ સા ॥ ૧૧-

ન તયોર્વિદ્યતે ભેદશ્ચન્દ્રચન્દ્રિકયોરિવ ।
રસાત્મકં રસભોક્તૃ પરં બ્રહ્મ શ્રુતીરિતમ્ ॥ ૧૧-

રસઃ શૃંગાર એવોક્તો રસશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
સંયોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ શૃંગારો દ્વિવિધો મતઃ ॥ ૧૧-

સંયુક્તયોશ્ચ [દ્ર૦ પૃ૦ ચતુર્વિંશપટલમ્ ૧૧-૧૨ ।] સંયોગો વિપ્રલંભો વિયુક્તયોઃ ।
રસનિત્યતયા જાતો વિયોગસ્તદ્દલાત્મકઃ ॥ ૧૧-

રસસ્વભાવ એવાય યત્સયોગવિયોગવાન્ ।
અન્યથા હ્યક્ષરે કસ્માદ્દિદૃક્ષા જાયતે તથા ॥ ૧૧-

કથં પ્રિયાણાં ચ તથા રસસ્તસ્માદ્ધિ તાદ્દૃશઃ ।
સચ્ચિદાનન્દકં બ્રહ્મ યદુક્ત શ્રુતિમૌલિભિઃ ॥ ૧૧-

ચિદાનન્દૌ તુ કૂટસ્થે પુરુષોત્તમે એવ ચ ।
ઉભાવપિ ભવેદ્બ્રહ્મ બ્રહ્મભેદૈર્વિવર્જિતમ્ ॥ ૧૧-

સજાતીયવિજાતીયસ્વગતૈશ્ચ સુલોચને ।
બ્રહ્મત્વે હ્યક્ષરસ્યાપિ આનન્દો દ્વિદલાત્મકઃ ॥ ૧૧-

સદંશબીજમૂલા ચ પ્રકૃતિર્હ્યક્ષરાત્મગા ।
ન તસ્માદ્રસલીલાયાઃ સ્થિતિઃ કુટસ્થ ઈશ્વરે ।
પ્રકૃતેશ્ચ પરત્વાચ્ચ નિર્ગુણત્ત્વાન્મહેશ્વરિ ॥ ૧૧-

ઉત્તમે પુરુષે પૂર્ણે હ્યાનન્દાત્મનિ કેવલે ।
લીલા રસમયી રમ્યાઃ પ્રતિક્ષણનવા સ્થિતા ॥ ૧૧-

દિદૃક્ષિતાન્તઃકરણવૃત્તિઃ સ્યાદક્ષરસ્ય યા ।
પુરુષોત્તમાવેશતી જાતા નન્દગૃહે તુ સા ॥ ૧૧-

ગુણલીલાદિદૃક્ષાયુક્વાસનાસ્તત્પ્રિયાસુ યાઃ ।
તા એવ વ્રજસુન્દર્યસ્તાભિઃ સંક્રીડતે રસઃ ॥ ૧૧-

સ્વામિનીવાસના રાધા સ્વયં વૃન્દાવનેશ્વરી ।
લવમાત્રકાલાવચ્છિન્નો વિરહોઽભૂદ્રસાત્મકઃ ॥ ૧૧-

નલિનીપત્રસંહત્યાઃ સૂક્ષ્મસૂચ્યાભિવેધને ।
દલે દલે ચ યઃ કાલઃ સ કાલો લવવાચકઃ ॥ ૧૧-

અત્રાપિ સંયોગવિયોગભાવૈઃ ક્રીડતિ વૈ હરિઃ ।
કૃષ્ણો રાધાસ્વરૂપેણ વિરહાક્રાન્તચેતનઃ ॥ ૧૧-

કથં સા સંગતા મે સ્યાદિતિ ચિંતાપરોઽભવત્ ।
તત્સખીકૃતમૈત્રસ્તુ તત્કથાઃ કુરુતેઽનિશમ્ ॥ ૧૧-

નિત્યં સ્વરૂપસ્તવનૈર્ગતિહાસનિરૂપણૈઃ ।
વસ્ત્રમદ્યતનં હૃદ્ય તવ સંખ્યાઃ પરિષ્કૃતમ્ ॥ ૧૧-

ઇત્યાવેદિતહાર્દાસ્તાઃ સખ્યઃ પ્રાહુશ્ચ રાધિકામ્ ।
રાધે નન્દસુતઃ સોઽયં સુન્દરઃ પ્રતિભાતિ મે ॥ ૧૧-

તવ રૂપાનુરૂપોઽયં ચતુરો વ્રજબલ્લભઃ ।
નિત્યં ચ ત્વત્કથાલાપઃ ત્વત્પ્રાણસ્ત્વન્મનાઃ સદા ।
ત્વામેવ ધ્યાયતે ચિત્તે સઙ્ગમસ્તે યથા ભવેત્ ॥ ૧૧-

રાધોવાચ
કુત્ર સઙ્ગતિરેતેન મમ સ્યાત્સખિ ચિન્તય ।
અહમપ્યસ્ય રૂપેણ સૌન્દર્યેણ ગુણેન ચ ।
મોહિતાસ્મિ ક્ષણં નૈનં વિસ્મરામિ કથંચન ॥ ૧૧-

યશોદાનન્દનં કૃષ્ણં સ્વપ્ને પશ્યામિ સન્તતમ્ ।
ક્રીડમાનં મયા સાર્દ્ધં પિબન્તમધરાસવમ્ ॥ ૧૧-

યસ્મિન્ દૃષ્ટે મમાંગેષુ સ્વેદરોમાંચકંચુકમ્ ।
વેપથુઃ સ્વરભઙ્ગો વા જાયતે સામ્પ્રતં સખિ ॥ ૧૧-

યત્સૌન્દર્યરસામ્ભોધૌ નિમગ્નં સખિ મે મનઃ ।
ન નિવૃત્તિમવાપ્નોતિ વિના તદ્દર્શનં ક્વચિત્ ॥ ૧૧-

કૃષ્ણમૂર્તિં પ્રપશ્યામિ ભ્રમાન્નિકટવર્તિનીમ્ ।
ક્ષણાદન્તર્હિતાં દૃષ્ટ્વા મદાત્મા તપ્યતે ભૃશમ્ ॥ ૧૧-

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કસ્યાગ્રે કથયામ્યહમ્ ।
નય માં નન્દતનયં કૃષ્ણં પ્રાણાધિકં મમ ॥ ૧૧-

વિરહાગ્નિમહાજ્વાલાવલીઢા મે વપુર્લતા ।
કૃષ્ણાધરસુધાપૂરપ્લાવિતા શાન્તિમેષ્યતિ ॥ ૧૧-

તસ્ય મે સઙ્ગમોપાયં વિચારય નિજે હૃદિ ।
ગચ્છ કૃષ્ણાગમે યત્નં કુરુ સઙ્કેતસદ્મનિ ॥ ૧૧-

ઇત્યેવં રાધયા પ્રોક્તા સખી પ્રાણપતિં યયૌ ॥ ૧૧-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે એકાદશં પટલમ્ ॥ ૧૧-

અથ દ્વાદશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
કૃષ્ણસ્તામાગતાં દૃષ્ટ્વા હર્ષાકુલિતચેતસામ્ ।
કાર્યસિદ્ધિમિમાં જ્ઞાત્વા હર્ષાંદુલ્લસિતેક્ષણઃ ॥ ૧૨-

પપ્રચ્છ તાં સખીં પ્રેમ્ણા કિમુક્તં રાધયા સખિ ।
તદિદાનીં મમાચક્ષ્વ શ્રુત્વા સન્તોષમાપ્નુયામ્ ॥ ૧૨-

ત્વયિ ગતાયાં યાવન્તઃ કાલસ્યાવયવા યયુઃ ।
તાવન્ત્યેવ યુગાન્યાસન્ વિરહાકુલિતસ્ય મે ॥ ૧૨-

સખ્યુવાચ
ત્વત્સઙ્ગવિરહાત્કૃષ્ણ રાધાપિ ક્લિશ્યતેતરામ્ ।
ન નિવૃત્તિમવાપ્નોતિ વિના તે દર્શનં ક્વચિત્ ॥ ૧૨-

કૃષ્ણ કૃષ્ણેત્યમુ મન્ત્રં વિરહાકુલયા તયા ।
જપ્યતેઽહર્નિશ મન્યમાનયા નિકટે મૃતિમ્ ॥ ૧૨-

વિરહાનલનિર્દગ્ધા શોભતે ન વપુર્લતા ।
હિમક્લિષ્ટેવ હેમન્તે મૃદુલા પદ્મિની યથા ॥ ૧૨-

દિવારાત્રૌ તુ રહસિ કૃત્વા ચિત્રમયીં પ્રભો ।
મૂર્ત્તિં નિધાય હૃદયે શેતે વિરહકર્ષિતા ॥ ૧૨-

શુષ્કૌ બિમ્બાધરૌ તસ્યાસ્તન્દ્રા લોચનયોઃ સ્થિતા ।
અન્યથા ભાષણં વક્ત્રાત્ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥ ૧૨-

નાનુસન્ધાનમાધત્તે મનોવૃત્તિર્મનાગપિ ।
અન્યથાસિદ્ધ એવાસૌ કામસ્તે નન્દનન્દન ॥ ૧૨-

તસ્માત્તન્નિકટં યાહિ સઙ્કેતે કૃતનિશ્ચયઃ ।
ઇતિ સખ્યોદિતં શ્રુત્વા ઉલ્લલાસ હૃદિ પ્રભુઃ ॥ ૧૨-

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
અહં તત્રાગમિષ્યામિ સઙ્કેતે કૃતનિશ્ચયાત્ ।
તત્ર તામાનય ક્ષિપ્રં વેષગુપ્તિં વિધાય ચ ॥ ૧૨-

કસ્યાપિ ન ભયં ભીરુ ત્વયા કર્ત્તવ્યમણ્વપિ ।
વઞ્ચયિષ્યે જનાન્ સર્વાન્ ઇન્દ્રજાલકલાદિભિઃ ॥ ૧૨-

રાધિકાયૈ પ્રણામ મે તત્ર ગત્વા નિવેદય ।
ત્વં મે પ્રિયાસિ નિતરાં પ્રાણાદપ્યધિકા મમ ॥ ૧૨-

નાવયોરન્તરં કિઞ્ચિત્ પ્રાણરૂપાત્મનામપિ ।
ત્વન્નામસ્મરણાચ્ચાહ યથા તુષ્યામિ સુન્દરિ ।
મત્સેવયા મમ ધ્યાનાત્તથા તુષ્ટિર્ન મે ક્વચિત્ ॥ ૧૨-

ઇત્યાદિ મમ વાક્યાનિ રાધિકાયૈ નિવેદય ।
પુનર્યાતા સખી રાધામુવાચ સકલં હિ તત્ ॥ ૧૨-

સુધામાધુર્યધિક્કારક્ષમ કૃષ્ણવચોમૃતમ્ ।
પીત્વોલ્લલાસ હૃદય ગ્રીષ્મતપ્તેવ ભૂર્યથા ॥ ૧૨-

અથ સઙ્કેતસદને શયયા પુષ્પમયોચિતા ।
નાનાગન્ધમહામોદપુષ્પરાજિવિરાજિતે ॥ ૧૨-

નિર્દગ્ધાગરુસદ્ધૂમધૂપિતે ચ સમન્તતઃ ।
પાનયોગ્યરસેર્દિવ્યૈસ્તામ્બૂલૈરઙ્ગલેપનૈઃ ॥ ૧૨-

સત્કૃતે સદને રમ્યે રાધા સખ્યાવૃતા યયૌ ।
તત્રાસનગતા રાધા કાઙ્ક્ષન્તી પ્રિયસઙ્ગમમ્ ॥ ૧૨-

અચઞ્ચલતડિત્કોટિપ્રભાપિઞ્જરિતામ્બરા ।
સમાવૃત્તસુવૃત્તોરુજઘનસ્તનમણ્ડલા ॥ ૧૨-

કટાક્ષસરણીનિર્યદ્રસમોહિતમન્મથા ।
શુકાકારસમાકારનાસાભરણભાસુરા ॥ ૧૨-

દાડિમીબીજસન્દેહકારિદશનહીરકા ।
વીણારવઘૃણાદાયિનિજવાણીગુણોદયા ।
કર્પૂરબીટિકામોદસુગન્ધિતદિગન્તરા ॥ ૧૨-

મણિદર્પણદર્પઘ્નકપોલફલકપ્રભા ।
મણિમઙ્ગલસૂત્રેણ વિલસત્કમ્બુકન્ધરા ॥ ૧૨-

રત્નાઙ્ગુલીયનિવહોલ્લસદઙ્ગુલિપલ્લવા ।
કુચભારલસન્મધ્યત્રિવલીલલિતોદરા ॥ ૧૨-

ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકર્પૂરાદિસુગન્ધિની ।
નિઃશ્વાસહારિકુર્પાસનિબદ્ધસ્તનમણ્ડલા ॥ ૧૨-

કુચોપરિલસન્ મુક્તાહારતારસુશોભિતા ।
ક્વણન્માણિક્યમઞ્જીરપ્રભાભિર્બદ્ધમણ્ડલા ॥ ૧૨-

રેજે રાધાસનગતા કથંચક્રે પ્રિયશ્રયા ।
કથં નાદ્યાવધિ પ્રેયાન્ નાગતઃ સખિ તર્કય ॥ ૧૨-

રુદ્ધઃ કયાચિત્પ્રિયયા કિં વા ત્વં તેન વઞ્ચિતા ।
તદ્વચઃ કિમતથ્યં વા તથ્યં વા જ્ઞાયતે કથમ્ ॥ ૧૨-

નાગમિષ્યતિ ચેત્કાન્તઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામ્યસંશયમ્ ।
વયસ્યામેતદાશ્રાવ્ય કૃત્વા કરતલે મુખમ્ ॥ ૧૨-

વિરહાગ્નિશિખાત્યુષ્ણં નિશશ્વાસ પ્રિયંવદા ।
તામ્બૂલગન્ધપુષ્પાદિરતિસાધનમાહિતમ્ ।
નિનિન્દ મનસા સર્વં વિયોગજ્વરવિપ્લુતા ॥ ૧૨-

તદ્વક્રં હસિતેન્દુમણ્ડલમતિસ્ફારં તદાલોકિતં
સા વાણીજિતકામકાર્મુકરવા સૌન્દર્યમેતસ્ય તત્ ।
ઇત્થં સન્તતમાલિ વલ્લભતમધ્યાનપ્રસક્તાત્મન-
શ્ચેતશ્ચુમ્બિતકાલકૂટમિવ મે કસ્માદિદં મુહ્યતિ ॥ ૧૨-

તદૈવ કૃષ્ણઃ સઙ્કેતં પ્રાપ્તઃ પ્રાણ ઇવ સ્વયમ્ ।
સ્વાસનાત્તુર્ણમુત્તસ્થૌ રાધા કમલલોચના ॥ ૧૨-

સમાનાસનસમાસીનૌ પરસ્પરરતિપ્રિયૌ ।
ભાવપૂરિતદૃક્પ્રાન્તનિક્ષેપાન્યોઽન્યમોહિતૌ ॥ ૧૨-

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
પ્રિયે ત્વદ્વિરહજ્વાલાવલીઢવપુરુષો હિ મે ।
ન શાન્તયે સુધામ્ભોધિકોટિપીયૂષસેચનમ્ ॥ ૧૨-

ત્વદીયવિરહે રાધે પ્રિયમપ્યાસ વિપ્રિયમ્ ।
અમૃતાંશોરપિકરાશ્ચણ્ડાંશોરિવ દારુણાઃ ॥ ૧૨-

ગ્લપયન્તિ વપુર્વલ્લીં વિરહે તવ સુન્દરિ ।
શયયા પીયૂષચિત્તા વહ્ન્યઙ્ગારચિતેવ સા ॥ ૧૨-

મલયાલેપનં દેહે વ્યથતે વિસ્ફુલિઙ્ગવત્ ।
કોટિકલ્પાયતે રાત્રિઃ પુષ્પં સૂચીફલાયતે ।
દાવાગ્નિજ્વાલેવ મરુત્ શીતલો વ્યથયેત્તનુમ્ ॥ ૧૨-

ધ્યાયામિ ત્વાં દિવારાત્રૌ ત્વત્પ્રાણસ્ત્વન્મનાઃ પ્રિયે ।
રાધિકે રાધિકે ચેતિ મહામન્ત્રજપેન ચ ॥ ૧૨-

વિરહાહિવિષં પ્રાણહારિ પ્રશમયામ્યહમ્ ।
અદ્ય લબ્ધાસિ ભો કાન્તે નિધાનમિવ નિર્ધનૈઃ ॥ ૧૨-

વિવેકવિદ્યાવિનયપ્રસાદ-
મહેન્ધને ચાશુવિદીપ્યમાને ।
વિયોગવાતદ્વિગુણીકૃતેન્તઃ
સ્મરાનલે ગોપિ જુહોમિ દેહમ્ ॥ ૧૨-

ઇતઃ ક્ષણં વા ચ તતઃ ક્ષણં વા
ગૃહે ક્ષણં વા શયને ક્ષણં વા ।
બહિસ્તથાન્તઃ ક્ષણમાત્મનસ્વદ્-
ગ્રહગૃહીતસ્ય નિવૃત્તિરસ્તા ॥ ૧૨-

કિયન્ત્ય એવાત્ર ન સન્તિ રાધે
સુલોચના માં તુ ન હર્ષયન્તિ ।
પયોદબિન્દુપ્રતિરુદ્ધબુદ્ધે-
ર્વિહઙ્ગમસ્યેવ જલોપકણ્ઠમ્ ॥ ૧૨-

દિશાં મુખેષુ પ્રમદે ત્વદીયાં
ભ્રમોપનીતામપિ વીક્ષ્ય મૂર્ત્તિમ્ ।
ગતાવધિવ્યાપ્તિમુપૈતિ ચિત્તે
હર્ષસ્ય વૈયર્થ્યમુદીક્ષ્ય શોકમ્ ॥ ૧૨-

સમુદ્રરુદ્રૌ પ્રથિતૌ જગત્યા-
મૌર્બેણ હાલાહલધારણેન ।
અહં તુ કલ્પાન્તહુતાશકલ્પ-
વિયોગદગ્ધોઽપિ ન ચિત્રમેતત્ ॥ ૧૨-

અપિ પ્રિયે ત્વદ્વિરહાનલોત્થ-
જ્વાલાહુતીભૂતશરીરયષ્ટેઃ ।
ત્વમેવ [અત્ર પ્રતિપાદિતાક્ષરાતીતાખ્યસ્ય કૃષ્ણસ્યાનબતારિત્વેઽપિ સ્વપ્રેમમહિમપ્રદર્શનાયૈવેત્થમુક્તં શ્રીરાધિકા પ્રતીતીતિ વિવેકઃ ।] મે જન્મનિ જન્મનિ સ્યાઃ
પ્રિયા સખી ચેતિ વિધિર્વ્યધત્તામ્ ॥ ૧૨-

અપિ પ્રિયે કેતકકુઙ્મલૌઘાઃ
સ્ફુટન્તિ મે હૃદયેન સાકમ્ ।
વિલોચનાભ્યાં તુ સમં પયોદાઃ
કિરન્તિ વારિપ્રકરાનમન્દાન્ ॥ ૧૨-

વિયોગદાવાનલ એષ એવ
ક્ષણાત્ ક્ષિણોત્યેવ તનું મદીયામ્ ।
યદા સુધારસ્મિસહોદરાસ્ય-
મસઙ્કુચધ્યાનપથાદપૈતિ ॥ ૧૨-

ધુન્વન્ પયોદાવલિવિસ્ફુરન્તસ્-
તડિત્પ્રકાશાઃ શિખિનર્ત્તનાનિ ।
સુકેતકામોદમુચશ્ચ વાતાઃ
સહસ્રધા મે હૃદયં દલન્તિ ॥ ૧૨-

સ્મરાશુગીભૂતવિલોચને દ્વે
ભ્રૂભ્યાં ધનુર્ભાવમુપાગતાભ્યામ્ ।
સ્ફુટં વહન્તી જનમોહવિદ્યા
વિદ્યા કિમેષા મમ મોક્ષકર્ત્રીં ॥ ૧૨-

સ્મિતોદયાદર્શિતદન્તપઙ્ક્તિ-
પ્રભાવલીઢાનનપઙ્કજેન ।
પરિસ્ફુરલ્લોચનષટ્પદેન
વિમોહયન્તી હૃદયં મદીયમ્ ॥ ૧૨-

ધ્યેયં મમૈતત્તવપાદપઙ્કજં
ગેયં મમૈતત્તવ રૂપસૌભગમ્ ।
ત્વત્તો ન કિઞ્ચિત્પ્રતિભાતિ તત્ત્વં
ત્વયા વિનાન્ધ્યં જગતો વિભાતિ ॥ ૧૨-

ઇત્યં પ્રિયામનુનયન્ વચોભિઃ પ્રેમગર્ભિતૈઃ ।
રેમે કૃષ્ણઃ કુચતટીપરિરમ્ભાદિભિસ્તથા ॥ ૧૨-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે દ્વાદશં પટલમ્ ॥ ૧૨-

અથ ત્રયોદશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
એકદા તુ કુમાર્યસ્તા વ્રતં ચેરુઃ સમાહિતાઃ ।
કાત્યાયનીમર્ચયન્ત્યઃ કૃષ્ણો ભર્ત્તા ભવેદિતિ ॥ ૧૩-

માસાન્તે ફલદાનાય ગતઃ કૃષ્ણઃ સરિત્તટમ્ ।
તીરસ્થિતાનિ વાસાંસિ હૃત્વા નીપમથારુહત્ ॥ ૧૩-

કુમાર્યઃ કૃષ્ણચરિતં દૃષ્ટ્વા પ્રેમપરિલુપ્તાઃ ।
લજ્જિતસ્મેરવદનાઃ કૃષ્ણમૂચુઃ કદમ્બકમ્ ॥ ૧૩-

કૃષ્ણ વાસાંસિ નો દેહિ ખિન્નાઃ સ્મ સલિલે વયમ્ ।
ત્વં વૃદ્ધસમ્મતો ભૂત્વા નૈતત્કર્ત્તું ત્વમર્હસિ ॥ ૧૩-

યદિ જાનાતિ વૈ કશ્ચિત્તદાયં દુર્નયો મહાન્ ।
જાનિષ્યતિ યદા રાજા કંસઃ ક્રૂરમતિર્મનાક્ ॥ ૧૩-

તદા હ્યનર્થ એવાયમસ્માકં ભવતોઽપિ ચ ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ઇહાગત્ય પ્રતીચ્છધ્વં સ્વં સ્વં વાસઃ સુલોચના ॥ ૧૩-

અન્યથા ન દદામ્યેવ કંસભીત્યા બિભીષિતઃ ।
નિશમ્ય વચનં તસ્ય ગોપ્યો લજ્જાસ્મિતેક્ષણાઃ ।
જલાદુત્તીર્ય વાસાંસિ કૃષ્ણ દેહીતિ ચાબ્રુવન્ ॥ ૧૩-

કૃષ્ણઃ પ્રીતમનાસ્તાભ્યો વાસાંસિ પૃથગાદદૌ ॥ ૧૩-

તત્તદ્ભાગૈશ્ચ [કુમારીભ્યઃ સ્વગતતત્તદંશસ્વરૂપદાનાયૈવ વસ્ત્રહરણલીલાં કૃતવાન્ ભગવાનિતિ જ્ઞેયમ્ ।] તાઃ સર્વાઃ સ્વાન્તઃસ્થૈઃ સન્નિયુજ્ય ચ ।
ચક્રે પૂર્ણતરાઃ કૃષ્ણો રસયોગ્યા રસપ્રિયઃ ॥ ૧૩-

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ કુમારીભ્યો વરં દદૌ ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
રાત્રયો હ્યાધિદૈવિક્યો મયિ તિષ્ઠન્તિ તાઃ પ્રિયાઃ ॥ ૧૩-

પશ્યધ્વં રમયિષ્યામિ તાસુ વઃ પદ્મલોચનાઃ ।
પ્રતિયાત ગૃહં તસ્માત્કામઃ કાલેન સેત્સ્યતિ ॥ ૧૩-

તતો લબ્ધવરાઃ સર્વા ગોપ્યઃ પૂર્ણમનોરથાઃ ।
ગૃહં જગ્મુઃ પ્રગાયન્ત્યઃ કૃષ્ણલીલાં મુદાન્વિતાઃ ॥ ૧૩-

જનયન્ મન્યુમિન્દ્રસ્ય કૃત્વા ગોર્વધનોત્સવમ્ ।
ઇન્દ્રોત્સૃષ્ટજલૈરન્નૈઃ સઙ્કર્ષણમહીશ્વરમ્ ॥ ૧૩-

વર્ષદ્વાદશકં યોઽસૌ ત્યક્તામ્બુફલમૂલકઃ ।
તર્પયામાસ તં કૃષ્ણઃ પુરૂહૂતમદં નુદન્ ॥ ૧૩-

એકદા કૃષ્ણ એવૈકો ગતો વૃન્દાવનં શુભમ્ ।
રમણાય મતિં ચક્રે સખીભિઃ સહ કેવલમ્ ॥ ૧૩-

દૃષ્ટ્વા વૃન્દાવનં રમ્યં નમત્કુસુમપાદપમ્ ।
કૂજત્પક્ષિમરાલાલિપ્રતિધ્વનિમનોહરમ્ ॥ ૧૩-

પ્રફુલ્લમલ્લિકામ્ભોજં મન્દમારુતકમ્પિતમ્ ।
યોગમાયામથો કૃષ્ણઃ કાલમાયાવિનાશિનીમ્ ॥ ૧૩-

જાગ્રદન્તે સુષુપ્ત્યાદૌ સ્ફુરણાયોપલભ્યતે ।
તાદૃશીમકરોદ્ દેવિ લીલાર્થં પુરુષોત્તમઃ ॥ ૧૩-

પ્રકાશા ચાપ્રકાશા ચ દ્વિધા સેયં વ્યવસ્થિતા ।
દર્શનાંશે પ્રકાશા ચ દૃષટ્ટત્વાચ્છાદને તથા ॥ ૧૩-

બહિઃ પ્રકાશં વિચ્છિદ્ય અન્તરાકાશતે યથા ।
યોગમાયેતિ વિખ્યાતા જાગ્રત્સ્વપ્નમાયીશિતુઃ ॥ ૧૩-

કાલમાયા હૃતા તૂર્ણં તયા તચ્ચિત્સ્વરૂપયા ।
તત્કાર્યમાત્રમખિલં લીન સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥ ૧૩-

યોગમાયોદ્ભવં સ્વપ્નમક્ષરઃ સંદદર્શ હ ।
અન્યૂનાધિકમીશાનિ ભૂતેન્દ્રિયગુણાત્મકમ્ ॥ ૧૩-

દિવ્યમાણિક્યમુકુટં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્ ।
દિવ્યમુક્તામણિભ્રાજન્નાનાભૂષણભૂષિતમ્ ॥ ૧૩-

કૃષ્ણરૂપમભૂત્તત્ર યોગમાયોપબૃંહિતમ્ ।
અલૌકિકલતાદિવ્યકુસુમામોદવાયુના ॥ ૧૩-

સેવિતં સર્વતઃ શ્રીમદ્ વૃન્દાવનમહાદ્ભુતમ્ ।
ખગા મૃગા લતા વૃક્ષા વાયવશ્ચન્દ્રતારકાઃ ॥
ઋટુઃ પુષ્પાણિ રાત્રિશ્ચ સર્વમાસીન્નવં પ્રિયે ॥ ૧૩-

પ્રસસારોત્સૃજન્તી સા ગ્રસન્તી વિશ્વમોજસા ।
ઉત્સારયન્તી તિમિરં યથા દીપશિખામ્બરે ॥ ૧૩-

યોગમાયાપ્રપઞ્ચોઽપિ સદેવાસુરમાનવઃ ।
તાસુ સઙ્કલ્પમકરોન્મનસા પુરુષોત્તમઃ ॥ ૧૩-

અબોધયત્પૂર્વકામં કામરૂપતયા હૃદિ ।
યાવદઙ્કુરિતો ભૂયાત્ હૃદિ કામસ્તુ સુભ્રુવામ્ ॥ ૧૩-

તાવત્તદ્વર્ધનાર્થાય વેણુનાદમથાકરોત્ ।
યોગમાયોદ્ભવાકાશે વેણુનાદઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તં નાદમેવ ગોપ્યસ્તાઃ શુશ્રુવુઃ પ્રથમં પ્રિયે ॥ ૧૩-

અધરામૃતસંસિક્તવેણુનાદઃ સહાનિલઃ ।
પ્રવિશ્ય કર્ણરન્ધ્રેણ હૃચ્છયં સમતેજયત્ ॥ ૧૩-

તતસ્તાઃ સહસા હિત્વા શયનાસનભોજનમ્ ।
સાત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ વિશ્રુતાઃ ॥ ૧૩-

શ્રુતિરૂપા કુમાર્યશ્ચ આજગ્મુર્નાદમોહિતાઃ ।
નિષિદ્ધા અપિ યત્નેન બન્ધુવર્ગૈરનેકધા ॥ ૧૩-

ન નિવૃત્તા યથા વેગઃ સરિતામર્ણવં પ્રતિ ॥ ૧૩-

બલાત્ રુદ્ધા અપિ જહુઃ પ્રાણાન્ વિરહકર્ષિતાઃ ।
કાશ્ચિદ્ગોપ્યઃ ક્ષણાદેવ દિવ્યદેહાઃ સમાયયુઃ ॥ ૧૩-

પુરઃ પ્રકાશઃ પશ્ચાત્તુ શૂન્યમાસીત્ વ્રજસ્ત્રિયઃ ।
પ્રવિષ્ટા મણ્ડલં સર્વા યોગમાયિકમુત્તમમ્ ॥ ૧૩-

કુમાર્યો દ્વાદશ પ્રોક્તાઃ સહસ્રાણિ તથા પરાઃ ।
તાવન્ત્યઃ કિલ વિજ્ઞેયાઃ શ્રુત્વા વેણુરવ નિશિ ॥ ૧૩-

ચત્ત્વારિંશત્તુ યૂથાનિ તાસાં પ્રોક્તાનિ યોષિતામ્ ।
તાસાં દ્વાદશસાહસ્રી સંખ્યા સંયોગભાવતઃ ॥ ૧૩-

પ્રિયસઙ્ગાર્હમેતાસાં માયા વેષમરીરચત્ ।
ભૂષામાલામ્બરાણ્યાસન્ લોકસિદ્ધેતરાણિ ચ ॥ ૧૩-

સમાનવેષાભરણાઃ સર્વાઃ સવયસઃ પ્રિયે ।
સમચિત્તાઃ સમરસાઃ કૃષ્ણસ્ય નિકટં યયુઃ ॥ ૧૩-

વેદસ્થિત્યર્થમેવાસૌ ક્રીડન્નપિ સમાહિતઃ ।
મર્યાદામુક્તવાન્ વાચા વાગાસીત્કારણોદયા ॥ ૧૩-

ન નિષિદ્ધાઃ સ્વરૂપેણ સ્વરૂપં વાગગોચરમ્ ।
રસભોક્તૃરસાત્મત્વં વિરુદ્ધેદાન્યથા પ્રિયે ॥ ૧૩-

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
કિમર્થમાગતાઃ સર્વાઃ મિલિતાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
રાત્ર્યામઘટમાનં તુ વનેષ્વાગમનં સ્ત્રિયઃ ॥ ૧૩-

સ્ત્રીધર્મં સહસા હિત્વા ભર્તૃસેવામયં શુભમ્ ।
ઐહિકં પારલૌકિક્યં સ્ત્રિયો નાશયતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૧૩-

યેન સંતુષ્યતે ભર્ત્તા સ ધર્મ ઉચિતઃ સ્ત્રિયઃ ।
તં વિહાય ધ્રુવં નારી પતત્યેવ ન સંશયઃ ॥ ૧૩-

તસ્માદ્વ્રજં સ્ત્રિયો યાત મદુક્ત્યા યન્ત્રિતાશયાઃ ।
ગોપ્યસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય તીક્ષ્ણં હાલાહલોપમમ્ ॥ ૧૩-

કિં વજ્રનિર્ઘાતહતા ઇવ પેતુઃ ક્ષિતેસ્તલે ॥ ૧૩-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે માહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે ગુપ્તસારે શિવોમાસંવાદે ત્રયોદશં પટલમ્ ॥ ૧૩-

અથ ચતુર્દશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
દેવેશ પરમેશાન ધૂર્જટે નીલલોહિત ।
તતઃ કિમભવત્તત્ર તન્મે બ્રૂહિ સદાશિવ ॥ ૧૪-

શિવ ઉવાચ
રૂક્ષં વચનમાશ્રુત્ય સહસા જાતસમ્ભ્રમાઃ ।
ગતપ્રાણા ઇવાસંસ્તાઃ પ્રાણરૂપી પ્રિયોઽભવત્ ॥ ૧૪-

દુઃખાકુલા રુદ્ધવાચો નિરુછ્વાસા વ્રજસ્ત્રિયઃ ।
અશ્રૂણ્યમુઞ્ચન્નેત્રેભ્યસ્તાપેનોષ્ણતરાણિ ચ ॥ ૧૪-

અબ્રુવન્ ધૈર્યમાલામ્બ્ય તામસ્યો વિરહાતુરાઃ ।
કિમેવં ભાષસે કૃષ્ણવિચારરહિતં વચઃ ॥ ૧૪-

અવિચારિતવક્તારો લોકે મૂર્ખા ઇતિ સ્થિતાઃ ।
તસ્માદ્વિચાર્ય વક્તવ્યં સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ સ્વયમ્ ॥ ૧૪-

વયં ગોપ્યો ભવદ્દાસ્યસ્ત્વચ્ચિત્તાસ્ત્વત્પરાયણાઃ ।
ત્વત્પ્રાણાસ્ત્વન્મયાઃ કૃષ્ણ નાન્યત્પશ્યામિ કિઞ્ચન ॥ ૧૪-

નાસ્માકં પતયઃ પુત્રાં ભ્રાતરો ન ચ બાન્ધવાઃ ।
વયં ત્વદેકશરણાઃ ત્વન્ન્યસ્તાત્મકલેવરાઃ ॥ ૧૪-

અહં સ્ત્રી મત્પતિશ્ચાયમિતિ યાસાં મતિઃ સ્થિતા ।
તાસામયં પરો ધર્મો યસ્ત્વયા ચોપદિશ્યતે ॥ ૧૪-

યસ્યાધિકારો યદ્ધર્મે ત્યજેત્ત ન કદાચન ।
નોચેત્સન્ન્યાસિનઃ કુર્યુઃ કથં ન ગૃહિવાદિનામ્ ॥ ૧૪-

દેહાતીતા ગુહાતીતા લોકાતીતા વયં પ્રભો ।
ત્વામેવ શરણં પ્રાપ્તાઃ કથમર્હન્તિ લૌકિકમ્ ॥ ૧૪-

વિકારેઽહમિતિ ભ્રાન્તિઃ પુત્રદારધનાદિષુ ।
તદધ્યાસવશાત્તેષાં દેહધર્માધિકારિતા ॥ ૧૪-

પ્રવૃત્તે હ્યધિકારે તુ ધર્મં લુમ્પતિ યઃ ખલઃ ।
પતત્યેવ ન સન્દેહો યતઃ સ વાસનાન્તરે ॥ ૧૪-

અહ મમાયમિત્યેષઃ પતિપુત્રાદિષુ સ્થિતઃ ।
સમૂલમાગ્રહો નષ્ટઃ કથં તત્ર નિયુઞ્જસિ ॥ ૧૪-

ન પ્રેમ્ણિ બાધકં કિઞ્ચિત્પ્રેમસ્થિતિરલૌકિકી ।
વયં પ્રેમસમાકૃષ્ટા નિશિ પ્રાપ્તા વનાન્તરે ॥ ૧૪-

અવિદ્વાનિવ તદ્વિદ્વાનપિ ત્વં કિં પ્રજલ્પસિ ।
લોકવેદપથાંસ્ત્યક્ત્વા સમૂલાન્વિપિનાન્તરે ॥ ૧૪-

નિશિ સ્ત્રિયો વયં પ્રાપ્તાસ્તા અપિ ત્યજતા ત્વયા ।
વિનાશિતા પ્રેમરીતિઃ કૃતધ્નત્વમુપાર્જિતમ્ ॥ ૧૪-

વયં તુ ન ગમિષ્યામસ્ત્યક્તસર્વપરિગ્રહાઃ ।
વિરહાગ્નૌ તનુર્હુત્ત્વા ત્વામેષ્યામો ન સંશયઃ ॥ ૧૪-

તસ્માદ્ભજસ્વ ગોવિન્દ નોપેક્ષ્યા ગોપિકા વયમ્ ।
ત્યજાગ્રહમિમં કૃષ્ણ પ્રેમરીતિં સમાશ્રય ॥ ૧૪-

ઇત્યાવેદિતમાકર્ણ્ય ગોપિકાનાં યથાર્થતઃ ।
વચઃ પીયૂષધારાભિસ્તાસામાહ્વાદયન્મનઃ ॥ ૧૪-

ઉવાચ વચનં કૃષ્ણો મધુરસ્મિતવીક્ષણઃ ।
ધન્યાતિધન્યા ભો ગોપ્યો યૂયં મત્પ્રાણવલ્લભાઃ ॥ ૧૪-

ન નિવાર્યાઃ કદાચિદ્વા ભવત્પ્રાણમયેન મે ।
નિષેધો વાગ્વિલાસોત્થો મયિ યુઞ્જ્યો ન કર્હિચિત્ ॥ ૧૪-

જાનેઽહં ભવતીઃ પ્રેમબદ્ધા એવ મયિ સ્ફુટમ્ ।
ત્વદ્વચઃ શ્રીતુકામત્વાન્નિષેધોઽયં ન વાસ્તવઃ ॥ ૧૪-

જિજ્ઞાસૂનામસન્દિગ્ધો રૂપિતો ધર્મનિર્ણયઃ ।
પતિસેવાપરં શાસ્ત્રં મામેવ પતિરૂપિણમ્ ॥ ૧૪-

નિરૂપયત્યલબ્ધત્વાદ્ ભાવનામાત્રમન્યતઃ ।
ભવતીનાં પતિસ્તસ્માદહમેવ સનાતનઃ ॥ ૧૪-

ઇત્યુક્ત્ત્વા મધ્યગસ્તાસાં રેમે રામાભિરન્વિતઃ ।
પૃથગાલિંગ્ય તાઃ સર્વા બિમ્બાધરસુધાં પપૌ ॥ ૧૪-

હાસયન્ પ્રહસન્ કૃષ્ણો નાનાક્રીડાકુતૂહલૈઃ ।
નીવીરાકર્ષયન્કાસાં કાસામાસ્યં પિબન્નપિ ॥ ૧૪-

આલિઙ્ગતીર્વિહાયાન્યા અન્યાં આલિઙ્ગયન્નપિ ।
પિબન્નધરપીયૂષં કાસાઞ્ચિદ્દદ્ભિરાદશત્ ॥ ૧૪-

સીત્કૃતાન્યસૃજન્ ગોપ્યઃ અર્દ્ધમીલિતલોચનાઃ ।
એવં રસવશઃ કૃષ્ણો રેમે તન્મણ્ડલે પ્રભુઃ ॥ ૧૪-

અત્યાતુરમિતિ જ્ઞાત્વા કૃષ્ણં સ્વવશમાગતમ્ ।
મેનિરે ગોપિકાઃ સર્વાઃ સ ભાવોઽપિ રાસાત્મકઃ ॥ ૧૪-

રસઃ પરિણતઃ સોઽય માનરૂપેણ નિશ્ચિતમ્ ।
એષા શૃઙ્ગારમર્યયાદા રસશાસ્ત્રનિરૂપિતા ॥ ૧૪-

કારણ શૃણુ તત્રાપિ યન્ન વાચ્યં કથઞ્ચન ।
અક્ષરસ્ય દિદૃક્ષાય યા પૂરણાર્થમપેક્ષિતા ॥ ૧૪-

અન્તર્દ્ધાનં ચ તત્રાપિ માનો હેતુતયોદ્ગતઃ ।
અથ માનવતીર્વીક્ષ્ય તાસામેવ હૃદિ પ્રભુઃ ।
રસરૂપો વિલીનોભૂન્માનમુત્સાદયન્નિવ ॥ ૧૪-

અક્ષરસ્થ મનોવૃત્તિરાવેશરહિતા પુનઃ ।
સ્થાનં પ્રાપ્તા રાસલીલાવાસનાવાસિતા સતી ॥ ૧૪-

તયા વિહિતવિજ્ઞાનો મણ્ડલસ્થમતર્કયત્ ।
એવં દદર્શ ભગવાન્ રાસક્રીડામહોદયમ્ ॥ ૧૪-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે ચતુર્દશં પટલમ્ ॥ ૧૪-

અથ પઞ્ચદશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
અન્તર્ભૂતે પરમાનન્દે દ્વિધા ચ હૃદિ મણ્ડલે ।
અદૃષ્ટ્વા નિજનાથં તમતપ્યન્વિરહાતુરાઃ ॥ ૧૫-

મનસ્યાનન્દસમ્પૂર્ણે લતાવૃક્ષાદિષુ સ્ફુટમ્ ।
ચૈતન્યસ્ફૂર્ત્તિરભવત્તતોઽપૃચ્છંસ્તરૂંલ્લતાઃ ॥ ૧૫-

યો નાદાદુત્તરં તં તં નિનિન્દુર્ધૃતનિશ્ચયાઃ ।
કૃષ્ણાવેશાત્ કૃષ્ણભાવં ગતાઃ કૃષ્ણોઽહમૂચિરે ॥ ૧૫-

એવં નાનાવિધા લીલાઃ કુર્વન્ત્યો વિરહાતુરાઃ ।
તામસીશિક્ષયા સર્વા એકીભૂત્વાથ યૂયશઃ ॥ ૧૫-

વ્રજસ્ય લીલાનુકૃતિં ચક્રુસ્તત્પ્રાપ્તિસાધનમ્ ।
પૂતનાવધમારભ્ય યાવદ્દામ્ના નિબન્ધનમ્ ॥ ૧૫-

વ્રજલીલા [બ્રજલીલાવિભવતશ્ચિત્તગો ઇત્યપિ પાઠઃ ।] વિધેર્ભાવશ્ચિત્તગોભૂત્પરાત્મનઃ [રાસલીલાવસાને જલક્રીડાનન્તરં શ્રીયમુનાતટમણ્ડપસ્થસખીમધ્યગતઃ ભગવાન્ સ્મૃતરાસમધ્યાન્તર્ધાનેન સખીગણેન અન્તર્હિતે ભવતિ મયા સમ્પૂર્ણતયા વ્રજલીલા કૃતેતિ યદા વિજ્ઞાપિતસ્તદૈવ સમ્પૂર્ણવ્રજલીલાં સ્મૃતિપથારૂઢાં કૃતવાનિતિ સમ્પ્રસાદો નવરઙ્ગસ્વામી કિલાજ્ઞાપયતિ ।] ।
નિત્યાખણ્ડા વ્રજસ્યેયં લીલા વેદેનુવર્ણિતાઃ ॥ ૧૫-

પુનરક્ષરચિત્તવૃત્તિરાવિષ્ટાવિબંભૌ તતઃ ।
સખીનાં મણ્ડલાદેવ વિસ્મિતોદારમુખામ્બુજઃ ॥ ૧૫-

તડિત્પ્રકાશવસનસ્તારહારવિરાજિતાઃ ।
સ્ફુરત્કટાક્ષમાલાભિઃ સુધાભિરિવ શીલયન્ ॥ ૧૫-

તં દૃષ્ટ્વા વિરહાક્રાન્તા દુઃખમાત્યન્તિકં ગતાઃ ।
પુનરાનન્દસન્દોહમગ્ના એવ હિ કેવલમ્ ॥ ૧૫-

રુદન્તીનાં મુખાન્યશ્રુપ્રવાહકલુશાન્યપિ ।
સ્વવસ્ત્રાઞ્ચલમાદાય કરેણામૃજદચ્યુતઃ ॥ ૧૫-

આલિઙ્ગનાનિ ચુમ્બાનિ નાનાભાવનિદર્શનમ્ ।
ચકાર ભગવાંસ્તાભી રસલીલામહોદયમ્ ॥ ૧૫-

સખીભિર્વિરહે દુઃખમનુભૂતમભૂચ્ચ યત્ ।
તચ્ચાનન્દસુધામ્ભોધૌ વિલાપિતમભૂદહો ॥ ૧૫-

જલક્રીડાં તતશ્ચક્રે યમુનાયા જલે શુચૌ ।
તીરે સ્થિત્વા પુનર્ગોપ્યો વિવાદાંશ્ચક્રિરે તતઃ ॥ ૧૫-

સમાહિતા ભગવતા પરમાનન્દસમપ્લુતાઃ ।
ઇત્યેષા રાસલીલાયાઃ સ્થિતિઃ પ્રોક્તા તવાનઘે ॥ ૧૫-

શિવ ઉવાચ
અવશિષ્ટસ્ય કામસ્ય સખીનાં પૂરણાય ચ ।
આવિશ્ચકાર કાલમાયાં પુનસ્તાં પુરુષોત્તમઃ ॥ ૧૫-

અપશ્યદક્ષરઃ સ્વપ્નં કાલમાયાવિજૃમ્ભિતમ્ ।
પ્રાતર્નન્દગૃહે સુપ્તઃ પ્રબુદ્ધોઽસ્મીતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧૫-

સખીશ્ચ દદૃશે સર્વા ગોપગેહેભ્ય ઉત્થિતાઃ ।
ન મૂલાવેશતઃ કિઞ્ચિત્ કૂટસ્થસ્યૈવ વાસનાઃ ॥ ૧૫-

ઉજ્જૃમ્ભિતા બહુવિધા તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
કુર્માર્યયઃ શ્રુતયશ્ચાપિ કાલમાયાપ્રપઞ્ચગાઃ ॥ ૧૫-

અત્યુગ્રવિરહાવેશાદુદ્ધવસ્યાપિ શિક્ષયા ।
કૂટસ્થાન્તર્હૃદિ સ્ફૂર્જદ્વ્રજલીલારસોદધૌ ॥ ૧૫-

નિમ્નગા ઇવ તિષ્ઠન્તિ તચ્ચિત્તસ્ય રસસ્પૃશઃ ।
અથ કંસસમદિષ્ટો હ્યક્રૂરો ગોકુલં ગતઃ ॥ ૧૫-

તેન સાકં ગતે કૃષ્ણે ગોપિકા વિરહાતુરાઃ ।
દુઃખેન નિન્યુર્દિવસાન્ તત્કથા [તત્કથેલ્લાપનાદિભિરિત્યપિ પાઠઃ ।] ખ્યાપનાદિભિઃ ॥ ૧૫-

હત્વા કંસં મલ્લયુદ્ધે ચાણૂરં મુષ્ટિકં તથા ।
બદ્ધકચ્છોલ્લસદ્ધૂલિધૂસરશ્ચાસૃગાંકિતઃ ॥ ૧૫-

પશ્યતાં સર્વલોકાનાં પ્રાપ્તઃ કારાગૃહં ગૃહમ્ ।
દેવકી વસુદેવશ્ચ યત્રૈવાસત્રુત્સુકૌ ॥ ૧૫-

વવન્દે ચરણૌ માતુઃ પિતુઃ પ્રણયવિહ્વલઃ ।
બદ્ધાઞ્જલિર્જગાદેદં ક્ષમ્યતામિતિ માં પ્રતિ ॥ ૧૫-

પ્રસાદ્ય પિતરં કૃષ્ણો માતરં ચ વિશેષતઃ ।
યમુનાયાં તતઃ સ્નાત્વા શુચિદિવ્યામ્બરં દધૌ ॥ ૧૫-

જરાસન્ધાદિકાન્ હત્વા સમુદ્વાહ્ય સુલોચનાઃ ।
ષોડશૈવ સહસ્રાણિ શતમષ્ટોત્તરં તથા ॥ ૧૫-

હત્વાસુરભરં પૃથવ્યાઃ યાદવૈરુપબૃંહિતમ્ ।
ભારં જિહીર્ષુર્ભગવાન્ કુલે શાપમપાતયત્ ॥ ૧૫-

શાપદગ્ધધિયઃ સર્વે યાદવાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
વિનેશુર્ભગવાંસ્તત્ર પ્રભાસે રહસિ સ્થિતઃ ॥ ૧૫-

ચતુર્ભુજઃ કઞ્જપલાશલોચનઃ
પીતામ્બરઃ કૌસ્તુભશોભિતાકૃતિઃ ।
સ્વપાઞ્ચજન્યામ્બજચક્રસદ્ગદઃ
પ્રગલ્ભસઙ્ગીતગુણો બભૌ હરિઃ ॥ ૧૫-

વ્યાધેન શરસંસ્પૃષ્ટઃ પાદે મૃગવિશઙ્કિતઃ ।
વૈકુણ્ઠમગમત્સાક્ષદ્ધારિઃ કમલલોચનઃ ॥ ૧૫-

કાલામાયાગૃહીતાઙ્ગા મૂલસખ્યસ્તુયાઃ સ્થિતાઃ ।
તા અપિ સ્વપ્નલીલાયાં વિચિત્રાકૃતયોઽભવન્ ॥ ૧૫-

તદ્વાસનાસ્તાસુ લીના ભવિષ્યન્તિ યદા પ્રિયે ।
બોધમાપ્સ્યતિ કૂટસ્થઃ પ્રલયોઽયં મહાન્ શિવે ॥ ૧૫-

મોહનાશે ભવિષ્યન્તિ સર્વે બ્રહ્મમયા ઇમે ।
ઇત્યેતત્તે સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા શિવે ॥ ૧૫-

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં શાસ્ત્રમિદમુક્ત મયાઽનઘે ।
ગોપિતવ્યં પ્રયત્નેન જનજીજારગર્ભવત્ ॥ ૧૫-

ઇતિ માહેશ્વરતન્ત્રે જ્ઞાનખણ્ડે શિવોમાસંવાદે પઞ્ચદશં પટલમ્ ॥ ૧૫-

અથ ષોડશં પટલમ્
દેવેશ ભગવન્ શમ્ભો યત્ત્વયોક્તમલૌકિકમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા હૃદયં મેદ્ય મજ્જતે વિસ્મયોદધૌ ॥ ૧૬-

તત્રોક્તં યત્ત્વયા દેવ પ્રિયા ભગવતસ્તુ યાઃ ।
કામશેષાનુભૂત્યર્થમિહાસન્નિતિ શઙ્કર ॥ ૧૬-

અવશિષ્ટઃ કથં કામોઽનુભૂતસ્તાભિરીશ્વર ।
કથં વા લક્ષયેયુસ્તા લક્ષણૈરિતિ તદ્વદ ॥ ૧૬-

મર્ત્યલોકં ગતાનાં ચ કૃષ્ણસ્ત્રીણાં મહેશ્વર ।
ગુરુભાવં ગતોઽસિ ત્વં પ્રોક્તવાનસિ યદ્રહઃ ॥ ૧૬-

યોગિનો જ્ઞાનિનો ભક્તાઃ કર્મનિષ્ઠાસ્તપોધનાઃ ।
તેષાં ગુરુસ્ત્વમાદ્યો હિ તત્તત્તત્ત્વોપદેશકઃ ॥ ૧૬-

ત્વામનાદૃત્ય યે પાપાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સ્વકર્મસુ ।
ન તેષાં જાયતે સિદ્ધિઃ કોટિકલ્પશતૈરપિ ॥ ૧૬-

ત્વમેવ સર્વધર્માણાં કર્ત્તા વક્તાભિરક્ષિતા ।
ત્વદ્ભક્ત્યૈવ હિ સંસિદ્ધિર્નૃણાં ભવતિ કર્મજા ॥ ૧૬-

ત્વદુક્ત્યા બોધમાપ્સ્યન્તિ ભૂતલે ભગવત્પ્રિયાઃ ।
મર્ત્ત્યદેહગતાનાં તુ ગુરુભૂતોઽસિ શઙ્કર ॥ ૧૬-

તસ્માદવશ્યમેવૈતદુપદેષ્ટવ્યમીશ્વર ।
મયયપિ કૃપયા નૂનં રહસ્યમિદમદ્ભુતમ્ ॥ ૧૬-

શિવ ઉવાચ
ધન્યાસિ દેવદેવેશિ લલિત તે પરં વચઃ ।
શ્રુત્વા પ્રસન્નહૃદયઃ કથયિષ્યે કથાં શુભામ્ ॥ ૧૬-

અહં લોકગુરુઃ સાક્ષાત્ ધર્મવક્તા જગત્ત્રયે ।
તં માં નિન્દન્તિ યે મૂઢાસ્તેષાં સિદ્ધિઃ કથં ભવેત્ ॥ ૧૬-

નાનાદૈવતસદ્ભક્ત્યા નાનાધર્મૈર્વ્યવસ્થિતાઃ ।
તત્ર તત્રોપદેષ્ટાઽહં તં માં નિન્દન્તિ પામરાઃ ॥ ૧૬-

કિં ન કુર્વન્તિ તે મૂઢાઃ યતો માયા મહેશિતુઃ ।
બલીયસી વિમોહાર્હાન્ વિમોહયતિ નાપરાન્ ॥ ૧૬-

ભવિતા ફલરૂપશ્ચ યેષાં ધર્મઃ સનાતનઃ ।
તે [બહુધાધુનિકા મૂઢધિયઃ સુખમિતિ સ્વર્ગઃ દુઃખમિતિ નરક ઇતિ અભિધાયાન્યત્ર સ્વર્ગનરકસ્થાનં પૃથક્ ન મન્યન્તે તદસત્ ચતુર્દશલોકાનાં મધ્યે ઇત ઊર્ધ્વં તૃતીયં સ્વઃ અધઃ સપ્તમઃ પાતાલાખ્યો લોકસ્તત્રૈવ દક્ષિણાશાયાં નિરયાણાઃ મનકેષાં સ્થિતિરિતિ સત્યમ્ ।] ન નિન્દન્તિ દેવાંશ્ચ ધર્માન્વેદાન્મતાનિ ચ ॥ ૧૬-

પાખણ્ડવાદનિરતા વેદધર્મવિનિન્દકાઃ ।
નરકં પ્રતિપદ્યન્તે ન નિવર્ત્તન્તિ કર્હિચિત્ ॥ ૧૬-

ઇદમેવ લક્ષણં દેવિ મર્ત્યલોકગતાસુ તત્ ।
અક્ષરઃ પરમાત્મા ચ સ્વભિન્નૌ પુરુષાવુભૌ ॥ ૧૬-

શબ્દબ્રહ્મ પરબ્રહ્મ હ્યેતદપ્યદ્વયં પ્રિયે ।
શબ્દબ્રહ્મોદિતા ધર્માઃ કર્મજ્ઞાનાદયઃ પ્રિયે ॥ ૧૬-

તે સર્વે સ્વાત્મબોધાય યદિ કામવિવર્જિતાઃ ।
ધર્માઽનુષ્ઠાતૃનિન્દાભિર્ધર્મા એવ વિનિન્દિતાઃ ॥ ૧૬-

તત્ર ધર્મસ્ય નિન્દાભિઃ શબ્દબ્રહ્મૈવ નિન્દિતમ્ ।
તન્નિન્દયા પરબ્રહ્મ અક્ષરઃ સ્યાદ્વિગર્હિતમ્ ॥ ૧૬-

ગર્હિતે હ્યક્ષરે દેવિ ગર્હિતઃ પુરુષોત્તમઃ ।
સ્વભર્ત્તુર્નિન્દયા દેવિ તત્પ્રિયાણાં કુતો ગતિઃ ॥ ૧૬-

ન નિન્દેન્મનસા વાચા ધર્માન્વેદપથાંન્ શિવાન્ ।
બ્રાહ્મણાન્કર્મનિષ્ઠાંશ્ચ હવિઃ કામદુઘાશ્ચ ગાઃ ॥ ૧૬-

તસ્માદિત્યાદિકં સર્વં મનસા વેદ્ય તત્વતઃ ।
નિન્દાદ્વેષાદિરહિતો ભજતે પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૧૬-

પ્રતિવિંદ્યાદ્ દેવદેવેશિ કૃષ્ણસ્યૈવ પ્રિયેતિ તામ્ ।
સર્વમક્ષરસમ્ભૂતં વિદિત્વાનન્યભાવતઃ ॥ ૧૬-

પ્રણમેન્મનસા વાચા તમાહુઃ કૃષ્ણવલ્લભા ।
પાતિવ્રત્યમિદં દેવિ તદનન્યવિભાવનમ્ ॥ ૧૬-

સ એવેદં બભૂવાગ્રે પશ્ચાદપ્યેવમેવ સઃ ।
ક એવાન્યોઽસ્તિ દેવેશિ તત્ત્વદૃષ્ટ્યાવલોકને ॥ ૧૬-

તસ્માદિદં પાતિવ્રત્યં કૃષ્ણસ્ત્રીણાં મયોદિતમ્ ।
પાતિવ્રત્યપરિજ્ઞાનં યો ન જાનાતિ કેવલમ્ ॥ ૧૬-

ન તસ્મિન્વાસનાલેશો નિશ્ચિતં સુરવન્દિતે ।
પતિવ્રતાધર્મમિમં સદ્ગુરોઃ શાસ્ત્રતોઽપિ વા ॥ ૧૬-

નિશમ્યાપ્નોતિ તન્નિષ્ઠાં તમાહુઃ કૃષ્ણવલ્લભા ।
કેચિદ્વદન્તિ વૈ મૂઢાઃ પાતિવ્રત્યમિતોઽન્યથા ॥ ૧૬-

એક એવ પતિઃ સેવ્યો નાન્યો માન્યઃ કદાચન ।
અન્યસ્ય સેવયા લોકે યોષિત્સા પતિતા ભવેત્ ॥ ૧૬-

પાતિવ્રત્યમિદં દેવિ લૌકિકં ન ત્વલૌકિકમ્ ।
અનીશ્વરઃ પરિચ્છિન્નઃ સદોષો લૌકિકઃ પતિઃ ॥ ૧૬-

યોષિત્સાપિ તથા લોકે પાતિવ્રત્યમતસ્તથા ।
ઈશ્વરસ્તુ વિભુઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાત્મા વિશ્વવિગ્રહઃ ॥ ૧૬-

સ એવ સર્વરૂપૈશ્ચ નામભિઃ ખ્યાતિમાગતઃ ।
સર્વનામસ્વરૂપં ચ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ ૧૬-

દૃષ્ટ્યાઽવિષમયા દેવિ સર્વત્ર પરિપશ્યતિ ।
પાતિવ્રત્યમિદં ભદ્રે મયૈતત્કથિતં શુભમ્ ॥ ૧૬-

ઇત્યેતન્નિર્ણયાજ્ઞાનાદ્વિભ્રમન્તિ વિમોહિતાઃ ।
ષટ્ દર્શનાનિ મેઽઙ્ગાનિ પાદૌ કુક્ષી કરૌ શિરઃ ॥ ૧૬-

તેષુ ભેદ તુ યઃ કુર્યાન્ મદઙ્ગચ્છેદકો હિ સઃ ।
એવ પતિવ્રતાધર્મં સમ્યક્ જ્ઞાત્વા ગુરોર્મુખાત્ ॥ ૧૬-

પતિં પરિચરેદ્યસ્તુ તમાહુઃ કૃષ્ણવલ્લભા ।
શ્રુત્વા કૃષ્ણકથાલાપં યદ્વપુઃ પુલકાઙ્કિતમ્ ।
આનન્દાશ્રુજલં નેત્રે તમાહુઃ કૃષ્ણવલ્લભા ॥ ૧૬-

શ્રી પાર્વત્યુવાચ
કામસઙ્કલ્પરહિતં કર્મ વર્ણાશ્રમોચિતમ્ ।
કસ્માત્કરોતિ યસ્યેચ્છા કામસઙ્કલ્પવર્જિતા ॥ ૧૬-

અનુદ્દિશ્ય ફલં દેવ ન બાલોઽપિ પ્રવર્તતે ।
બ્રહ્મસૃષ્ટિ [બ્રહ્મસૃષ્ટિવાસનેહ હ્યત્તમજીવાનામુપરિ સંસ્થિતા માયામનુ ભવતિ ।] ગતો જીવઃ કસ્માદ્ વ્યર્થં પ્રવર્તતે ॥ ૧૬-

મોહસૃષ્ટિસમુદ્ભૂતાઃ સ્વર્ગાદિફલમોહિતાઃ ।
તે કર્મણિ પ્રવર્ત્તન્તે ન તચ્ચિત્રં મહેશ્વર ॥ ૧૬-

કૃષ્ણપ્રિયાઃ કૃષ્ણરૂપા [કામનાભિરિત્યપિ પાઠઃ ।] વાસનાભિઃ સમાગતાઃ ।
કથં તાઃ કર્મણિ વ્યર્થે નિયોજયસિ શઙ્કર ॥ ૧૬-

શિવ ઉવાચ
અપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધો વા કર્મ કુર્યાત્સદાહિતમ્ ।
સકામં નિન્દિતં કર્મ મુમુક્ષું પ્રતિ માનિની ॥ ૧૬-

ક્રિયાવાન્ પુરુષઃ શ્રેષ્ઠો ભવાબ્ધિં તરતે સુખમ્ ।
ક્રિયાવિરહિતા લોકે ધર્મભ્રષ્ટા વિભાન્તિ મે ॥ ૧૬-

અશ્રદ્દધાનાત્ ધર્મેષુ વિદ્વાંસઃ કૃપયા વિભો ।
નોપદેશ્યન્તિ શાસ્ત્રાર્થમુષરે બીજવત્પ્રિયે ॥ ૧૬-

ન ચ તત્વસ્ય નિર્ધારઃ શાસ્ત્રહીનસ્ય જાયતે ।
તદર્થં નિર્ણયં શાસ્ત્ર ત્યક્ત્વાઽન્યત્ સાધનં મુધા ॥ ૧૬-

શ્વપુચ્છાલમ્બનં યદ્વત્તિતીર્ષોઃ સાગરં યથા ।
વિના તત્વસ્ય નિર્ધારં શઙ્કાપિ ન નિવર્ત્તતે ॥ ૧૬-

શઙ્કાપઙ્કાઙ્કમલિને હૃદયે નૈવ સુન્દરિ ।
પ્રેમાર્કપ્રતિબિમ્બઃ સ્યાદ્યેન કૃષ્ણઃ પ્રભાસતે ॥ ૧૬-

તસ્માદ્વર્ણાશ્રમાચારભ્રષ્ટે નરચતુષ્પદે ।
નૈવ જ્ઞાનં તથા ભક્તિર્યથાર્થોદેતિ નિશ્ચયઃ ॥ ૧૬-

નિત્યં નૈમિત્તિકં તસ્માત્કર્તવ્યં તદશઙ્કયા ।
કામ્યં નિષિદ્ધં યત્કર્મ તત્તુદૂરાત્પરિત્યજેત્ ॥ ૧૬-

નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ ફલં બધ્નાતિ ન ક્વચિત્ ।
અનનુષ્ઠાનમાત્રેણ પ્રત્યવાયસ્તુ જાયતે ॥ ૧૬-

અનુષ્ઠાને ફલં નાસ્તિ ચિત્તશુદ્ધિં વિનેતરત્ ।
કામ્યાદિકર્મકર્ત્તારો દેહભાજઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૬-

તસ્માત્કામ્યં પરિત્યજ્ય નિત્યં વિદ્વાન્ સમાચરેત્ ।
અપ્રબુદ્ધદશાયાં ચ પ્રબુદ્ધાયામપિ પ્રિયે ॥ ૧૬-

કર્ત્તવ્યં સહજં કર્મ ન તાન્વિઘ્નઃ પ્રભૂયતે ।
પ્રબુદ્ધસ્યાપિ યત્કર્મ તત્ર મે નિર્ણયં શૃણુ ॥ ૧૬-

વાર્ત્તામાત્રેણ વિજ્ઞાનં પ્રબોધો નૈવ વાસ્તવઃ ।
સાક્ષાત્પ્રબોધે દેવેશિ દેહઃ સદ્યો વિલીયતે ॥ ૧૬-

તસ્માચ્છાબ્દપ્રબોધોઽયં પરમાર્થો ન વિદ્યતે ।
સંસારમોહનાશાય શાબ્દબોધો ન હિ ક્ષમઃ ॥ ૧૬-

ન નિવર્ત્તેત તિમિરં કદાચિદ્દીપવાર્તયા ।
જ્વલિતઃ પતિતો દેહૌ યદા વિરહવહ્નિના ॥ ૧૬-

તદા વિદ્યાદાત્મબોધમન્યથા શાબ્દ એવ સઃ ।
શાબ્દપ્રબોધમાત્રેણ નિત્યં નૈમિત્તિકં ત્યજેત્ ॥ ૧૬-

પ્રત્યવાયી સ વિજ્ઞેયો નાસૌ બોધમવાપ્નુયાત્ ।
યાવદ્દેહાભિમાનઃ સ્યાન્મમતા તાવદેવ હિ ॥ ૧૬-

તાવદ્દેહાનુબન્ધિત્વાત્કર્મ કર્તવ્યમેવ હિ ।
શાસ્ત્રોક્તં કર્મ કર્ત્તવ્યં વિકર્મ વિનિવૃત્તયે ॥ ૧૬-

વિકર્મણિ પ્રવૃત્તિસ્તુ નૃણાં સ્વાભાવિકી યતઃ ।
વિકર્મણઃ પ્રભાવેન દેહભાજઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૬-

નિત્યં નૈમિત્તિકં દેવિ ફલં સઙ્કલ્પવર્જ્જિતમ્ ।
ચિત્તં શોધયતે સાધ્વિ ! ન તુ દેહાય જાયતે ॥ ૧૬-

કા હાનિસ્તત્ર દેવેશિ નિષ્કામાચરણે નૃણામ્ ।
ઇત્યેવં નિર્ણયાજ્ઞાનાન્મૂઢાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥ ૧૬-

ત્યજન્તઃ શોધનં કર્મ પાપચિત્તા ભ્રમન્તિ વૈ ।
સાંસારિકસુખાસક્તં બ્રહ્મજ્ઞોઽસ્મીતિ વાદિનમ્ ॥ ૧૬-

કર્મબ્રહ્મોભયભ્રષ્ટં તં ત્યજેદન્ત્યજં યથા ।
દેહેન્દ્રિયસુખાસક્તો [સુખાસક્તમિતિ મૂલપાઠઃ ।] બ્રહ્મજ્ઞોઽસ્મીતિ યો વદેત્ ॥ ૧૬-

ન તં વૈજ્ઞાનિનં મન્યે મણિભૂષિતગર્દભમ્ ।
બ્રહ્મવાદં પુરસ્કૃત્ય વર્ણાશ્રમનિબન્ધનાઃ ॥ ૧૬-

વિલુંપન્તઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ લોકનાશકરા હિ તે ।
બ્રહ્મવાદઃ કલિયુગે ગેહે ગેહે જને જને ॥ ૧૬-

ભવિષ્યતિ તતઃ કાલે ધર્મકર્મવિલોપનમ્ ।
ધર્મકર્મવિહીનાનાં પાપમેવાનુસેવતામ્ ॥ ૧૬-

તેષામાસુરજીવાનાં નરકં ન નિવર્ત્તતે ।
તસ્માદેવં સુનિર્ણીય ધર્મકર્મપરાયણાઃ ॥ ૧૬-

કૃષ્ણમેવાનુસેવન્તસ્તાન્મન્યે કૃષ્ણવલ્લભાઃ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ વાસનાલક્ષણં મયા ॥ ૧૬-

યજ્જ્ઞાત્વા હ્યચિરાદેવ સ્વાત્મબોધઃ પ્રજાયતે ॥ ૧૬-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતી સંવાદે ષોડશં પટલમ્ ॥ ૧૬-

અથ સપ્તદશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
ભગવન્ દેવદેવેશ નિર્ણયઃ સાધુસંમતઃ ।
કથિતોઽયં સદાચારલક્ષણઃ પાવનો નૃણામ્ ॥ ૧૭-

ધર્મકર્મવિહીનાનાં સદાચારં વિમુઞ્ચતામ્ ।
મલીમસાનાં દુષ્ટાનાં બ્રહ્મસિદ્ધિર્ન જાયતે ॥ ૧૭-

યથા જહ્યાત્ શનૈરમ્ભઃ સોપાનાનિ ક્રમાત્ ક્રમાત્ ।
તથા દેહાનુસમ્બન્ધાન્ શનૈર્જહ્યાત્ સ પણ્ડિતઃ ॥ ૧૭-

દેહાભિમાને ગલિતે વિજ્ઞાતે સ્વાત્મનિ સ્વયમ્ ।
અશ્મકાઞ્ચનયોસ્તુલ્યં ભાવપ્રાપ્તૌ સમસ્થિતૌ ॥ ૧૭-

ઉદાસીનારિમિત્રેષુ સ્વાનન્દાનુભવોદયે ।
ન કર્મભિસ્તદા કાર્યં સમ્રાજો ભિક્ષયા યથા ॥ ૧૭-

યથામૃતેન તૃપ્તસ્ય નાહારેણ પ્રયોજનમ્ ।
સ્વાત્માનન્દોદયે તદ્વત્કર્માભિનં પ્રયોજનમ્ ॥ ૧૭-

તાલવૃન્તેન કિં કાર્યં લબ્ધે મલયમારુતે ।
સ્વાત્માનન્દોદયે જાતે કર્મણા કિં પ્રયોજનમ્ ॥ ૧૭-

પાર્વતી ઉવાચ
સાધ્વેતદ્વ્યાહૃતં દેવ ત્વયા ભાગવતા પ્રભો ।
પરં વેદિતુમિચ્છામિ સન્દેહાકુલમાનસા ॥ ૧૭-

બ્રહ્મવાદઃ કલિયુગે ગેહે ગેહે જને જને ।
ધર્મકર્મવિલોપાર્થં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૧૭-

ઇતિ યદ્ભવતા પ્રોક્તં તત્ર મે સંશયો મહાન્ ।
બ્રહ્મવાદેન સદૃશં પવિત્રં નહિ કિઞ્ચન ॥ ૧૭-

તપો દાનં ક્રિયા યોગઃ સ્વાધ્યાયનિયમા યમાઃ ।
સમાપ્યન્તે મહેશાન બ્રહ્મજ્ઞાનોદયાદનુ ॥ ૧૭-

બ્રહ્મજ્ઞાનૈકનિષ્ઠાનાં મહાદેવ મહાત્મનામ્ ।
સર્વં સમ્પૂર્ણતાં યાતિ નિત્યં નૈમિત્તિકં ચ યત્ ॥ ૧૭-

બ્રહ્મજ્ઞાનેન મુચ્યેત યદિ ચેદ્વિશ્વઘાતકઃ ।
ન તસ્ય કર્મલોપોઽસ્તિ પદ્મસ્યૈવામ્ભસા યથા ॥ ૧૭-

કલિસ્તુ સુમહાન્ પાપસ્તામસાત્મા મલીમસઃ ।
અધર્મે રમતે નિત્યં યેન સ્પૃષ્ટા પ્રજા ભુવિ ॥ ૧૭-

યત્રોદેષ્યન્તિ પાષણ્ડા ધર્મનિર્નાશહેતવઃ ।
વર્ણાનાં સઙ્કરો યત્ર સ્વસ્વકર્મવિલુમ્પતામ્ ॥ ૧૭-

કન્યા વિક્રયિણશ્ચૈવ વેદવિક્રયિણો દ્વિજાઃ ।
મ્લેચ્છાચારરતા લોકે મ્લેચ્છભાષાવિશારદાઃ ॥ ૧૭-

મ્લેચ્છાન્નપાનપુષ્ટાઙ્ગા ધર્મકર્મવિનિન્દકાઃ ।
સ્વાહાસ્વધાવિરહિતાઃ શિશ્નોદરપરાયણાઃ ॥ ૧૭-

પરસ્ત્રીપરધનલોભાય હેતુવાદપરાયણાઃ ।
કલૌ સર્વે ભવિષ્યન્તિ સર્વધર્મવિવર્જિતાઃ ॥ ૧૭-

બ્રહ્મવાદઃ કલિયુગે ગેહે ગેહે જને જને ।
અસમ્ભાવ્યમિવાભાતિ મમૈતત્સુરપૂજિત ॥ ૧૭-

કલાવપિ મહાપાપે પ્રવૃત્તં બ્રહ્મકીર્તનમ્ ।
તત્કથં ધર્મલોપાય લોકાનાં મેઽત્ર વિસ્મયઃ ॥ ૧૭-

વિચાર્ય બ્રુહિ મે દેવ કૃપયા કરુણાનિધે ।
શિવ ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે સર્વલોકૈકહેતવે ॥ ૧૭-

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ ધર્મશ્રદ્ધા પ્રજાયતે ॥ ૧૭-

પુરા દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યામનમ્ભસિ ।
દવાગ્ન્યર્કવિનિર્દગ્ધવનકન્દાદિસમ્પદિ ॥ ૧૭-

ક્ષુત્તૃટ્પરીતાવૈ [ક્ષતૃડ્ભ્યાં ચ પરીતાપૈઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] કાશ્ચિત્પ્રજા ગિરિગુહાશ્રિતાઃ ।
પરસ્પરં ભક્ષ્યમાણામમ્રિરે વ્યાધિકર્ષિતાઃ ॥ ૧૭-

ગૌતમસ્યાશ્રમે રમ્યે તપતીતીરસંસ્થિતે ।
ક્ષુધાર્તા બ્રાહ્મણાઃ પ્રાપ્તા દેહનિર્વાહકામ્યયા ॥ ૧૭-

અલક્ષન્ ગૌતમમુનિં શિષ્યરાશિપરિવૃતમ્ ।
બ્રહ્મતેજઃપ્રભાવેન જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ॥ ૧૭-

અન્નાન્યુત્પાદ્ય તપસા પુષ્ણન્તં શિષ્યસંહતિમ્ ।
પ્રણેમુર્બ્રાહ્મણાઃ સર્વે નિબદ્ધકરસમ્પુટાઃ ॥ ૧૭-

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ
ત્રાહિ ત્રાહિ મુને પ્રાપ્તાન્ શરણ્યાન્ શરણપ્રદ ।
જાઠરેણાગ્નિના તપ્તા વયં સર્વે દ્વિજાતયઃ ॥ ૧૭-

અલભ્યં કન્દમૂલાદિ નિર્જલે ક્ષિતિમણ્ડલે ।
ન પ્રવર્ત્તન્ત એવેહ ક્રિયા નિગમચોદિતાઃ ॥ ૧૭-

અન્નં વૈ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ પ્રાણદોન્નં દદાતિ યઃ ।
તસ્માદન્નપ્રદાનેન પ્રાણદો નઃ પિતા ભવાન્ ॥ ૧૭-

એકતઃ સકલા ધર્મા યજ્ઞાઃ સર્વસ્વદક્ષિણાઃ ।
તપાંસ્યુગ્રાણિ દાનાનિ વ્રતાનિ સુબહૂન્યપિ ॥ ૧૭-

ન તુલામધિગચ્છન્તિ હ્યન્નદાનસ્ય વૈ મુને ।
ક્ષુત્પિપાસે પ્રાણધર્મૌ ક્ષુધયા કૃષ્યતે વપુઃ ॥ ૧૭-

વપુઃકાર્શ્યે ચેન્દ્રિયાણિ કર્ષિતાનિ ભવન્તિ વૈ ।
મ્લાનેન્દ્રિયમનોવૃત્તેઃ વિવશિત્વં પ્રપદ્યતે ॥ ૧૭-

મનોમ્લાનૌ બુદ્ધિલયસ્તતો ધ્યાનં નિવર્તતે ।
અધ્યાયતઃ કુતઃ સ્વાત્માનુભૂતિર્ભવતિ પ્રભો ॥ ૧૭-

તસ્માદન્નેન સદૃશં દાનં નાસ્તિ જગત્ત્રયે ।
મ્લાનેન્દ્રિયમનોવૃત્તેઃ ક્ષુધયા પીડિતસ્ય ચ ॥ ૧૭-

અન્નાભિકાઙ્ક્ષિણો યેન પ્રાણતૃપ્તિઃ કૃતા મુને ।
તેન દત્તં હુતં જપ્તં તપસ્તપ્તં શુભં કૃતમ્ ॥ ૧૭-

પૃથ્વી રત્નેન સમ્પૂર્ણા તેન દત્તા દ્વિજાતયે ।
તસ્યૈવ જ્ઞાનસસિદ્ધિર્ભવતીતિ શ્રુતં હિ નઃ ॥ ૧૭-

કિમન્યજ્ જ્ઞાપ્યતે તુભ્યં સર્વજ્ઞાય મુનીશ્વર ।
તથાવિધેહ્યંગ તૂર્ણં યથા નઃ પ્રાણધારણા ॥ ૧૭-

શરીરમૂલમન્નં હિ ધર્મમૂલમિદં વપુઃ ।
ચિત્તશુદ્ધૌ વિશેષેણ ધર્મ એવ હિ કારણમ્ ॥ ૧૭-

ભક્તિર્જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં [શુદ્ધિશ્ચિત્તસ્ય ઇત્યપિ પાઠઃ ।] શુદ્ધચિત્તસ્ય જાયતે ।
સર્વાર્થસાધનં તસ્માચ્છરીરમિદમુચ્યતે ॥ ૧૭-

પુનર્ગ્રામં પુનર્વિત્તં પુનઃ ક્ષેત્રં પુનર્ગૃહમ્ ।
પુનઃ શુભાશુભં કર્મ ન શરીરં પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૭-

શરીરરક્ષણાયાસઃ કર્ત્તવ્યઃ સર્વથા બુધૈઃ ।
નહીચ્છન્તિ તનુત્યાગમપિ કુષ્ટાદિરોગિણઃ ॥ ૧૭-

તદ્ગોપિતં સ્યાદ્ધર્માર્થે ધર્મો જ્ઞાનાર્થમેવ ચ ।
જ્ઞાનં તુ ધ્યાનયોગાર્થમચિરાત્તેન મુચ્યતે ॥ ૧૭-

તપઃ પ્રભાવમાસ્થાય પાહ્યસ્માન્ કૃપણાનિહ ।
ઇત્યેવં વચનં તેષાં બ્રાહ્મણાનાં તપોધનઃ ॥ ૧૭-

દીનાનાં ક્ષુધયાર્ત્તાનાં નિશમ્ય કરુણોઽભવત્ ।
ગૌતમ ઉવાચ
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞા ન્યાયયમેતદ્વચો હિ વઃ ॥ ૧૭-

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સાધનં દેહ ઉચ્યતે ।
રક્ષિતવ્યઃ પ્રયત્નેન તસ્માદ્દેહો મુનીશ્વરાઃ ॥ ૧૭-

દેહત્યાગં ન ચેચ્છન્તિ યે ભક્તા યે ચ સાધકાઃ ।
મહાપાપાદિભિર્લિપ્તઃ સર્વકર્મવિનિર્ગતઃ ॥ ૧૭-

પૃથિવીભારભૂતો યો દેહસ્ત્યાજ્યઃ સ એવ હિ ।
પિતૃદેવાતિથીનાં ચ કર્મણિ યઃ સુપુણ્યકૃત્ ॥ ૧૭-

ઈશ્વરધ્યાનયોગ્યશ્ચ સ કથં ત્યાગમર્હતિ ।
કર્મણાપિ નિષિદ્ધેન દેહઃ પોષ્ય ઇહા યદિ ॥ ૧૭-

દગ્ધ્વા તાનિ પુનઃ સોઽયં નયતે હિ ગતિં પરામ્ ।
યાવદ્દેહસ્થિતિર્લોકે તાવત્કુશલમાચરેત્ ॥ ૧૭-

જલબુદ્બુદતુલ્યોઽયં યસ્માદેષો વિનશ્વરઃ ।
અસ્થિરેણ શરીરેણ સ્થિરધર્મં સમાચરેત્ ॥ ૧૭-

સર્વં બ્રહ્મમયં પશ્યન્ મુચ્યતે મોહસઙ્કટાત્ ।
સ ચાહં તપસા તસ્માત્કરિષ્યે વઃ સમીહિતમ્ ॥ ૧૭-

વિજ્વરાઃ સન્તુ ભો વિપ્રાઃ સ્વસ્વકર્મણ્યતન્દ્રિતાઃ ।
ધન્યસ્ય કૃતપુણ્યસ્ય દ્વાર્યાયાન્ત્યર્થિનો જનાઃ ॥ ૧૭-

તેન સમ્ભાવનીયાસ્તે પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકો દેહસ્વનિત્યઃ ક્ષણભઙ્ગુરઃ ॥ ૧૭-

અવશ્યં નાશમાયાતિ કીર્તિધર્મૌ ન સર્વથા ।
ભૂતદ્રોહં પરિત્યજ્ય દયા ભૂતેષુ નો ધૃતા ॥ ૧૭-

નોપાર્જિતોઽપિ સદ્ધર્મઃ સ્ફારિતં ન યશો ભુવિ ।
નાત્મા વિમર્શિતઃ શુદ્ધો વેદવિદ્ભિશ્ચ સાધુભિઃ ॥ ૧૭-

ભૂમિભરાય તજ્જન્મ જીવન્નેવ મૃતો હિ સઃ ।
તસ્માત્તપોવ્યયેનાહમર્થિનાં વો મુનીશ્વરાઃ ॥ ૧૭-

પરિચર્યાં કરિષ્યેહં યથા સ્યાદ્દેહધારણા ।
ઇત્યુક્ત્વા ગૌતમસ્તાન્ વૈ દાનમાનાર્હણાદિભિઃ ॥ ૧૭-

સમ્ભાવયામાસ તદાતિથ્યાગમનહર્ષિતઃ ॥ ૧૭-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે સપ્તદશં પટલમ્ ॥ ૧૭-

અષ્ટદશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
એવં સમ્ભાવિતાસ્તેન મુનિના મુનયસ્તદા ।
અસમ્બાધે શિવે તસ્મિન્નાશ્રમે ન્યવસન્સુખમ્ ॥ ૧૮-

[પ્રાતરુત્થાય ઇતિ વા પાઠઃ ।] પ્રાતરુપ્તાનિ મધ્યાહ્ને પરિણામં ગતાનિ ચ ।
અન્યાન્યપરભાગે તુ તૈર્મુનિસ્તાનજીવયત્ ॥ ૧૮-

હવ્યેર્દેવાન્ પિતૃન્કવ્યૈસ્તર્પયન્તો મુનીશ્વરાઃ ।
તતઃ શેષામૃતભુજો નિન્યુસ્તેઽહર્ગણાન્ બહૂન્ ॥ ૧૮-

તતો દ્વાદશવર્ષાન્તે વૃષ્ટિરાસીત્સુશોભના ।
સાઙ્કુરા સજલા પૃથ્વી પુનરાસીદ્યથા પુરા ॥ ૧૮-

પ્રજાઃ સ્થાનાનાનિ ભેજુસ્તાઃ પૂર્વં ગિરિગુહાશયાઃ ।
અન્નાદિવિરહાન્નષ્ટો ધર્મઃ પ્રાવર્તત પ્રિયે ॥ ૧૮-

ક્ષિતિરન્નાદિસમ્પૂર્ણા વિશ્વમાસીત્સુમઙ્ગલમ્ ।
તતઃ કતિપયે કાલે ગન્તુકામાઃ મુનીશ્વરાઃ ॥ ૧૮-

પ્રેમબદ્ધોઽન્વહ વિપ્રાન્ન્યેષધદ્વિરહાક્ષમઃ ।
નિષિદ્ધાઃ કતિચિન્માસાન્ ન્યવસંસ્તે મુનીશ્વરાઃ ॥ ૧૮-

પુનઃ પપ્રચ્છુરૌત્સુક્યાત્સ્વસ્વાશ્રમગતિં પ્રતિ ।
નેત્યાહ ગૌતમો વિપ્રાન્ વિરહવ્યથિતો ભૃશમ્ ॥ ૧૮-

તતસ્તે કૃતસઙ્કેતાઃ કેચિત્તેષ્વપિ વાડવાઃ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં યેન મુનિત્યાગઃ કથં ભવેત્ ॥ ૧૮-

મુનિઃ સ્નેહવશાદ્બદ્ધઃ સ્વયમસ્માન્ન સન્ત્યજેત્ ।
અસ્માભિસ્ત્યજ્યતે સોઽયં તથા કુર્વધ્વમાદૃતાઃ ॥ ૧૮-

વિમર્ષંતસ્તથાન્યોઽન્યમુપાયં મનસાગમન્ ।
અભિષાપં મુનૌ ધૃત્વા ગમિષ્યામો યથારુચિ ॥ ૧૮-

તે દૈવનિહતાઃ સર્વે પરસ્પરમમન્ત્રયન્ ।
કદાચિદથ મધ્યાહ્ને કર્તું મધ્યાહ્નિકીં ક્રિયામ્ ॥ ૧૮-

ઋષિસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતો જગામ તપતીં પ્રતિ ।
નિર્મિતાં મુનિભિર્ધેનું જરઠામતિવેપતીમ્ ॥ ૧૮-

સીદન્તીં કલિલે વીક્ષ્ય ગૌતમઃ કરુણોઽભવત્ ।
આસાદ્ય સુરભેઃ પાર્શ્વં યાવત્તામસ્પૃશન્મુનિઃ ॥ ૧૮-

તાવત્પપાત સહસા માયાધેનુર્મૃતિં ગતા ।
તદ્દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પ્રોચુર્ધિગ્ધિક્ ગૌતમ તે કૃતિમ્ ॥ ૧૮-

હિંસિતા ધેનુરબલા કિમતો નિન્દિતં ભવેત્ ।
અદ્ય પ્રભૃતિ તે દ્વારિ જલમાત્રાર્થિભિર્નરૈઃ ॥ ૧૮-

ન સ્થાતુમર્હાઃ કિં કુર્મો ગમિષ્યામો વયં તતઃ ।
એવમુક્તો મુનિર્ધ્યાત્વા તત્કૃતાનર્થમાપ સઃ ॥ ૧૮-

ઉવાચ વચનં ક્રુદ્ધો જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ ।
વેદબાહ્યા ભવિષ્યધ્વં કૃતઘ્નાઃ સ્વેન કર્મણા ॥ ૧૮-

વેદબ્રાહ્મણગોમન્ત્રનિન્દાવાદપરાયણાઃ ।
કલૌ ભવિષ્યથો મૂઢાઃ બ્રહ્મવાદપરાયણાઃ ॥ ૧૮-

અન્તર્દુષ્ટા બહિઃ સ્વચ્છા હેતુવાદપરાયણાઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞત્વાભિમાનેન ધર્મકર્મબહિર્મુખાઃ ॥ ૧૮-

બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યેત્યનુવાદવિચક્ષણાઃ ।
મિથ્યાત્વાજ્જગતઃ કિં સ્યાત્કર્મભિશ્ચ શુભાશુભૈઃ ॥ ૧૮-

ઇત્યેવં નાસ્તિકા મૂઢા દુર્હૃદા વેદનિન્દકાઃ ।
બ્રહ્મવાદવિલાસોત્થૈર્વચનૈર્ભાવગર્વિતૈઃ ॥ ૧૮-

સાધુવેષેણ શિક્ષાભિઃ પ્રિયવાક્યામૃતાદિભિઃ ।
એતૈર્જવનિકાકારૈઃ પાપમાવૃત્ય કેવલમ્ ॥ ૧૮-

જ્ઞાનિત્ત્વમાત્મનો લોકે ખ્યાપયન્તો દુરાશયાઃ ।
યૂયં વૈડાલિનો લોકે ભવન્તુ ચરમે યુગે ॥ ૧૮-

ન તુ વો વાસ્તવં જ્ઞાનમુદેષ્યતિ કદાચન ।
ઇતિ ગૌતમશપ્તાનાં ધર્મચ્છેદોદ્યમે તતઃ ॥ ૧૮-

વાસના સમભૂત્તેષાં ગૌતમં પ્રતિકુર્વતામ્ ।
અથ તદ્વાસનાયુક્તાઃ કલૌ પાપયુગે શઠાઃ ॥ ૧૮-

અવતીર્ય ક્ષિતિતલે [વચનમિદમાકર્ણ્યં શ્રીપૂર્ણપુરુષોત્તમસેવામતિક્રમ્ય વેદપ્રતિપાદિતકર્મકાણ્ડાદિ ચાવલમ્બ્ય નિજધામમાર્ગોં બ્રહ્મસૃષ્ટિભિરિહ નૈવ ત્યાજ્યઃ પતિસેવાત્યાગેન પ્રત્યવાયદર્શનાત્ અતો બ્રહ્મસૃષ્ટીનાં નિજપતિપુરુષોત્તમસેવૈવ પરમો ધર્મઃ ।] બ્રહ્મસૃષ્ટિમુપાશ્રિતાઃ ।
વેદશાસ્ત્રવિરુદ્ધાનિ હ્યાચરન્તીહ પામરાઃ ॥ ૧૮-

દ્વિષન્ત્યાચારમાસ્તિક્યં યજ્ઞવ્રતતપાંસિ ચ ।
દ્રુહ્યન્ત્યન્યોઽન્યમાસાદ્ય નષ્ટજ્ઞાના વિચેતસઃ ॥ ૧૮-

પરદ્રવ્યપરદ્રોહપરસ્ત્રીગમનોત્સુકાઃ ।
તત્સમ્બન્ધાત્ બ્રહ્મસૃષ્ટિર્માલિન્યમુપયાસ્યતિ ॥ ૧૮-

યથા કાલિમસમ્બન્ધાત્ સ્ફટિકોઽપિ મલીમસઃ ।
આભાતિ તદ્વદેવેયં બ્રહ્મસૃષ્ટિસ્તદાશ્રયાત્ ॥ ૧૮-

તસ્માદ્ બુભુત્સુભિઃ સાધ્વિ ત્યાજ્યો વૈડાલિકાશ્રયઃ ।
સમધર્મક્રિયાછદ્મધારિણસ્તે તુ કીર્ત્તિતાઃ ॥ ૧૮-

અન્યેઽપિ સન્તિ પાષણ્ડા આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ।
તેઽપિ નિન્દન્તિ પાપિષ્ઠા વેદધર્મ પુરાતનમ્ ॥ ૧૮-

તાંસ્તે વ્રવીમિ સઙ્ક્ષેપાત્ શૃણુષ્વેકાગ્રમાનસા ।
યત્ શૃણ્વતાં ન પાખણ્ડો બુદ્ધિં મોહયતિ ક્વચિત્ ॥ ૧૮-

પુરા દેવાસુરયુદ્ધે નિર્જિતેષ્વસુરેષ્વથ ।
પાખણ્ડાધિકૃતાઃ સર્વે હ્યેતે સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥ ૧૮-

તપશ્ચરત્સુ સર્વેષુ અસુરેષુ જયાર્થિષુ ।
વિષ્ણુઃ સુદુસ્તરાં માયામાસ્યાય સુરનોદિતઃ ॥ ૧૮-

મોહયામાસ યોગાત્મા તપોવિઘ્નાય તાન્પ્રભુઃ ।
સ મૂઢાન્ બુદ્ધરૂપેણ તાનુવાચ મહામનાઃ ॥ ૧૮-

શક્યા જેતું સુરાઃ સર્વે યુષ્માભિરિતિદર્શનૈઃ ।
બૌદ્ધધર્મં સમાસ્થાય શક્યાસ્તે બભૂવિરે ॥ ૧૮-

તાનુવાચાર્હતો મમ યૂયં ભવત મદ્વિધાઃ ।
જ્ઞાનેન સહિતં ધર્મં તે ચાર્હન્ત ઇતિ સ્મૃતાઃ ॥ ૧૮-

બૌદ્ધશ્રાવકનિર્ગ્રન્થાઃ સિદ્ધપુત્રાસ્તથૈવ ચ ।
ઐતે સર્વેપિ ચાર્હન્તો વિજ્ઞેયા દુષ્ટચારિણઃ ॥ ૧૮-

ત્રયીક્લેશં સમુત્સૃજ્ય જીવતેત્યવ્રવીત્તુ યાન્ ।
જીવકાનામ્ તે જાતાઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥ ૧૮-

યાન્ ભૂત્વાદિત્યવદ્વ્યોમ્નિ ધર્માન્વૈ પ્રતિપાદયત્ ।
કાપિલાસ્તેપિ સમ્પ્રોક્તાઃ કપિલો હિ દિવાકરઃ ॥ ૧૮-

ચરધ્વં તાનુવાચેદં મચ્છાસનમતિદ્યુતિ ।
ચરકાસ્તેપિ વિજ્ઞેયા અધર્માચારણાઃ શઠાઃ ॥ ૧૮-

દીર્ઘચરમિતિ પ્રોક્ત સૂક્ષ્મં વા ધર્મરૂપકમ્ ।
ધર્મચરધ્વમિત્યુક્તા યસ્માત્તે દીર્ઘચક્ષુષઃ ॥ ૧૮-

ચીરાણિ ચૈવ નીલાનિ બિભ્રાણાશ્ચીરકાસ્તતઃ ।
એષશ્ચોક્ષોતિસંશુદ્ધો ધર્મસ્તં શ્રયતેતિ યાન્ ॥ ૧૮-

ઉવાચ માયયા વિષ્ણુસ્તે હિ ચૌક્ષાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
વિટ્ભક્ષાશ્ચૈવ યે કેચિત્ કપાલકૃતભૂષણાઃ ॥ ૧૮-

તથેતરે દુરાત્માનઃ સર્વેપ્યાસુરદેવતાઃ ।
બૌદ્ધશ્રાવકનિર્ગ્રન્થાઃ સિદ્ધપુત્રાસ્તથૈવ ચ ॥ ૧૮-

નૈરાત્મ્યવાદિનઃ સર્વે અપજ્ઞાનાસ્તિવાદિનઃ ।
વર્ત્તમાનાસ્ત્વધર્મેષુ જાયન્તે તુ પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૮-

નિરય પ્રાપ્ય તૈરેવ કર્મભિર્ભાવિતૈઃ પુનઃ ।
વૃથા જટી વૃથા મુણ્ડી વૃથા નગ્નાશ્ચ યે નરાઃ ॥ ૧૮-

એતેઽન્યે ચ ત્રયીબાહ્યાઃ પાખણ્ડાઃ પાપચારિણઃ ।
પાશબ્દેન ત્રયીધર્મઃ પાલનાજ્જગતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧૮-

તં ખણ્ડયન્તિ યસ્માત્તે પાખણ્ડાસ્તેન હેતુના ।
યદિ હ્મનાદરેણૈષાં ન કથ્યેતા પ્રમાણતા ॥ ૧૮-

અશક્યૈવેતિ મત્વાન્યે ભવેયુઃ સમદૃષ્ટયઃ ।
ત્રયીમાર્ગસ્ય સિદ્ધસ્ય યે હ્યત્યન્તવિરોધિનઃ ॥ ૧૮-

અનિરાકૃત્ય તાન્ સર્વાન્ ધર્મશુદ્ધિર્ન લભ્યતે ।
પાખણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્ બૈડાલાન્ હેતુકાંસ્તથા ॥ ૧૮-

બકવૃત્તાંશ્ચ યાન્ તાન્વૈ વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્ ।
યા વેદબાહ્યાઃ સ્મૃતયો યાશ્ચ કાશ્ચ કુદૃષ્ટયઃ ॥ ૧૮-

સર્વાસ્તા નિષ્ફલાઃ પ્રેત્ય તમોનિષ્ઠા હિ તે સ્મૃતાઃ ।
પુરાણાનિ તથા સાંખ્યં યોગઃ પાશુપતં તથા ॥ ૧૮-

દેશજાતિકુલાનાં ચ ધર્માશ્ચાન્યે મહત્તરાઃ ।
સર્વે વેદાવિરોધેન પ્રમાણં નાન્યથા ભવેત્ ॥ ૧૮-

યા વેદબાહ્યાઃ સ્મૃતયો યાશ્ચ કાશ્ચ કુદૃષ્ટયઃ ।
સર્વાસ્તા નિષ્ફલાઃ કિઞ્ચ પ્રત્યવાયસ્ય હેતવઃ ॥ ૧૮-

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દેવિ દેવેન્દ્રવન્દિતે ।
ત્યક્ત્વા વેદવિરુદ્ધાનિ વેદમેકં સમાશ્રયેત્ ॥ ૧૮-

પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાંગમિશ્રિતાઃ ।
વેદાઃ સ્થાનાનિ વિદ્યાનાં ઘર્મસ્યેતિ ચતુર્દ્દશ ॥ ૧૮-

યથા વેદાસ્તથા તન્ત્રં ધર્મનિર્દ્ધારહેતવે ।
તદુક્તમાચરન્ દેવિ ! ભવપાશાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૧૮-

અતોઽન્યથા પ્રવર્ત્તન્તે યે મૂઢાઃ પાપબુદ્ધયઃ ।
અસુરાસ્તાન્વિજાનીહિ વિષ્ણુના મોહિતાઃ પુરા ॥ ૧૮-

બ્રહ્મવાદેષુ વાચાલા ધર્મોચ્છેદૈકતત્પરાઃ ।
તેષાં મુખાવલોકેન કુર્યાત્સૂર્યાંવલોકનમ્ ॥ ૧૮-

તસ્ય સંસ્પર્શમાત્રેણ સવાસા જલમાવિશેત્ ।
કલૌ તે ઘોષયિષ્યન્તિ બ્રહ્મવાદં જને જને ॥ ૧૮-

ઇતિ મે કથિતં દેવિ યત્ત્વયા પૃષ્ટમુત્તમમ્ ।
સમાસેન મહાદેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૧૮-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે અષ્ટાદશં પટલમ્ ॥ ૧૮-

અથ એકોનવિંશં પટલમ્ ।
શિવ ઉવાચ
અથેદાનીં શૃણુ શિવે પ્રિયાણાં કામનિર્ણયમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ વૈરાગ્યં દેહગેહયોઃ ॥ ૧૯-

મનોરથશ્ચ યશ્ચાસીત્ પ્રિયાણાં દુઃખદર્શને ।
રાસે પ્રદર્શિતે પ્રાયો હ્યસમ્પૂર્ણેવિશેષિતઃ ॥ ૧૯-

તદ્ભોગાર્થં પુનઃ સર્વાઃ પ્રિયાસ્તા રાસવિચ્યુતાઃ ।
કાલમાયામયં દેવિ બ્રહ્માણ્ડં વિવિશુઃ સહ ॥ ૧૯-

સંભૂતા ભારતે વર્ષે નૈકત્ર સ્થિતયોઽભવન્ ।
મોહાવેશવશાદ્ દેવિ ! દુસ્તરાદીશનિર્મિતાત્ ॥ ૧૯-

વિચ્યુતાત્માનુસન્ધાના બભૂવુર્ભગવત્પ્રિયાઃ ।
યથા સ્વપ્ને જનઃ કશ્ચિન્નિદ્રાત્યાજિતસંસ્મૃતિઃ ॥ ૧૯-

સ્વપ્નલબ્ધગજાકાર આત્માનં મનુતે ગજમ્ ।
મોહલબ્ધાકૃતિસ્તદ્વલ્લબ્ધ્વા તાદાત્મ્યભાવતઃ ॥ ૧૯-

ઉચ્ચાવચાસુ યોઓનીષુ વિભ્રમન્તિ વિચિત્રધા ।
તત્ર દેહાભિમાનોત્ત્થકર્મસંસર્ગદૂષિતાઃ ॥ ૧૯-

કર્મબન્ધસ્તતો જાતો યથા સ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ।
શ્વકાકોલૂકમાર્જાર ખરગૃધ્રાદિ યોનિષુ ॥ ૧૯-

ભ્રાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા મનુષ્યેષુ ભૂત્વા ભૂત્વા પુનઃ પુનઃ ।
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ તેષામન્તો ન વિદ્યતે ॥ ૧૯-

જન્મદુઃખ જરાઃદુખ બાલ્યે યદ્દુઃખમુલ્બણમ્ ।
દેહત્યાગનિમિત્તં ચ દુઃખમાપ્તાઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૯-

ક્વચિદ્ધર્મઃ ક્વચિચ્છોકો રાગદ્વેષાદિકં ક્વચિત્ ।
ક્વચિદ્બન્ધઃ ક્વચિન્મોક્ષો રાજસન્તાડનં ક્વચિત્ ॥ ૧૯-

અન્નાદિકાઙ્ક્ષયા ક્વાપિ દરિદ્રેણાપિ વિદ્રુતાઃ ।
મ્લાનેન્દ્રિયમુખાકારા દૈન્યભાવં સમાગતાઃ ॥ ૧૯-

પુત્રમિત્રકલત્રાદિનાશોત્થં દુઃખમદ્ભુતમ્ ।
પ્રાપ્ય હાહેતિ હાહેતિ પરિતાપાન્ જુષન્તિ તાઃ ॥ ૧૯-

બૃહત્સેનસ્ય રાજર્ષેર્યથા રાજ્ઞી પતિવ્રતા ।
અધૌતપાદા ચોચ્છિષ્ટા સુષ્વાપ વિધિમોહિતા ॥ ૧૯-

યક્ષઃ કશ્ચિન્નિશાચારી પ્રસુપ્તામહરચ્ચ તામ્ ।
સમુદ્રદ્વીપમાનીય યક્ષમાયામયં મહત્ ॥ ૧૯-

દદર્શ નગરં દિવ્યં દિવ્યાટ્ટાલકગોપુરમ્ ।
યક્ષસ્તિરોદધે તસ્યાં તદાવેશવિમોહિતા ॥ ૧૯-

સૈકા બભ્રામ નગરે ગૃહે ગૃહે વિચેતના ।
યત્ર યત્ર ગતા સા તુ જનૈસ્તત્ર બિભીષિતા ॥ ૧૯-

તમિશ્રાયાં તમોમયયાં ભ્રમન્તી ભ્રાન્તમાનસા ।
હૃતવસ્ત્રામ્બરા ક્વાપિ પ્રસહ્ય પરિપન્થિભિઃ ॥ ૧૯-

મુક્તકેશા વસ્ત્રહીના ધૂલિધૂસરવિગ્રહા ।
પિશાચિનીવ નગરે બભ્રામૈકા દિવાનિશમ્ ॥ ૧૯-

રુદન્તી કરુણા દીના તાડ્યમાના જનૈર્મુહુઃ ।
ક્ષુત્તૃડ્વ્યાકુલચિત્તા સા વલ્ગન્તીવ જનાજ્જનમ્ ॥ ૧૯-

મહાજનૈશ્ચ વિપિને નગરાત્તુ વિવાસિતા ।
વ્યાઘ્રસિંહધ્વનિં શ્રુત્વા ભીષણં ત્રસ્તમાનસા ॥ ૧૯-

દૃષ્ટ્વા તાંસ્તુ પુનઃ સાધ્વી વૃક્ષખણ્ડેષ્વેવલીયત ।
વૃક્ષકોટરગૈઃ સર્પૈદંશિતા વિવશાભવત્ ॥ ૧૯-

અશેત ભૂમિશયને વિષવ્યાઘૂર્ણમાનસા ।
ભૂવિલોત્થૈર્વૃશ્ચિકાદ્યૈઃ સન્દષ્ટા સર્વસન્ધિષુ ॥ ૧૯-

એવં નાનાવિધાંસ્તાપાન્ પ્રાપ્તા નૃપસુન્દરી ।
કર્કરાકણ્ટકૈર્વિદ્ધપાદામ્ભોજા મહાવને ॥ ૧૯-

કા ત્વં કસ્યાસિ વામોરુ ! પૃષ્ટા સપ્તર્ષિભિસ્તુ સા ।
નાહં વિદામિ ચાત્માનં ન તાતં માતરં પતિં ॥ ૧૯-

દુઃખાતિદુઃખપાથોઘૌ મગ્નાસ્મીત્યભ્યભાષત ।
ભૃશં નાગરિકૈર્દુષ્ટૈઃ પીડિતા ભર્ત્સિતા પુનઃ ॥ ૧૯-

તસ્કરૈર્વસ્ત્રભૂષાદિ દુષ્ટૈરપહૃતં હિ મે ।
ક્ષુત્તૃટ્પરીતા પાપિષ્ઠૈર્નગરાચ્ચ વિવાસિતા ॥ ૧૯-

યાતા મહાવનં ભ્રાન્તા વ્યાઘ્રસિંહભયાકુલા ।
ભુજઙ્ગવૃશ્ચિકૈઃ ક્રૂરૈર્વિષવ્યાપાદિતાન્તરા ॥ ૧૯-

ભ્રમામ્યહં દિવારાત્રૌ ન જાને વિદિશં દિશમ્ ।
અતઃ કુરુધ્વં સાહાયયમનાથાયાઃ કૃપાલવઃ ॥ ૧૯-

એવમુક્તં તયા સાધ્વ્યા કૃપયા પીડિતા ભૃશમ્ ।
કમણ્ડલુજલેનૌક્ષન્ યક્ષોઘ્રેન મુનીશ્વરાઃ ॥ ૧૯-

લીનાયાં લક્ષમાયાયાં આત્માનં સમપદ્યત ।
સસ્માર માતરં તાતં બૃહત્સેનં પતિં તથા ॥ ૧૯-

વ્રીડિતાધોમુખી બાલા મુનીન્દ્રાન્ પ્રત્યભાષત ।
સૂર્યવંશપ્રસૂતસ્ય બૃહત્સેનસ્ય ધીમતઃ ॥ ૧૯-

પ્રિયાસ્મ્યહં વિપ્રદેવા ઉચ્છિષ્ટા શયનં ગતા ।
કેનચિજ્જલધેસ્તીરમાનીતા ભયવિહ્વલા ॥ ૧૯-

તત્રૈકં નગરં દિવ્યં મયા દૃષ્ટં મહાદ્ભુતમ્ ।
તત્રૈકલા વિભ્રમન્ત્રી લોકપીડાસહાનિશમ્ ॥ ૧૯-

તતો નિષ્કાસિતા પૌરૈઃ પ્રાપ્તેદં વિપિનં મહત્ ।
અસ્તંગતાત્મવિજ્ઞાના ભ્રાન્તા દુઃખમયેઽધ્વનિ ॥ ૧૯-

ભવદ્ભિર્નષ્ટમજ્ઞાનં તમઃ સૂર્યાંશુભિર્યથા ।
નષ્ટં લબ્ધમિવાત્માનં મેને ભવદનુગ્રહાત્ ॥ ૧૯-

સવસ્ત્રભૂષણાકલ્પં દેહં ચૈવ યથા પુરા ।
પશ્યામિ શયનોદ્બુદ્ધા યથા સ્વપ્ને લયં ગતે ॥ ૧૯-

ભવત્પ્રસાદાદ્ દુઃખાબ્ધિમુત્તીર્ણા ભગવત્તમાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા મુનિપાદાબ્જં પ્રણતાભૂત્પુનઃ પુનઃ ॥ ૧૯-

તતઃ પ્રોચુર્મુનિવરાઃ સાન્ત્વયન્તશ્ચ તાં સતીમ્ ।
ભયં મા કુરુ કલ્યાણિ પાતિવ્રત્યપરાયણે ॥ ૧૯-

અજ્ઞાનપ્રભવં વિશ્વં વસ્તુતો નાસ્તિ કિઞ્ચન ।
યાવદજ્ઞાનમાત્મસ્થં તાવદ્દર્શયતે ભયમ્ ॥ ૧૯-

મિથ્યા સ્વપ્નોઽપિ રાજર્ષિપ્રિયે ! ભયકરો યથા ।
તથા મિથ્યાપિ સંસારો ભયકૃત્તાદૃશા જુષામ્ ॥ ૧૯-

અજ્ઞાતૈવ યથા રજ્જુઃ સર્પભૂતા ભયપ્રદા ।
અવિદ્યાસબલબ્રહ્મવિવર્ત્તોઽયં પ્રપઞ્ચકઃ ॥ ૧૯-

તદંશભૂતજીવાનામવિજ્ઞાતો ભયઙ્કરઃ ।
સ્વાત્મત્વેન તુ વિજ્ઞાતો ભયં નોદ્વહતે પુનઃ ॥ ૧૯-

આત્મા શુદ્ધોઽવ્યયઃ સૂક્ષ્મો વ્યાપી નિત્યો નિરઞ્જનઃ ।
સ્વમાયાવરણાચ્છન્નઃ સ્વસ્મિન્ સ્વપ્નં પ્રપશ્યતિ ॥ ૧૯-

યથા તદુદ્ભવૈશ્છન્નં શૈવાલૈઃ સલિલં ભવેત્ ।
સ્વમાયયા તથા છન્ન અક્ષરં બ્રહ્મકેવલમ્ ॥ ૧૯-

માયાવૃતં પરં બ્રહ્મ સ્વપ્નસાક્ષિતયા પુનઃ ।
સ્વાપ્નમણ્ડં પ્રવિશ્યાશુ ધત્તં નારાયણાભિધામ્ ॥ ૧૯-

તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મં તત્ર જાતશ્ચતુર્મુખઃ ।
પ્રવરો વેદવિદુષાં બીજં સંસારભૂરુહઃ ॥ ૧૯-

તત્ર જાતા વયં સર્વે સ્વાપ્નિકા એવ ભામિનિ ।
ભ્રમામઃ કર્મભિર્નુંન્નાઃ સ્વપ્નમાયામયે પથિ ॥ ૧૯-

ત્વયાનુભૂતમેતદ્ધિ યથેદં યક્ષમાયિકમ્ ।
તસ્યાપસરણે સાધ્વિ સ્વાત્માલબ્ધો યથા પુરા ॥ ૧૯-

જીવાઃ સર્વે વયં તદ્વદ્ બ્રહ્માભાસમયા અપિ ।
માયાકાર્યાંશવિલયે ભવિષ્યામોઽક્ષરાત્મકાઃ ॥ ૧૯-

માયાકાર્યે વિદ્યમાને દુઃખશોકો ભયં શુચઃ ।
ધર્માધર્મૌ પુણ્યપાપે સત્યમિત્યેવ ગમ્યતે ॥ ૧૯-

તસ્માદવાસ્તવં દુઃખં વિજ્ઞાય હૃદયે દૃઢમ્ ।
વીતશોકા વીતભયા ભવ ભામિનિ નિત્યદા ॥ ૧૯-

ઇત્યુક્ત્વા તાં મુનિશ્રેષ્ઠા યોગમાયાબલેન ચ ।
નિમિષેણ ગૃહં નિન્યુર્ઘટિકાંતરિતં પ્રિયે ॥ ૧૯-

પ્રિયા રાજ્ઞોઽપિ તદ્વૃત્તં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
મહાકુતૂહલાક્રાન્તા રાજ્ઞે સર્વં ન્યવેદયત્ ॥ ૧૯-

એવં તા દેવદેવેશિ પ્રિયા ભગવતો હિ તાઃ ।
ભ્રાન્તાત્મરૂપવિજ્ઞાના માયાસ્વપ્ને પરાત્મનઃ [પરાત્મના ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ॥ ૧૯-

નાનાયોનિષુ દેવેશિ સસરન્તિ પુનઃ પુનઃ ।
ભ્રાન્તાત્માનશ્ચ્યુતાનન્દાઃ સંસારેપ્યસતિ પ્રિયે ॥ ૧૯-

નિજધામ્નિ મહાનન્દે દુઃખાભાસો ન વિદ્યતે ।
ન દુઃખાનુભવશ્ચાપિ તત્રત્યાનાં કદાચન ॥ ૧૯-

ન કાર્પણ્યં ન દુઃખં ચ નોદ્વેગો નારતિઃ ક્વચિત્ ।
તત્પ્રિયાપ્રાર્થિતં મત્વા નિર્બન્ધેન ગિરીન્દ્રજે ॥ ૧૯-

કૂટસ્થસ્વપ્નસમ્બન્ધમનો ભાવાન્ [બાવઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] પ્રચક્રિરે ।
અસન્નપિ મહેશાનિ સ્વપ્નોઽયં દુઃખદો મહાન્ ॥ ૧૯-

સ્વવાસનાકામશેષો હ્યધુનાપિ નિષેવ્યતે ॥ ૧૯-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે એકોનવિંશં પટલમ્ ॥ ૧૯-

અથ વિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
અહો દેવ મહાદેવ પરાત્મન્ પરમેશ્વર ।
ત્વદુક્તમેતદાશ્રુત્ય મનો મે ક્ષુભ્યતેતરામ્ ॥ ૨૦-

નિરીહસ્યાપિ દેવસ્ય કૂટસ્થપરમાત્મનઃ ।
દિદૃક્ષા યત્સમુત્પન્ના રહઃક્રીડાવલોકને ॥ ૨૦-

નિત્યાનન્દવિહારાણાં પ્રિયાણાં પરમાત્મનઃ ।
દિદૃક્ષા યત્સમુત્પન્ના કેવલં દુઃખદર્શને ॥ ૨૦-

ઇત્યેતન્મહદાશ્ચર્યં પ્રતિભાતિ મહેશ્વર ।
તન્નિરાકુરુ દેવેશ મનઃ શલ્યં મહાર્તિકૃત્ ॥ ૨૦-

પૂર્ણસ્યૈવાપ્તકામસ્ય કિન્તુ ક્રીડાવલોકનૈઃ ।
તદઙ્ગભૂતાસ્તત્તુલ્યાઃ પ્રિયાસ્તુ પરમાત્મનઃ ॥ ૨૦-

દુઃખકામઃ કથં તાસુ કેવલાનન્દમૂર્ત્તિષુ ।
ન દુઃખદર્શને કશ્ચિન્મૂર્ખો વા રમતે ક્વચિત્ ॥ ૨૦-

એતદાચક્ષ્વ ભગવન્ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ ।
શિવ ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૦-

વેદાગમપુરાણેષુ યત્તુ ગુપ્તતરં પ્રિયે ! ।
અદ્યપ્રભૃતિ કસ્યાપિ નોક્તવાનહમદ્રિજે ॥ ૨૦-

તવ સ્નેહવશાદ્ દેવિ ! પ્રવક્ષ્યામિ ન ચાન્યથા ।
ત્વયાપિ ગોપિતવ્યં હિ સ્કન્દાચ્ચ ગણપાદપિ ॥ ૨૦-

પ્રકાશિતં હરેદ્ધર્મં યશોલક્ષ્મીસુખાનિ ચ ।
વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ સામાન્યગણિકા ઇવ ॥ ૨૦-

ઇયં વિદ્યા મહાવિદ્યા ગોપ્યા કુલવધૂરિવ ।
સુગુપ્તેયં મહાવિદ્યા જ્ઞાનસિદ્ધિકરી નૃણામ્ ॥ ૨૦-

યથા પ્રકાશિતં દ્રવ્યં તસ્કરેભ્યોપગચ્છતિ ।
તથા પ્રકાશિતા વિદ્યા પશુભ્ય ઉપગચ્છતિ ॥ ૨૦-

ગોપિતવ્યા તતો યત્નાદ્વિદ્યેયં બ્રહ્મદર્શિની ।
મન્ત્રૌષધક્રિયાધર્માઃ ગુપ્તા એવ ફલન્તિ હિ ॥ ૨૦-

આવાચ્યમપિ તે વચ્મિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા ।
ગણનાવિષયાનન્દો વર્ત્તતે કેવલેઽક્ષરે ॥ ૨૦-

સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં યઃ શાસ્તા વ્યાહતેન્દ્રિયઃ ।
નિરામયો નિઃસપત્નો યુવા રાજેન્દ્રવન્દિતઃ ॥ ૨૦-

તદાનન્દો હિ દેવેશિ ! મનુષ્યાનન્દ ઈરિતઃ ।
મનુષ્યાનન્દશતકં ગન્ધર્વાનન્દ ઉચ્યતે ॥ ૨૦-

ગન્ધર્વાનન્દશતકં પિત્રાનન્દ ઉદીરિતઃ ।
પિત્રાનન્દશતેનૈકો હ્યુપદેવસ્ય ચોચ્યતે ॥ ૨૦-

ઉપદેવાનન્દશતં દેવાનન્દ ઉદીર્યતે ।
દેવાનન્દશતં દેવિ ! વૈરંચ્યાનન્દ ઉચ્યતે ॥ ૨૦-

વૈરંચ્યાનન્દશતકમાનન્દો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ ।
વૈષ્ણવાનન્દશતકં રુદ્રાનન્દસ્તુ ઉચ્યતે ॥ ૨૦-

રુદ્રાનન્દશતેનોક્તઃ ઈશાનન્દપરો મહાન્ ।
ઈશાનન્દશતેનોક્ત [ઈશ્વરાનન્દસંજ્ઞકઃ ઇત્યપિ પાઠભેદઃ ।] શૈવાનન્દસ્તુ કેવલઃ ॥ ૨૦-

તચ્છતેન ભવેદ્ દેવિ ! પ્રકૃત્યાનન્દ ઉત્તમઃ ।
પ્રકૃત્યાનન્દશતકં પુરુષાનન્દ ઉચ્યતે ॥ ૨૦-

પુરુષાનન્દશતકં અક્ષરાનન્દ ઉચ્યતે ।
અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ બ્રહ્માનન્દસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૦-

બ્રહ્માનન્દમયં વિશ્વં નાનાભાવો ન વિદ્યતે ।
માયોપાધિસમાયોગાન્નાનાત્વેન પ્રતીયતે ॥ ૨૦-

તત્પ્રતીતિનિરાસે તુ પર બ્રહ્મૈવ શિષ્યતે ।
તન્માયા પ્રકૃતિર્દેવિ નિત્યા તત્સહધર્મિણી ॥ ૨૦-

શુદ્ધસત્વપ્રધાના હિ નિર્મલા જ્ઞાનરૂપિણી ।
તત્ર યઃ પ્રતિબિમ્બોઽભૂદક્ષરસ્ય પરાત્મનઃ ॥ ૨૦-

તમાહુઃ પુરુષં દેવિ ! શ્રુતિસિદ્ધાન્તવાદિનઃ ।
સ એવ કાલરૂપેણ પ્રકૃતિક્ષોભકારકઃ ॥ ૨૦-

તસ્માન્નારાયણો જજ્ઞે સ એવ પ્રણવાભિધઃ ।
હિરણ્યગર્ભમપિ તં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥ ૨૦-

શબ્દબ્રહ્મમય પ્રાહુસ્તમેવાગમવેદિનઃ ।
તસ્માદ્વેદાઃ પ્રવર્ત્તન્તે શબ્દબ્રહ્માત્મના પ્રિયે ॥ ૨૦-

આદૌ શબ્દાત્મકં વિશ્વં તતશ્ચાર્થમયં ભવેત્ ।
શબ્દઃ પ્રકૃતિરૂપશ્ચ અર્થઃ સ્યાત્પુરુષાત્મકઃ ॥ ૨૦-

ઉભયાત્મકઃ પ્રપઞ્ચોઽયં તસ્માત્સ્ત્રીપુંસ્વરૂપધૃક્ ।
ત્વમહં ચ તથા વિષ્ણુર્લક્ષ્મીર્બ્રહ્મા સરસ્વતી ॥ ૨૦-

સૂર્યઃ સઞ્જ્ઞાનલઃ સ્વાહા પુરૂહૂતઃ પુલોમજા ।
અમ્ભોનિધિશ્ચ મર્યાદા વૃક્ષઃ પલ્લવિની લતા ॥ ૨૦-

મહદ્વાલ્પતરં વાપિ તત્સર્વમુભયાત્મકમ્ ।
અક્ષરે શાશ્વતાવેતૌ પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તથા ॥ ૨૦-

જાગ્રત્સ્વપ્નવિભેદેન પ્રપઞ્ચપરિણામિનૌ ।
નિત્યત્વમુભયોર્દેવિ વિવદન્તેઽત્ર વાદિનઃ ॥ ૨૦-

નિત્યઃ પ્રપઞ્ચ એવેતિ હ્યનિત્ય ઇતિ કેચન ।
અહઙ્કારવશાદ્દેવિ વાદિનો મૂઢબુદ્ધયઃ ॥ ૨૦-

નિત્યાનિત્યં ન જાનન્તિ સ્વપક્ષાગ્રહદોષતઃ [સ્વમતાગ્રહદોષતઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ।
નિત્યત્વાત્કારણસ્યાપિ પ્રવાહે નિત્યતાસ્તુ વા ॥ ૨૦-

શ્રૌતત્વાજ્જન્યનાશસ્ય હ્યનિત્યત્વેઽપિ કા ક્ષતિઃ ।
દ્વૈતાદ્વૈતે તથા દેવિ વિવદન્તે કુબુદ્ધયઃ ॥ ૨૦-

ઈશ્વરાજ્જીવપાર્થક્યમિતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ ।
બ્રહ્મૈવાજ્ઞાનવશતો જીવસ્તત્પ્રતિગીયતે ॥ ૨૦-

ન જીવં પરમાર્થેન વિદુરદ્વૈતવાદિનઃ ।
ન વિરુદ્ધમિદં દેવિ ! હ્યજ્ઞાનાવધિભેદતઃ ॥ ૨૦-

જ્ઞાનેનાજ્ઞાનનાશે તુ લબ્ધેનેશ્વરતુષ્ટિતઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસ્ય વિલયે સ્વપ્નસાક્ષીવ સુન્દરિ ! ॥ ૨૦-

એકમેવાવશિષ્યેત નિત્યં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
અદ્વૈતવાદિનો હ્યેવં શ્રુતિમાત્રાવલમ્બિનઃ ॥ ૨૦-

એકમેવ પરં બ્રહ્મ નાના નાસ્તીહ કિઞ્ચન ।
મૃદેવ સત્યમિત્યેવં નામરૂપે વિકારવત્ ॥ ૨૦-

ઇત્યદ્વૈતં શ્રુતિશતૈરુદ્ધોષિતમનેકધા ।
દ્વૈતવાદરતાશ્ચાપિ દ્વાસુપર્ણાવિતીરણાત્ ॥ ૨૦-

દ્વૈતમેવ પ્રશંસન્તિ હ્યભેદો ભજનાત્મકઃ ।
અદ્વૈતભૂમિકાધસ્તાત્સોપાનાસ્થાસ્તુ તે પ્રિયે ॥ ૨૦-

તેષાં નારાયણઃ સાક્ષાત્પરબ્રહ્મ શ્રુતીરણાત્ ।
બ્રહ્માભાસમયા જીવાઃ ક્ષુદ્રોપાધિગુણાશ્રિતાઃ ॥ ૨૦-

અસ્વતન્ત્રાઃ પરાધીના નિત્યા ઇત્યપિ ચક્ષતે ।
અવ્યાહતં ચ નિત્યત્વં ભ્રાન્તિમૂલમપિ પ્રિયે ॥ ૨૦-

નિદ્રોપલબ્ધભાવાનાં નિદ્રા તાવત્સ્થિતિઃ સ્થિરા ।
ઇતિ યત્ શાસ્ત્રહૃદયમજ્ઞાત્વા વિવદન્તિ યે ॥ ૨૦-

દ્વૈતાદ્વૈતવિચારેઽસ્મિન્ન તે તત્ત્વમવાપ્નુયુઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સર્વશાસ્ત્રૈકનિશ્ચયમ્ ॥ ૨૦-

જ્ઞાત્વા ભજન્તિ દેવેશિ ! નિઃસન્દેહઃ ફલાત્મકઃ ।
વાક્યભેદાનનાદૃત્ય બુદ્ધિક્લેશાદહઙ્કૃતેઃ ॥ ૨૦-

યે પ્રવર્તન્ત એવૈતે સશલ્યાઃ ફલવિચ્યુતાઃ ।
એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ દ્વિધા લીલાવિભેદતઃ ॥ ૨૦-

પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ લીલાભેદે વ્યવસ્થિતા ।
નિવૃત્તિઃ સુખસઞ્જ્ઞા હિ સુખમાનન્દરૂપકમ્ ॥ ૨૦-

પ્રસઙ્ગાત્ પ્રકૃતેર્દેવિ પ્રવૃત્તિર્બહુરૂપિણી ।
અજાનતાં વરારોહે ! દુઃખરૂપતયા સ્થિતા ॥ ૨૦-

અક્ષરસ્ય તુ સા પ્રોક્તા લીલાન્યાતીતધર્મિણી ।
પ્રવૃત્તિલીલાલેશોઽપિ નૈવાતીતે પરાત્મનિ ॥ ૨૦-

આગ્રહમાત્રો દેવેશિ ! નિત્યાનન્દમહોદધેઃ ।
લેશ એવ સદા તિષ્ઠેત્સકામો નિત્યરૂપધૃક્ ॥ ૨૦-

કામરૂપી સદાનન્દઃ કામાંશો લેશ ઉચ્યતે ।
તસ્માદેવાક્ષરે દેવિ ! નિત્યકામો હિ દર્શને ॥ ૨૦-

તસ્માદેવાક્ષરે જાતા દિદૃક્ષા યા તુ પાર્વતિ ।
ન ચૈકકર્તૃકા સા તુ પરાપરમયી હિ સા ॥ ૨૦-

અક્ષરે જ્ઞાનતન્માત્રે સ્વત ઇચ્છા ન જાયતે ।
ન પ્રવર્તયતે સાક્ષાત્પૂર્ણાત્મા પુરુષોત્તમઃ ॥ ૨૦-

સામરસ્યમયીં પ્રાહુસ્તસ્માદાગમવેદિનઃ ।
આનન્દગા સામરસ્યાત્ સ્વપક્ષવિષયગ્રહા ॥ ૨૦-

સાઙ્ગિનં તુ પરિત્યજ્ય ભૃશમઙ્ગેષ્વસર્પત ।
સ્વામિનીષુ તતો જાતા દિદૃક્ષા દુઃખદર્શને ॥ ૨૦-

ઉભયવ્યાપિની સા તુ સર્વકારણકારણા [સર્વકારણકારણં ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ।
તતઃ કાર્યપ્રવૃત્તિસ્તુ હેતોર્ગુણનિબન્ધિની ॥ ૨૦-

સ્ત્રીપુંભાવાત્મિકા જાતા બ્રહ્માદિસ્તમ્બભેદતઃ ।
ઇચ્છયા સસૃજે નિદ્રા સાપિ જાતોભયાત્મિકા ॥ ૨૦-

જ્ઞાનાત્મિકા સ્વતઃ શુદ્ધા બહિર્વૃત્તિવિવર્જિતા ।
નિદ્રયા સૃજતે મોહશ્ચેતનાચેતનો હિ સઃ ॥ ૨૦-

સચૈતન્યસ્ય કાર્યસ્ય હેતુર્યચ્ચેતનાત્મકઃ ।
સ એવ જડહેતુશ્ચ યસ્માદયમચેતનઃ ॥ ૨૦-

વિદ્યાવિદ્યે સ એવોક્ત શૃણુ તત્રાપિ કારણમ્ ।
ચિદચિદ્ગ્રન્થિકો હ્યેષશ્ચિદાકારેણ કેવલમ્ ॥ ૨૦-

યદા પરિણમેદ્ દેવિ ! યદા વિદ્યેતિ તાં વિદુઃ ।
યદા ચૈતન્યમાવૃત્ય કેવલં મોહરૂપધૃક્ ॥ ૨૦-

જીવબુદ્ધિં સમાવૃણ્વન્ અવિદ્યેતિ ચ ગીયતે ।
તમઃ કાલુષ્યમુત્સૃજ્ય શુદ્ધસત્વપ્રધાનિકા ॥ ૨૦-

જીવબુદ્ધેર્ભેદકરી માયેતિ કથિતા પ્રિયે ।
સાત્વિકાંશં પરિત્યજ્ય કેવલં ચિત્સ્વરૂપિણી ॥ ૨૦-

અપરોક્ષકરી વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યેતિ તાં વિદુઃ ।
તસ્માદ્વિધા ત્રિધા પ્રોક્તા મયા તે વરવર્ણિનિ ! ॥ ૨૦-

તતો ગુણાસ્ત્રયો જાતાસ્તેઽપિ તાદૃગ્વિધા શિવે ! ।
સત્વં તુ ચેતનં વિદ્ધિ તમો વિદ્યાદચેતનમ્ ॥ ૨૦-

રજસ્તદુભયાત્મત્વાચ્ચેતનાચેતનાત્મકમ્ ।
ભૂતાનિ પઞ્ચ જાતાનિ તાનિ તાદૃગ્વિધાન્યપિ ॥ ૨૦-

અધિષ્ઠેયાન્યધિષ્ઠાતૃતયા દ્વૈવિધ્યવન્તિ ચ ।
બ્રહ્માણ્ડમભવત્તેભ્યસ્તદેવોભયરૂપધૃક્ ॥ ૨૦-

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા શિવે ! ।
સમાસેન મહેશાનિ ! કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨૦-

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતી સંવાદે વિંશં પટલમ્ ॥ ૨૦-

અથ એકવિંશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
અતોઽન્યત્ શૃણુ દેવેશિ ! રહસ્યં કિઞ્ચિદુત્તમમ્ ।
ગોપનીયં પ્રયત્નેન યસ્મૈ કસ્મૈ ન દર્શયેત્ ॥ ૨૧-

પરીક્ષિતાય વક્તવ્યં તાડનૈસ્તર્જનાદિભિઃ ।
ઋતે પાત્રમિદં જ્ઞાનં ન તિષ્ઠતિ કદાચન ॥ ૨૧-

અવિર્ભૂતાક્ષરે શક્તિરિચ્છા નામ સુમઙ્ગલા ।
અઙ્ગાન્યાવૃત્ય સત્પ્રેમવિરહૌત્કણ્ઠ્યદર્શને ॥ ૨૧-

રતિમુત્પાદયામાસ તતઃ સા પુરુષોત્તમમ્ ।
પ્રાર્થયામાસુરૌત્સુક્યાત્સ્વામિન્યા સહ સઙ્ગતા ॥ ૨૧-

નિવારિતા બહુવિધૈર્વાક્યૈરિચ્છાવિમોહિતાઃ ।
ન મેનિરે પ્રિયાઃ સર્વા પ્રાર્થયામાસુરન્વહમ્ ॥ ૨૧-

પ્રાર્થના સ્વીકૃતાસ્તાસામતીતેનાક્ષરાદ્યદા ।
તદા સા પુનરાસાદ્ય નિદ્રા ચિત્યન્વધાત્પ્રિયે ॥ ૨૧-

ચિદાત્મા પુરુષઃ સાક્ષાન્મોહમયયૈવ નિદ્રયા ।
ઘૂર્ણિતોશેત સન્મંચે પઞ્ચબ્રહ્મમયે શુભે ॥ ૨૧-

યદૈવ નિદ્રયા ઘૂર્ણો વિસ્મૃતાત્માઽભવત્ પ્રિયે ।
હૃદયાબ્જકર્ણિકામધ્યે વિહરેતાપરા હિ સા ॥ ૨૧-

વ્યચિનોત્પઞ્ચધા દેવિ ! સ્વરૂપમપિ ચાત્મના ।
ઉદ્ગારિણી પાલિકા ચ તથા સંહારિકાપિ ચ ॥ ૨૧-

વિશાલા વ્યાપિકા ચેતિ શક્તયઃ પઞ્ચ કીર્તિતાઃ ॥ ૨૧-

રજઃ પ્રધાનહારિણી પાલિની સાત્વિકી મતા ।
તમઃપ્રધાના સંહર્ત્રી શુદ્ધસત્વા વિશાલિકા ॥ ૨૧-

નિર્ગુણા વ્યાપિકા શક્તિરિચ્છા પઞ્ચવિધોદિતા ।
એતા એવોદિતા દેવિ ! જાગ્રતિ પ્રાકૃતાસ્તથા ॥ ૨૧-

ઇચ્છામયયસ્તુ શયને તસ્માન્મઞ્ચો નિરામયઃ ।
ઉદ્ગારિણીપાલિકયોઃ સ્કન્ધયોસ્તત્પદદ્વયમ્ ॥ ૨૧-

વિશાલાહારિણીકણ્ઠદેશે પાણિદ્વયં સ્થિતમ્ ।
વ્યાપિકા મઞ્ચફલકીભૂતાધારતયા સ્થિતા ॥ ૨૧-

પઞ્ચસુ પ્રતિબિમ્બોઽભૂદક્ષરસ્ય ચિદાત્મનઃ ।
બિમ્બિતં યત્તુ ચૈતન્યં તસ્મિન્નુદ્ગારિણી હિ સા ॥ ૨૧-

દર્શયામાસ વેદાસ્યાદ્યુપાધિમતિવિસ્તૃતમ્ ।
બિમ્બિતં યત્તુ ચૈતન્યં તસ્મિન્ યા પાલિની શિવે ॥ ૨૧-

અદર્શયચ્ચતુર્ભુજાદ્યુપાધિમતિવિસ્તૃતમ્ ।
બિમ્બિતં યત્તુ ચૈતન્ય તસ્મિન્ સંહારિણી તુ યા ॥ ૨૧-

અદર્શયન્ત્રિનેત્રાદ્યુપાધિમતીવ સુન્દરિ ! ।
બિમ્બિતં યત્તુ ચૈતન્યં તસ્મિન્ યા તુ વિશાલિકા ॥ ૨૧-

અષ્ટબાહ્વાદ્યુપાધિં ચ દર્શયામાસ કેવલમ્ ।
બિમ્બિતં યત્તુ ચૈતન્યં તસ્મિન્ યા વ્યાપિકા મતા ॥ ૨૧-

દશબાહું ચ પઞ્ચાસ્યાદ્યુપાધિમસૃજત્પ્રિયે ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ॥ ૨૧-

પઞ્ચપાદત્વમાપન્ના નિત્યમુદ્વહતે પરમ્ ।
સૃષ્ટિં સ્થિતિં ચ સંહારં તિરોધાનમનુગ્રહમ્ ॥ ૨૧-

નિત્યમેવ પ્રકુર્વન્તિ ભૂતાધિષ્ઠાતૃરૂપિણઃ ।
સૃષ્ટ્યાદિત્રયસિદ્ધ્યર્થં ત્રયાણાં બુભુજેંશતઃ [બુભુવે ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ॥ ૨૧-

તિરોધાનાનુગ્રહૌ તુ મઞ્ચપાદસ્થયોર્વિદુઃ ।
પેઞ્ચશક્તિપ્રભેદેન પરેચ્છૈવ સુમઙ્ગલા ॥ ૨૧-

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિરૂપાણિ ધત્તે નાનાસ્વરૂપિણી ।
અક્ષરસ્ય તુ રૂપે દ્વે પુરુષાક્ષરભેદતઃ ॥ ૨૧-

નારાયણસ્તુ પુરુષાજ્જજ્ઞે સ્વપ્નેક્ષિતા સ્વયમ્ ।
નાદબિન્દૂ શિવઃ શક્તિર્જાતૌ નારાયણાત્પ્રિયે ॥ ૨૧-

નાદબિન્દુમયત્વેન ત્રિધા નારાયણઃ સ્થિતઃ ।
સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ અનિરુદ્ધકઃ ॥ ૨૧-

ચતુર્ધા વિષ્ણુરેવોક્તો હ્યંશભેદા હ્યનેકશઃ ।
એકાદશ વિભેદાત્મા રુદ્રોઽહમહમીશ્વરિ ॥ ૨૧-

મદાત્મભેદાઃ શતશઃ કોટિશઃ સન્તિ સુન્દરિ ।
સદાશિવેશ્વરાવેતૌ આત્મભેદાવિવર્જ્જિતૌ ॥ ૨૧-

વેદપ્રણવભેદેન દ્વિધા નારાયણોદભૂત્ ।
નાદ એવ મહેશાનિ બહુ સ્યામિત્યવેક્ષણાત્ ॥ ૨૧-

ન ભેદો વિદ્યતે બિન્દૌ અખણ્ડાત્મનિ સુન્દરિ ।
મહત્તત્વમિદં ભદ્રે મનો નારાયણસ્ય તત્ ॥ ૨૧-

મનસસ્તુ બહુ સ્યામિત્યમન્યત યદા હિ સઃ ।
અહઙ્કારસ્તતો જજ્ઞે પ્રસૃતો બિન્દુતાં યયૌ ॥ ૨૧-

બિન્દુઃ શૂન્યાત્મકો જ્ઞેયસ્તસ્માદ્વિશ્વં નિરર્થકમ્ ।
વ્યાપ્તોઽહઙ્કાર એવાયં બ્રહ્માભાસે દૃશ્યતે ॥ ૨૧-

બ્રહ્માભાસો નિર્વિકારો નિષ્પ્રપઞ્ચો નિરઞ્જનઃ ।
ન કરોતિ ન લિપ્યેત પ્રદીપ ઇવ ભાસકઃ ॥ ૨૧-

અહઙ્કારસ્ય કર્તૃત્ત્વં ભોક્તૃત્વમપિ સુન્દરિ ।
ધર્માધર્મૌ પુણ્યપાપે બન્ધમોક્ષાદિકં તથા ॥ ૨૧-

અહઙ્કારેણ ભિદ્યેત નાનાભેદવ્યવસ્થયા ।
અહઙ્કારેણ તાદાત્મ્યાદાભાસેઽપીક્ષતે સ્ફુટમ્ ॥ ૨૧-

અહઙ્કારમયો ગ્રન્થિર્યાવન્નૈવ વિભિદ્યતે ।
અવિદ્યમાનઃ સંસારઃ તથાપ્યેનં ન મુઞ્ચતિ ॥ ૨૧-

સ્ફટિકસ્યૈવ રાગિત્વં જપાકુસુમયોગજમ્ ।
નાપગચ્છતિ તદ્દેવિ કુસુમાપહૃતિં વિના ॥ ૨૧-

તથા સંસરણં જીવે હ્યહઙ્કારચ્યુતિં વિના ।
નિવર્તતે ન દેવેશિ કલ્પકોટિયુતાયુતૈઃ ॥ ૨૧-

સોઽહઙ્કારસ્ત્રિધા પ્રોક્તો ગુણભેદેન પાર્વતિ ।
અહઙ્કારોઽયમેવાહં તથા જીવગતો દ્વિધા ॥ ૨૧-

મહત્તત્વં ત્રિધા પ્રોક્તં આધ્યાત્માદિપ્રભેદતઃ ।
નારાયણમનોરૂપમાધિદૈવિકમુચ્યતે ॥ ૨૧-

જીવાનાં ચિત્તરૂપં યદધ્યાત્મ્યમિતિ ચક્ષ્યતે ।
બ્રહ્મણો દેહરૂપસ્થમાધિભૌતિકમુચ્યતે ॥ ૨૧-

નારાયણેધિદૈવેન રૂપેણ [નારાયણે યદધ્યાત્મરૂપેણ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] પરિનિષ્ઠિતમ્ ।
આવિર્બભૂવ તદ્વર્ણભેદૈર્વેદસ્વરૂપતઃ ॥ ૨૧-

જીવગં યત્તુ દેવેશિ ચિત્તરૂપતયા સ્થિતમ્ ।
સુષુમ્ણાવર્ત્તિના પ્રાણવાયુના સહ સઙ્ગતમ્ ॥ ૨૧-

વાયુસ્તેન યુતો દેવિ બ્રહ્મરન્ધ્રાહતઃ પુનઃ ।
તાલ્વોષ્ઠપુટનાસાદિભેદેન [દેહેન ઇત્યપિ પાઠઃ ।] પરમેશ્વરિ ॥ ૨૧-

વર્ણાત્માવિર્ભવતિ ગદ્યપદ્યાદિભેદતઃ ।
બ્રહ્મદેહતયા યસ્માત્ સ્થિતં ત્રૈલોક્યકારણમ્ [તલ્લોક ઇત્યપિ પાઠઃ] ॥ ૨૧-

અતસ્તસ્માજ્જગજ્જાતં દેવાસુરનરોરગમ્ ।
ઇતિ તેઽભિહિતં દેવિ રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ॥ ૨૧-

શ્રદ્ધાહીનાય દુષ્ટાય કૃતઘ્નાય દુરાત્મને ।
નાસ્તિકાયાવિનીતાય વેદશાસ્ત્રોદ્ગતાય ચ ॥ ૨૧-

અવિશ્વસ્તાય દેવેશિ દર્શયેન્ન કથઞ્ચન ।
યદા રાજા તુ સર્વસ્વં બલં કોશો મહીગજાન્ ॥ ૨૧-

નિવેદયતુ જિજ્ઞાસુસ્તદા તસ્મૈ પ્રકાશયેત્ ।
અન્યથા સિદ્ધિહાનિઃ સ્યાત્ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ ॥ ૨૧-

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગોપિતવ્યં ત્વયાપિ હિ ॥ ૨૧-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતી સંવાદે એકવિંશં પટલમ્ ॥ ૨૧-

અથ દ્વાવિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
યદુક્તં દેવદેવેશ ત્વયા પશુપતે પ્રભો ।
પ્રવિશ્ય કર્ણરન્ધ્રેણ ચિદાનન્દાયતે હૃદિ ॥ ૨૨-

તીર્થાનાં પરમં તીર્થં જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
યોગાનાં પરમો યોગો ધર્માણાં ધર્મ ઉત્તમઃ ॥ ૨૨-

શ્રોતવ્યાનાં ચ પરમં શ્રોતવ્યમિદમેવ હિ ।
જ્ઞાતવ્યાનાં ચ પરમં જ્ઞાતવ્યમિદમુચ્યતે ॥ ૨૨-

શ્રુતં મયા વિશેષેણ સોપપત્તિકમિત્યપિ ।
ન તથાપ્યન્તરાત્મા મે તૃપ્તિમાયાતિ શાશ્વતીમ્ ॥ ૨૨-

અતસ્ત્વાં પરિપૃચ્છામિ વિશેષં તત્ર ધૂર્જટે ।
તં ચ બ્રૂહિ મહાદેવ પ્રસાદપરમો ભવ ॥ ૨૨-

સ્વપ્નભૂતપ્રપઞ્ચેસ્મિન્નક્ષરસ્ય પરાત્મનઃ ।
પ્રિયાઃ સખ્યો ભગવતો વાસનાવશતો ગતઃ ॥ ૨૨-

ક્રિયાંસ્તત્ર ગતઃ કાલસ્તાસામાગમનાદનુ ।
કિયત્કાલં ચ તાઃ સર્વા ઇહ સ્થાસ્યન્તિ મોહિતાઃ ॥ ૨૨-

કથ તા બોધમાપ્સ્યન્તિ કસ્તાસાં પ્રતિબોધકૃત્ ।
યુગપદ્વા ગમિષ્યન્તિ પૃથક્ વા પરમેશ્વર ॥ ૨૨-

એતત્સર્વં મહાદેવ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
સંશયો મે મહાનદ્ય તમપાનુદ શઙ્કર ॥ ૨૨-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ પાર્વતિ વક્ષ્યામિ તવ પ્રશ્નાનશેષતઃ ।
ત્વં મે પ્રાણાધિકૈવાસિ તસ્માદ્વક્ષ્યે યથાતથમ્ ॥ ૨૨-

વિરઞ્ચેર્બ્રહ્મણઃ પૂર્વ અષ્ટવક્ત્રોઽભવદ્વિધિઃ ।
શબ્દબ્રહ્મેતિ ય પ્રાહુર્વેદવેદાન્તપારગાઃ ॥ ૨૨-

દ્વિપરાર્દ્ધાવસાનેસ્ય બ્રાહ્મઃ કલ્પો મહાનભૂતઃ ।
પ્રલયોઽયં મહેશાનિ પ્રકૃત્યવધિરુચ્યતે ॥ ૨૨-

એકા [એકાવશેષા-પ્રકૃતિઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] શિષ્ટા ચ પ્રકૃતિઃ પુરુષાધિષ્ઠિતા હિ સા ।
કિયત્કાલં તતો દેવિ શૂન્યમાસીદિતિ શ્રુતિઃ ॥ ૨૨-

આવિર્ભૂતા તતો નિન્દ્રા અક્ષરે પરમાત્મનિ ।
મહત્તત્વમતસ્તસ્માદ્ અહઙ્કૃતિરજાયત ॥ ૨૨-

સ એવ ચ ત્રિધા જાતો ગુણભેદેન સુન્દરિ ।
સાત્વિકાચ્ચ મનો જજ્ઞે દેવતાશ્ચ દશૈવ તાઃ ॥ ૨૨-

રાજસાદિન્દ્રિયાણ્યાસન્ ભૂતાનિ તમસોઽભવન્ ।
તેભ્યૌઽણ્ડમભવેદ્દેવિ તત્ર નારાયણઃ સ્થિતઃ ॥ ૨૨-

[તત્ર ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મ યત્ર બ્રહ્માભવત્સ્વયમ્ ।
દ્વિપરાર્દ્ધમિતં ચાસ્ય પરમાયુર્નિગદ્યતે ॥ ૨૨-

અસ્મિન્ બ્રહ્માણ્ડગોલે હિ જમ્બૂદ્વીપે મહેશ્વરિ ।
વર્ષે ભારતસંજ્ઞે હિ પ્રિયાણાં વાસનાઃ સ્થિતાઃ ॥ ૨૨-

પરાર્દ્ધઃ પ્રથમો જાતો દ્વિતીયેસ્મિન્ મહેશ્વરિ ।
નિર્બન્ધાત્સ્વામિનીનાં ચ લીલામાવિશ્ચકાર હ ॥ ૨૨-

શ્રીકૃષ્ણઃ પરમાનન્દો નન્દગેહેભવત્તદા ।
ગોપકન્યામિષેણૈવ હ્યાવિર્ભૂતાસ્તતઃ પ્રિયાઃ ॥ ૨૨-

તત્કામપૂર્ત્તયે સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણઃ પુરુષોત્તમઃ ।
રાસલીલાં પ્રકુર્વાણો રમયામાસ તાઃ પ્રિયાઃ ॥ ૨૨-

યોગમાયાસમાવેશાન્માયાકાર્યં વિલુંપતઃ ।
બ્રહ્મણોઽપિ લયે જાતે યથાપૂર્વમભૂદિદમ્ ॥ ૨૨-

પુનર્જાતં તતઃ સર્વં બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તકમ્ ।
મનોરથસ્ય ચાપૂર્ત્યા વાસનાઃ કાર્યમધ્યગાઃ ॥ ૨૨-

વિચરન્તિ યથા કાલં યથાદેશં યથારુચિ ।
દ્વિપરાર્દ્ધે ત્વતિક્રાન્તે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥ ૨૨-

વિરઞ્ચૌ મુક્તિમાપન્ને પ્રબુદ્ધે હ્યક્ષરે પ્રિયે ।
પ્રબુદ્ધા વાસનાસ્તા હિ ભવિષ્યન્તિ સ્વબિમ્બગાઃ ॥ ૨૨-

આવિર્ભાવાચ્ચ લીલાયા દ્વાપરાન્તે કલૌ યુગે ।
[ક્વચિત્પુસ્તકે ૨૬-૨૭ શ્લોકયોઃ આસ કૃષ્ણઃ પ્રિયાણાં ચ દુઃખલીલાનુદર્શને । તાસામેકા ચ પરમા સુભગા સુન્દરી પ્રિયા । પ્રબોધયિષ્યતિ સા સર્વાઃ કથયિત્વા વિનિર્ણયમ્ । ઈદૃશઃ પાઠભેદો ભાતિ ।] અસહિષ્ણુઃ સ્વપ્રિયાણાં દુઃખલીલાનુદર્શનમ્ ॥ ૨૨-

તાસામેકાં ચ પરમાં સુભગાં સુન્દરીં પ્રિયામ્ ।
પ્રબોધયિષ્યતિતરાં કથયિત્વા વિનિર્ણયમ્ ॥ ૨૨-

તતસ્તત્સમ્પ્રદાયેન સર્વાસ્તા ભગવત્પ્રિયાઃ ।
સ્વભર્તૃવિરહાક્રાન્તાઃ ત્યક્ત્ત્વા દેહાન્ પ્રપઞ્ચગાન્ ॥ ૨૨-

ભગવલ્લોકવૈકુણ્ઠે સ્થિતિમાપ્સ્યન્તિ યૂથશઃ ।
પદ્મયા રમમાણાસ્તાઃ કાલભોગે યથાવિધિ ॥ ૨૨-

દિવ્યદેહાનપિ ત્યક્ત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ સ્વબિમ્બગા ।
અક્ષરોઽપ્યનુભૂયૈતત્સ્વપ્નવત્ પરમેશ્વરિ ॥ ૨૨-

પરમાનન્દસમ્મગ્નો ભવિષ્યતિ કૃતાર્થધીઃ ।
સર્વા લીલા નિત્યરૂપા ભવિષ્યન્તિ તદા પ્રિયે ॥ ૨૨-

ભગવલ્લોકમાત્માનં દિવ્યભાવેઽપિ સુન્દરિ ।
અવિદ્યાલેશસમ્બન્ધાદક્ષરસ્ય પરાત્મનઃ ॥ ૨૨-

નિદ્રાંશસ્યાપિ શેષત્વાત્ કિયત્કાલમવસ્થિતિઃ ।
યુગપદ્દેવિ સર્વાસ્તા ગમિષ્યન્તિ નિજં ગૃહમ્ ॥ ૨૨-

ન કથઞ્ચન દેવેશિ ગતિસ્તાસાં પૃથક્ ભવેત્ ।
સ્વપ્નસ્ય વિષયે સામ્યાદૈકાત્મ્યાચ્ચ તથા પ્રિયે ॥ ૨૨-

વૈરસ્યાચ્ચ વિચિત્રત્વે ભર્તૃસ્નેહાવિશેષતઃ ।
ન પૃથક્ ગમનં તાસાં તસ્માદ્વૈકુણ્ઠસંસ્થિતિઃ ॥ ૨૨-

ક્રમયોગેન દેવેશિ સર્વા યાસ્યન્ત્યસંશયમ્ ।
તસ્માદ્દેવિ વિશેષેણ સ્વપતિઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ ૨૨-

ભજનીયો હિ સતતં વેદશાસ્ત્રાનુરોધતઃ ।
દેહેન્દ્રિયસ્વભાવાનામન્તં કર્માણિ પાર્વતિ ॥ ૨૨-

આત્મનોન્તં પરબ્રહ્મધ્યાનશ્રવણકીર્તનમ્ ।
સ્વભાવાજ્જાયતે કર્મ સદસચ્ચેતિ સર્વથા ॥ ૨૨-

સત્ત્યાગાદસદાસઙ્ગન્નાનાયોનિભ્રમો ભવેત્ ।
આધિવ્યાધિદરિદ્રોત્થપીડાવિસ્મારિતતાત્મનઃ ॥ ૨૨-

ઉદ્રિક્તતમસો દેવિ ન શુભં સ્યાત્કદાચન ।
તસ્માત્કર્તવ્યમેવેહ દેહપર્યવસાયિ યત્ ॥ ૨૨-

દેહાન્તે કર્મસમ્બન્ધો ન ભવિષ્યતિ કર્હિચિત્ ।
પ્રત્યવાયનિવૃત્યર્થમનિષ્ટાચરણસ્ય ચ ॥ ૨૨-

નિત્યં નૈમિત્તિકં કાર્યં કામ્યં કર્મ પરિત્યજેત્ ।
એવં યો વર્ત્તતે દેવિ નિષ્પ્રત્યૂહં સ સિધ્યતિ ॥ ૨૨-

યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામલોલુપઃ ।
સ સિદ્ધિમિહ નાપ્નોતિ પરત્ર ન પરાઙ્ગતિમ્ ॥ ૨૨-

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયા પ્રિયે ।
સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨૨-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે દ્વાવિંશં પટલમ્ ॥ ૨૨-

અથ ત્રયોવિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
ભૂયોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે બ્રૂહિ સદાશિવ ।
ભૂતલે ભગવદ્ભાર્યા નાનાયોનિષુ સંસ્થિતાઃ ॥ ૨૩-

તત્ર તત્ર વિચિત્રાણિ કર્માણ્યપિ કૃતાનિ ચ ।
ક્વચિત્તીર્થં ક્વચિદ્દાનં ક્વચિદ્ધોમં ક્વચિજ્જપઃ ॥ ૨૩-

ક્વચિન્મખાદિચરણં સ્વાધ્યાયાચરણાનિ ચ ।
પિતૃદેવાર્ચનં ક્વાપિ બ્રાહ્મણા યોઃ સતામ્ ॥ ૨૩-

ક્વચિન્નિન્દાદિકરણં દેવબ્રાહ્મણાતિથિપૂજનમ્ ।
ક્વચિદ્દત્તવિલોપશ્ચ તથેન્દ્રિયવિલોભનમ્ ॥ ૨૩-

અસત્યભાષણ ચૈવ પૈશુન્યં ભૂતહિંસનમ્ ।
સ્વર્ણસ્ત્યેયાદિકં ચૈવ સુરામાંસનિષેવણમ્ ॥ ૨૩-

દ્રોહમાત્સર્યહિંસાદિપાકભેદાદિકં તથા ।
સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારોલ્લઙ્ઘનં કામવર્ત્તનમ્ ॥ ૨૩-

સ્વગુણાખ્યાનમીશાન પઙ્ક્તિભેદો વૃથા ક્રિયા ।
પરેષાં મર્મકથનં મ્લેચ્છાન્નાત્ક્વાઽપિજીવનમ્ ॥ ૨૩-

નિષિદ્ધાચરણં દેવ વિહિતાચારલઙ્ઘનમ્ ।
ગોભૂગજાશ્વકન્યાદેસ્તથા વિક્રયણ પ્રભો ॥ ૨૩-

વેદવિક્રયણં ચૈવ ભૂતસન્ત્રાસનં તથા ।
આલસ્યાત્કર્મણસ્ત્યાગસ્તથૈવાહઙ્કૃતેરપિ ॥ ૨૩-

કર્મણ્યેતાનિ દેવેશ સદસન્તિ મહાન્ત્યપિ ।
પ્રારબ્ધસઞ્ચિતાન્યેવ ક્રિયમાણાનિ યાનિ ચ ॥ ૨૩-

તેષામન્તં ન પશ્યામિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
સ્વરૂપજ્ઞાનમાત્રેણ સઞ્ચિતક્રિયમાણયોઃ ॥ ૨૩-

શ્રુતિસિદ્ધો ભવેન્નાશઃ પ્રારબ્ધસ્ય તુ ન ક્વચિત્ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કર્મણાં ભોગતઃ ક્ષયઃ ॥ ૨૩-

ઇત્યેવં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તઃ સર્વથૈવ ત્વયોદિતઃ ।
પ્રારબ્ધવિદ્યમાનત્વાત્ સ્વરૂપસ્મરણેઽપિ ચ ॥ ૨૩-

કથં વકુણ્ઠગમનં ગોચરો [ન્યસ્તકર્મણઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ગ્રસ્તકર્મણઃ ।
અભુક્તાન્યેવ કર્માણિ વિહાય યદિ યાન્તિ તાઃ ॥ ૨૩-

ન વિના કર્તૃ [કર્મસમ્બન્ધં ઇત્યપિ પાઠઃ ।] સમ્બન્ધં ક્ષણં તિષ્ઠન્તિ તાન્યપિ ।
ઇત્યેનં સંશયં દેવ છેત્તુમર્હસિ મામકમ્ ॥ ૨૩-

શિવ ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ કર્મબન્ધાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૨૩-

સઞ્ચિતં ક્રિયમાણં ચ તસ્ય નશ્યતિ સર્વથા ।
વિરહાગ્ન્યાહુતીભૂતશરીરા યા હિ કેવલમ્ ॥ ૨૩-

નિક્ષિપ્ય ભૂતે ભૂતોત્થં તૈજસં વપુરાસ્થિતાઃ ।
પ્રારબ્ધસહિતા એવ બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ તાઃ ॥ ૨૩-

બ્રહ્મલોકાદ્યદા ચોર્ધ્વં ગચ્છન્તિ ભગવત્પ્રિયાઃ ।
વૈકુણ્ઠનિકટે પ્રાપ્તે બલીયાન્ પવનો હ્યવન્ ॥ ૨૩-

તેનાવિષ્ટાસ્તતઃ સખ્યઃ કમ્પયન્તિ વપુર્લતાઃ ।
વપુઃકમ્પેન દેવેશિ પ્રારબ્ધાનાં ચ પઙ્ક્તયઃ ॥ ૨૩-

વૃક્ષેભ્ય ઇવ પુષ્પાણિ ક્ષરન્તિ ક્રમશોઽપિ ચ ।
કર્મસમ્બન્ધરહિતા યાન્તિ વૈકુણ્ઠમુજ્જ્વલાઃ ॥ ૨૩-

સદસન્ત્યપિ કર્માણિ ક્ષરિતાનિ શરીરતઃ ।
યાનાશ્રયન્તિ સતતં વક્ષ્યે તાન્ ત્વં શૃણુ પ્રિયે ॥ ૨૩-

યૈઃ સેવાપ્રહ્વણાદીનિ સ્તોત્રાણિ રચિતાન્યપિ ।
ઉપકારઃ કૃતો યૈર્વા ધનધાન્યામ્બરાર્પણૈઃ ॥ ૨૩-

તદ્ગુણશ્રવણે હૃષ્ટાસ્તન્નિન્દાયાં ચ દુઃખિતાઃ ।
સહભોજ્યાઃ સહવાસાઃ સહયાનાઃ સહાસનાઃ ॥ ૨૩-

તાનાશ્રયન્તે દેવેશિ સત્કર્માણિ ન સંશયઃ ।
યૈસ્તુ દુઃખં કૃતં તાસાં નિન્દાપારુષ્યપૈશુનૈઃ ॥ ૨૩-

તદર્થહરણં ચૈવ તદ્દોષસ્યૈવ કીર્તનમ્ ।
વૃથાપવાદકથનં તાડન તર્જનં તથા ॥ ૨૩-

અસત્કર્માણિ સર્વાણિ હ્યાશ્રયન્તે ખલાન્ હિ તાન્ ।
કર્મણાં દેહસમ્બન્ધો નાત્મનસ્તુ કદાચન ॥ ૨૩-

સ્તુતિર્નિન્દાપિ દેવેશિ દેહગા નાત્મગોચરા ।
તસ્માદ્દેહસ્ય સંસ્તુત્યા નિન્દયા વાપિ પાર્વતિ ॥ ૨૩-

પ્રાપ્યતે પુણ્યપાપાનિ તદીયાનિ ન સંશયઃ ।
પુણ્યપાપે નિહત્યૈવં વૈકુણ્ઠે વિહરન્તિ તાઃ ॥ ૨૩-

વૈષ્ણવ ધામ યાસ્યન્તિ સાત્વિક્યો ભગવત્પ્રિયાઃ ।
દ્વિપરાર્દ્ધાવસાને તુ યાસ્યન્તિ યુગપદ્ધિ તાઃ ॥ ૨૩-

રાજસ્યશ્ચાપિ વૈરચ્યં તામસ્યો મન્નિકેતનમ્ ।
ન પ્રકારવિભેદોઽસ્તિ કર્મહાનૌ ગિરીન્દ્રજે ॥ ૨૩-

ગુણાનુરૂપાઞ્ચ ગર્તિ સર્વે યાન્તિ ન સંશયઃ ।
પ્રકારં શૃણુ તત્રાપિ વૈકુણ્ઠગમનં પ્રતિ ॥ ૨૩-

વાસનાલિઙ્ગમેતાસાં દેહાન્તે પૃથિવીં વિશેત્ ।
કિયત્કાલં તતઃ સ્થિત્વા પાર્થિવેન્દ્રિયસંયુતા ॥ ૨૩-

પાર્થિવં વિષયં દેવિ સેવ્યમાના જલં વિશેત્ ।
કિયત્કાલં તતઃ સ્થિત્વા લબ્ધ્વા તત્રેન્દ્રિયં રસમ્ ॥ ૨૩-

અતિદિવ્યં સેવ્યમાના તેજસ્તત્ત્વં સમાવિશેત્ ।
કિયત્કાલં તતઃ સ્થિત્વા તૈજસેન્દ્રિયસંયુતા ॥ ૨૩-

વિષયં રૂપમાસાદ્ય વાયુતત્ત્વં તતઃ વિશેત્ ।
કિયત્કાલં તતઃ સ્થિત્વા ત્વગિન્દ્રિયસમન્વિતા ॥ ૨૩-

દિવ્યસ્પર્શં ચ વિષયં સેવ્યમાના ખમાવિશેત્ ।
કિયત્કાલ તતઃ સ્થિત્વા લબ્ધ્વા ચ શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્ ॥ ૨૩-

વિષયં શબ્દમાસાદ્ય તતો ભૂતાદિમાવિશેત્ ।
ભૂતાદિતામસં હિત્વા રાજસં યાતિ સુન્દરિ ॥ ૨૩-

તતઃ સત્વમયં પ્રાપ્ય વૈકુણ્ઠે રમતે ચિરમ્ ।
અનેન ક્રમયોગેન ગમિષ્યન્તિ હરેઃ પ્રિયાઃ ॥ ૨૩-

એતત્તુભ્યં સમાખ્યાતં વૈકુણ્ઠગમનાદિકમ્ ।
નાખ્યેયં યસ્ય કસ્યાપિ તવ સ્નેહાત્પ્રકાશિતમ્ ॥ ૨૩-

ત્વયાપિ ગોપનીયં હિ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ ।
અપાત્રાયાપિ પુત્રાય દત્ત્વા પાપમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨૩-

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨૩-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે ત્રયોવિંશં પટલમ્ ॥ ૨૩-

અથ ચતુર્વિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
દેવ દેવ મહેશાન ધૂર્જટે નીલલોહિત ।
ભૂયોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ નિત્યલીલાવિનિર્ણયમ્ ॥ ૨૪-

નિર્ગુણે સ્યાત્કથં લીલા લીલા ચેન્નિર્ગુણઃ કથમ્ ।
સગુણે વા કથં લીલા નિત્યા ગુણમયી યતઃ ॥ ૨૪-

યત્તુ કાલત્રયાબાધ્યં તચ્ચ નિત્યં પ્રચક્ષતે ।
કદાચિદ્વા પુરા જાતા લીલેયં વા ભવિષ્યતિ ॥ ૨૪-

અથવા નૈવ જાતેયં ભવિષ્યતિ ન વા પુનઃ ।
ઇદાનીં લીલા ચેજ્જાતા જન્યકાર્યં વિનશ્યતિ ॥ ૨૪-

કથં નિત્યેતિ તાં વક્તું શક્યતે વિદુષા પ્રભો ।
યદ્યક્ષરસ્ય હૃદયે લીલા નિત્યત્વમાગતા ॥ ૨૪-

પુરા હ્યવિદ્યામાનત્વાન્નિત્યતાયાઃ કથં સ્થિતિઃ ।
ઇતિ મે સંશયં દેવ છેત્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્ ॥ ૨૪-

ત્વદન્યં નૈવ પશ્યામિ સન્દેહવિનિવર્ત્તનમ્ ।
ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિત્સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ સ્વયમ્ ॥ ૨૪-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ પાર્વતિ વક્ષ્યામિ તવ સ્નેહાદશેષતઃ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ ભવેદ્વિજ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥ ૨૪-

નિર્ગુણેપ્યક્ષરાતીતે લીલાયાઃ કિં વિરુધ્યતે ।
સગુણસ્ય તુ યા લીલા સગુણા સા નિગદ્યતે ॥ ૨૪-

નિર્ગુણે યા ભવેલ્લીલા સા લીલા નિર્ગુણા ભવેત્ ।
નિર્ણયં તત્ર વક્ષ્યામિ લીલાયા બ્રહ્મણસ્તથા ॥ ૨૪-

રસરૂપં ભવેદ્ બ્રહ્મ વેદવિદ્યાસુ ગીયતે ।
સંયોગવિપ્રલમ્ભાત્મા રસઃ સ્યાદ્ દ્વિદલાત્મકઃ [દ્રષ્ટવ્ય- ૧૧,૨૧-૨૨ પૃ૦ ૧૨૨ ।] ॥ ૨૪-

સંયુક્તયોસ્તુ સંયોગો વિપ્રલમ્ભો વિયુક્તયોઃ ।
નાનાભાવાત્મિકા તત્ર લીલા ભવતિ શાશ્વતી ॥ ૨૪-

બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વાચ્ચ નિત્યત્વાચ્ચેતિ સુન્દરિ ! ।
નિત્યા ચ નિર્ગુણા ચૈવ લીલેયં ન વિરુધ્યતે ॥ ૨૪-

કેચિદાહુર્નિર્ગુણસ્ય નૈવ લીલોપયુજ્યતે ।
લીલાવિશિષ્ટં [લીલાવિષ્ટં ચ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] સગુણં માયાસમ્બન્ધભાવતઃ ॥ ૨૪-

નિર્ગુણં તુ પરં સૂક્ષ્મમવાઙ્માનસગોચરમ્ ।
વર્ણયન્તિ વિભાગેન માયામોહિતચેતસઃ ॥ ૨૪-

શ્રુતેર્વિરોધમાશઙ્ક્ય વિનિયોગઃ પૃથક્ કૃતઃ ।
રસશ્રુતિવિરોધ તુ ન તે પશ્યન્તિ મોહિતાઃ ॥ ૨૪-

નિષેધયન્તિ ચાકારં શ્રુતયઃ પ્રાકૃતં પ્રિયે ।
આનન્દમાત્રમાકારં રસશ્રુતિરુપાસતે ॥ ૨૪-

અન્યથાદ્વિદલઃ સોઽયં શ્રુતિસિદ્ધઃ પ્રિયવદે ।
નિરાકારસ્ય દેવેશિ નોપયુક્તઃ કદાચન ॥ ૨૪-

પ્રલાપાઃ શતશઃ સન્તિ શ્રુતિયુક્તિમજાનતામ્ ।
ન તેષુ રમતે ચિત્તં રસજ્ઞસ્ય વિવેકિનઃ ॥ ૨૪-

રસસ્તાદૃગ્વિધો દેવિ લીલાભિર્યોનુભૂયતે ।
તસ્માલ્લીલારસમયી રસો લીલામયઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૪-

તાદાત્મ્યાદેકરૂપત્ત્વાલ્લીલા બ્રહ્મમયી ભવેત્ ।
લીલોપયોગિનો ભાવા વિભાવા વ્યભિચારિણઃ ॥ ૨૪-

આલમ્બનાનુભાવાશ્ચ તેઽપિ તાદૃગ્વિધાઃ પ્રિયે ! ।
ચન્દ્રાલઙ્કારભૂષાદિમાલાલેપસમીરણાઃ ॥ ૨૪-

દીર્ઘિકોપવનારામ-ઋતુવૃક્ષલતાદયઃ ।
વસ્ત્રપાનાશનં ભૃઙ્ગશુકકોકિલકૂજિતમ્ ॥ ૨૪-

રસોત્પાદનસામગ્રી રસરૂપા હિ સા સ્મૃતા ।
લીલોપયોગિનસ્તસ્માત્ પદાર્થા રસરૂપિણઃ ॥ ૨૪-

દ્રવીભૂતઃ ઘનીભૂતો રસસ્ય દ્વિવિધા સ્થિતિઃ ।
દ્રવીભૂતઃ પ્રિયાધારો ઘનીભૂતોક્ષિગોચરઃ ॥ ૨૪-

તસ્માત્પ્રિયાભીષ્ટભાવાન્ સ્વતઃ પ્રકટયત્યસૌ ।
દ્રવીભૂતઃ પ્રિયાધારઃ પ્રિયાભાવાત્મકો રસઃ ॥ ૨૪-

પ્રાધાન્યં તત્ર ચેચ્છન્તિ ઘનીભૂતાદપિ પ્રિયે ! ।
રસો નૈવ પ્રસિધ્યેત પ્રિયાલમ્બનવર્જિતઃ ॥ ૨૪-

પ્રિયાદર્શે રસઃ પશ્યેત્ સ્વાત્માનં પ્રતિબિમ્બવત્ ।
આદર્શાપસરે યદ્વન્મુખસ્યાનુપલમ્ભનમ્ ॥ ૨૪-

અઙ્ગહીનો રસસ્તદ્વત્સ્વાનુભૂતિં ન વિન્દતિ ।
આનન્દો હિ રસસ્તસ્માત્પ્રિયાપ્રિયદલદ્વયમ્ ॥ ૨૪-

આનન્દરૂપા સામગ્રી સર્વભાવાત્મકો રસઃ ।
ન માયાગુણસંસર્ગઃ કદાચિત્કુત્રચિત્પ્રિયે ॥ ૨૪-

રસરૂપં નિર્ગુણં ચ નિત્યલીલાવિહારિ યત્ ।
અદ્વૈતં બ્રહ્મ પરમં પુરુષોત્તમસંજ્ઞકમ્ ॥ ૨૪-

અતીતાનાગતા ચાસૌ વર્તમાનાપિ સુન્દરિ ।
નિત્યા એવેતિ વિજ્ઞેયા લીલેયમનપાયિની ॥ ૨૪-

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ પ્રશ્નમન્યં નિશામય ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સન્દેહો વિનિવર્ત્તતે ॥ ૨૪-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતી સંવાદે ચતુર્વિંશં પટલમ્ ॥ ૨૪-

અથ પઞ્ચવિંશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
પુરા હ્યવિદ્યમાનત્ત્વાન્નિત્યતાયાઃ કથં સ્થિતિઃ ।
ઇતિ યદ્દેવિ તે પ્રોક્ત [પૃષ્ઠં ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તત્ર મે નિર્ણયં [નિર્ણયે ઇ૦ પા૦ ।] શૃણુ ॥ ૨૫-

અવિદ્યમાનં યત્કિઞ્ચિન્નૈવ પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ ।
સર્વથા વિદ્યમાનં હિ વસ્તુ પ્રાદુર્ભવેત્પ્રિયે ॥ ૨૫-

તસ્માત્સદંશતો દેવિ પ્રપઞ્ચ ઉપવર્ણ્યતે ।
ઘટો નાસ્તીત્યુચ્યમાને ઘટસત્તા તુ લભ્યતે ॥ ૨૫-

અસચ્છ્રુત્યા તથા દેવિ પ્રપઞ્ચઃ સન્નિરૂપ્યતે ।
અપરોક્ષપરોક્ષત્વ સદસચ્છ્રુતિનોદિતમ્ ॥ ૨૫-

તથા પ્રપઞ્ચલીલેય રસલીલાપિ તાદૃશી ।
સર્વાસ્તા નિત્યરૂપા હિ વિજ્ઞેયા વેદવાદિભિઃ ॥ ૨૫-

યથા મૃદિ ઘટસ્યૈવ પ્રાગભાવઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
મૃત્સકાશાત્સમુત્પત્તિઃ પશ્ચાત્તસ્યોપચર્યતે ॥ ૨૫-

ન પુનસ્તસ્ય દેવેશિ હ્યભાવોઽત્યન્તસંજ્ઞિતઃ ।
આમ્રબીજસ્થિતો હ્યામ્રસ્તસ્માદ્ વ્યક્તો યથા ભવેત્ ॥ ૨૫-

અભૂતમેવ દેવેશિ યદિ વ્યક્તિં પ્રયાતિ હિ ।
આમ્રબીજાત્ [આમ્રબીજાદુભ્રવસ્ય ઇત્યપિ પાઠઃ ।] છુદ્છુદસ્ય કથં વ્યક્તિર્ભવેન્નહિ ॥ ૨૫-

વ્યાવહારિકી વાસ્તવી તથા ચ પ્રાતિભાસિકા ।
સત્તા તુ ત્રિવિધા જ્ઞેયા દેવિ શાસ્ત્રાર્થકોવિદૈઃ ॥ ૨૫-

શુક્તૌ રજતમિત્યેષા સત્તા સ્યાત્પ્રાતિભાસિકી ।
ગજાશ્વાદિમહાસમ્પત્ [સ્વપ્નવત્ ઇત્યર્થ ।] સ્વાપ્નિકી વાપિ તદ્વિધા ॥ ૨૫-

વ્યવહારાર્થમિત્યેષા જાગર્તિં વ્યાવહારિકી ।
બ્રહ્મસત્તા તુ દેવેશિ વાસ્તવી પરિકીર્ત્તિતા ॥ ૨૫-

બ્રહ્મસત્તાવશાદ્ દેવિ લીલાસત્યત્વમુચ્યતે ।
સત્યસ્યાભાવમીશાનિ શક્તઃ કર્ત્તં ન કશ્ચન ॥ ૨૫-

તસ્માદ્ દેવિ યથાકાલ લીલાવિર્ભાવમુચ્યતે ।
દ્વાદશદ્વાદશતમે સ્વામિન્યા વત્સરે પ્રિયે ॥ ૨૫-

આવિર્ભવતિ લીલેયં પૌનઃપુન્યેન સર્વદા ।
એતાવતિ ગતે કાલે હ્યક્ષરે પરમાત્મનિ ॥ ૨૫-

રહસ્યરમણાલોકે જાયતે સા સુમઙ્ગલા ।
તતઃ પ્રિયાસુ જાયેત લીલાવિસ્તરણં તતઃ ॥ ૨૫-

અક્ષરાત્મનિ સા લીલા તતશ્ચાસ્થિરતાં વ્રજેત્ ।
સ્મૃતિમાત્રા હિ સા દેવિ ન તુ સાક્ષાત્કદાચન ॥ ૨૫-

ગતે દ્વાદશમે વર્ષે સ્વામિન્યાઃ પરમેશ્વરિ ।
પુનસ્તથાવલોકાય કામાંશેનાત્મયોગતઃ [નામયોગતઃ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ॥ ૨૫-

ઇચ્છા પ્રવર્ત્તતે દેવિ કૂટસ્થસ્ય પરાત્મનઃ ।
તતશ્ચ ત્રિવિધા [એતલ્લીલાત્રૈવિધ્યં સુન્દરીતન્ત્રે આલમન્દારસંહિતાયાં શ્રીશિવેન શ્રીપાર્વત્યૈ સુસ્પષ્ટં નિરૂપિતમ્ ।] લીલા કાલે પ્રાદુર્ભવેત્પ્રિયે ॥ ૨૫-

શ્વેતદ્વીપસ્ય તુ ચ્છાયા મથુરાયાં પ્રતિષ્ઠિતા ।
વૈકુણ્ઠપ્રતિબિમ્બસ્તુ દ્વારિકાયાં તથા પ્રિયે ॥ ૨૫-

વ્રજસ્તુ સાક્ષાદ્દેવેશિ ગોલોકપ્રતિબિમ્બજઃ ।
ગોલોકાતીત[તથૈવોક્તં પુરાણસંહિતાયાં પ્રથમેઽધ્યાયે-
એવં બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે નિર્ગુણે ભેદવર્જિતે ।
ગોલોકસંજ્ઞકે કૃષ્ણો દિવ્યતીતિ શ્રુતં મમ ॥ ૨૫-

નાતઃ પરતરં કિંચિન્નિગમાગમયોરપિ ।
તથાપિ નિગમો વક્તિ હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ ॥ ૨૫-

ગોલોકવાસિભગવાનક્ષરાત્પર ઉચ્યતે ।
તસ્માદપિ પરઃ કોઽસૌ શ્રુતિભિર્ગીયતે સદા ॥ ૨૫-

પાદ્મેઽપિ ગોલોકલીલાતોઽસ્યાઃ લીલાયાઃ પરત્વં પઠ્યતે ।]લીલા [લીલેયં ઇત્યપિ પાઠ ।] ચ રસાનન્દમયી શિવે ॥ ૨૫-

આવિર્ભવતિ દેવેશિ સમયે સમયે હિ સા ।
સમયં તં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસા ॥ ૨૫-

પરમાણુદ્વયમણુઃ ત્રસરેણુઃ ત્રિભિશ્ચ તૈઃ ।
ત્રયરેણુત્રયેણૈવ કાલઃ સ્યાત્ ત્રુટિતસંજ્ઞિતઃ ॥ ૨૫-

તચ્છતેન ભવેદ્વેધઃ ત્રિભિર્વેધૈર્લવઃ સ્મૃતઃ ।
નિમિષસ્ત્રિલવૈર્દેવિ ક્ષણો જ્ઞેયસ્ત્રિભિશ્ચ તૈઃ ॥ ૨૫-

ક્ષણૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ કાષ્ઠા પઞ્ચભિર્દશભિસ્તથા ।
કાષ્ઠાભિર્લઘુ વિજ્ઞેયં લઘુભિર્દશપઞ્ચભિઃ ॥ ૨૫-

ઘટિકૈકા તુ વિજ્ઞેયા મુહૂર્તો ઘટિકાદ્વયમ્ ।
પ્રહરઃ સપ્તઘટિકાશ્ચતુર્ભિસ્તૈરહઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૫-

પુનશ્ચતુર્ભિઃ પ્રહરૈરુચ્યતે તદહર્નિશમ્ ॥ ૨૫-

દશભિઃ પઞ્ચભિઃ પક્ષઃ પુનશ્ચ દશપઞ્ચભિઃ ।
આદ્યઃ શુક્લસ્તથા કૃષ્ણઃ પિતૃણાં તદહર્નિશમ્ ॥ ૨૫-

માસઃ પક્ષદ્વયેનોક્તઃ તાવેવ દ્વૌ ઋતુઃ સ્મૃતઃ ।
ઋતુત્રયેણાપ્યયનં દક્ષિણં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૨૫-

ત્રયેણૈવોત્તરં પ્રાહુર્દેવાનાં તદહર્નિશમ્ ।
સંવત્સરસ્તુ હ્યયનદ્વયં દેવિ નિગદ્યતે ।
તચ્છતં માનવાનાં ચ પરમાયુર્નિરૂપિતમ્ ॥ ૨૫-

દિવ્યૈર્દ્વાદશસાહસ્રૈર્વર્ષાણાં સુરવન્દિતે ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગાઃ ॥ ૨૫-

ચતુર્યુગીસહસ્રેણ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે ।
તાવત્યેવ ભવેદ્રાત્રિસ્ત્રિલોકી યત્ર લીયતે ॥ ૨૫-

બ્રહ્મણો દિવસે જાતા મનવસ્તુ ચતુર્દશ ।
પ્રતિમન્વન્તરે દેવિ યુગાનામેકસપ્તતિઃ ॥ ૨૫-

પ્રતિમન્વન્તરે દેવિ વિષ્ણોરવતરણં ભુવિ ।
ઇન્દ્રાદ્યા દેવતાશ્ચૈવ તથા સપ્તર્ષયશ્ચ યે ॥ ૨૫-

મન્વન્તરવિભેદેન ભિન્ના એવ ભવન્તિ હિ ।
સ્વાયમ્ભુવ સ્વારોચિષોત્તમતામસરેવતાઃ ॥ ૨૫-

ચાક્ષુષશ્ચેતિ મનવો વ્યતિક્રાન્તાઃ ષડમ્બિકે ।
વૈવસ્વતો મનુર્નામ સપ્તમોઽદ્ય પ્રવર્તતે ॥ ૨૫-

ચતુર્યુગી વ્યતિક્રાન્તા તસ્યાષ્ટાવિંશતિ પ્રિયે ।
અષ્ટાવિંશતિકે દેવિ કલૌ લીલેયમાગતા ॥ ૨૫-

પરાર્દ્ધઃ પ્રથમોઽતીતો દ્વિતીયસ્તુ પ્રવર્તતે ।
તત્રાપિ પ્રથમાબ્દસ્ય નવમો માસ ઉચ્યતે ॥ ૨૫-

દિન તુ ષોડશં ચૈવ યામસ્તસ્યદ્વિતીયકઃ ।
મુહૂર્ત્તં તૃતીયં દેવિ વર્ત્તતેઽદ્ય પ્રિયંવદે ॥ ૨૫-

એવં વિધેરહોરાત્રૈર્બ્રહ્મણો હિ દિનં સ્મૃતમ્ ।
પક્ષમાસવિભેદેન યાવત્સંવત્સરઃ પ્રિયે ॥ ૨૫-

એવં સંવત્સરશત તદા સ્યાદ્ બ્રહ્મણો લયઃ ।
વિષ્ણોર્નેત્રનિમેષેણ યાત્યાયુર્બ્રહ્મણોઽખિલમ્ ॥ ૨૫-

તાવન્નિમેષમારભ્ય લવક્ષણવિભેદતઃ ।
યાવદ્વષેશત વિષ્ણોર્મદીયઃ સ્યાન્નિમેષકઃ ॥ ૨૫-

મન્નિમેષક્રમેણાપિ યાવદ્વર્ષશતં ભવેત્ ।
નિમેષમાત્રમીશસ્ય તન્નિમેષક્રમેણ ચ ॥ ૨૫-

શતવર્ષં ભવેદ્યાવત્તાવચ્છિવનિમેષકઃ ।
તન્નિમેષક્રમેણૈવ યાવદ્વર્ષસહસ્રકમ્ ॥ ૨૫-

અપાઙ્ગસ્ફુરણં તાવત્સ્વામિન્યાઃ કૃષ્ણવિભ્રમે ।
તન્નિમેષક્રમેણૈવ વર્ષં દ્વાદશકં ભવેત્ ॥ ૨૫-

લીલાવલોકનાર્થાય ભૂયઃ કામો ભવેત્તદા ।
વર્ષદ્વાદશકેઽતીતે સ્વામિન્યાઃ સુરપૂજિતે ॥ ૨૫-

પૌનઃપુન્યેન લીલાયાઃ નિત્યાવિર્ભાવ ઉચ્યતે ।
અક્ષરસ્યૈવ હૃદયે યઃ કામાંશોઽપ્યધિષ્ઠિતઃ ॥ ૨૫-

તત્સંયોગાદ્દિદૃક્ષાસ્ય સ્વસ્વકાલે ભવેદ્ધિ સા ।
એવં નિત્યેવ સા લીલા રસરૂપા પ્રિયવદે ॥ ૨૫-

સંયોગવિપ્રલમ્ભાખ્યદલાભ્યાં યાનુવર્ણિતા ।
રસો યદાવિપ્રલમ્ભદલં સમધિતિષ્ઠતિ ॥ ૨૫-

તદેવાવિર્ભવત્યેષા લીલા ચ સુરપૂજિતે ।
યદા તુ સંયોગદલં સમધિવ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ॥ ૨૫-

નિજધામ્નિ તદા લીલા સાક્ષાત્કૃષ્ણકૃતા ભવેત્ ।
યદા સંયોગવિશ્લેષસન્ધિં યાતિ રસઃ પ્રિયે ॥ ૨૫-

તદા પ્રબોધસમયો નિકટઃ કૃષ્ણચેતસામ્ ।
ગુરોઃ સત્સમ્પ્રદાયેન શાસ્ત્રાર્થસ્યાનુરૂપતઃ ॥ ૨૫-

વર્ત્તિતવ્યં તતો ભદ્રં સાધનૈરાત્મલબ્ધયે ।
ઇત્યેવં તે મયા ખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં સુલોચને ॥ ૨૫-

સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ? ॥ ૨૫-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતીસંવાદે પઞ્ચવિંશં પટલમ્ ॥ ૨૫-

અથ ષડ્વિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
મહેશ શ્રોતુમિચ્છામિ સાધનાનાં વિનિર્ણયમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વં હિ સફલં ભવેત્ ॥ ૨૬-

શ્રીશિવ ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સાધનસ્ય વિનિર્ણયમ્ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં સાક્ષાન્ન વાચ્યં યસ્ય કસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૨૬-

તન્ત્રાર્થોઽયં રહસ્યાર્થો યસ્તુ વેદેષુ ગોપિતઃ ।
ઈશ્વરાત્તુ મયા લબ્ધઃ પ્રાપ્તસ્તેન સદાશિવાત્ ॥ ૨૬-

મઞ્ચે ફલકમાપન્નો લક્ષયોજનવિસ્તૃતે ।
સદાશિવોઽશૃણોદેતત્કૂટસ્થોપરિસંસ્થયા ॥ ૨૬-

ઇચ્છાશક્ત્યા તુ દેવેશિ વર્ણ્યમાનં મયા રહઃ ।
તચ્ચ તે ગદિતં સાધ્વિ શૃણ્વતઃ પરમપ્યુત ॥ ૨૬-

એકદા મે વિતર્કોંઽભૂદ્વિજને સ્મરતઃ પ્રિયે ।
અહમેવેશ્વરો લોકે મદન્યો વાપિ કશ્ચન ॥ ૨૬-

ઇતિ તર્કયતા દેવિ સમાધિર્હિ મયા ધૃતઃ ।
તસ્મિન્ યુગસહસ્રાણિ વ્યતીયુઃ પઞ્ચ સુન્દરિ ॥ ૨૬-

[સમાધિગીતં ઇ૦ પા૦ ।] સમાધિસ્થેન દેવેશિ શ્રુતમીશ્વરભાષિતમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા હૃદયં દેવિ નિર્વિકલ્પમભૂન્મમ ॥ ૨૬-

તદાપ્રભૃતિ દેવેશિ લીલામેનાં રહઃસ્થિતઃ ।
ધ્યાયામિ ધ્યાનયોગેન નિર્વિકલ્પેન ચેતસા ॥ ૨૬-

સમાધાવીશ્વરેણોક્તમિદં તન્ત્રં યતો મમ ।
તસ્માન્માહેશ્વર તન્ત્રમિત્યેવંખ્યાતિમાગતમ્ ॥ ૨૬-

ચતુઃષષ્ટીનિ તન્ત્રાણિ મયૈવોક્તાનિ પાર્વતિ ।
મોહોચ્ચાટવશીકારમારણાર્થાનિ તાનિ તુ ॥ ૨૬-

સદ્યઃપ્રત્યયહેતૂનિ નાનામન્ત્રમયાનિ ચ ।
મોહનાનિ તુ લોકસ્ય ઇન્દ્રજાલકલાદિભિઃ ॥ ૨૬-

તાનિ વિસ્તરતો દેવિ ! તદાગ્રે કથિતાનિ ચ ।
ન તેષુ વિદ્યતે કિઞ્ચિત્પરમાર્થં સુરેશ્વરિ ॥ ૨૬-

માયિક વર્ણિતં સર્વં માયાજીવોપયોગિકમ્ [મયા ઇ૦ પા૦ ।] ।
ઇદં માહેશ્વરં તન્ત્રં સમાધૌ યચ્છ્રુતં મયા ॥ ૨૬-

પ્રબોધસાધનીભૂતં પ્રિયાણામિતિ મે મતમ્ ।
અન્યથેશ્વરવિજ્ઞાનાન્નાન્યદેતત્પ્રયોજનમ્ [તન્મહેશ્વરવિખ્યાતં તન્મયેશ્વરવિખ્યાતં તન્મેશ્વરવિખ્યા વેત્યપપિ પાઠઃ ।] ॥ ૨૬-

વૈષ્ણવાન્યપિ તન્ત્રાણિ પઞ્ચરાત્રાભિધાનિ તુ ।
વિષ્ણુપ્રોક્તાનિ દેવેશિ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા ॥ ૨૬-

હયશીર્ષં તન્ત્રમાદ્યં તન્ત્રં સંમોહનં તથા ।
વૈભવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રહ્લાદં ગાર્ગ્યગાલવમ્ ॥ ૨૬-

નારદીયં ચ શ્રીપ્રશ્નં [વૈષ્ણવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રહ્લાદં ગાર્ગમાણવમ્ ।
નારદીયં ચ શ્રી વત્સં ... ઇતિ વા પાઠઃ ।] શાણ્ડિલ્યં ચેશ્વરં તથા ।
સત્યોક્તં શૌનકં તન્ત્રં વાશિષ્ઠં જ્ઞાનસાગરમ્ ॥ ૨૬-

સ્વાયમ્ભુવં કાપિલં ચ તાર્ક્ષ્યં નારાયણીયકમ્ ।
આત્રેયં [નારસિંહાક્ષં ઇતિ વા પાઠઃ ।] નારસિંહાખ્યં આનન્દં [આદાક્ષં આટ્ટાક્ષં ઇતિ વા પાઠઃ ।] ચ તથારુણમ્ ॥ ૨૬-

વૈહાયસં તથા જ્ઞાનં વિશ્વોક્તં ચેતિ સુન્દરિ ।
અત્યન્તસ્ખલિતાનાઞ્ચ જનાનાં વેદમાર્ગતઃ ॥ ૨૬-

પઞ્ચરાત્રાદયો માર્ગાઃ કાલેનૈવોપકારકાઃ ।
બૌદ્ધતન્ત્રાણિ દેવેશિ વર્ત્તન્તે સુબહૂન્યપિ ॥ ૨૬-

તાનિ પ્રોક્તાનિ સર્વાણિ બૌદ્ધરૂપેણ વિષ્ણુના ।
ન તત્ર ધર્મલેશોઽસ્તિ મોહનાનિ દુરાત્મનામ્ ॥ ૨૬-

અન્તે તુ નરકાયૈવ ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
પાર્વત્યુવાચ
કિમર્થં દેવદેવેન વિષ્ણુના સત્વમૂર્ત્તિના ॥ ૨૬-

દયાવતાપિ લોકસ્ય પ્રતારણમહો કૃતમ્ ।
નિર્દોષે પુરુષે દેવ નાનૃતં સ્યાત્કદાચન ॥ ૨૬-

કેન પ્રયુક્તસ્તુ હરિર્મોહશાસ્ત્રમરીરચત્ ।
એતન્મે બ્રૂહિ સર્વજ્ઞ સન્દેહવિનિવૃત્તયે ॥ ૨૬-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ કારણં મોહકલ્પને ।
એકદા વિધિવિષ્ણૂ ચ સ્વાભિમાનાવૃતાન્તરૌ ॥ ૨૬-

નિત્યં વિવદમાનૌ તાવન્યોઽન્યં પ્રતિચક્રતુઃ ।
અહં બ્રહ્મેતિ ન ભવાનિત્યેવં પૂર્ણમાનિનૌ ॥ ૨૬-

ક્રુદ્ધચિત્તાવુભૌ દેવિ શેપતુસ્તૌ પરસ્પરમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ
યસ્માત્ત્વં મામવજ્ઞાય સ્વાત્માનં બહુ મન્યસે ॥ ૨૬-

અપૂજ્યસ્ત્વં તુ લોકેષુ ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ ।
ઇત્યેવ દારુણં શાપં નિશમ્ય મધુસૂદનઃ ॥ ૨૬-

ક્રુદ્ધઃ શાપં પ્રતિદદૌ ત્વમપ્યેવં ભવિષ્યસિ ।
અન્યોઽન્યં શાપમાશ્રાવ્ય ભવિતવ્યેન મોહિતૌ ॥ ૨૬-

મામેવ શરણં યાતૌ પરિમ્લાનમુખાવુભૌ ।
વ્યવસ્થા તુ કૃતા દેવિ મયા શાપસ્ય વૈ તયોઃ ॥ ૨૬-

બ્રહ્મણો યન્મયા પ્રોક્ત તત્તે વક્ષ્યામિ સંશૃણુ ।
બ્રહ્મન્નો વૈષ્ણવં વાક્યમન્યથા ભવતિ ક્વચિત્ ॥ ૨૬-

તસ્માદપૂજ્યો લોકેષુ ભવિષ્યતિ ભવાન્ કિલ ।
પઞ્ચાયતનપૂજાયાં ન શાપસ્તે ભવિષ્યતિ ॥ ૨૬-

કેવલં ભવતઃ પૂજાબાધકં શાપ એવ હિ ।
ત્વમેકં વપુરાધત્સ્વ શાપસ્ય વિષયં હરે ॥ ૨૬-

તત્રૈવાસ્તુ ચ તે શાપઃ સત્ત્વમૂર્ત્તૌ ન સર્વથા ।
એવમુક્તે મયા ચોભૌ યયતુઃ સ્વસ્ય કેતનમ્ ॥ ૨૬-

એતસ્મિન્નન્તરે દેવિ દેવાસુરમહારણઃ ।
વભૂવ તત્ર સમરે જિતા દેવૈઃ સુરેતરાઃ ॥ ૨૬-

જયોપાય પ્રકુર્બાણાસ્તપસ્તેપુર્મહત્તરમ્ ।
તપોવિઘ્નાય તાન્ દેવો બૌદ્ધરૂપ સ્વયં ગતઃ ॥ ૨૬-

બૌદ્ધતન્ત્રાણિ નિર્માય દૈત્યેભ્યઃ સમદર્શયત્ ।
દેહાદન્યો ન ચાત્માસ્તિ ન મુક્તિર્મરણાત્ પરા ॥ ૨૬-

ન દેવાઃ પિતરઃ સન્તિ મુધા વેદેન દર્શિતાઃ ।
સ્વવૃત્તયે તુ નિગમઃ કલ્પિતો બ્રાહ્મણૈરિહ ॥ ૨૬-

સર્વથા ન પ્રમાણત્વે ધાર્યઃ સ્યાદસુરેશ્વરાઃ ।
એવં તન્ત્રેષુ નૈરાત્મ્યવાદમુખ્યેષુ મોહિતાઃ ॥ ૨૬-

અસુરાઃ સમસજ્જન્ત બૌદ્ધમાયાહૃતાશયાઃ ।
તદા પ્રભૃતિ તદ્રૂપ અપૂજ્યત્વં હરેર્યયૌ ॥ ૨૬-

બૌદ્ધોપદેશસ્ય [શુદ્ધોદનસ્ય ચ ગૃહે જાતસ્ય ઇત્યપિ પાઠઃ ।] ગ્રહો જાતશ્ચ પરમેશ્વરિ ।
તસ્માત્તદુક્તતન્ત્રાણિ નાસ્તિવાદપરાણિ ચ ॥ ૨૬-

ન ગ્રાહ્યાણિ બુધૈર્દેવિ ધર્માધર્મવિચારણે ।
ઇદં માહેશ્વરં તન્ત્રં સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમમ્ ॥ ૨૬-

સામરસ્યેચ્છયા શક્ત્યા યથાભૂતાર્થમીરિતમ્ ।
અક્ષરસ્યાસનીભૂતસ્તન્નિશમ્ય સદાશિવઃ ॥ ૨૬-

પ્રોક્તવાનીશ્વરાયૈતત્ યથાશ્રુતમનિન્દિતે ।
સમાધાવીશ્વરઃ પ્રાહ મહ્યં દેવિ યથાશ્રુતમ્ ॥ ૨૬-

મયાપિ ચ તવ સ્નેહાદુચ્યતે નાન્યથા પ્રિયે ।
ત્વયા તુ ગોપનીયં હિ ન વાચ્યં યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૨૬-

એતત્તન્ત્રાર્થવિજ્ઞાને ન સર્વે હ્યધિકારિણઃ ।
પાર્વત્યુવાચ
અધિકારવિહીનોઽપિ યદિ ચાત્ર પ્રવર્ત્તતે ॥ ૨૬-

નિઃશઙ્કો નિર્ભયો ભૂત્વા પ્રેમાસક્તિસમન્વિતઃ ।
નિત્યાનન્દં ચ પુરુષ વિભાવ્ય સ્વપતિં હૃદિ ॥ ૨૬-

તદીયવિરહજ્વાલાગ્લપિતાં તનુમુત્સૃજેત્ ।
કાં ગતિં યાતિ દેવેશ તન્મે સાધુ નિરૂપય ॥ ૨૬-

શિવ ઉવાચ
બ્રહ્માભાસમયઃ કશ્ચિદ્યદિ જીવઃ પરિભ્રમન્ ।
અનેકજન્મસંસિદ્ધપુણ્યરાશિભિરૂર્જ્જિતૈઃ ॥ ૨૬-

સાધુસઙ્ગેન દેવેશિ યદિદં જ્ઞાનમાપ્નુયાત્ ।
જિતેન્દ્રિયો નિવિંષયઃ પ્રેમાસક્તિસમન્વિતઃ ॥ ૨૬-

ત્યજન્ દેહમવાપ્નોતિ કુમાર્યઃ પ્રાપુરેવ યત્ ।
ન જલે જલવત્તસ્ય લયો ભવતિ ચાક્ષરે ॥ ૨૬-

યદય વિરહી જાતો નિત્યલીલાવિહારિણિ ।
ન પશ્યતિ તથા ચાપિ નિત્યલીલાવિહારિણમ્ ॥ ૨૬-

અક્ષરાભાસમાત્રત્ત્વાત્ સ્વસ્યૈવ પરમેશ્વરિ ।
તસ્માદ્ વૃન્દાવને દેવિ [અક્ષરે હૃદયઙ્ગમે ઇત્યપિ પાઠઃ ।] કૂટસ્થહૃદયઙ્ગમે ॥ ૨૬-

લીલામનુભવન્ તિષ્ઠેત્ તિષ્ઠેત્ પુનરાગવિવર્જ્જિતઃ ।
ઇતિ તે નિર્ણયઃ પ્રોક્તોઽનધિકારિણિ સુન્દરિ ॥ ૨૬-

અતઃ પરં ચ ભજને નિર્ણયં વચ્મિ સં શૃણુ ॥ ૨૬-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે ષડ્વિંશ પટલમ્ ॥ ૨૬-

અથ સપ્તવિંશં પટલમ્
શિવ ઉવાચ
નિત્યાનન્દવિહારાણાં પ્રિયાણાં પરમેશિતુઃ ।
સ્વભર્ત્તુર્ભજનં દેવિ કર્ત્તવ્ય સર્વથૈવ હિ ॥ ૨૭-

ભજનાઙ્ગં સદાચારઃ કર્ત્તવ્યઃ કર્મશુદ્ધયે ।
ન સિદ્ધાઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યન્તિ સદાચારવિવર્જિતાઃ ॥ ૨૭-

આચારહીનં ન પુનન્તિ વેદા આચારહીનં ન તપઃ પુનાતિ ।
આચારહીનં ન પુનન્તિ તીર્થાન્યાચારહીનસ્ય ન ચૈવ સિદ્ધિઃ ॥ ૨૭-

આચારઃ પ્રથમો ધર્મ આચારો હન્ત્યલક્ષણમ્ ।
આચારાલ્લભતે શુદ્ધિં તસ્માત્તં સતતં ચરેત્ ॥ ૨૭-

અનાચારેણ માલિન્યં બુદ્ધિઃ સમધિગચ્છતિ ।
લીલાવધારણં નાસ્તિ મલિને બુદ્ધિદર્પણે ॥ ૨૭-

આચારઃ કથિતઃ સદ્ભિઃ સર્વધર્મેષુ સર્વદા ।
આચારરહિતો ધર્મો હ્યધર્મત્વેન કલ્પ્યતે ॥ ૨૭-

આચારરક્ષણં તસ્માત્કર્ત્તવ્યં સર્વથા પ્રિયે ।
આચારો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો બાહ્યાભ્યન્તર એવ ચ ॥ ૨૭-

ભાવસંશુદ્ધિમેવૈકામાચારં હ્યાન્તરં વિદુઃ ।
તત્સિદ્ધયે દેહસાધ્યો બાહ્યઃ શૌચાદિરુચ્યતે ॥ ૨૭-

સાધ્યો ભાવઃ સાધનં તુ દેહશુધ્યાદિકં પ્રિયે ।
તમાચારં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સંશુધ્યતે મનઃ ॥ ૨૭-

નાભાષેન્નાવલોકેત શૃણુયાન્ન કથઞ્ચન ।
ન સ્પૃશેન્નોપજિઘ્રેત નાશ્નીયાદ્વિમતં ચ યત્ ॥ ૨૭-

યદેશ્વરગુણાન્વક્તુમીહતે વાક્ વિજૃમ્ભિતા ।
તદૈનાં વિધ્યતે પાપ્મા વિદ્ધા વિમતભાષિણી ॥ ૨૭-

યદેશ્વરં મૂર્ત્તિમન્તમાલોકયિતુમિચ્છતિ ।
ચક્ષુસ્તદા પાપ્મવિદ્ધં વિમત પશ્યતિ પ્રિયે ॥ ૨૭-

યદેશ્વરગુણાન્ શ્રોતુમીહતે શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્ ।
તદૈવ પાપ્મના વિદ્ધં જાનીયાદ્વિમતે ચ તત્ ॥ ૨૭-

યદા નિવેદિતાન્નેન નિયમં રસનેહતે ।
તદૈવ પાપ્મના વિદ્ધા વિમતં પ્રતિપદ્યતે ॥ ૨૭-

પાપરૂપં વિજાનીયાદ્વિમતાચરણં ચ તત્ ।
વિમતાચરણં પાપમિન્દ્રિયમુપગચ્છતિ ॥ ૨૭-

નિરાવરણમેવૈતદ્ધ્યાનાભ્યાસઃ પ્રપદ્યતે ।
નિયમ્ય ચેન્દ્રિયાણ્યાદૌ અભ્યાસેન દૃઢીયસા ॥ ૨૭-

યદા સર્વેન્દ્રિયાણાં ચ નિયમં કર્તુમક્ષમઃ ।
રસનેન્દ્રિયમેવૈકં જેયં સર્વજિગીષયા ॥ ૨૭-

જિતે રસે જિતઃ કામઃ જિતે [જિતતૃષ્ણે ઇતિ પાઠઃ ।] કામે જિતેન્દ્રિયઃ ।
જિતજિહ્વોપસ્થરતેરસાધ્યં કિં તુ [નુ ।] વિદ્યતે ॥ ૨૭-

સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણઃ પૂર્વં સ્તનાદ્ધર્મો વિનિર્ગતઃ ।
વૃષરૂપશ્ચતુર્વેદચતુઃપાદઃ શુભાકૃતિઃ ॥ ૨૭-

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમત્યુગ્ર યસ્ય શૃઙ્ગદ્વયં પ્રિયે ।
સત્યં તપઃ કર્ણયુગ દમો દાનં તુ ચક્ષુષી ॥ ૨૭-

લાંગૂલમસ્ય ચૈશ્વર્યં રોમાવલિઃ પુણ્યસન્તતિઃ ।
તેન સ્પૃષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ શુદ્ધસત્વા બભૂવિરે ॥ ૨૭-

જ્ઞાનવૈરાગ્યસમ્પન્ના મોક્ષમાર્ગપરાયણાઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ બ્રહ્મા પશ્ચાત્પાપમથાસૃજત્ ॥ ૨૭-

સ પાપ્મા મહિષાકારસ્તમોભૂતઃ શરીરિષુ ।
અજ્ઞાનં ચાપ્યનૈશ્વર્યમવૈરાગ્યમધર્મકમ્ ॥ ૨૭-

ચત્વારસ્તસ્ય વૈ પાદા છલદ્રોહૌ [શ્રુતિદ્વયમ્ ।] શૃઙ્ગદ્વયમ્ ।
ક્રોધમોહૌ કર્ણયુગં કામલોભૌ હિ ચક્ષુષી ॥ ૨૭-

માત્સર્યમુગ્રલાંગૂલં બ્રહ્મહત્યા શિરોઽસ્ય ચ ।
સુરાપાનં ચ હૃદય કટિઃ સ્યાદુપપાતકમ્ ॥ ૨૭-

તેન સ્પૃષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા નષ્ટસત્ત્વા [મલીમસઃ ઇતિ પાઠઃ ।] મલીમસા ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યરહિતાઃ કામ્યકર્મકૃતશ્રમાઃ ॥ ૨૭-

આસુરેષ્વેવ ભાવેષુ વ્યસજ્જન્ત વિમોહિતાઃ ।
તસ્માત્તં તુ પરિજ્ઞાય દેહેન્દ્રિયચરં પ્રિયે ॥ ૨૭-

સ્વાચારમાચરેત્પ્રાજ્ઞો યથા સ્યાદુજ્જ્વલાત્મધીઃ ।
ઉજ્જ્વલત્વ તદા બુદ્ધેઃ સમં પશ્યતિ વૈ યયા ॥ ૨૭-

સુખેષુ વિદ્યમાનેષુ દુઃખશોકભયાદિકમ્ ।
પશ્યન્ વિરમતે તેષુ શુદ્ધત્વં ચ તદા ધિયઃ ॥ ૨૭-

ન વ્યથેન્નિંદયા ચિત્તં હર્ષતે ન ચ સસ્તુવૈઃ ।
ઉદાસીનોરિમિત્રેષુ સામ્ય બુદ્ધિસ્તદોજ્વલા ॥ ૨૭-

અલોલુપત્વમાસ્તિક્યં મુમુક્ષુત્વં ગભીરતા ।
પ્રસાદઃ સ્વાત્મના સૌખ્યં લોકસઙ્ગનિવર્ત્તનમ્ ॥ ૨૭-

એકાન્તસેવાભિરુચિર્ દમ્ભમાનવિવર્જ્જનમ્ ।
એતાનિ યત્ર જાયન્તે તસ્ય બુદ્ધિઃ સમુજ્જ્વલા ॥ ૨૭-

આચારસેવનસ્યેહ બુદ્ધિશુદ્ધિઃ પરં ફલમ્ ।
શુદ્ધાયાં તતો બુદ્ધૌ લીલાધ્યાનેઽર્હતાં વ્રજેત્ ॥ ૨૭-

શાસ્ત્રદુષ્ટ ભાવદુષ્ટં લોકદુષ્ટમથાપિ વા ।
વર્જયેન્મતિમાન્ દેવિ સત્વશુદ્ધિવિધિત્સયા ॥ ૨૭-

ગુહ્યશૌચં પાદશૌચં હસ્તશૌચં મહેશ્વરિ ।
મુખશૌચં ચતુર્થં ચ કુર્યાત્સર્વત્ર સર્વદા ॥ ૨૭-

ઉચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેત્ ક્વાપિ સેવાદ્રવ્યાણિ શામ્ભવિ ।
પ્રણમ્ય પ્રવિશેત્સ્થાનં નિર્ગચ્છેચ્ચ પ્રણમ્ય ચ ॥ ૨૭-

નિષ્ઠીવનં પ્રલાપં ચ અધોવાયુવિસર્જનમ્ ।
ઔદાસીન્યં ભયં ક્રોધં ન કુર્યાત્તત્ર સંસ્થિતઃ ॥ ૨૭-

યથાવર્ણં યથાજ્ઞાનં યથાજ્યેષ્ઠકનિષ્ઠકમ્ ।
તથૈવોપવિશેત્તત્ર રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ॥ ૨૭-

ન નિન્દેન્મનસા વાચા કુમારીં બ્રાહ્મણં ગુરુમ્ ।
દયા ભૂતેષુ કર્ત્તવ્યા ન હિંસ્યાત્કમપિ પ્રિયે ॥ ૨૭-

સર્વં સહેત પરુષં દેહાનિત્યત્વભાવનાત્ ।
દેહગેહકલત્રાપ્તમિત્રદ્રવિણસમ્પદઃ ॥ ૨૭-

સ્વપ્નવિદ્યુન્નિભાઃ પશ્યેન્નાત્માનં તત્ર સજ્જયેત્ ।
અસદાસક્તિવશતઃ સંસારો ન નિવર્ત્તતે ॥ ૨૭-

દાનં દમો દયા ચેતિ ન ત્યાજ્યં સર્વથા ત્રયમ્ ।
અસત્યં ન વદેદ્વાક્યં વાચોઽપિ મરણં હિ તત્ ॥ ૨૭-

મૃતા વાક્ નહિ યોગ્યા સ્યાદ્ ગુણાલાપે પરેશિતુઃ ।
ન પરસ્ત્રીમુખે ક્વાપિ દૃષ્ટિં ભોગેચ્છયા છિપેત્ ॥ ૨૭-

સ્વસ્મિન્ સ્ત્રીભાવનાનશ્યેત્તસ્માત્પાતકમેવ તત્ ।
નિર્વિકારાણીન્દ્રિયાણિ જાતમાત્રશિશોર્યથા ॥ ૨૭-

લલનાવૃન્દમધ્યસ્થસ્યાપિ ચેતો દ્વિધા નહિ ।
સખીભાવઃ સ્થિરસ્તસ્ય વિશુદ્ધશ્ચ પ્રિયંવદે ॥ ૨૭-

વિશુદ્ધસ્ત્રીસ્વભાવા યે દૃશ્યન્તે પુરુષા અપિ ।
નિશ્ચયાદવગન્તવ્યા પ્રિયા ભગવતો હિ તે ॥ ૨૭-

સ્ત્રીદુષ્ટાન્ સમયભ્રષ્ટાન્ ભાવનાવિમુખાન્ શથાન્ ।
નાસ્તિકાન્ દુર્નયાન્દુષ્ટાન્ પરસ્ત્રીગમનોત્સુકાન્ ॥ ૨૭-

વિરોધિનઃ ક્રૂરચિત્તાન્ શ્રદ્ધાપ્રેમવિવર્જિતાન્ ।
અસદાલાપકાન્ દેવિ ન પંક્ત્યામુપવેશયેત્ ॥ ૨૭-

ન પિબેત્તત્ર પાનીયમેકપાત્રેણ કર્હિચિત્ ।
પાદુકાવસનં શયયાશયનાસનસંસ્થિતિમ્ ॥ ૨૭-

ન કુર્યાદેવ તૈઃ સાકં દોષાવેશોન્યથા ભવેત્ ।
અદૃષ્ટપુરુષૈર્દેવિ દેશાન્તરનિવાસિભિઃ ॥ ૨૭-

ઇન્દ્રિયાર્થરતૈર્દમ્ભચ્છલેનાપિ સમાગતૈઃ ।
ન સ્થિતિઃ સહ કર્ત્તવ્યા પરાનન્દોત્સવે પ્રિયે ॥ ૨૭-

અસ્નાતોઽધૌતપાદો વા હ્યનાચારો ભયાકુલઃ ।
અધૌતવસનો વાપિ નોત્સવં પ્રવિશેત્ક્વચિત્ ॥ ૨૭-

ઉત્સવે ગુણગાનાદિ કુર્યાત્કૃષ્ણકથાઃ શુભાઃ ।
ન લૌકિકીં કથાં કુર્યાદ્વિવદેન્ન પરસ્પરમ્ ॥ ૨૭-

ન મર્માણિ વદેદ્દેવિ ન ચોપદ્રવમાચરેત્ ।
પરસ્પરં તુ દેવેશિ સ્વાત્મ્યૈક્યં ભાવયેદ્ધિયા ॥ ૨૭-

રસાવેશસ્તદાભૂયાન્નિર્વિકારા યદા સ્થિતિઃ ।
તસ્માત્તત્પ્રવણં ચેતઃ પ્રકુર્વીત મહોત્સવે ॥ ૨૭-

ધ્યાયન્તિ કેચન નિમીલિતપક્ષ્મભારા
ગર્જન્તિ હેતિપરિલબ્ધગુરુપ્રમાણાઃ ।
નૃત્યન્તિ તદ્રસવિલીનમનોરથાર્થા
ભક્ત્યા દ્રવન્ત ઇવ દૃક્કમલૈગૈલદ્ભિઃ ॥ ૨૭-

તદ્ધ્યાનદૃષ્ટપદહૃષ્ટધિયઃ પ્રસન્નાઃ
સ્વાનન્દસાગરસમુચ્છલદચ્છભાવાઃ ।
રોમાઞ્ચકઞ્ચુકવિચિત્રતનુપ્રદેશા
જાનન્તિ નેદમખિલં ચ વિભિન્નલિઙ્ગાઃ ॥ ૨૭-

યજ્જાતમુત્સવે કિઞ્ચિત્ વૃત્તાન્તં સાધ્વસાધુ વા ।
હૃદયાદ્વિસ્મૃતમિવ બહિર્નૈવ પ્રકાશયેત્ ॥ ૨૭-

યથાવર્ણવિભેદેન સ્વીકુર્યાચ્ચ નિવેદિતમ્ ।
પૃથગાસનપાત્રાણિ કારયેત્ સુરવન્દિતે ॥ ૨૭-

પરસ્પરં પ્રણમેદેવં કુર્યાન્મહોત્સવોત્સવમ્ ।
સ્વપુત્રસ્ત્રીજન્મદિને ગુરોર્જન્મવિપર્યયે ॥ ૨૭-

મઙ્ગલે સમ્પદાધિક્યે લાભે ભક્તસમાગમે ।
વ્યતીપાતે તથાષ્ટમ્યામેકાદશ્યાં ચ સંક્રમે ॥ ૨૭-

પુષ્યાર્કે ચૈવ હસ્તાર્કે ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
કૃષ્ણજન્માહ્નિ દેવેશિ રાધાજન્મદિને તથા ॥ ૨૭-

અવતારદિનેષ્વેવં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
ચૈત્રે શુક્લસ્ય પઞ્ચમ્યાં ભગવાન્મીનરૂપધૃક્ ॥ ૨૭-

જ્યેષ્ઠે શુક્લે દ્વાદશ્યાં તતઃ કૂર્મસ્વરૂપધૃક્ ।
ચૈત્રે કૃષ્ણનવમ્યાં તુ હરિર્વારાહરૂપધૃક્ ॥ ૨૭-

વૈશાખે શુક્લપક્ષે તુ ચતુર્દશ્યાં દિનક્ષયે ।
પ્રાદુર્બભૂવ નૃહરિર્ભક્તરક્ષાર્થમુદ્યતઃ ॥ ૨૭-

વૈશાખે શુક્લપક્ષે તુ તૃતીયાયાં ગિરીન્દ્રજે ।
જમદગ્નિસુતો રામો રેણુકાયામજીજનત્ ॥ ૨૭-

માસિ ભાદ્રપદે દેવિ શુક્લે ચૈકાદશી તિથિઃ ।
અદિત્યાં કશ્યપાજ્જાતો વામનઃ સુરકાર્યકૃત્ ॥ ૨૭-

ચૈત્રે શુક્લનવમ્યાં તુ રામો દશરથાત્મજઃ ।
રાવણસ્ય વધાર્થાય કૌશલ્યાયાં પરઃ પુમાન્ ॥ ૨૭-

શ્રાવણે બહુલે પક્ષે અષ્ટમ્યાં ચ મહાનિશિ ।
કૃષ્ણઃ પ્રાદુરભૂદ્ દેવિ સુરકાર્યચિકીર્ષયા ॥ ૨૭-

નભસે તુ દ્વિતીયાયાં બલભદ્રોઽભવદ્ધરિઃ ।
પૌષશુક્લે તુ સપ્તમ્યાં બૌદ્ધઃ પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ ॥ ૨૭-

માઘશુક્લતૃતીયાયાં કલ્કી પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ ।
એતેષ્વન્યેષુ પુણ્યેષુ દિવસેષુ વિશેષતઃ ॥ ૨૭-

પ્રકુર્યાદુત્સવં દેવિ વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ ।
નોત્સવો ભક્ષ્યભોજ્યાદ્યૈર્ન પુષ્પરચનાદિભિઃ ॥ ૨૭-

રસાવેશો ભવેદ્યત્ર તમાહુઃ પરમોત્સવમ્ ।
નિર્વિકારં ભવેચ્ચિત્તં ભગવજ્જ્ઞાનગોચરમ્ ॥ ૨૭-

પ્રેમૈકરર્સિકં [પ્રેમૈક્ય રાસિકં ઇત્યપિ પાઠઃ ।] શુદ્ધં તત્રાવેશો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
ઉત્સવે દેવદેવેશિ ત્રિવિધૈવ જનસઙ્ગમઃ ॥ ૨૭-

પ્રિયાણાં વાસનાશ્ચૈકો દેવસર્ગો દ્વિતીયકઃ ।
તૃતીયો ગૌતમૈઃ શપ્તા યે ચ વૈડાલિનઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨૭-

વાસનાસુ રસાવેશઃ શુદ્ધો નૈવાત્ર સંશયઃ ।
દેવેષુ દેવતાવેશો ભગવત્પ્રેમવત્સ્વપિ ॥ ૨૭-

પ્રેમહીના દુરાચારાઃ પરસ્ત્રીધનલમ્પટાઃ ।
પિશુનાઃ વઞ્ચકાઃ ક્રૂરાઃ કુટિલાઃ પાપચારિણઃ ॥ ૨૭-

આચારરહિતા દુષ્ટા નિર્લજ્જાઃ કલહોત્સુકાઃ ।
આસુરં ભાવમાપન્ના વેદશાસ્ત્રાર્થનિન્દકાઃ ॥ ૨૭-

તે વૈ વૈડાલિનો દેવિ હ્યધિકારવિવર્જિતાઃ ।
અસુરાવેશિણસ્તે તુ મયોક્તમવધાર્યતામ્ ॥ ૨૭-

જાનીયાત્તત્તદાવેશં તત્તચ્ચેષ્ટાનુરૂપતઃ ।
ઇત્યેતાન્ ત્રિવિધાન્ જ્ઞાત્વા મહોત્સવગતાન્ શિવે ॥ ૨૭-

વ્યવહાર્યં યથાયોગ્યં સઙ્કરો ન ભવેદ્યથા ।
યથાયોગ્યં યથાકાલં યથાદ્રવ્યં યથોચિતમ્ ॥ ૨૭-

તથા કુર્યાન્મહેશાનિ હ્યન્યથા પતિતો ભવેત્ ।
ઇતિ તેઽભિહિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨૭-

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ સુગુહ્યમપિ વિસ્તરાત્ ॥ ૨૭-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે સપ્તવિંશં પટલમ્ ॥ ૨૭-

અથ અષ્ટાવિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
પુનર્બ્રૂહિ મહાદેવ યથા સ્યાદ્ભજનોદયઃ ।
કં વા ગુરુમુપાસીત કથં જ્ઞાનોદયો ભવેત્ ॥ ૨૮-

શિવ ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથમ્ ।
ગોપનીયં પ્રયત્નેન દર્શયેન્નૈવ કસ્યચિત્ ॥ ૨૮-

માયાગ્રસ્તમિદં વિશ્વં નાનાદુઃખભયાતુરમ્ ।
અનિત્યભવસન્તાપપરિતપ્ત સમન્તતઃ ॥ ૨૮-

કાલદણ્ડભુજઙ્ગેન ગ્રસ્તમાનમહર્નિશમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિરક્તઃ સતતં સ્વાત્મનઃ શિવહેતવે ॥ ૨૮-

સદ્ગુરોઃ શરણં યાયાત્ શુદ્ધભાવેન ભામિનિ ।
ગુરવો બહવઃ સન્તિ દીપવચ્ચ ગૃહે ગૃહે ॥ ૨૮-

દુર્લભા ગુરવો દેવિ ! સૂર્યવત્સર્વદીપકાઃ ।
ગુરવો બહવઃ સન્તિ શિષ્યવિત્તાપહારકાઃ ॥ ૨૮-

વિરલા ગુરવો દેવિ ! શિષ્યહૃત્તાપહારકાઃ ।
શુદ્ધાન્વયઃ શુદ્ધચેત્તાઃ શુદ્ધવેશઃ શુભાકૃતિઃ ॥ ૨૮-

શુભવાદી શુભાચારઃ શુદ્ધભાવઃ શુચિઃ સ્વયમ્ ।
વેદશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો લોકસઙ્ગવિવર્જ્જિતઃ ॥ ૨૮-

અલોલુપઃ સુશીલશ્ચ દયાદાક્ષિણ્યસંયુતઃ ।
ત્યાગી વિરાગી ગુણવાન્ ગુણજ્ઞઃ શિષ્યવત્સલઃ ॥ ૨૮-

યેન કેનાપિ સન્તુષ્ટઃ શરણ્યઃ ક્રોધવર્જ્જિતઃ ।
સ્વસિદ્ધાન્તાર્થતત્ત્વજ્ઞો મિતવાક્ લોકવલ્લભઃ ॥ ૨૮-

પવિત્રઃ સંશયચ્છેત્તા કૃષ્ણપ્રેમપરિપ્લુતઃ ।
એવં વિધં ગુરું જ્ઞાત્વા કૃપાપીયૂષવર્ષિણમ્ ॥ ૨૮-

ફલપુષ્પાદિહસ્તશ્ચ ગચ્છેદભિમુખં ગુરોઃ ।
ગુરોર્મન્દિરમાસાદ્ય નત્વા તદ્દેહલીં પ્રિયે ॥ ૨૮-

આજ્ઞયા સદ્ગુરોર્દેવિ દક્ષપાદ પુરઃસરમ્ ।
પ્રવિશ્ય તદ્ગૃહં સાજ્ઞાદ્દણ્ડવત્પ્રણમેચ્ચ [તત્ ઇત્યપિ પાઠઃ ।] તમ્ ॥ ૨૮-

ભો નાથકરુણાસિન્ધો સંસારાર્ણવતારક ।
ભ્રાન્તં સંસારગહને નાનાતાપસમાકુલે ॥ ૨૮-

અત્યન્તદીનહૃદયં સર્વસાધનવર્જિતમ્ ।
અજ્ઞાનપઙ્કનિર્મગ્નં મામુદ્ધર દયાનિધે ॥ ૨૮-

અહં ત્વાં શરણં પ્રાપ્તઃ શરણ્યસ્ત્વં દયાનિધિઃ ।
અવિલમ્બેન સંસારવિચ્છેદં કુરુ મે પ્રભો ॥ ૨૮-

એવં સમ્પ્રાર્થિતઃ સોઽથ ગુરુનાથઃ કૃપાનિધિઃ ।
પૂર્વં પરીક્ષિતં વિપ્રં વર્ષેણૈકેન સુન્દરિ ॥ ૨૮-

વર્ષાભ્યાં ક્ષત્રિયં દેવિ વૈશ્યં સંવત્સરૈસ્ત્રિભિઃ ।
ચતુર્ભિર્વત્સરૈઃ શૂદ્રં બોધયેદ્વિરહાતુરમ્ ॥ ૨૮-

યદિચેદ્વાસનાજીવસ્તદા બોધ્યશ્ચ સર્વથા ।
સ્વાપ્નિકશ્ચેત્તદા ત્યાજ્યઃ અધિકારવિપર્યયાત્ ॥ ૨૮-

પરીક્ષા લક્ષણૈર્દેવિ પુરા પ્રોક્તા મયાનઘે ।
અપરીક્ષિતજીવાય વિતરેદ્યદિ બોધનમ્ ॥ ૨૮-

ન ગુરું તં વિજાનીયાત્ વાસનાપિ ન સા ભવેત્ ।
શિષ્યેભ્યો ધનમાદાય સુખીસ્યામિતિ યસ્ય ધીઃ ॥ ૨૮-

ન ગુરું તં વિજાનીયાત્ કેવલં ધૂર્ત એવ સઃ ।
ધનાહારાર્જને યુક્તા દામ્ભિકા વેષધારિણઃ ॥ ૨૮-

ભ્રામયન્તિ જનાન્ સર્વાન્ જ્ઞાનિવત્પ્રિયદર્શનાઃ ।
શિષ્યેણાપિ ગુરુર્દેવિ પરીક્ષ્યઃ સર્વથૈવ હિ ॥ ૨૮-

યદ્યજ્ઞાનવશાત્ શિષ્યો ગુરું લક્ષણવર્જિતમ્ ।
જાનીયાત્તત્ક્ષણં ત્યક્ત્વા ગુરુમન્યં સમાશ્રયેત્ ॥ ૨૮-

ગન્ધલુબ્ધો યથા ભૃઙ્ગઃ પુષ્પાત્પુષ્પાન્તરં વ્રજેત્ ।
જ્ઞાનલુબ્ધસ્તથા શિષ્યો ગુરોર્ગુર્વન્તરં વ્રજેત્ ॥ ૨૮-

ત્યજેન્મિત્રમમર્મજ્ઞં નારીં ચ વ્યભિચારિણીમ્ ।
અહન્તાદુષ્ટસમ્બન્ધં જ્ઞાનહીનં ગુરું ત્યજેત્ ॥ ૨૮-

નદત્સુ પઞ્ચવાદ્યેષુ બ્રાહ્મણેષુ પઠત્સુ ચ ।
ગાયન્તીષુ તથા સ્ત્રીષુ શિષ્યં સમ્બોધયેદ્ ગુરુઃ ॥ ૨૮-

આદૌ શિષ્યસ્ય દેહં તુ શોધયેન્નિપુણો ગુરુઃ ।
અસંસ્કૃતશરીરસ્તુ ન યોગ્યઃ સ્યાત્કથંચન ॥ ૨૮-

કૃતસ્નાનં સમાહૂય મુખાગ્રે સ્થાપયેચ્ચ તમ્ ।
શુભાસનશ્વેતવસ્ત્રવસાનં મલવર્જિતમ્ ॥ ૨૮-

બોધયેત્તદ્ધૃદામ્ભોજે પ્રદીપકલિકાકૃતિઃ ।
આત્મચૈતન્યમીશાનિ તચ્ચ સ્વાત્મનિ યોજયેત્ ॥ ૨૮-

તતોઽસ્યપદયુગલે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
લિઙ્ગપ્રદેશેઽસ્ય ભૂતાનિ ચિન્તયેત્પરમેશ્વરિ ॥ ૨૮-

અવશિષ્ટાનિ તત્ત્વાનિ ચિન્તયેદ્ધૃદયામ્બુજે ।
કણ્ઠદેશે નાદવિન્દુગુણાંશ્ચ પરિચિન્તયેત્ ॥ ૨૮-

બ્રહ્મરન્ધ્રે પરં બ્રહ્મ પુરુષં પ્રકૃતીશ્વરમ્ ।
એવં સંચિન્ત્ય દેવેશિ જુહુયાત્તાન્યનુક્રમાત્ ॥ ૨૮-

જુહુયાલ્લિઙ્ગદેશેસ્ય ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
લિઙ્ગદેશસ્થભૂતાનિ હૃદિતત્વેષુ હોમયેત્ ॥ ૨૮-

હૃદયસ્થાનિ [હૃદયે યાનિ ઇતિ વા પાઠઃ ।] તત્વાનિ બિન્દુનાદે ચ હ્યર્પયેત્ ।
બ્રહ્મરન્ધ્રે ચિતે દેવિ પરબ્રહ્મણિ નિષ્કલે ॥ ૨૮-

નાદબિન્દુગુણાન્ હુત્વા પ્રપઞ્ચવિલયં સ્મરેત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચં તદા શિષ્યં બોધયેત્પરમેશ્વરિ ॥ ૨૮-

ન વર્ણેષુ તદા કશ્ચિત્ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદિષુ ।
ન દેવોઽસિ ન ગન્ધર્વો નાસુરઃ પન્નગોઽપિ વા ॥ ૨૮-

ન ત્વં દેહો ન ત્વદ્દહો નેન્દ્રિયાણિ તથા મનઃ ।
ન ચ પ્રાણો ન બુદ્ધિસ્ત્વ નાહઙ્કારો ભવાન્મતઃ ॥ ૨૮-

ક્ષરઃ સર્વપ્રપઞ્ચોઽયમક્ષરે પ્રતિબિમ્બતઃ ।
અક્ષરસ્ય દિદૃક્ષાભૂદ્ બ્રહ્મલીલાવલોકને ॥ ૨૮-

તત્પ્રિયાયાઽભવત્કામોઽક્ષરલીલાનિરીક્ષણે ।
તત ઇચ્છા સમુદ્ભૂતા બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનમસૃજત્ ॥ ૨૮-

મોહાણ્ડં પ્રવિશન્ સાક્ષી દદર્શ સ્વપ્નગં જગત્ ।
તત્ર વૃન્દાવને રાસલીલાયાં રમિતા પ્રિયા ॥ ૨૮-

અન્તર્હિતે પ્રિયે કૃષ્ણે દુઃખાદ્દુઃખતરં ગતા ।
કાલમાયાન્ધકારોઽસ્મિન્ ભ્રાન્તાસિ બહુધા મુધા ॥ ૨૮-

શ્રીકૃષ્ણસ્ય પ્રિયા ચાસિ પૂર્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ઉદ્બુધ્ય સ્વપ્નતશ્ચિત્તે પ્રિયાભાવં નિજં શ્રય ॥ ૨૮-

તિરોભૂય [તિરોભવિત્રી શનકૈર્માયાદેહમિત્યપિ પાઠઃ ।] ચ શનકૈર્માયાદેહમનીપ્સિતમ્ ।
ક્ષરં ચૈવાક્ષરં હિત્ત્વા સ્વપતિં પુનરેષ્યસિ ॥ ૨૮-

બ્રહ્માનન્દરસજ્ઞાનાં [ક્વચિત્પુસ્તકે ૪૪-૫૫ શ્લોકયોર્મધ્યે એતે ૪૫-૫૪ શ્લોકા નોપલભ્યન્તે । ૧૮ મા૦] બ્રહ્મજ્ઞાનવતાં સતામ્ ।
પદ્ધતિં બ્રહ્મસૃષ્ટીનાં વક્ષ્યામિ શૃણુ સુન્દરિ ॥ ૨૮-

ગોત્રમુક્તં ચિદાનન્દં બ્રહ્માનન્દો હિ સદ્ગુરુઃ ।
શિખા જ્ઞાનમયો પ્રોક્તા સૂત્રમક્ષરરૂપકમ્ ॥ ૨૮-

કિશોરી પરમેષ્ટા ચ સેવનં પૌરુષોત્તમમ્ ।
પાતિવ્રત્યમનન્યત્વં સાધનં સમુદાહૃતમ્ ॥ ૨૮-

વૃન્દાવનં નિત્યમુક્તં વિલાસસુખસઞ્જ્ઞકમ્ ।
જાપ્યં ચ યુગલં નામ તારતમ્યો (મો) મનુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨૮-

બ્રહ્મવિદ્યા પરા દેવી દેવો બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
શાલા ગોલાક ઇત્યુક્તો દ્વારમૂર્ધ્વમુદાહૃતમ્ ॥ ૨૮-

સ્વસંવેદઃ [સુસંવેદઃ સૂક્ષ્મો વેદઃ ઇત્યપિ પાઠઃ । સ્વસંવેદ્યઃ ઇત્યપિ કશ્ચિત્ ।] સમાદિષ્ટઃ ફલં નિત્યવિહારકમ્ ।
દિવ્યબ્રહ્મપુરં ધામ પરાત્પરમુદાહૃતમ્ ॥ ૨૮-

સદ્ગુરોશ્ચરણં ક્ષેત્રં સર્વશુદ્ધિકરં પરમ્ ।
યમુનાસઞ્જ્ઞકં તીર્થં મનનં પ્રેમલક્ષણમ્ ॥ ૨૮-

શ્રીમદ્ભાગવતં પ્રોક્તં શ્રવણં સારમદ્ભુતમ્ ।
ઋષિઃ પ્રોક્તો મહાવિષ્ણુર્જ્ઞાનં જાગ્રત્સ્વરૂપકમ્ ॥ ૨૮-

આનન્દાખ્યં કુલં પ્રાપ્તં નિત્યે ધામ્નિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
સમ્પ્રદાયશ્ચિદાનન્દો નિજાનન્દૈઃ પ્રકાશિતઃ ॥ ૨૮-

એવં પદ્ધતિરાખ્યાતા પુરુષોત્તમસઞ્જ્ઞિકા ।
વર્તિતવ્યં તતો ભદ્રે સાધનૈરાત્મલબ્ધયે ॥ ૨૮-

પ્રબોધ્યૈવં ગુરુસ્તસ્મિન્ ચૈતન્યં પરમેશ્વરિ ।
દિવ્યદૃષ્ટ્યાવલોકેન સ્થાપયેત્પુનરેવ તત્ ॥ ૨૮-

બ્રહ્મરન્ધ્રપથા તસ્મિન્ ચાવતીર્ણ ઇતિ સ્મરન્ ।
કણ્ઠદેશે નાદબિન્દૂ સ્થાપયેચ્ચ તતઃ પરમ્ ॥ ૨૮-

તત્વાનિ હૃદયામ્ભોજે લિઙ્ગે ભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
તતઃ પાદપ્રદેશે તુ સ્થાપયેદ્ભુવનાવલિમ્ ॥ ૨૮-

એવં વિરાજં સંસ્કૃત્ય તતો મન્ત્રં સમાદિશેત્ ।
મન્ત્રોપદેશતઃ પૂર્વં ગુરું સમ્પૂજયેત્પ્રિયે ॥ ૨૮-

સર્વસ્વદક્ષિણાં દત્વા કૃતકૃત્યો ભવેદ્ધિ સઃ ।
તદર્દ્ધં વા તદર્ધં વા તદર્દ્ધાર્દ્ધમથાપિ વા ॥ ૨૮-

સન્તોષયેદ્ ગુરું ભક્ત્યા ધનધાન્યામ્બરાદિભિઃ ।
અન્યેભ્યોઽપિ યથાશક્તિ ભૂષાવસ્ત્રાદિકં દદેત્ ॥ ૨૮-

સાષ્ટાઙ્ગં ચ તતો દેવિ ! દણ્ડવત્પતિતો ભુવિ ।
પ્રણમેદ્ ગુરુમાત્મીયં ગુરુરુત્થાપયેચ્ચ તમ્ ॥ ૨૮-

ઉપવેશ્ય પુનઃ પાર્શ્વે લીલાભેદાન્ સમાદિશેત્ ।
લીલાભેદા ગુરુમુખાદ્બોદ્ધવ્યા એવ સુન્દરિ ॥ ૨૮-

તતો રહો રહશ્ચૈવ સંસ્થિતો ભાવયેચ્ચ તાન્ ।
પ્રિયાભાવો યદા બુદ્ધેઃ કૃતકૃત્યો ભવેત્તદા ॥ ૨૮-

ઇતિ તેઽભિહિતં દેવિ ગોપ્યાદ્ગોપ્યતરં ચ યત્ ।
સમાસેન મહાદેવિ ! ભૂયઃ કિં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨૮-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતીસંવાદે અષ્ટાવિંશતિતતં પટલમ્ ॥ ૨૮-

અથ એકોનત્રિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
બ્રૂહિ તં ચ મહેશાન્ મન્ત્રરાજં મહેશ્વરમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વમન્ત્રફલં ભવેત્ ॥ ૨૯-

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ
દેવેશિ મન્ત્રરાજોઽયં ભાતિ ગોપ્યતરો મહાન્ ।
પાતકાનિ પ્રલીયન્તે સકૃદ્યસ્ય જપાદપિ ॥ ૨૯-

સપ્તકોટિમહામન્ત્રાસ્તવાગ્રે કથિતા મયા ।
તેષુ શ્રીકૃષ્ણમન્ત્રાશ્ચ બહવઃ કીર્ત્તિતાસ્તવ ॥ ૨૯-

રાસલીલાપ્રવિષ્ટસ્ય [મયા ઇ૦ પા૦ ।] પુરા ગોપાલરૂપિણઃ ।
પ્રોક્તા મન્ત્રા મહેશાનિ તત્રાયં ગોપિતો મયા ॥ ૨૯-

રહસ્યત્ત્વાન્મયા નોક્તઃ પુનસ્તં પરિપૃચ્છસિ ।
ત્વયાપિ ગોપિતવ્યોઽયં ન દેયઃ સ્યાત્કથઞ્ચન ॥ ૨૯-

લેખયિત્ત્વા દદેન્મન્ત્રં ન વાચોપદિશેત્પ્રિયે ।
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણાં દત્ત્વા પાપમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨૯-

નિર્ધારત્વે વાસનાયા યદિ પ્રેમોદ્ગમો ભવેત્ ।
તદૈવોપદિશેદ્દેવિ હ્યન્યથા કૃષ્ણઘાતકઃ ॥ ૨૯-

વિધિઃ સર્વોઽપિ કર્ત્તવ્યો મન્ત્રદાનં વિના પ્રિયે ।
તતઃ [પરિણતે ઇ૦ પા૦ ।] પરીક્ષિતે કાલે યોગ્યત્વે મન્ત્રમાદિશેત્ ॥ ૨૯-

શૃણુ મન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાનેન ચેતસા ।
સ્વર [આદ્યઃ સ્વરોઽકારઃ ચતુર્થશ્ચ દીર્ઘ ઇકારોઽર્ધમાત્રબિન્દુયોગેન આકાશોઽહમિતિ વ્યોમબીજમ્ ।] આદ્યશ્ચતુર્થશ્ચ આકાશસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૨૯-

વાયુબીજં તતઃ પશ્ચાત્ અગ્નિબીજમતઃ પરમ્ ।
તતો વરુણબીજઞ્ચ ભૂબીજં સ્યાત્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૯-

શ્રીકૃષ્ણ પરમાનન્દ તે પ્રિયાસ્મીતિ વૈ વદેત્ ।
મામઙ્ગીકુર્વિતિ ચોક્ત્ત્વા દર્શયેતિ દ્વયં વદેત્ ॥ ૨૯-

પ્રબોધયેતિ દ્વિતીયં મોહેતિ ચ તતો વદેત્ ।
મપાકુરુદ્વયં ચોક્ત્ત્વા નમોન્તોઽયં મહામનુઃ ॥ ૨૯-

એકોનૈકોનપઞ્ચાશદ્વર્ણૈઃ સઙ્ઘટિતઃ પ્રિયે ।
આદ્યબીજં મહેશાનિ પરમાત્માક્ષરઃ પ્રભુઃ ॥ ૨૯-

તસ્માત્સૃષ્ટિર્વર્ણમયી હકારાન્તાવિજૃમ્ભિતા ।
પ્રતિલોમલયં તસ્યાઃ સ એવ પરિશિષ્યતે ॥ ૨૯-

અનન્તત્વાદાત્મતત્વાદ્ વ્યાપકત્વાન્મહેશ્વરિ ।
ન તસ્યાસ્તિ લયઃ ક્વાપિ વર્ણાનામાત્મનઃ પ્રિયે ॥ ૨૯-

સ્વરશ્ચતુર્થસ્તન્માયા હ્યુપર્યઙ્કુરતાં ગતા ।
તતો જ્ઞાનહરા દેવિ જાતા સા વિશ્વમોહિની ॥ ૨૯-

મધ્યબિન્દુસમાયોગાચ્છૂન્યરૂપા હિ સાભવત્ ।
શૂન્યત્ત્વેધસ્તના રેખા જગદઙ્કુરરૂપિણી ॥ ૨૯-

અર્દ્ધબિન્દુસમાયોગાદ્યોગમાયાત્મિકા હિ સા ।
એવં ત્રિતયયોગેન જ્ઞેયં તસ્યા ગુણત્રયમ્ ॥ ૨૯-

પ્રતિબિમ્બવદાભાસ [ભાત ઇ૦ પા૦ ।] નિર્મલે પરમાત્મનિ ।
યદા સમરસાકારા વિશ્વયોનિસ્તદા હિ સા ॥ ૨૯-

કોણત્રયસમાયોગા બ્રહ્માદિત્રિતયાત્મિકા ।
લોકત્રયાત્મિકા ચૈવ તથા વેદત્રયાત્મિકા ॥ ૨૯-

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મા ચ કાલત્રિતયરૂપિણી ।
અગ્નિસોમાર્કરૂપા [અગ્નિષ્ટામાર્ક ઇ૦ પા૦ ।] ચ સર્વત્રિતયરૂપિણી ॥ ૨૯-

અધોમુખા હિ સા જ્ઞેયાવતરન્તી પરાત્મનઃ ।
યદા ચોર્ધ્વમુખી ભૂયાદ્વહ્નિજ્વાલેવ સા લયે ॥ ૨૯-

શૂન્યત્વેઽધસ્તના રેખા જગદઙ્કુરરૂપિણી ।
યદેવ ચ મહત્તત્ત્વમિત્યાહુસ્તન્ત્રવાદિનઃ ॥ ૨૯-

અહઙ્કારસ્તુ રેખાન્તસ્તદ્ગુણોપાધિસઙ્ગતઃ ।
ત્રિવિધઃ સ તુ વિજ્ઞેયસ્તસ્માદ્ભૂતાનિ જજ્ઞિરે ॥ ૨૯-

તદ્વાચકાન્યક્ષરાણિ હકારાદીનિ પઞ્ચ ચ ।
પુરતસ્તાનિ દૃશ્યન્તે મન્ત્રરાજે મહેશ્વરિ ॥ ૨૯-

આકાશસ્તુ હકારસ્થો દેવતા તુ સદાશિવઃ ।
ગુણઃ શબ્દસ્તથા શ્રોત્રં શ્રોતવ્યા દિક્ ચ સુન્દરિ ॥ ૨૯-

યકારે દેવદેવેશિ વાયુરીશ્વર એવ ચ ।
સ્પર્શસ્ત્વગિન્દ્રિયં દેવિ સ્પૃષ્ટવ્યં ચ મહીરુહમ્ ॥ ૨૯-

રકારેઽગ્નિરહ દેવિ રૂપં ચક્ષૂ રવિસ્તથા ।
દૃષ્ટવ્યં ચેતિ વિજ્ઞેયં મઞ્જૂષામણિવત્તથા ॥ ૨૯-

વકારે સલિલં વિષ્ણુ રસશ્ચ રસનેન્દ્રિયમ્ ।
રસિતવ્યં ચ વરુણો દેવતા ચેતિ સંસ્થિતા ॥ ૨૯-

લકારે પૃથિવીતત્વં બ્રહ્મા ગન્ધશ્ચ નાસિકા ।
ઘ્રાતવ્યમશ્વિનૌ દેવિ દેવતા ચેતિ સંસ્થિતા ॥ ૨૯-

ઇત્યેવં પઞ્ચભૂતાનાં બીજકાર્યં તદીશ્વરિ [બીજોઽયં કાર્યમીશ્વરિ ઇ૦ પા૦ ।] ।
સદૃશં [કથિતસ્તેન યમાહુઃક્ષરસંજ્ઞયા ઇ૦ પા૦ ।] કથિતં તે ચ યદાહુઃ ક્ષરસઞ્જ્ઞયા ॥ ૨૯-

અકારઃ પરમં બ્રહ્મ કૂટસ્થ વ્યાપકં ધ્રુવમ્ ।
અનુત્તરં નિર્વિશેષ ચિદંશસ્તેન કથ્યતે ॥ ૨૯-

અક્ષરાતીતરૂપોઽસૌ શેષવર્ણૈર્મનુઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માદહો સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽય મન્ત્રનાયકઃ ॥ ૨૯-

મનનં વિશ્વવિજ્ઞાનં ત્રાણં સંસારસઙ્કટાત્ ।
યતઃ કરોતિ સંસિદ્ધો મન્ત્ર ઇત્યુચ્યતે પ્રિયે ॥ ૨૯-

મન્ત્રચૂડામણિં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે સર્વસંશયાત્ ।
વિજ્ઞાતે મન્ત્રરાજન્યે જ્ઞાતવ્યં નાવશિષ્યતે ॥ ૨૯-

શાબ્દં વપુઃ પરાનન્દવપુષઃ પરમેશ્વરિ ।
મન્ત્રચૂડામણિરયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ ॥ ૨૯-

અકથ્યઃ પારમાર્થ્યેન તથાપિ કથિતસ્તવ ।
ગોપનીયઃ પ્રયત્નેન જનની જારગર્ભવત્ ॥ ૨૯-

પશ્યન્તિ યે શઠધિયો વર્ણબુધ્યા મહામનુમ્ ।
તે યાન્તિ નરકાન્ સર્વે યાવદાભૂતસપ્લવમ્ ॥ ૨૯-

પુરુષં મન્ત્રજપ્તારં યે પશ્યન્તિ નરાધમાઃ ।
તેષાં પાપાનિ નશ્યન્તિ બ્રહ્મહત્યાદિકાન્યપિ ॥ ૨૯-

કોટિકલ્પેષુ પાપિષ્ઠા નિત્યં પાપપરાયણાઃ ।
તેઽપિ શુધ્યન્તિ સમ્પર્કાન્મન્ત્રજપ્તુર્ન સંશયઃ ॥ ૨૯-

લબ્ધે ચિન્તામણૌ દેવિ કિમન્યૈર્ધનસઞ્ચયૈઃ ।
તથા લબ્ધે મન્ત્રરાજે કિમન્યૈઃ સાધનૈર્ભવેત્ ॥ ૨૯-

એતન્મન્ત્રાર્થવિજ્ઞાનં મન્ત્રસિદ્ધાન્તસૂચકમ્ ।
યો નિત્યં ભાવયેચ્ચિત્તે વાસના તસ્ય શુધ્યતિ ॥ ૨૯-

વિહાય માયામાલિન્યં દેહેન્દ્રિયનિબન્ધનમ્ ।
વાસના સમ્મુખીભૂયાદ્વિવેકં પ્રનિબિમ્બવત્ ॥ ૨૯-

મન્ત્રમાહાત્મ્યમેતત્તુ મયા તે પરિકીર્તિતમ્ ।
કિમન્યત્ શ્રોતુમિચ્છા તે તદિદાનીં વદ [વદામ્યહમ્ ઇ૦ પા૦ ।] પ્રિયે ॥ ૨૯-

ઇતિ શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે ઉત્તરખણ્ડે શિવોમાસંવાદે એકોનત્રિંશતિતમં પટલમ્ ॥ ૨૯-

અથ ત્રિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
ભગવન્દેવદેવેશ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પુનઃ ।
મન્ત્રસ્ય સાધનં સાક્ષાત્ યત્કૃત્વા સાઙ્ગતા ભવેત્ ॥ ૩૦-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ ત્વં દેવદેવેશિ મન્ત્રરાજસ્ય સાધનમ્ ।
ઋષિરસ્ય સ્મૃતો દેવિ પરાત્મા પુરુષોત્તમઃ ॥ ૩૦-

છન્દોનુષ્ટુપ્સમાખ્યાતં શ્રીકૃષ્ણો દેવતાસ્ય ચ ।
અહં બીજં નમઃ શક્તિર્વિનિયોગઃ પ્રસાદને ॥ ૩૦-

ઋષિઃ શિરસિ વિન્યસ્ય છન્દસ્તુ મુખમણ્ડલે ।
દેવતા હૃદયે ન્યસ્ય બીજં પાદયુગે ન્યસેત્ ॥ ૩૦-

કટિદેશે ન્યસેચ્છક્તિં નિયોગઃ કરસમ્પુટે ।
એવં ઋષ્યાદિકં ન્યસ્ય વર્ણન્યાસં તતશ્ચરેત્ ॥ ૩૦-

અથ બીજં ન્યસેન્મૂર્ધ્નિન્યસેન્માયા લલાટકે ।
વ્યોમબીજં ન્યસેત્કર્ણયુગલેઽથ સમીરણમ્ ॥ ૩૦-

ન્યસેત્ત્વચિ તતો નેત્રે વહ્નિબીજં ન્યસેત્પ્રિયે ।
જિહ્વાયાં વારુણં બીજં પૃથ્વીબીજં ચ નાસયોઃ ॥ ૩૦-

શ્રીકારં કણ્ઠદેશે તુ કૃકારં હૃદયે ન્યસેત્ ।
ષ્ણં પં ન્યસેત્કુચદ્વન્દ્વે વામાદિ પરમેશ્વરિ ॥ ૩૦-

રકારં ચૈવ માકાર કુક્ષિયુગ્મે ચ વામતઃ ।
નકારં ચ દકારં ચ ન્યસેત્કટ્યોસ્તથૈવ હિ ॥ ૩૦-

તેકારં વિન્યસેલ્લિંગે પ્રિયા વર્ણાવુરુદ્વયે ।
સ્મિમાર્ણદ્વયં દેવિ જાનુયુગ્મે તથા ન્યસેત્ ॥ ૩૦-

મં ગી વણૌં ચ દેવેશિ જઙ્ઘાયુગ્મે પ્રવિન્યસેત્ ।
કુર્વિત્યક્ષરયોર્દ્વન્દ્વં પાર્ષ્ણિદ્વન્દ્વે નિયોજયેત્ ॥ ૩૦-

દકારં ચ શકારં ચ પ્રપદદ્વન્દકે ન્યસેત્ ।
પ્રકારં ચૈવ બોકારં ન્યસેત્પાદતલદ્વયે ॥ ૩૦-

ધં ન્યસેદઙ્ગુલીષ્વેવ અઙ્ગુલ્યન્તેષુ યં ન્યસેત્ ।
તલાદિજાનુપર્યન્તં પ્રબોવર્ણદ્વય પુનઃ ॥ ૩૦-

જાન્વાદિનાભિપર્યન્તં ધયવર્ણદ્વયં ન્યસેત્ ।
મોકારં વિન્યસેન્નાભૌ હકારમુદરે ન્યસેત્ ॥ ૩૦-

મપાવર્ણૌ સ્કન્ધયુગે કુરુ કક્ષા યુગેન્યસેત્ ।
કુરુવર્ણદ્વયં દોષ્ણોર્ગલ્લયોશ્ચ પ્રવિન્યસેત્ ॥ ૩૦-

નમઃ શિખાયાં વિન્યસ્ય સમગ્રં વ્યાપકં ન્યસેત્ ।
એવં [એવં ન્યસ્તશરીરોઽસૌ ઇ૦ પા૦ ।] ન્યાસાચ્છરીરેઽસૌ જાયતે મન્ત્રરૂપધૃક્ ॥ ૩૦-

અલૌકિકં વપુઃ કૃત્વા ગચ્છેદ્ ધ્યાનેન તત્પદમ્ ।
તત્પ્રકારં પ્રવક્ષ્યામિ સુગુપ્તમપિ સુન્દરિ ॥ ૩૦-

વર્ણરૂપં વપુર્ધ્યાયેત્ પઞ્ચભૂતમયાન્ હિ તાન્ ।
તત્તત્કારણભૂતેષુ તત્તત્કાર્ય વિલોપયેત્ ॥ ૩૦-

પાદાદિજાનુપર્યન્તં પૃથ્વીતત્વં વિચિન્તયેત્ ।
પૃથ્વીતત્ત્વમયાન્ વર્ણાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ॥ ૩૦-

પઞ્ચમશ્ચૈવ ષષ્ઠશ્ચ ત્રયોદશ એવ ચ ।
સ્વરાણાં ત્રિતયં ચૈતત્ આકાશાદગ્રિમાક્ષરમ્ ॥ ૩૦-

સ્પર્શેષુ ચાષ્ટમશ્ચૈવ તથા ચૈવ ત્રયોદશ ।
દવલાશ્ચેતિ વૈ વર્ણાઃ પાર્થિવાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥ ૩૦-

ઋ ઋ ઔ ઘ ઝ ઢ ધ ભ વર્ણાસ્તે વારુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
જાન્વાદિકટિપર્યન્તં જલતત્વગતાન્ સ્મરેત્ ॥ ૩૦-

ઇ ઈ એ ખ છ ઠ થ ફ ર ક્ષાસ્તે વહ્નિરૂપિણઃ ।
કટ્યાદિકણ્ઠપર્યન્તં તેજસ્તત્વગતાન્ સ્મરેત્ ॥ ૩૦-

અ ઐ કચટતપસષાઃ મારુતાઃ કથિતાઃ પ્રિયે ।
કણ્ઠાદિભ્રૂપ્રદેશાન્તં વાયુતત્વમયાન્સ્મરેત્ ॥ ૩૦-

ઌ ઌ અંઙઞણનમશબહાનાભસાઃ સ્મૃતાઃ ।
ભ્રૂમધ્યાદિબ્રહ્મરન્ધ્રસ્થિતાકાશમયાન્ સ્મરેત્ ॥ ૩૦-

તત્તદ્વર્ણવિલોપન્તુ કારયેત્કારણાક્ષરે ।
હિત્વા સ્થૌલ્યં ભૂતમયં સૂક્ષ્મં શબ્દમયં તતઃ [ગતઃ ઇ૦ પા૦ ।] ॥ ૩૦-

શબ્દબ્રહ્મશરીરોઽસૌ સર્વકારણકારણમ્ ।
સહસ્રદલપદ્મસ્ય કર્ણિકાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૩૦-

અકાર કેવલં ધ્યાયેદુદરે નિષ્કલં પ્રિયે ।
અકાર [અકારોદરમાકાશે ઇ૦ પા૦ ।] ચોદરાકાશે દહરાસ્તે મહેશ્વરિ ॥ ૩૦-

પૂર્વાનુભૂતા રાસલીલા વ્રજલીલાશ્ચ સંસ્મરેત્ ।
અહં પ્રિયા ભગવતઃ કામસ્ય કામરૂપિણી [કામરૂપિણઃ ઇ૦ પા૦ ।] ॥ ૩૦-

કૃષ્ણસ્યેતિ દૃઢાભ્યાસવશગેનૈવ ચેતસા ।
સંસ્મરેત્પરમેશાનિ નાન્યત્ કિઞ્ચન ચિન્તયેત્ ॥ ૩૦-

અથ તેનૈવ માર્ગેણ શાબ્દં ચાપિ વપુસ્ત્યજેત્ ।
શબ્દાતીતં પરં ધામ રસાનન્દમહાર્ણવમ્ ॥ ૩૦-

નાનાકેલિકલાપૂર્ણં નાનાપક્ષિનિનાદિતમ્ ।
ભ્રમદ્ભ્રમરઝઙ્કારમુખરીકૃતદિઙ્મુખમ્ ॥ ૩૦-

સ્વપ્રકાશં સમભ્યેત્ય સ્વરૂપં ચિન્તયેત્તદા ।
નવયૌવનસમ્પન્નમનોહરરતિપ્રિયમ્ ॥ ૩૦-

ક્વણન્નૂપુરસંશોભિપાદામ્ભોજવિરાજિતમ્ ।
લાક્ષારસાક્તચરણં ક્વણત્કિઙ્કિણિમેખલમ્ ॥ ૩૦-

નવીનયૌવનોત્તુઙ્ગકુચભારમહાલસમ્ ।
કરાઙ્ગુલીયનિવહોલ્લસદઙ્ગુલિપલ્લવમ્ ॥ ૩૦-

નાનાલઙ્કારસુભગં કૌસમ્ભામ્બરશોભિતમ્ ।
મુક્તાહારોલ્લસદ્વક્ષઃ સ્ફુરમાણમણિપ્રભમ્ ॥ ૩૦-

કામકોદણ્ડકુટિલભૃકુટીવિશિખેક્ષણમ્ ।
મુક્તાદામલસદ્ભાલં કાશ્મીરતિલકોજ્વલમ્ ॥ ૩૦-

દિવ્યચન્દનલિપ્તાઙ્ગં દિવ્યપુષ્પસ્રગાકુલમ્ ।
ભાલપ્રદેશવિલસત્સુરત્નતિલકોજ્જ્વલમ્ ॥ ૩૦-

ધ્યાત્વૈવં સ્વવપુર્દિવ્ય સખીયૂથગતં સ્મરેત્ ।
યૂથમધ્યગતં કૃષ્ણ ધ્યાત્વાનન્યેન ચેતસા ॥ ૩૦-

પ્રાર્થયેત્તં પતિં તત્ર સસ્મિતાનનસુન્દરમ્ ।
પ્રાણનાથ ત્વદીયાહં ત્રાહિ દુઃખેષ્વનેકધા ॥ ૩૦-

ત્વામહં વિસ્મૃતા નાથ પરમાનન્દપેશલ ।
અનુભૂતા સ્વપ્નલીલા નાનાદુઃખૌઘસઙ્કુલા ॥ ૩૦-

કાલો મહાન્ વ્યતીતોઽયં ત્વાં વિના પુરુષોત્તમ ।
સ્વપ્ને મયા બહુભ્રાન્તં દેહગેહાતિસક્તયા ॥ ૩૦-

ક્વચિન્મનુષ્યરૂપેણ દેવરૂપેણ વા ક્વચિત્ ।
ગન્ધર્વોરગરૂપેણ [બ્રહ્મસૃષ્ટીનામીદૃશી દશા કદાપિ ન ભવતિ । કિન્તુ પ્રાર્થનામાત્રમિદં અથવા તુ પ્રાર્થનેયં જીવાનાં કૃતે બુધૈરિતિ બોધ્યમ્ ।] પશુરૂપેણ વા ક્વચિત્ ॥ ૩૦-

ચેષ્ટાપિતો મયા હ્યાત્મા સ્વપ્ને માયાવિનિર્મિતે ।
ઇદાનીં કૃતકૃત્યાસ્મિ નષ્ટસ્વપ્નમયાકૃતિઃ ॥ ૩૦-

વિલોકય કૃપાદૃષ્ટ્યા દૃષ્ટં દેવ વિના ત્વયા ।
ઇતિ સમ્પ્રાર્થ્ય ભર્ત્તારં પ્રણમેત્પાદપઙ્કજમ્ ॥ ૩૦-

પ્રોત્થાપિતા પુનસ્તેનાલિઙ્ગિતા ચ મુહુર્મુહુઃ ।
દત્તાધરસુધાચાપિ સખીયૂથસ્ય પશ્યતઃ ॥ ૩૦-

પરસ્પરં વીક્ષ્યમાણા સખિભિઃ કૃતકૌતુકમ્ [વીક્ષ્યમાણઃ સખીભિઃ કૃતકૌતુકઃ ઇ૦ પા૦ ।] ।
નિત્યાનન્દવિહારેષુ ભૂમિકાસુ દશસ્વપિ ॥ ૩૦-

પુષ્પરાગમયભ્રાજત્પર્વતાપત્યકાસુ ચ ।
નીલમાણિક્યશૈલોરુશિખરેષુ વિશેષતઃ ॥ ૩૦-

યમુનાસપ્તતીર્થેષુ નાનાવૃક્ષોદયેષુ ચ ।
મણિમણ્ડપવિભ્રાજત્કુટ્ટિમૈર્મણ્ડિતેષુ ચ ॥ ૩૦-

નાનાવિહારસઙ્કેતે નીયમાના પ્રિયેણ હિ ।
તત્ર તત્ર મહાલીલારસાનન્દપરિપ્લુતા ॥ ૩૦-

ષોડશસ્થમ્ભવિભ્રાજન્મણિકુટ્ટિમમાગતા ।
સખીસમાજમધ્યસ્થં કૃષ્ણં દૃષ્ટ્વા પુરઃ સ્થિતા ॥ ૩૦-

લાલિતા પ્રાણનાથેન વચનામૃતવર્ષિણા ।
એવં ધારણયા દેવિ મનો યાવત્સ્થિરં ભવેત્ ॥ ૩૦-

તાવદેનાભ્યસેલ્લીલામેવમાત્મા વિશુધ્યતિ ।
એતત્તે કથિતં દેવિ મન્ત્રધ્યાનાદિકં મયા ॥ ૩૦-

સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શપથસ્તવ સુવ્રતે ॥ ૩૦-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતીસંવાદે ત્રિંશં પટલમ્ ॥ ૩૦-

અથ એકત્રિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
બ્રૂહિ સેવાપ્રકારં મે યેન તુષ્યેત્ સ્વયં પ્રભુઃ ।
કથં પૂજા પ્રકર્ત્તવ્યા વ્યવહારશ્ચ કીદૃશઃ ॥ ૩૧-

શિવ ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ વ્યવહારાર્ચનાદિકમ્ ।
તુર્યે યામે સમુત્થાય શયયાયામેવ સુવ્રતે ॥ ૩૧-

બ્રહ્મરન્ધ્રે ગુરું ધ્યાયેત્ કર્પૂરધવલપ્રભમ્ ।
દ્વિનેત્રં દ્વિભુજં ચૈવ શ્વેતવસ્ત્રાનુલેપનમ્ ॥ ૩૧-

પઞ્ચભૂતાત્મકૈરેવ પઞ્ચભિરુપચારકૈઃ ।
પૂજયેદ્ દેવ દેવેશિ આત્માનં તદ્ગતં સ્મરેત્ ॥ ૩૧-

તચ્ચરણોદકધારાનિપતિતં સ્વમૂર્દ્ધનિઃ ।
ક્ષાલિતં નિર્મલં શુદ્ધમાત્માનં પરિચિન્તયેત્ ॥ ૩૧-

નમોઽસ્તુ ગુરવે તસ્મૈ ઇષ્ટદેવસ્વરૂપિણે ।
યસ્ય વાગમૃતં હન્તિ વિષં સંસારસઞ્જ્ઞકમ્ ॥ ૩૧-

ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવઃ સદાશિવઃ ।
ગુરુરેવ પરં તત્ત્વં [બ્રહ્મ ઇ૦ પા૦ ।] તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ ॥ ૩૧-

પ્રણમ્ય મન્ત્રયુગ્મેન હૃદિ લીનં વિભાવયેત્ ।
તતો લીલાવિહારસ્ય ધ્યાયેત્કૃષ્ણં હૃદામ્બુજે ॥ ૩૧-

પૂજયેત્પૂર્વવદ્દેવિ હ્યુપચારૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
તતસ્તં પ્રાર્થયેદીશં બદ્ધહસ્તા પ્રિયંવદે ॥ ૩૧-

અહં નાથ ત્વદીયાસ્મિ પતિસ્ત્વં મેઽસિ ભો પ્રભો ।
ભ્રામિતાસ્મિ ત્વયા નાથ માયાગહનવર્ત્મનિ ॥ ૩૧-

ત્વત્પાર્શ્વં નય માં નાથ વિરહો માં પ્રબાધતે ।
અનન્યગતિકા ચાહં તસ્માત્કુરુ યથોચિતમ્ ॥ ૩૧-

એવં સમ્પ્રાર્થ્ય ભર્ત્તારં તત્પ્રભાપટલારુણમ્ ।
સ્વદેહં ભાવયેદ્દેવિ નમસ્કુર્યાત્તતઃ પ્રિયે ।
તતો ભૂમિં ચ સમ્પ્રાર્થ્ય દક્ષપાદં નિધાપયેત્ ॥ ૩૧-

સમુદ્રમેખલે દેવિ પર્વતસ્તનમણ્ડલે ।
વિષ્ણુપત્નિ નમસ્તુભ્યં પાદસ્પર્શં ક્ષમસ્વ મે ॥ ૩૧-

તતો ગ્રામાદ્ બહિર્ગચ્છેન્મલોત્સર્ગાય સુન્દરિ ॥ ૩૧-

અતિક્રમ્ય શરક્ષેપમાત્રા ભુવમતન્દ્રિતઃ ।
આચ્છાદ્ય ચ તૃણૈર્ભૂમિં શિરઃ પ્રાવૃત્ય વાસસા ॥ ૩૧-

મૃત્તિકાં જલપાત્રં ચ હસ્તમાત્રે નિયોજયેત્ ।
સૂર્યં ચૈવ દિશઃ પ્રાન્તાન્ ગાવં નૈવાવલોકયેત્ ॥ ૩૧-

લિઙ્ગશૌચં ચ તિસૃભિઃ મૃત્તિકાભિઃ સમાચરેત્ ।
પઞ્ચાપાને પ્રદેયાશ્ચ મૃત્તિકાઃ સુરસુન્દરિ ॥ ૩૧-

ગન્ધલેપક્ષયકરમેવં શૌચં સમાચરેત્ ।
તત્રૈવ વામહસ્તે તુ પ્રદેયા સપ્ત મૃત્તિકા ॥ ૩૧-

મૌની સ્વગૃહમાગત્ય હસ્તપાદાદિ શોધયેત્ ।
વામહસ્તે મૃદઃ સપ્ત પ્રદેયાઃ સુરવન્દિતે ॥ ૩૧-

ઉભયોશ્ચ તથા સપ્ત હસ્તશૌચમિદં સ્મૃતમ્ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ તથા પાદે પ્રદેયા મૃત્તિકાઃ શુભાઃ ॥ ૩૧-

તતો દ્વાદશગણ્ડૂષૈર્મુખં પ્રક્ષાલયેત્પ્રિયે ।
તત આચમનં કૃત્વા દન્તકાષ્ઠં સમાચરેત્ ॥ ૩૧-

જમ્બૂદુમ્બરજં કાષ્ઠં તથા ચ બદરીભવમ્ ।
અપામાર્ગોદ્ભવં વાપિ દન્તાંસ્તેન વિશોધયેત્ ॥ ૩૧-

અજ્ઞાતૈઃ કીટવિદ્ધૈશ્ચ વનેષુ દાહિતૈરપિ ।
નિષિદ્ધૈશ્ચ તથા કાષ્ઠૈર્દન્તાન્નૈવ સ્પૃશેત્પ્રિયે ॥ ૩૧-

આયુર્દેહિ પ્રજાં દેહિ ધનં વિદ્યાં સુખાનિ ચ ।
વાક્સિદ્ધિં દેહિ મે નિત્યં પ્રાર્થિતોઽસિ વનસ્પતે ॥ ૩૧-

દ્વાદશાવૃત્તિસઞ્જપ્તં મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
પ્રક્ષાલ્ય ભક્ષયેત્કાષ્ઠં યાવન્નો સૂર્યદર્શનમ્ ॥ ૩૧-

દન્તાનાં શોધનં કુર્યાદુદીચીં દિશમાશ્રિતઃ ।
ન સૂર્યાભિમુખીભૂય નિષ્ઠીવાદિ ક્ષિપેત્પ્રિયે ॥ ૩૧-

જિહ્વામલમપાકૃત્ય કાષ્ઠં પ્રક્ષાલ્ય મન્ત્રવિત્ ।
એકાન્તે શુચિદેશે તુ ક્ષિપેત્કાષ્ઠં તતઃ પ્રિયે ॥ ૩૧-

મન્ત્રજન્યજલૈર્દેવિ મુખં પ્રક્ષાલયેત્તતઃ ।
ત્યજેદ્ દ્વાદશગણ્ડૂષાન્ મૂલમન્ત્રમવિસ્મરન્ ॥ ૩૧-

તત આચમનં કૃત્વા નમસ્કૃત્ય [નમસ્તુત્વા ઇતિ મૂલપાઠઃ ।] રવિં પ્રિયે ।
ધ્યાયન્ ગચ્છેત્તતસ્તીર્થમસક્તસ્તુ ગૃહે ચરેત્ ॥ ૩૧-

ગાલિતં શોધિતં તોયં શુચિપાત્રગતં ચ યત્ ।
સૂર્યમણ્ડલતસ્તસ્મિન્ તીર્થાન્યાવાહ્ય ભક્તિતઃ ॥ ૩૧-

તસ્મિન્નષ્ટદલે ધ્યાત્વા કર્ણિકાયાં સુરેશ્વરિ ।
પ્રિયાયથગતં કૃષ્ણમાવાહ્ય દૃઢમાનસઃ ॥ ૩૧-

ઉપચારૈર્જલમયૈર્માનસૈર્વાપિ પૂજયેત્ ।
તદીયચરણદ્વન્દ્વગલત્પીયૂષમિશ્રિતમ્ ॥ ૩૧-

જ્ઞાત્વા તત્તુ જલં દેવિ સાક્ષાચ્ચૈતન્યરૂપકમ્ ।
જ્ઞાનાનન્દસ્વરૂપં તત્ ત્રિધા મૂર્ધ્નિ ક્ષિપેત્તતઃ ॥ ૩૧-

અન્યેનૈવામ્ભસા કુર્યાન્મૌશલં સ્નાનમૂર્દ્ધનિ ।
તતઃ સ્નાયાદ્વરારોહે પૂર્વસંસ્કૃતવારિણા ॥ ૩૧-

શ્રીકૃષ્ણં હૃદયે લીનમિતિ ધ્યાત્વાચમેત્તતઃ ।
ગાત્રં સમ્માર્જ્ય દેવેશિ મન્ત્રવારિવિશોધિતે ॥ ૩૧-

વાસાંસિ પરિધાયૈવ તતો મન્દિરમાવિશેત્ ।
પૂજાગૃહે બહિઃ સ્થિત્વા તિલકં ગોપિકામૃદા ॥ ૩૧-

ચક્રાદિધારણં કુર્યાત્ બિભૃયાત્તુલસીસૃજમ્ ।
વિના ચ તુલસીમાલાં વિના ચક્રાદિધારણમ્ ॥ ૩૧-

ન જપધ્યાનપૂજાસુ યોગ્યો ભવતિ કર્હિચિત્ ।
દેવાન્ પિતૃંશ્ચ સન્તર્પ્ય દિક્પાલાન્ પ્રણમેત્તતઃ ॥ ૩૧-

સર્વં કૃષ્ણમયં ધ્યાયેદ્ભેદભાવં વિવર્જયેત્ ।
ભેદભાવાત્મકો દેવિ સંસારઃ કથિતો યતઃ ॥ ૩૧-

દેહલીં ચ નમસ્કૃત્ય દક્ષપાદપુરઃસરમ્ ।
પ્રવિશેત્પૂજનાગારં નિર્માલ્યાદ્યપસારયેત્ ॥ ૩૧-

પ્રોત્થાપયેત્ પ્રભું સુપ્તં સુગીતૈર્મઙ્ગલસ્વનૈઃ ।
શ્રેષ્ઠા મનોમયીમૂર્તિરથાશ્મા [અથાશ્મો ગલ્લકી ઇતિ મૂલ પાઠઃ ।] ગણ્ડકીભવઃ ॥ ૩૧-

સૌવર્ણી રાજતીં શૈલીં કાષ્ઠીં વા મૃણ્મયીમપિ ।
ચૈત્રીં વા પૂજયેન્મૂર્ત્તિમુપચારૈઃ શુભૈઃ પ્રિયે ॥ ૩૧-

અર્ઘં ચ પાદ્યાચમને મધુપર્કમપઃસ્પૃશઃ ।
સ્નાનં વસ્ત્રમથાપ્રોહ્ય વાસાંસ્યાભરણાનિ [સ્નાનં વસ્ત્રમથાચામ ઇ૦ પા૦] ચ ॥ ૩૧-

દર્પણાલોકનં ચૈવ ગન્ધપુષ્પે તતઃ પરમ્ ।
ધૂપોગરુસમુદ્ભૂતો દીપો નૈવેદ્યમેવ ચ ॥ ૩૧-

પાનીયં તોયમાચામં હસ્તવાસસ્તતઃ પરમ્ ।
તામ્બૂલમનુલેપં ચ તતો નીરાજનાદિકમ્ ॥ ૩૧-

ગીતં વાદ્ય તથા નૃત્યં સ્તુતિઃ ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્ ।
પુષ્પાઞ્જલિર્નમસ્કારઃ સાષ્ટાઙ્ગપ્રણતિસ્તથા ॥ ૩૧-

ઇત્યેતૈરુપચારૈશ્ચ પૂજયેત્પ્રાણવલ્લભમ્ ।
અનિર્માલ્યં સનિર્માલ્યં પૂજનં દ્વિવિધં મતમ્ ॥ ૩૧-

દિવ્યૈર્મનોભવૈઃ પુષ્પૈર્ગન્ધદ્રવ્યૈર્મનોહરૈઃ ।
ભક્તૈર્યત્ક્રિયતે સમ્યગનિર્માલ્યં તદર્ચનમ્ ॥ ૩૧-

જાતમાત્રાણિ પુષ્પાણિ ઘ્રાતાન્યેવ નિસર્ગતઃ ।
પઞ્ચભિશ્ચ મહાભૂતૈર્ભાનુના શશિનાપિ ચ ॥ ૩૧-

પ્રાણિભિશ્ચ દ્વિરેફાદ્યૈઃ પૌષ્પૈરેવ ન સંશયઃ ।
યદર્ચનં સનિર્માલ્યં દિવ્યભોગાપવર્ગદમ્ ॥ ૩૧-

ગ્રામારણ્યાદિસંભૂતૈઃ પૂજાદ્રવ્યૈર્મનોહરૈઃ ।
ઘ્રાતપુષ્પાત્ફલં સિધ્યેદલ્પં નો માનસાત્તથા ॥ ૩૧-

તસ્માદપરિહાર્યત્વાદન્યથા ચાપ્યુપાયતઃ ।
બુદ્ધિશુધ્યૈ [બુદ્ધિશુદ્ધેસ્તત ઇતિ પાઠઃ ।] તતો દેવિ બાહ્યદ્રવ્યૈઃ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩૧-

પુનસ્ત્રેધા કૃષ્ણપૂજા ચોત્તમાધમમધ્યમા ।
યથોપકરણૈઃ [યજ્ઞોપકરણૈરિતિ પાઠઃ ।] કૃત્સ્નૈઃ ક્રિયમાણોત્તમોત્તમા ॥ ૩૧-

યથાલબ્ધૈર્વિનિષ્પાદ્યા દ્રવ્યૈઃ પૂજા તુ મધ્યમા ।
પત્રપુષ્પામ્બુનિષ્પાદ્યા પૂજા ચાધમસંજ્ઞિકા ॥ ૩૧-

આદૌ તુ માનસીં કૃત્વા તતો બાહ્યાં પ્રવર્તયેત્ ।
નીરાજનાન્તમાસાદ્ય જપં કુર્યાજ્જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૩૧-

તુલસીકાષ્ઠસમ્ભૂતૈર્મણિભિઃ કૃતમાલયા ।
જપેચ્છતં સહસ્રં વા ત્રિસન્ધ્યાસ્વપિ તં જપેત્ ॥ ૩૧-

જપપૂજાસન કુર્યાચ્ચિત્રકમ્બલનિર્મિતમ્ ।
કૌશેય વાથ ચૈલં વા ચર્મ તૂલમથાપિ વા ॥ ૩૧-

વેત્રજં તાલપત્રં વા દાર્ભમાસનમેવ ચ ।
વંશાશ્મદારુધરણીતૃનપલ્લવનિર્મિતમ્ ॥ ૩૧-

વર્જયેદાસનં મન્ત્રી દારિદ્ર્યવ્યાધિદુઃખદમ્ ।
એવં સમ્પૂજયેત્કૃષ્ણં પ્રત્યહં પરમેશ્વરિ ॥ ૩૧-

ન ગૃહી જ્ઞાનમાત્રેણ પરત્રેહ ચ મઙ્ગલમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ ચન્દ્રવદને જપપૂજાદિભિર્વિના ॥ ૩૧-

અહિંસા સત્યમસ્ત્યેયં બ્રહ્મચર્યજપાર્જવમ્ ।
ક્ષમા ધૈર્યં મિતાહારં આસ્તિક્યં દાનમેવ ચ ॥ ૩૧-

વૈરાગ્યં ચ વિવેકશ્ચ શમઃ શ્રદ્ધા દમસ્તથા ।
મુમુક્ષુતા વિવેકશ્ચ સમાધાનં તથાત્મનઃ ॥ ૩૧-

એતત્સાધનસમ્પત્તીં કુર્વતાં પરમેશ્વરિ ।
જ્ઞાનં દારિદ્ર્યશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૩૧-

સર્વેષામેવ જન્તૂનામક્લેશજનનં પ્રિયે ।
વાઙ્મનઃ કર્મભિર્નૂનમહિંસેત્યભિધીયતે ॥ ૩૧-

યથાદૃષ્ટશ્રુતાર્થાનાં સ્વરૂપકથનં પુનઃ ।
સત્યમિત્યુચ્યતે સદ્ભિસ્તદ્બ્રહ્મપ્રાપ્તિસાધનમ્ ॥ ૩૧-

તૃણાદેરપ્યનાદાનં પરસ્ય ચ પ્રિયંવદે ।
અસ્તેયમેતદપ્યંઙ્ગં બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ સનાતનમ્ ॥ ૩૧-

અવસ્થાસ્વપિ સર્વાસુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
સ્ત્રીસઙ્ગતિપરિત્યાગો બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે ॥ ૩૧-

પરેષાં દુઃખમાલોક્ય સ્વસ્યેવાલોચ્ય તસ્ય તુ ।
ઉત્સાદનાનુસન્ધાનં દયેતિ પ્રોચ્યતે શિવે ॥ ૩૧-

વ્યવહારેષુ સર્વેષુ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
સર્વેષામપિ કૌટિલ્યરાહિત્યં ચાર્જવં સ્મૃતમ્ ॥ ૩૧-

સર્વાત્મના સર્વદાપિ [સર્વદાસ્યોપકારિષુ ઇ૦ પા૦ ।] સર્વષામુપકારિતા ।
બન્ધુષ્વિવ સમાચારઃ ક્ષમા સ્યાત્પરમેશ્વરિ ॥ ૩૧-

ઇચ્છાપ્રલાપરાહિત્યં જાતેષુ વિષયેષુ ચ ।
દુઃખેષુ [લાભસ્તુ ધૃતિર્ધૈર્યં ઇ૦ પા૦ ।] ચ ધૃતિર્ધૈર્યં પ્રવદન્તિ વરાઙ્ગને ॥ ૩૧-

ભોજ્યસ્યૈવ ચતુર્થાંશો ભોજનં સ્વસ્થચેતસઃ ।
અત્યુગ્રકટુતિક્તામ્લલવણાદિવિવર્જિતમ્ ॥ ૩૧-

હિતં મેધ્યં સુખં ચેતિ મિતાહારઃ સ ઉચ્યતે ।
શ્રુત્યાદ્યુક્તેષુ વિશ્વાસ આસ્તિક્યં સમ્પ્રચક્ષતે ॥ ૩૧-

ધ્યાત્વાન્તર્યામિનં ચિત્તે તદર્પણધિયાઽન્વહમ્ ।
સત્પાત્રે દીયતે દાનં તદ્દાનમભિધીયતે ॥ ૩૧-

બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ વિષયેષુ બહુષ્વષિ ।
વાન્તાશનજુગુપ્સા [વાન્ત્ય શનવજ્જુગુપ્સા ચ ઇતિ પાઠઃ ।] ચ વૈરાગ્યં પ્રાપ્તિસાધનમ્ ॥ ૩૧-

નિત્યં વૈ વાસનાત્યાગઃ પરદારગૃહાદિષુ [પુરદ્વાર ઇ૦ પા૦ ।] ।
પરાનન્દપરા ભક્તિઃ શમ [સક્તિ ઇ૦ પા૦ ।] ઇત્યુચ્યતે હિ સઃ ॥ ૩૧-

નિગમાગમવાક્યેષુ ભક્તિઃ શ્રદ્ધેતિ કીર્ત્તિતા ।
વિષયાનન્દચરતામિન્દ્રિયાણાં વિનિગ્રહઃ ॥ ૩૧-

દમ ઇચ્યુતે દેવિ બ્રહ્મપ્રાપ્તેર્હિ કારણમ્ ।
સસારં ભયદં મત્વા વિરહઃ [વિરહસ્ય દશાંશકં ઇ૦ પા૦ ।] સ્યાદશેષકઃ ॥ ૩૧-

મુક્તિકામસ્ય દેવેશિ કથિતા સા મુમુક્ષુતા ।
કોઽહં કથમિદં જાતં કો વૈ કર્ત્તાસ્ય વિદ્યતે ।
ઉપાદાનં કિમસ્તીહ વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ ॥ ૩૧-

ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણોઽન્યન્ન કિઞ્ચન ।
તસ્માત્સર્વ પ્રપઞ્ચોઽયં બ્રહ્મૈવાવિદ્યયા તતમ્ ॥ ૩૧-

બ્રહ્મૈવ સર્વનામાનિ રૂપાણિ વિવિધાનિ ચ ।
કર્માણ્યપિ સમગ્રાણિ બિભર્તીતિ શ્રુતિર્જગૌ ॥ ૩૧-

યથૈવ વ્યોમ્નિ નીલં ચ યથા નીરં મરુસ્થલે ।
પુરુષત્વં યથા સ્થાણૌ તદ્વદ્વિશ્વં ચિદાત્મનિ ॥ ૩૧-

યથા તરઙ્ગકલ્લોલૈર્જલમેવ સ્ફુરત્યલમ્ ।
પાત્રરૂપેણ વૈ તામ્રં બ્રહ્માણ્ડો વૈ તથાક્ષરઃ ॥ ૩૧-

તસ્માત્પ્રપઞ્ચવિભ્રાન્તાં નિયમ્ય મતિમાત્મનિ ।
ઉક્તસાધનસમ્પન્નઃ સખીભાવં નિજં ગતઃ ॥ ૩૧-

નિત્યં લીલારસાનન્દં સ્વપતિં પુરુષોત્તમમ્ ।
ભજત્યનન્યયા બુધ્યા પુનઃ સંયોગમાષ્નુયાત્ ॥ ૩૧-

ઇતિ તે કથિતં દેવિ તદારાધનલક્ષણમ્ ।
સમાસેન મહેશાનિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૩૧-

ઇતિ શ્રીનારદપઞ્ચરાત્રે શ્રીમાહેશ્વરતન્ત્રે શિવપાર્વતીસંવાદે એકત્રિંશં પટલમ્ ॥ ૩૧-

અથ દ્વાત્રિંશં પટલમ્
પાર્વત્યુવાચ
દેવેશ ભગવન્ શમ્ભો ભક્તવત્સલ ધૂર્જટે ।
શ્રુતોઽયં મે મહામન્ત્રશ્ચૂડામણિરનુત્તમઃ ॥ ૩૨-

યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ સ્વયં શુધ્યતિ વાસના ।
અન્યેઽપિ શુદ્ધિમાયાન્તિ સ્વયં તત્સઙ્ગિસઙ્ગતઃ ॥ ૩૨-

મન્ત્રરાજમિમં દેવ પ્રાપ્નુયાત્કઃ પુમાન્યદિ ।
ભિન્નભિન્નફલૈઃ કર્મપાશજાલૈર્નિયન્ત્રિતઃ ॥ ૩૨-

ન સ્ત્રી ન પુરુષઃ કશ્ચિદ્વિદ્યતે નામરૂપતઃ ।
સ્ત્રીપ્રાપ્યમેવ તદ્બ્રહ્મ કૃષ્ણ આનન્દવિગ્રહઃ ॥ ૩૨-

ભોક્તૃભોગ્યસ્વરૂપેણ રસશ્ચેતિ શ્રુતેર્મતમ્ ।
નાત્યન્તં ચ તયોર્ભેદો ભેદઃ સ્વાભાવિકઃ પ્રભો ॥ ૩૨-

આલમ્બનાદિ વિધુરો રસ એવ ન સિદ્ધ્યતિ ।
યદ્વિના યન્ન સંસિદ્ધ્યેત્તત્તદેવ ન ચાન્યથા ॥ ૩૨-

તથાપિ ભોક્તૃભોગ્યાભ્યાં ભાગાભ્યાં ક્રીડતેઽનિશમ્ ।
ભોગ્યભાગસ્તુ તાપાત્મા ભોક્તૃભાગોઽમૃતાત્મકઃ ॥ ૩૨-

અવિનાભાવસમ્બન્ધસ્તાપસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
ભોક્તૃભોગ્યાંશયોર્વિપ્રલંભસ્તાપસ્ય સિદ્ધયે ॥ ૩૨-

કૃષ્ણસ્ત્રીણાં વિપ્રયોગે યદિ તાપોદયો ભવેત્ ।
કૃતાર્થતા તદા જાતા ન નિષેધવિધિસ્થિતૌ ॥ ૩૨-

વિપ્રયોગે તુ વિજ્ઞાતે હૃદિ તાપોદયો ન ચેત્ ।
તદા ચૂડામણિજપાત્ શીઘ્રં સિદ્ધ્યતિ નાન્યથા ॥ ૩૨-

તસ્માચ્ચૂડામણેર્મન્ત્રરાજસ્ય ચ પુરસ્ક્રિયામ્ ।
વદ શમ્ભો વિશેષણ યથાયં જીવિતો ભવેત્ ॥ ૩૨-

ત્વદ્વાગમૃતપાનેન ન તૃપ્તિર્જાયતે મમ ।
ધન્યં મત્કર્ણયુગલં બ્રહ્મલીલામૃતપ્લુતમ્ ॥ ૩૨-

અદ્ય મે પિતરૌ ધન્યૌ યયોરાસમહં સુતા ।
પ્રસાદપાત્રં ભવતો વદતો બ્રહ્મણો રહઃ ॥ ૩૨-

ધિક્કુલં ધિગ્ધનં તસ્ય ધિગ્વિદ્યાં ધિગ્યશોઽમલમ્ ।
ન યસ્ય બ્રહ્મચિન્તાસુ લીનવૃત્તિ [લીનવતિ ઇ૦ પા૦ ।] મનો ભવેત્ ॥ ૩૨-

આયુર્વર્ષશતં લોકે તદર્દ્ધં નિદ્રયા હૃતમ્ ।
બાલ્યવાર્દ્ધકભાવાભ્યાં તથા રોગાદિપીડનૈઃ ॥ ૩૨-

વ્યર્થયન્તિ મહામૂઢા વિમુખા બ્રહ્મકીર્ત્તને ।
તસ્માત્કથય દેવેશ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥ ૩૨-

પુરસ્ક્રિયાં વિધોપેતાં મન્ત્રરાજસ્ય શઙ્કર ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મન્ત્રસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥ ૩૨-

શિવ ઉવાચ
ધન્યાસિ દેવિ ગિરિન્દ્રજે સાધુ પૃષ્ટમિદં રહઃ ।
યસ્ય કસ્યાપિ નો વાચ્યં વાચ્યં સર્વસ્વદાયિને ॥ ૩૨-

લબ્ધ્વા મન્ત્રં ગુરોઃ સમ્યક્ સેવયા ચ પ્રસાદતઃ ।
જપતર્પણહોમાદ્યૈર્બોધયેન્મન્ત્રમુત્તમમ્ ॥ ૩૨-

શૂન્યાગારે ગિરૌ રમ્યે તીર્થે ચોપાધિવર્જિતે ।
ઉદ્યાને સિદ્ધપીઠે વા પ્રયોગે પુષ્કરેઽથવા ॥ ૩૨-

નર્મદાયાસ્તટે વાપિ વિન્ધ્યાદ્રૌ વા શુભસ્થલે ।
જપતો મન્ત્રરાજાનં સિદ્ધિઃ શીઘ્રં પ્રજાયતે ॥ ૩૨-

જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધો જિતચિત્તો દૃઢવ્રતઃ ।
દૃઢવૈરાગ્યસમ્પન્નો દેહાહઙ્કારવર્જિતઃ ॥ ૩૨-

દયાલુઃ સર્વભૂતેષુ ભૂતબાધાપરાઙ્મુખઃ ।
શઙ્કાતઙ્કાદિરહિતો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ॥ ૩૨-

દેહગેહાદિકાં ચિન્તાં પરિત્યજ્ય પ્રશાન્તધીઃ ।
મન્ત્રધ્યાનપરો નિત્યં લીલાધ્યાનરતઃ સદા ॥ ૩૨-

ત્રિધાસ્ત્રીસંઙ્ગતિત્યાગાત્ ધ્યાનમુદ્રાધરોઽનિશમ્ ।
મૌની ત્રિષવણાસ્નાયી શુચિદેહઃ સિતામ્બરઃ ॥ ૩૨-

વર્ણાશ્રમક્રિયાયુક્તો વિશ્વાસી હ્યનસૂયકઃ ।
દેવબ્રાહ્મણગોનિન્દારહિતો લોભવર્જિતઃ ॥ ૩૨-

એવંવિધગુણૈર્યુક્તઃ કુર્યાન્મન્ત્રપુરસ્ક્રિયામ્ ।
મનસા કલ્પયેત્ક્ષેત્રં ગમનાગમનાય ચ ॥ ૩૨-

વિકિરેત્સર્ષપાન્ દિક્ષુ શતધા મન્ત્રશોધિતાન્ ।
જ્વલદગ્નિનિભાન્ દૃષ્ટ્વા પલાયન્તે વિનાયકાઃ ॥ ૩૨-

તતઃ ખાદિરકીલાંશ્ચ દશદિક્ષુ ખનેત્પ્રિયે ।
નાયાન્તિ કીલિતા વિઘ્ના દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રં ચ કીલિતમ્ ॥ ૩૨-

ન બહિર્ગમનં કુર્યાત્ ક્ષેત્રમુલ્લઙ્ઘ્ય મોહતઃ ।
તમોમાત્રાત્મકાઃ કેચિત્ શ્રેયસાં પરિપન્થિનઃ ॥ ૩૨-

ઔદાસિન્યં ભયં ક્રોધં નિદ્રાતન્દ્રાવિવર્જયેત્ ।
દુગ્ધપાનં ફલાહારં ભિક્ષાન્નં ચાપિ સેવયેત્ ॥ ૩૨-

કન્દમૂલફલૈઃ પત્રૈસ્તથૈવાયાચિતેન ચ ।
કલ્પયેદ્દૈહિકીં વૃત્તિં યથા નેન્દ્રિયવિક્રિયા ॥ ૩૨-

ઇન્દ્રિયાણાં વિકારે તુ મન્ત્રી શીઘ્રં વિનશ્યતિ ।
સર્વેષુ ધર્મમાર્ગેષુ ચરતાં સિદ્ધિકામ્યયા ॥ ૩૨-

પરિપન્થી ન ચાન્યોઽસ્તિ યથેન્દ્રિયવિકારિતા ।
તસ્માદિન્દ્રિયરક્ષાર્થં સાવધાનતયા ચરેત્ ॥ ૩૨-

ઇન્દ્રિયાણિ મનો દેવિ નોપેક્ષ્યાણીતિ મે મતિઃ ।
ઉપેક્ષયા હતા લોકા વિભ્રમન્તે વિચિત્રધા ॥ ૩૨-

વિષયેભ્યો નિવૃત્તોઽપિ જિતકામમદોઽપિ સન્ ।
ન કરોમીન્દ્રિયોપેક્ષાં માયાસૃષ્ટિર્વિમોહિની ॥ ૩૨-

કે કે વા ન હતા દેવિ બલિષ્ઠૈરિન્દ્રિયારિભિઃ ।
અહલ્યાયાં કૃતો જાર ઇન્દ્રસ્ત્રૈલોક્યરક્ષકઃ ॥ ૩૨-

ચન્દ્રમા ગુરુભાર્યાયાં તારાયાં વિનિયોજિતઃ ।
બન્ધુક્ષેત્રે ગુરુશ્ચાપિ વેદવેદાન્તવિત્કવિઃ ॥ ૩૨-

સીતાયાં રામભાર્યાયાં મદ્ભક્તોપિ દશાનનઃ ।
એતેઽન્યેપીન્દ્રિયહતાસ્તસ્માત્તાનિ ન વિશ્વસેત્ ॥ ૩૨-

તસ્માદાહારમાકુંચ્ય જેતવ્યાનીતિ મે મતિઃ ।
ધારયેન્નખકેશાંશ્ચ વાસઃ પ્રક્ષાલિતં વસેત્ ॥ ૩૨-

શયીત ભૂમૌ શયયાયાં કુશમયયાં નિશાસુ ચ ।
વાસઃ પ્રક્ષાલયેદ્ દેવિ કટિમુક્તં યદા ભવેત્ ॥ ૩૨-

પતિતૈઃ કર્મચાણ્ડાલૈઃ જાતિચાણ્ડાલકૈરપિ ।
મ્લેચ્છાન્ત્યજસઙ્કરૈશ્ચ ન ભાષેત જપે સ્થિતઃ ॥ ૩૨-

સન્ધ્યાકાલે વ્યતિક્રાન્તે દેહવૃત્તિં તુ કલ્પયેત્ ।
ન્યૂનાધિક ન કુર્વીત જપં દેવિ દિને દિને ॥ ૩૨-