mahānirvāṇatantram · Chapter 1
----
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00049
Uniform title: mahānirvāṇatantram
Main title: mahānirvānatantra with the commentary of hariharānanda bharati
Commentator : hariharānanda bharati
Editor : arthur avalon
Alternate name : John Woodroffe
Description:
Data entered from the Tantrik Series Vol. 13 edited by Arthur Avalon (Sir John Woodroffe)
Notes:
Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski.
Publisher : luzac and company
Publication year : 1926
Publication city : calcutta
Publication country : India
----
mahānirvāṇatantram
prathamollāsaḥ
girīndraśikhare ramye nānāratnopaśobhite /
nānāvṛkṣalatākīrṇe nānāpakṣiravairyute
oṃ namo brahmaṇe /
oṃ ahaṃ brahmasmi brahmaivāhamasmi /
kṛtvā ṣaḍāmnāyamameyaśaktiḥ sadāśivaḥ prerita
ādiśaktyā /
jagāda setuṃ kulavārirāśernirvāṇatantraṃ mahatā samastam /
smāraṃ smāraṃ paraṃbrahma nāmaṃ nāmaṃ guroḥ padam /
nirapekṣaṃ vacaḥ śambhorvivṛṇomi yathāmati //
vedādibodhitasamastapuṇyakarmocchedakātininditānantapāpakar
mapravartakakaliyugāgamane sati paramātmacintanādyananuraktānāṃ
nānāvidhapāpakarmmaprasaktānāṃ narāṇāṃ kathaṃ nistāro
bhaviṣyatīti sañcintayantī pārvatī kailāsaśikhare tiṣṭhantaṃ
kāruṇyavantaṃ sadāśivaṃ prati teṣāṃ
nistāropāyamaprākṣīdetattadevāha-girīndra-
(pṛ० २) sarvartukusumāmodamodite sumanohare /
śaityasaugandhyamāndyāḍhyamarudbhirupavījite
apsarogaṇasaṅgītakaladhvanininādite /
sthiracchāyadrumacchāyācchādite snigdhamañjule
mattakokilasandohasaṅghuṣṭavipināntare /
sarvadā svagaṇaiḥ sārddhamṛturājaniṣevite
śikhara ityādibhiḥ / tatra tasmin girīndraśikhare
parvatādhirājasya kailāsasya śṛṅge sthitaṃ maunadharaṃ
mauninaṃ śivaṃ vīkṣya vilokya lokānāṃ hitakāmyayā
janānāṃ hitecchayā pārvatī devī vinayāvanatā satī
śivamabravīdityekādaśaślokasthitaiḥ padairanvayaḥ /
maunadharamityanena kathānavasaro darśitaḥ / ramye ityādīni
saptamyantāni trayodaśapadāni girīndraśikhare ityasya
viśeṣaṇāni / carācarajagadgurumityādīni dvitīyāntāni padāni
tu śivamityasyeti boddhavyam / ramyate krīḍyate
siddhacāraṇādibhiryatra tadramyaṃ tasmin /
poradupadhādityadhikaraṇe yat / nānāratnopaśobhite anekaiḥ
padmarāgamarakatādibhī ratnairvirājite / nānāvṛkṣalatākīrṇe
anekairvṛkṣairanekābhirlatābhiśca vyāpte /
nānāpakṣiravairyute nānāvidhānāṃ pakṣiṇāṃ
śabdairyukte
sarvartukusumāmodamodite
sakalavasantādyṛtusambandhipuṣpasambandhibhiratimanohāribhir
gandhaiḥ surabhīkṛte ata eva sumanohare atimanohārake śaityena
saugandhyena māndyaina cāḍhyaiḥ yuktaiḥ
marudbhirvāyubhirupavījite
apsarogaṇetyādi / apsarasāṃ gaṇaiḥ samūhaiḥ saṅgīto
yaḥ kaladhvanirgambhīraḥ śabdastena ninādite śabdite / sthirā
acañcalā chāyā yeṣāṃ drumāṇāṃ teṣāṃ
chāyābhiśchādite channe / snigdhaṃ cikkaṇañca
tanmañjulaṃ sundarañceti snigdhamañjulaṃ tasmin //
mattetyādi / mattānāṃ kokilānāṃ sandohena samūhena
saṅghuṣṭaṃ saṃśabditaṃ vipināntaraṃ vanamadhyaṃ yasmin
tasmin / sarvadā sarvasmin kāle svagaṇairbhramarādibhiḥ
sārddhamṛturājena vasantena niṣevite
(pṛ० ३) siddhacāraṇagandharvagāṇapatyagaṇairvṛte /
tatra maunadharaṃ devaṃ carācarajagadgurum
sadāśivaṃ sadānandaṃ karuṇāmṛtasāgaram /
karpūrakundadhavalaṃ śuddhasattvamayaṃ vibhum
digambaraṃ dīnanāthaṃ yogīndraṃ yogivallabham /
gaṅgāśīkarasaṃsiktajaṭāmaṇḍalamaṇḍitam
vibhūtibhūṣitaṃ śāntaṃ vyālamālaṃ kapālinam /
trilocanaṃ trilokeśaṃ triśūlavaradhāriṇam
siddhetyādi / devayonibhiḥ siddhaiḥ cāraṇairgandharvaiḥ
gāṇapatyagaṇairgaṇapatisvāmikairgaṇaiśca / vṛte ruddhe / devaṃ
dīptimantaṃ / carācarajagadguruṃ carāṇāṃ
jaṅgamānāmacarāṇāṃ sthāvarāṇāñca jagatāṃ pitaram
sadetyādi / sadā sarvadā śivaṃ kalyāṇaṃ yasya yasmādvā
taṃ / sadā ānandaḥ sat sarvadāsthāyī vā ānando yasya taṃ / sataḥ
sādhūn vā ānandayati yaḥ taṃ / karuṇāmṛtasāgaraṃ dayārūpasya
pīyūṣasya samudraṃ / karpūrakundadhavalaṃ karpūrakundavat
śubhraṃ / śuddhasattvamayaṃ vimalasattvaguṇapradhānaṃ / vibhuṃ
vyāpakam
digityādi / digevāmbaraṃ vastraṃ yasya taṃ
vastrarahitamityarthaḥ / dīnanāthaṃ daridrāṇāṃ janānāṃ
bharttāraṃ / yogīndraṃ yogaḥ paramātmacintanaṃ tadvatsu
śreṣṭhaṃ / yogivallabhaṃ yogināndayitaṃ / yogino vallabhāḥ priyā
yasyeti vā taṃ / gaṅgāyāḥ śīkarairitastato vikṣiptairambukaṇaiḥ
saṃsiktena jaṭāmaṇḍalena jaṭāsamūhena maṇḍitam
vibhūtītyādi / vibhūtibhūṣitaṃ bhasmabhiralaṅkṛtaṃ /
śāntaṃ saṃyatāntaḥkaraṇaṃ / vyālāḥ sarpā eva mālā yasya taṃ
/ kapālinaṃ nṛkapālaśālinaṃ / locyate dṛśyate yaistāni locanāni
netrāṇi tāni trīṇi yasya taṃ / trilokeśaṃ trayāṇāṃ
lokānāmadhiṣṭhātāraṃ / triśūlavaradhāriṇaṃ triśūleṣu varaṃ
triśūlañca varañca vā dharttuṃ śīlaṃ yasyeti triśūlavaradhārī
tam
(pṛ० ४) āśutoṣaṃ jñānamayaṃ kaivalyaphaladāyakam /
nirvikalpaṃ nirātaṅkaṃ nirviśeṣaṃ nirañjanam
sarveṣāṃ hitakartāraṃ devadevaṃ nirāmayam /
prasannavadanaṃ vīkṣya lokānāṃ hitakāmyayā /
vinayāvanatā devī pārvatī śivamabravīt
śrīpārvatyuvāca /
devadeva jagannātha mannātha karuṇānidhe /
tvadadhīnā'smi deveśa tavā'jñākāriṇī sadā
vinā'jñayā mayā kiñcidbhāṣituṃ naiva śakyate /
kṛpāvaleśo mayi cet sneho'sti yadi māṃ prati /
tadā nivedyate kiñcinmanasā yadvicāritam
āśvityādi / āśu śīghraṃ toṣastuṣṭiryasya tam /
jñānamayaṃ jñānaṃ tattvataḥ
samastapadārthāvabodhastadātmakam / kaivalyaphaladāyakaṃ
nirvāṇarūpasya phalasya dātāram / nirvikalpaṃ nirgato vikalpo
vividhā kalpanā yasmāt tam / nirātaṅkaṃ nirgataḥ ātaṅkaḥ
tāpaśaṅkā yasmāt tam / nirviśeṣaṃ nānāvidhabhedarahitam /
nirañjanaṃ aviduṣāmapratyakṣam
sarveṣāmityādi / nirāmayaṃ nirgata āmayo vyādhiryasmāttam
pārvatī śivaṃ prati kimabravīdityapekṣāyāmāha -
śrīpārvatyuvāca / devadevetyādi / he deveśa
devānāmindrādīnāmapi niyantaḥ yato'haṃ tvadadhīnā tava
vaśībhūtā sadā sarvasmit kāle tavā'jñākāriṇī cā'smi /
atastavājñayā vinā kiñcidapi bhāṣituṃ kathayituṃ naiva mayā
śakyate
१२ //
(pṛ० ५) tvadanyaḥ saṃśayasyā'sya kastrilokyāṃ maheśvara /
chettā bhavitumarho vā sarvajñaḥ sarvaśāstravit
śrīsadāśiva uvāca /
kimucyate mahāprājñe kathyatāṃ prāṇavallabhe /
yadakathyaṃ gaṇeśe'pi skande senāpatāvapi
tavāgre kathayiṣyāmi sugopyamapi yadbhavet /
kimasti triṣu lokeṣu gopanīyaṃ tavāgrataḥ
mama rūpā'si devi tvaṃ na bhedo'sti tvayā mama /
sarvajñā kiṃ na jānāsi tvanabhijñeva pṛcchasi
iti devavacaḥ śṛtvā pārvatī hṛṣṭamānasā /
vinayāvanatā sādhvī paripapraccha śaṅkaram
tvadanya iti / tvatto'nyastvadanya iti pañcamītatpuruṣaḥ / tvaditi
pañcamyantaṃ bhinnaṃ vā padam
pārvatyā praṣṭavyamarthamabhijijñāsuḥ śrīsadāśiva uvāca
/ kimucyate ityādi / ga,neśe'pi skande kārtikeye senāpatāvapīti
vyāharatā bhagavatā mahādevena tayormahāvīratvena
madatipriyatvādatiguhyasyāpyarthasya balātkāreṇāpyabhidhāyane
yogyatvamastīti sūcitam
tavāgre iti / tavāgratastvadagre gopanīyaṃ triṣvapi lokeṣu kiṃ
vastvasti apitu na kiñcidityarthaḥ / agre ityagrataḥ ādyādibhya
upasaṃkhyānamiti saptamyantāt svārthe tasiḥ
mama rūpetyādi / rūpyate rūpakriyā viśiṣṭā vidhīyate iti
rūpā / karmaṇyac / mama rūpā madrūpaśālinītyarthaḥ /
matsvarūpeti pāṭhe tu mayā saha samānamekaṃ rūpaṃ yasyāḥ sā /
anabhijñeva aviduṣī iva
१७ //
(pṛ० ६) śrī ādyovāca /
bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmavidāṃ vara /
kṛpāvatā bhagavatā brahmāntaryāminā purā
prakāśitāścaturvedāḥ sarvadharmopavṛṃhitāḥ /
varṇāśramādiniyamā yatra caiva pratiṣṭhitāḥ
taduktayogayajñādyaiḥ karmabhirbhuvi mānavāḥ /
devān pitṝn prīṇayantaḥ puṇyaśīlāḥ kṛte yuge
svādhyāyadhyānatapasā dayādānairjitendriyāḥ /
mahābalā mahāvīryayā mahāsattvaparākramāḥ
pārvatī śaṅkaraṃ kiṃ paripapracchetyākāṅkṣāyāmāha
śrī-ādyovāca bhagavannityādi / he bhagavan aiśvaryādiśālin /
sarvabhūteśa sarveṣāṃ bhūtānāṃ niyantaḥ / yathā
śrutismṛtisaṃhitādyupadeśena satyatretādau bhavatā lokā nistāritā
evaṃ duṣṭakarmapravartake pāpini kalāvapi kenāpyupāyena
dayāvatā bhavataiva manuṣyā uddhartavyā ityāśayenāha -
kṛpāvatetyādi
prakāśitā ityādi / sarve dharmā upavṛṃhitā varddhitā yeṣu te
taduktetyādi / kṛte yuge satyayuge / bhuvi pṛthivyām /
puṇyaśīlā mānavāḥ
taduktayogayajñādyairvedabhāṣitairnistāropāyabhūtairyajñādibhi.
h karmabhirdevān pitṝṃśca prīṇayantastarpayanta āsanniti
pañcamaślokasthitena padenānvayaḥ
svādhyāyetyādi / svādhyāyo vedādhyayanaṃ dhyānaṃ
paramātmacintanaṃ tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi dayā
niṣkāraṇaparaduḥkhanāśecchā dānaṃ nyāyārjitasya dhanādeḥ
pātre'rpaṇaṃ taiḥ sarvairviśiṣṭā mānavā āsan / jitendriyā
ityādīnāṃ sarveṣāṃ jasantānāṃ padānāmāsannityatrānvayo
vidhātavyaḥ / jitendriyā vaśīkṛtacakṣurādayaḥ /
(pṛ० ७) devāyatanagā martyā devakalpā dṛḍhavratāḥ /
satyadharmaparāḥ sarve sādhavaḥ satyavādinaḥ
rājānaḥ satyasaṅkalpāḥ prajāpālanatatparāḥ /
mātṛvat parayoṣitsu putravat parasūnuṣu
loṣṭavat paravitteṣu paśyanto mānavāstadā /
āsan svadharmaniratāḥ sadā sanmārgavarttinaḥ
na mithyābhāṣiṇaḥ kecit na pramādaratāḥ kvacit /
na caurā na paradrohakārakā na durāśayāḥ
na matsarā nātiruṣṭā nātilubdhā na kāmukāḥ /
sadantaḥkaraṇāḥ sarve sarvadā'nandamānasāḥ
mahābalā mahāsāmarthyāḥ / sthaulyasāmarthyasainyeṣu
balamityamaraḥ / mahāvīryā mahāprabhāvāḥ mahātejaso vā /
vīryayaṃ prabhāve śukre ca tejaḥsāmarthyayorapīti medinī /
mahāntau sattvaparākramau vyavasāyaśaurye yeṣānte
mahāsattvaparākramāḥ
devāyatanetyādi / devāyatanagā devatāmandiragāminaḥ /
martyā maraṇaśīlā api devakalpā īṣadūnā devāḥ devatulyā
ityarthaḥ / dṛḍhaṃ vrataṃ niyamo yeṣānte / sādhavaḥ
svasvadharmavartinaḥ / satyavādinaḥ satyaṃ yathārthābhidhānaṃ
tasya vaktāraḥ
rājāna ityādi / satyaḥ saṅkalpo mānasaṃ karma yeṣānte /
parayoṣitsu parastrīṣu parasūnuṣu anyaputreṣu
२४ //
netyādi / na pramādaratāḥ sāvadhānā ityarthaḥ / na
durāśayā na duṣṭābhiprāyāḥ
netyādi / na matsarā nānyaśubhadveṣiṇaḥ / nātiruṣṭā na
bahukrodhaśālinaḥ / sarvadā ānando yatra evambhūtaṃ mānasaṃ
hṛdayaṃ yeṣānte
(pṛ० ८) bhūmayaḥ sarvaśasyāḍhyāḥ parjjanyāḥ kālavarṣiṇaḥ /
gāvo'pi dugdhasampannāḥ pādapāḥ phalaśālinaḥ
nā'kālamṛtyustatrāsīt na durbhikṣaṃ na vā rujaḥ /
hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ sadārogyāstejorūpaguṇānvitāḥ /
striyo na vyabhicāriṇyaḥ patibhaktiparāyaṇaḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ svācāravartinaḥ /
svaiḥ svairdharmairyajantaste nistārapadavīṃ gatāḥ
kṛte vyatīte tretāyāṃ dṛṣṭvā dharmavyatikramam /
vedoktakarmabhirmartyā na śaktāḥ sveṣṭasādhane
bahukleśakaraṃ karma vaidikaṃ bhūrisādhanam /
kartuṃ na yogyā manujāścintāvyākulamānasāḥ
tyaktuṃ kartuṃ na cārhanti sadā kātaracetasaḥ /
vedārthayuktaśāstrāṇi smṛtirūpāṇi bhūtale
tadā tvaṃ prakaṭīkṛtya tapaḥ svādhyāyadurbalān /
lokānatārayaḥ pāpāt duḥkhaśokāmayapradāt
bhūmaya iti / parjjanyā meghāḥ
netyādi / tatra kṛtayuge / rujo rogāḥ / sadā ārogyaṃ yeṣānte /
tejorūpaguṇānvitāḥ tejasā rūpeṇa anyaiśca guṇairyuktāḥ
brāhmaṇā ityādi / yajantaḥ parameśvaramarcayantaḥ
kṛte ityādi / kṛte satyayuge vyatīte vigate sati tretāyāṃ
cāyātāyāṃ satyāṃ yadā vedoktakarmabhirmartyā manuṣyāḥ
sveṣṭhasādhane ātmano'bhīṣṭasampādane śaktāḥ samarthā na
babhūvuḥ / yadā ca bhūrīṇi bahūni sādhanāni yasya
tadbhūrisādhanam /
(pṛ० ९) tvāṃ vinā ko'sti jīvānāṃ ghorasaṃsārasāgare /
bharttā pātā samuddharttā pitṛvat priyakṛt prabhuḥ
tato'pi dvāpare prāpte smṛtyuktasukṛtojjhite /
dhamārddhalope manuje ādhivyādhisamākule /
saṃhitādyupadeśena tvayaivoddhāritā narāḥ
āyāte pāpini kalau sarvadharmavilopini /
durācāre duṣprapañce duṣṭakarmapravartake
ata eva bahukleśakaraṃ bahūnāṃ kleśānāṃ janakam / athavā
bahubhiḥ kleśaiḥ kriyate niṣpādyate yattad bahukleśakaram /
bāhulakāt karmaṇyac / ata evedṛśaṃ vaidikaṃ karmma kartuṃ
cintāvyākulamānasā manujā manuṣyā yogyā na babhūvuḥ / yadā
ca sadā kātaracetasaḥ sarvadā adhīrasvāntā manujā
vaidikakarmatyāge nānādoṣaśravaṇāt tat karmma tyaktuṃ
bahukleśasādhyatvāt karttuñca nārhanti sma tadā
dharmavyatikramaṃ dharmollaṅghanaṃ dharmaviparyayaṃ vā
dṛṣṭvā smṛtirūpāṇi vedārthayuktaśāstrāṇi bhūtale prakaṭīkṛtya
tapaḥsvādhyāyadurbalān lokān janān pāpāt tvamatārayaḥ
tāritavānityanvayaḥ // ३० - ३३ //
tvāmiti / yatastvamevambhūto'tastvāṃ vinetyevaṃ yojanīyam /
ghorasaṃsārasāgare bhayānakasaṃsārasamudre / prabhurjagatpatiḥ
tata ityādi / smṛtyuktasukṛtojjhite smṛtibhiruktāni yāni sukṛtāni
puṇyāni tairujjhite tyakte / dharmārddhalope dharmasyārddhaṃ
lumpatīti dharmārddhalopastasmin / smṛtyuktasukṛtojjhite iti
dharmārddhalope iti ca dvāpare ityasya viśeṣaṇaṃ manuje ityasya veti
bodhyam / ādhirmānasī vyathā
āyāte ityādi / durācāre duṣṭa ācāro yatra tasmin
(pṛ० १०) na vedāḥ prabhavastatra smṛtīnāṃ smaraṇaṃ kutaḥ /
nānetihāsayuktānāṃ nānāmārgapradarśinām
bahulānāṃ purāṇānāṃ vināśo bhavitā vibho /
tadā lokā bhaviṣyanti dharmakarmavahirmukhāḥ
ucchṛṅkhalā madonmattāḥ pāpakarmaratāḥ sadā /
kāmukā lolupāḥ krūrā niṣṭhurā durmukhāḥ śaṭhāḥ
svalpāyurmandamatayo rogaśokasamākulāḥ /
niḥśrīkā nirbalā nīcā nīcācāraparāyaṇāḥ
nīcasaṃsarganiratāḥ paravittāpahārakāḥ /
paranindāparadrohaparivādaparāḥ khalāḥ
parastrīharaṇe pāpaśaṅkābhayavivarjitāḥ /
nirdhanā malinā dīnā daridrāścirarogiṇaḥ
viprāḥ śūdrasamācārāḥ sandhyāvandanavarjitāḥ /
ayājyayājakā lubdhā durvṛttāḥ pāpakāriṇaḥ
netyādi / prabhavaḥ samarthāḥ
३८ //
ucchṛṅkhalā ityādi / udgataṃ śṛṅkhalaṃ vedādirūpanigaḍo
yeṣāṃ te ucchṛṅkhalā bandhanarahitā ityarthaḥ / lolupāḥ
atilubdhāḥ / krūrāḥ nirdayāḥ / niṣṭhurāḥ paruṣavādinaḥ /
durmukhāḥ abaddhamukhāḥ / śaṭhāḥ anṛjavaḥ
svalpetyādi / svalpāyuṣaśca te mandamatayaśceti
karmadhārayaḥ
nīceti / khalā durjanāḥ
parastrītyādi / parastrīharaṇe pāpaśaṅkābhayavivarjitāḥ
parastrīharaṇanimittakapāpe udvegasādhvasarahitāḥ / malināḥ
maladūṣitāḥ / dīnāḥ khedavantaḥ / daridrāḥ durgatimantaḥ
४३ //
(pṛ० ११) asatyabhāṣiṇo mūrkhā dāmbhikā duṣprapañcakāḥ /
kanyāvikrayiṇo vrātyāstapovrataparāṅmukhāḥ
lokapratāraṇārthāya japapūjāparāyaṇāḥ /
pāṣaṇḍāḥ paṇḍitammanyāḥ śraddhābhaktivivarjitāḥ
kadāhārāḥ kadācārā bhṛtakāḥ śūdrasevakāḥ /
śūdrānnabhojinaḥ krūrā vṛṣalīratikāmukāḥ
dāsyanti dhanalobhena svadārānnīcajātiṣu /
brāhmaṇyacihnametāvat kevalaṃ sūtradhāraṇam
naiva pānādiniyamo bhakṣyābhakṣyavivecanam /
dharmaśāstre sadā nindā sādhudrohī nirantaram
satkathālāpamātrañca na teṣāṃ manasi kvacit /
tvayā kṛtāni tantrāṇi jīvoddhāraṇahetave
asatyetyādi / dāmbhikāḥ dambho dharmadhvajitvaṃ tadvantaḥ /
vrātyāḥ ṣoḍaśavarṣaparyayantamapyasaṃskṛtā bhraṣṭagāyatrīkā
viprā bhaviṣyantīti pūrveṇānvayaḥ
loketyādi / pāṣaṇḍāḥ
vedavāhyaraktapaṭamauñjādivratacaryayāśālinaḥ /
śraddhābhaktivivarjitāḥ śraddhā vedādau dṛḍhapratyayaḥ bhaktiḥ
prītijanakavyāpāraḥ tābhyāṃ hīnāḥ
kadāhārā ityādi / bhṛtakāḥ bharaṇāyattajīvanāḥ ata eva
śūdrāṇāmapi sevakāḥ / krūrāḥ kaṭhināḥ / vṛṣalīratikāmukāḥ
śūdrāratikāmayitāraḥ // ४६ - ४८ //
sadityādi / satkathālāpamātraṃ cetyatra ca śabdaḥ tu ityarthe
(pṛ० १२) nigamāgamajātāni bhuktimuktikarāṇi ca /
devīnāṃ yatra devānāṃ mantrayantrādisādhanam /
kathitā bahavo nyāsāḥ sṛṣṭisthityādilakṣaṇāḥ
baddhapadmāsanādīni gaditānyapi bhūriśaḥ /
paśuvīradivyabhāvā devatā mantrasiddhidāḥ
śavāsanaṃ citāroho muṇḍasādhanameva ca /
latāsādhanakarmāṇi tvayoktāni sahasraśaḥ
paśubhāvadivyabhāvau svayameva nivāritau /
kalau na paśubhāvo'sti divyabhāvaḥ kuto bhavet
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ svayamevāharet paśuḥ /
na śūdradarśanaṃ kuryayāt manasā na striyaṃ smaret
divyaśca devatāprāyaḥ śuddhāntaḥkaraṇaḥ sadā /
dvandvātīto vītarāgaḥ sarvabhūtasamaḥ kṣamī
nigametyādi / yatra tantrādiṣu / sṛṣṭisthityādilakṣaṇāḥ
sṛṣṭisthityādisvarūpāḥ
baddhapadmetyādi / yatretyanuṣajyate ādinā
muktapadmāsanādeḥ saṃgrahaḥ
śavāsanamiti / atrāpi yatretyasyānuṣaṅgaḥ / śavāsanaṃ
mṛtaśarīrāsanam
५३ //
kalau yuge paśubhāvadivyabhāvayorasattve hetuṃ darśayituṃ
prathamataḥ paśudivyayorvidheyāni yāni karmāṇi tāni darśayati
dvābhyām / patramityādi / āharet ānayet
divyaśceti / bhavedityadhyāhāryam / devatāprāyaḥ devatulyaḥ /
dvandvātītaḥ sukhaduḥkhaśītoṣṇādiyugalāni dvandvāni
tānyatīto'tikrāntaḥ tatsahanaśīla
(pṛ० १३) kalikalmaṣayuktānāṃ sarvadā'sthiracetasām /
nidrālasyaprasaktānāṃ bhāvaśuddhiḥ kathaṃ bhavet
vīrasādhanakarmāṇi pañcatattvoditāni ca /
madyaṃ māṃsaṃ tathā matsyamudrāmaithunameva ca /
etāni pañcatattvāni tvayā proktāni śaṅkara
kalijā mānavā lubdhāḥ śiśnodaraparāyaṇāḥ /
lobhāttatra patiṣyanti na kariṣyanti sādhanam
indriyāṇāṃ sukhārthāya pītvā ca bahulaṃ madhu /
bhaviṣyanti madonmattā hitāhitavivarjitāḥ
ityarthaḥ / vītarāgaḥ vīto viśeṣeṇa gato rāgaḥ prītirmātsaryaṃ vā
yasya yasmādvā saḥ / rāgo'nurāge mātsarye iti kośaḥ /
sarvabhūtasamaḥ sarveṣu bhūteṣu samaḥ rāgadveṣādiśūnyaḥ /
kṣamī pareṇāpakāre kṛte tasya pratyapakārānācaraṇaṃ kṣamā
tadvān
evaṃ paśudivyayorvidheyāni karmāṇi pradarśyedānīṃ
sarvadā cañcalacittanāṃ nidrālasyaprasaktānāṃ
nānāvidhaduṣkṛtaśālināṃ
paśudivyavidheyakarmasādhanāyogyānāṃ kalijanmanāṃ
manuṣyāṇāṃ paśubhāvadivyabhāvau na sidhyata iti
pratipādayitumāha / kalītyādi
vīretyādi / he śaṅkara lokakalyāṇakartaḥ pañca madyādīni
tattvāni uditānyuktāni yeṣu / evambhūtāni vīrasādhanakarmāṇi
madyamāṃsādīni pañcatattvāni ca tvayā proktānītyanvayaḥ
kalijā iti / tatra madyādipañcatattveṣu
indriyāṇāmiti / madhu madyam
(pṛ० १४) parastrīdharṣakāḥ keciddasyavo - bahavo bhuvi /
na kariṣyanti te mattāḥ pāpāyonivicāraṇam
atipānādidoṣeṇa rogiṇo bahavaḥ kṣitau /
śaktihīnā buddhihīnā bhūtvā ca vikalendriyāḥ
hrade gartte prāntare ca prāsādāt parvatādapi /
patiṣyanti mariṣyanti manujā madavihvalāḥ
kecidvivādayiṣyanti gurubhiḥ svajanairapi /
kecinmaunā mṛtaprāyā apare bahujalpakāḥ
akāryakāriṇaḥ krūrā dharmamārgavilopakāḥ /
hitāya yāni karmāṇi kathitāni tvayā prabho
manye tāni mahādeva viparītāni mānave /
ke vā yogaṃ kariṣyanti nyāsajātāni ke'pi vā
stotrapāṭhaṃ yantralipiṃ puraścaryāṃ jagatpate /
yugadharmaprabhāveṇa svabhāvena kalau narāḥ /
bhaviṣyantyatidurvṛttāḥ sarvathā pāpakāriṇaḥ
parastrītyādi / parastrīdharṣakāḥ parastryabhibhavakartāraḥ /
dasyavaścaurāḥ / hrade agādhajalādhāre / prāntare grāmasya dūre
vṛkṣalatādiśūnye'dhvani // ६० - ६२ //
keciditi / gurubhiḥ pitrādibhiḥ / maunāḥ na kiñcidapi
vyāharantaḥ / yogaṃ
tantrādiprayuktatattatpuṇyakarmarūpamuddhāropāyam /
puraścaryāṃ puraścaraṇam // ६३ - ६६ //
(pṛ० १५) teṣāmupāyaṃ dīneśa kṛpayā kathaya prabho /
āyurārogyavarcasyaṃ balavīryavibarddhanam
vidyābuddhipradaṃ nṝṇāmaprayatnaśubhaṅkaram /
yena lokā bhaviṣyanti mahābalaparākramāḥ
śuddhacittāḥ parahitā mātāpitroḥ priyaṅkarāḥ /
svadāraniṣṭhāḥ puruṣāḥ parastrīṣu parāṅmukhāḥ
devatāgurubhaktāśca putrasvajanapoṣakāḥ
brahmajñā brahmavidyāśca brahmacintanamānasāḥ /
siddhyarthaṃ lokayātrāyāḥ kathayasva hitāya yat
kartavyaṃ yadakartavyaṃ varṇāśramavibhedataḥ /
vinā tvāṃ sarvalokānāṃ kastrātā bhuvanatraye
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
jīvanistāropāyapraśno nāma prathamollāsaḥ
teṣāmityādi / teṣāṃ narāṇām / āyurārogyavarcasyam āyuṣe
ārogyāya varcase tejase ca hitam
vidyetyādi / yena upāyena // ६८ - ७० //
brahmajñā iti / brahmavidyāḥ sarvaṃ brahmaiveti
prajñāvantaḥ / lokayātrāyāḥ lokanirvāhasya
७२ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ prathamollāsaḥ /
dvitīyollāsaḥ
iti devyā vacaḥ śṛtvā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ /
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ
śrīsadāśiva uvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāge jagatāṃ hitakāriṇi /
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā
dhanyā'si sukṛtajñā'si hitā'si kalijanmanām /
yadyaduktaṃ tvayā bhadre satyaṃ satyaṃ yathārthataḥ
sarvajñā tvaṃ trikālajñā dharmajñā parameśvari /
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyañca dharmayuktaṃ tvayā priye
oṃ namo brahmaṇe /
śaṅkara idānīṃ kṛtajīvanistāropāyapraśnāṃ pārvatīṃ
tatpraśnañca stuvaṃstāṃ pratyuttaraṃ dātumupakramate / itītyādi /
lokaśaṅkaraḥ janānāṃ kalyāṇasyotpādakaḥ /
mahākāruṇyavāridhiḥ mahādayāsamudraḥ
sarvajñetyādi / bhavat vartamānam
(pṛ० १७) yathātattvaṃ yathānyāyaṃ yathāyogyaṃ na saṃśayaḥ /
kalikalmaṣadīnānāṃ dvijādīnāṃ sureśvari
medhyāmedhyāvicārāṇāṃ na śuddhiḥ śrautakarmaṇā /
na saṃhitādyaiḥ smṛtibhiriṣṭasiddhirnṛṇāṃ bhavet
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ satyaṃ mayocyate /
vinā hyāgamamārgeṇa kalau nāsti gatiḥ priye
śrutismṛtipurāṇādau mayaivoktaṃ purā śive /
āgamoktavidhānena kalau devān yajet sudhīḥ
kalāvāgamamullaṅghya yo'nyamārge pravartate /
na tasya gatirastīti satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
sarvairvedaiḥ purāṇaiśca smṛtibhiḥ saṃhitādibhiḥ /
pratipādyo'smi nānyo'sti prabhurjagati māṃ vinā
kalīti / kalikalmaṣadīnānāṃ
kaliyugasambandhiduṣkṛtahetukadurgatiśālināṃ
medhyāmedhyāvicārāṇāṃ pavitrāpavitravicāraśūnyānām ata
eva dvijādīnāṃ brāhmaṇaprabhṛtīnāṃ śrautakarmaṇā vedoktena
karmaṇā śuddhirna bhavet // ५ - ६ //
satyamiti / hītyavadhāraṇe
śrutītyādi / he śive sudhīrvicakṣaṇaḥ āgamoktavidhānena
devān yajet pūjayet iti purā pūrvaṃ śrutismṛtipurāṇādau
mayaivoktamityanvayaḥ
९ //
svamataprāmāṇyāya prathamata ātmana eva sarvottamatvaṃ
vyāhartumāha sarvairityādi / yata ityadhyāhāryam / pratipādyaḥ
bodhayitavyaḥ
(pṛ० १८) āmananti ca te sarve matpadaṃ lokapāvanam /
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ
ato manmatamutsṛjya yo yat karma samācaret /
niṣphalaṃ tadbhaveddevi kartā'pi nārakī bhavet
mūḍho manmatamutsṛjya yo'nyanmatamupāśrayet /
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ sa bhavennātra saṃśayaḥ
kalau tantroditā mantrāḥ siddhāstūrṇaphalapradāḥ /
śastāḥ karmasu sarveṣu japayajñakriyādiṣu
nirvīryāḥ śrautajātīyā viṣahīnoragā iva /
satyādau saphalā āsan kalau te mṛtakā iva
āmanantīti / sarve te vedādayo matpadaṃ madīyaṃ sthānaṃ
lokapāvanaṃ lokānāṃ pūtatvajanakamāmananti bodhayanti /
brahmaghātino bhaveyuriti śeṣaḥ
ata ityādi / utsṛjya parityajya / tat karma // १२ -१३ //
atha vedoktānāṃ mantrāṇāṃ kalau niṣprabhāvatvaṃ
tattatphalāniṣpādakatvañca pratipādayaṃstantroditānāmeva
mantrāṇāṃ siddhatvāt jhaṭiti
tattatphalapradātṛtvāccātiprāśastyamāha kalāvityādibhiḥ
nirvīryā ityādi / ye śrautajātīyā vedoditā mantrāḥ satyādau
yuge saphalāstattatphalotpādakā āsan te sarve mantrāḥ kalau yuge
viṣa - hīnā uragāḥ sarpā iva nirvīryā niṣprabhā mṛtakā iva
tattatphalāniṣpādakāśca boddhavyā ityanvayaḥ
(pṛ० १९) pāñcālikā yathā bhittau sarvendriyasamanvitāḥ /
amūraśaktāḥ kāryeṣu tathānye mantrarāśayaḥ
anyamantraiḥ kṛtaṃ karma bandhyāstrīsaṅgamo yathā /
na tatra phalasiddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam
kalāvanyoditairmārgaiḥ siddhimicchati yo naraḥ /
tṛṣito jāhnavītīre kūpaṃ khanati durmatiḥ
madvaktrāduditaṃ dharmaṃ hitvā'nyaddharmamīhate /
amṛtaṃ svagṛhe tyaktvā kṣīramārkaṃ sa vāñchati
nānyaḥ panthā muktiheturihāmutra sukhāptaye /
yathā tantrodito mārgo mokṣāya ca sukhāya ca
tantrāṇi bahudhoktāni nānākhyānānvitāni ca /
siddhānāṃ sādhakānāñca vidhānāni ca bhūriśaḥ
pāñcālikā ityādi / bhittau sthitāḥ sarvairindriyaiḥ samanvitā
yutā amūḥ pāñcālikā vastradantādibhirnirmitāḥ putrikā yathā
kāryeṣvaśaktā asamarthā bhavanti tathaivānye tantroktabhinnā
mantrarāśayo mantrasamūhāḥ kalau tattatkāryāniṣpādakā
jñeyāḥ / pāñcālikā putrikā syādvastradantādibhiḥ kṛtetyamaraḥ
anyetyādi / yathā
bandhyāstrīsaṅgamo'patyarūpaphalasādhako na bhavati
evamanyamantraiḥ kṛtaṃ yat karma / tatra tasmin karmaṇi kṛte sati
phalasiddhiḥ phalaniṣpattirna syāt kevalaṃ śrama eva syāt / hīti
niścitametat
१८ //
madvaktrāditi / madvaktrāt mama mukhāt uditaṃ kathitam / īhate
vāñchati / ārkam arkavṛkṣodbhavam
nānya iti / amutra pare loke
२१ //
(pṛ० २०) adhikārivibhedena paśubāhulyataḥ priye /
kulācāroditaṃ dharmaṃ guptyarthaṃ kathitaṃ kvacit
jīvapravṛttikārīṇi kānicit kathitānyapi /
devā nānāvidhāḥ proktā devyo'pi bahudhāḥ priye
bhairavāścaiva vetālā vaṭukā nāyikā gaṇāḥ /
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāśca saurā gāṇapatādayaḥ
nānāmantrāśca yantrāṇi siddhopāyānyanekaśaḥ /
bhūriprayāsasādhyāni yathoktaphaladāni ca
yathā yathā kṛtāḥ praśnā yena yena yadā yadā /
tadā tasyopakārāya tathaivoktaṃ mayā priye
sarvalokopakārāya sarvaprāṇihitāya ca /
yugadharmānusāreṇa yāthātathyena pārvati
tvayā yādṛkkṛtāḥ praśnā na kenāpi purā kṛtāḥ /
tava snehena vakṣyāmi sārātsāraṃ parātparaṃ
adhikārītyādi / he priye adhikārivibhedenādhikāriṇāṃ
viśeṣeṇa paśūnāṃ bāhulyataśca hetoḥ kvacit kulācāroditaṃ
kulācāroktaṃ dharmaṃ guptyarthaṃ kathitam
jīvetyādi / adhikārivibhedenetyanuṣajyate / kānicit tantrāṇi /
apītyasya jīvapravṛttikārīṇītyatrānvayaḥ kartavyaḥ
२४ //
nānetyādi / siddhopāyāni siddhāḥ siddhimanta upāyā yeṣu
tāni
yathetyādi / yathā yathā yādṛśā yādṛśāḥ praśnāḥ
tathaiva tādṛśamevottaram / sarvalokopakārāyetyasya tvayā
yādṛkkṛtaḥ praśna ityanenānvayaḥ karaṇīyaḥ // २६ - २८ //
(pṛ० २१) vedānāmāgamānāñca tantrāṇāñca viśeṣataḥ /
sāramuddhṛtya deveśi tavāgre kathyate mayā
yathā nareṣu tantrajñāḥ saritāṃ jānhavī yathā /
yathā'haṃ tridiveśānāmāgamānāmidaṃ tathā
kiṃ vedaiḥ kiṃ purāṇaiśca kiṃ śāstrairbahubhiḥ śive /
vijñāte'smin mahātantre sarvasiddhīśvaro bhavet
yato jaganmaṅgalāya tvayā'haṃ viniyojitaḥ /
ataste kathayiṣyāmi yadviśvahitakṛdbhavet
kṛte viśvahite devi viśveśaḥ parameśvari /
prīto bhavati viśvātmā yato viśvaṃ tadāśritam
vedānāmityādi / sāraṃ sthirāṃśam
atha sarvatantrebhyo mahānirvāṇatantrasya sadṛṣṭāntaṃ
śraiṣṭhyamāha / yathetyādinā / tantrajñā uttamā iti śeṣaḥ / idaṃ
mahānirvāṇatantram
३१ //
yata ityādi / viniyojitaḥ pravartitaḥ
nanu viśvahitotpādakopāyakathanādbhavataḥ ko lābho'ta āha
kṛta ityādi / he devi viśvahite kṛte sati viśveśo
viśveṣāmasmadādīnāṃ sarveṣāṃ niyantā parameśvaraḥ prīto
bhavati / nanu viśvahitotpādanāt parameśvare kathaṃ prītirutpadyate
tatrāha viśvātmeti / yataḥ parameśvaro viśvamātmani yasya
tathābhūto bhavati ato viśvahitotpādanena tatra prītirjāyate iti
bhāvaḥ / nanu tasya viśvātmatvameva kathaṃ syāttatrāha yato
viśvamityādi / yato viśvaṃ tadāśritaṃ taṃ parameśvaramāśritaṃ
vartate'to viśvātmā sa bhavati
(pṛ० २२) sa eka eva sadrūpaḥ satyo'dvaitaḥ parātparaḥ /
svaprakāśaḥ sadāpūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ
nirvikāro nirādhāro nirviśeṣo nirākulaḥ /
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛgvibhuḥ
gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ /
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
atha satyatvāttaddhyānādeḥ sarveṣāṃ
prītijanakatvānnirvāṇahetutvācca paramātmaivaiko dhyeyaḥ pūjyaḥ
sukhārādhyaścetyabhidhātuṃ prathamataḥ paramātmana evaikasya
satyatvaṃ tadanyasyākhilapadārthasya mithyātvamastīti pratipādayati
sa eka evetyādibhiḥ / sadrūpaḥ satsvabhāvaḥ sa parameśvara evaikaḥ
satyaḥ tadanyastu sarvaḥ padārtho'satyo jñeyaḥ / tatsatyatve hetūn
darśayannāha advaita ityādi / yato'dvaitaḥ
sajātīyavijātīyadvitīyaśūnyaḥ ata eva parāt brahmāderapi paraḥ
śreṣṭhaḥ / svenaivātmanaiva prakāśate iti svaprakāśaḥ
candrasūryādiprakāśanirapekṣa ityarthaḥ / sadāpūrṇaḥ sarvadā
akhaṇḍaḥ / saccidānandalakṣaṇaḥ santau sarvadā sthāyinau yau
cidānandau jñānānandau tatsvarūpaḥ
nirvikāraḥ prakṛteranyathābhāvo vikāraḥ tadrahitaḥ /
nirādhāraḥ āśrayaśūnyaḥ / nirviśeṣaḥ svagatabhedarahitaḥ /
nirākulaḥ ākulatāśūnyaḥ / guṇātītaḥ guṇāḥ śītoṣṇāḥ
sukhaduḥkhādayaḥ sattvādayo vā tānatīto'tikrāntaḥ / sarvasākṣī
sarveṣāṃ śubhāśubhakarmaṇāṃ sākṣāt draṣṭā / sarvātmā
sarvasvarūpaḥ / sarvadṛk akhilasya padārthasyāvalokayitā / vibhuḥ
prāptasamastaiśvaryaḥ
sarveṣu carācareṣu bhūteṣu gūḍhaḥ saṃvṛtaḥ / sarvavyāpī
sakalapadārthavyāpanaśīlaḥ / sanātanaḥ ādyantaśūnyaḥ /
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvāṇīndriyāṇi guṇāṃśca
tadviṣayānābhāsayati yaḥ tathābhūtaḥ / sarvendriyavivarjitaḥ
cakṣurādisakalendriyaśūnyaḥ
(pṛ० २३) lokātīto lokaheturavāṅmanasagocaraḥ /
sa vetti viśvaṃ sarvajñastaṃ na jānāti kaścana
tadadhīnaṃ jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṃ jagat
tatsatyatāmupāśritya sadvadbhāti pṛthak pṛthak /
tenaiva hetubhūtena vayaṃ jātā maheśvari
kāraṇaṃ sarvabhūtānāṃ sa ekaḥ parameśvaraḥ /
lokeṣu sṛṣṭikaraṇāt sraṣṭā brahmeti gīyate
viṣṇuḥ pālayitā devi saṃhartā'haṃ tadicchayā /
indrādayo lokapālāḥ sarve tadvaśavartinaḥ
sve sve'dhikāre niratāste śāsati tadājñayā /
tvaṃ parā prakṛtistasya pūjyā'si bhuvanatraye
lokātīto'tikrāntalokaḥ / lokahetuḥ bhuvanabījam /
avāṅmanasagocaraḥ vāco manasaścāviṣayaḥ / sarvajñaḥ sa
paramātmā viśvaṃ sarvaṃ jagadvetti jānāti taṃ paramātmānantu
kaścana api na jānāti ataḥ paramātmaivaikaḥ satyaḥ
tadbhinnastvakhilaḥ padārtho'nevambhūtatvādasatya ityarthaḥ
tadadhīnamityādi / yata iti adhyāhāryam / yataḥ sarvaṃ
jagattadadhīnaṃ paramātmavaśavarti / sacarācaraṃ
jaṅgamasthāvarasahitaṃ trailokyaṃ tadālambanataḥ
paramātmāvalambanatastiṣṭhet / idamavitarkyamanūhanīyaṃ jagat
tatsatyatāṃ paramātmasatyatvamupāśritya iyaṃ pṛthvī imā āpaḥ
ayaṃ vāyurityādirūpeṇa pṛthak pṛthak sadvat satyavadbhāti
prakāśate ityanvayaḥ / vayaṃ śaṅkarādayaḥ
३९ //
kāraṇamityādi / ekaḥ kevalaḥ / tadicchayā parameśvarecchayā /
sṛṣṭikaraṇāllokeṣu brahmā sraṣṭeti gīyate śabdyate / tadicchayaiva
sṛṣṭajagatpālanāt
(pṛ० २४) tenāntaryāmirūpeṇa tattadviṣayayojitāḥ /
svasvakarma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana
yadbhayādvāti vāto'pi sūryastapati yadbhayāt /
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravo vane
kālaṃ kālayate kāle mṛtyormṛtyurbhiyo bhayam /
vedāntavedyo bhagavān yattacchabdopalakṣitaḥ
sarve devāśca devyaśca tanmayāḥ suravandite /
ābrahmastambaparyantaṃ tanmayaṃ sakalaṃ jagat
tasmiṃstuṣṭe jagattuṣṭaṃ prīṇite prīṇitaṃ jagat /
tadārādhanato devi sarveṣāṃ prīṇanaṃ bhavet
viṣṇuḥ pālayiteti gīyate / tatsaṃharaṇāccā'haṃ saṃharteti gīyate /
indrādaya ityādi / tadvaśavartinaḥ parameśvarādhīnā ye indrādayo
lokapālāste sarve sve sve'dhikāre niratāḥ santastadājñayā lokān
śāsatītyanvayaḥ // ४० - ४२ //
tenetyādi / tena paramātmanā tattadviṣayayojitāḥ tasmin tasmin
viṣaye pravartitāḥ / na svatantrāḥ na svādhīnāḥ
४४ //
kālamityādi / kāle pralayasamaye kālamapi kālayate nāśaṃ
gamayati / bhiyo bhayasya / yattacchabdopalakṣitaḥ yattacchabdābhyāṃ
bodhitaḥ
sarve ityādi / tanmayāḥ paramātmasvarūpāḥ /
ābrahmastambaparyantaṃ brahmāṇamārabhya
tṛṇādigucchaparyantaṃ sakalaṃ sampūrṇaṃ jagattanmayaṃ
parabrahmasvarūpaṃ bhavati
tasminnityādi / ata iti śeṣaḥ / tasmin paramātmani
(pṛ० २५) tarormūlābhiṣekeṇa yathā tadbhujapallavāḥ /
tṛpyanti tadanuṣṭhānāt tathā sarve'marādayaḥ
yathā tavārcanāddhyānāt pūjanājjapanāt priye /
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryastathā jānīhi suvrate
yathā gacchanti sarito'vaśenāpi saritpatim /
tathārcādīni karmāṇi taduddeśyāni pārvati
yo yo yān yān yajeddevān śraddhayā yadyadāptaye /
tattaddadāti so'dhyakṣastaistairdevagaṇaiḥ śive
bahunā'tra kimuktena tavā'gre kathyate priye /
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukhārādhyastaṃ vinā nāsti muktaye
nā'yāso nopavāsaśca kāyakleśo na vidyate /
naivā'cārādiniyamo nopacārāśca bhūriśaḥ
parabrahmārādhanataḥ sarveṣāṃ prīṇane dṛṣṭāntamāha
tarorityādi / tadbhujapallavāḥ taroḥ śākhāḥ kisalayāni ca /
tadanuṣṭhānāt parameśvarārādhanāt
yathetyādi / pūjanāt mānasārcanāt
yathetyādi / taduddeśyāni sa paramātmā uddeśyo
yeṣāmarcādikarmaṇāṃ tāni
yo ya ityādi / yadyadāptaye yasya yasya phalasya lābhāya /
adhyakṣaḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ tattatkriyāsu pravartakaḥ
bahunetyādi / sukhenārādhya upāsyaḥ sukhārādhyaḥ
sukhārādhyatvameva darśayannāha / nāyāsa ityādi / āyāsaḥ
pariśramaḥ
(pṛ० २६) na dikkālavicāro'sti na mudrānyāsasaṃhatiḥ /
yatsādhane kuleśāni taṃ vinā ko'nyamāśrayet
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
jīvanistāropāyapraśno nāma dvitīyollāsaḥ
taṃ paramātmānam
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ dvitīyollāsaḥ /
tṛtīyollāsaḥ
śrīdevyuvāca /
devadeva mahādeva devatānāṃ gurorguro /
vaktā tvaṃ sarvaśāstrāṇāṃ mantrāṇāṃ sādhanasya ca
kathitaṃ yat paraṃ brahma parameśaṃ parātparam /
yasyopāsanato martyo bhuktiṃ muktiñca vindati
kenopāyena bhagavan paramātmā prasīdati /
kiṃ tasya sādhanaṃ deva mantraḥ ko vā prakīrtitaḥ
kiṃ dhyānaṃ kiṃ vidhānañca pareśasya parātmanaḥ /
tattvena śrotumicchāmi kṛpayā kathaya prabho
śrīsadāśiva uvāca /
atiguhyaṃ paraṃ tattvaṃ śṛṇu matprāṇavallabhe /
oṃ namo brahmaṇe /
kavalyārthaṃ paramātmaiva dhyeyaḥ pūjyaḥ
sukhārādhyaścetyākarṇya taddhyānādikaṃ jijñāsuḥ sadāśivaṃ
praśaṃsantī devyuvāca / devadevetyādi / devatānāṃ
gurorbṛhaspaterapi guro / vindati labhate / tasya paramātmanaḥ / tattvena
yāthārthyena // १- ४ //
(pṛ० २८) rahasyametat kalyāṇi na kutrāpi prakāśitam /
tava snehena vakṣyāmi mama prāṇādhikaṃ param
jñeyaṃ bhavati tadbrahma saccidviśvamayaṃ param /
tathā tattvasvarūpeṇa lakṣaṇairvā maheśvari
sattāmātraṃ nirviśeṣamavāṅmanasagocaram /
asattrilokīsadbhānaṃ svarūpaṃ brahmaṇaḥ smṛtam
samādhiyogaistadvedyaṃ sarvatra samadṛṣṭibhiḥ /
dvandvātītairnirvikalpairdehātmādhyāsavarjitaiḥ
athottarayan sadāśiva uvāca / atiguhyamityādi /
atiguhyamatirahasyaṃ paraṃ tattvaṃ paraṃ brahma / tattvaṃ brahmaṇi
yāthārthye iti kośaḥ / rahasyaṃ guhyam
jñeyamityādi / he maheśvari saccidviśvamayaṃ sat sadā sthāyi
cit caitanyaṃ viśvamaśeṣaṃ jagat etat svarūpaṃ yadatiguhyaṃ tat
paraṃ brahma / tattvasvarūpeṇa brahmaṇaḥ svarūpeṇa lakṣaṇena
taṭasthairvā lakṣaṇairyathāvat jñeyaṃ bhavati / lakṣyate jñāyate
padārtho yaiḥ tāni lakṣaṇāni taiḥ / karaṇe lyuṭ
nanu kiṃ tattattvasvarūpaṃ yena paraṃ brahma jñeyaṃ
bhavedityapekṣāyāṃ brahmaṇaḥ svarūpaṃ nirūpayati
sattāmātramityādi / yat sattāmātraṃ
kevalaparamārthasattvasvarūpaṃ / nirviśeṣaṃ svagatabhedarahitam /
avāṅmanasagocaraṃ vaco manasaścāgrāhyam /
asattrilokīsadbhānam asatyā mithyābhūtāyāstrilokyāḥ sadbhānaṃ
sadvadjñānaṃ yasmāt tadbrahmaṇaḥ svarūpaṃ smṛtam
tacca brahmasvarūpaṃ paramahaṃsaireva veditavyamityāha
samādhītyādinā / sarvatra samadṛṣṭibhiḥ sarvatrārimitrādau samā
tulyā dṛṣṭiryeṣāṃ taiḥ / dvandvātītaiḥ
atikrāntasukhaduḥkhaśītoṣṇādibhiḥ /
nirvikalpairnānāvidhakalpanāśūnyaiḥ / dehātmādhyāsavarjitaiḥ
śarīraniṣṭhātmatvabuddhirahitairyogibhiḥ / samādhiyogaiḥ
samādhiścittaikāgryam
(pṛ० २९) yato viśvaṃ samudbhūtaṃ yena jātañca tiṣṭhati /
yasmin sarvāṇi līyante jñeyaṃ tadbrahma lakṣaṇaiḥ
svarūpabuddhyā yadvedyaṃ tadeva lakṣaṇaiḥ śive /
lakṣaṇairāptumicchūnāṃ vihitaṃ tatra sādhanam
tatsādhanaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvāvahitā priye /
tatrādau kathayāmyādye mantroddhāraṃ maheśituḥ
yogāḥ parameśvaraikaparatāsamyagdarśanādayaḥ tai karaṇaiḥ
tadbrahma vedyaṃ bhavati / athavā samādhīyate cittamasminniti
samādhiḥ parameśvaraḥ upasarge ghoḥ kirityadhikaraṇe kiḥ / tatra
yogāḥ samyagdarśanādayo yeṣāṃ taiḥ samādhiyogairjanaiḥ
taṭasthalakṣaṇāni darśayannāha yato viśvamityādi / yato
hetubhūtāt viśvamaśeṣaṃ jagat samudbhūtaṃ jātam / jātañca
sadviśvaṃ yenāvalambanabhūtena tiṣṭhati / pralayakāle sarvāṇi
carāṇyacarāṇi ca bhūtāni yasmin līyante līnāni bhavanti tadbrahma
taṭasthairetairlakṣaṇairjñeyaṃ veditavyam
svarūpalakṣaṇena taṭasthalakṣaṇena ca veditavyasya brahmaṇo
bhedo nāstīti pratipādayitumāha svarūpabuddhyetyādi / he śive
svarūpabuddhyā yadbrahma vedyaṃ jñeyaṃ bhavati tadeva brahma
taṭasthairapi lakṣaṇairvedyaṃ bhavet / svarūpalakṣaṇena
brahmādhigantumicchatāṃ janānāṃ
sādhanānapekṣattvāttaṭasthaireva lakṣaṇaistadadhigantumicchatāṃ
sādhanamabhidhātumāha lakṣaṇairityādi / tatra
svarūpalakṣaṇataṭasthalakṣaṇeṣu madhye
taṭasthairlakṣaṇairbrahmāptumadhigantumicchūnāṃ janānāṃ
sādhanaṃ vihitam
tadityādi / he priye tatsādhanaṃ taṭasthalakṣaṇairvedyasya
brahmaṇaḥ sādhanamahaṃ pravakṣyāmi avahitā sāvadhānā satī
tvaṃ śṛṇuṣva / tatra sādhane vaktavye ādau prathamato
maheśiturmaheśvarasya mantroddhāraṃ kathayāmi
(pṛ० ३०) praṇavaṃ pūrvamuddhṛtya saccitpadamudāharet /
ekaṃ padānte brahmeti mantroddhāraḥ prakīrtitaḥ
sandhikrameṇa militaḥ saptārṇo'yaṃ manurmataḥ /
tārahīnena deveśi ṣaḍvarṇo'yaṃ manurbhavet
sarvamantrottamaḥ sākṣāddharmārthakāmamokṣadaḥ /
nātra siddhādyapekṣā'sti nārimitrādidūṣaṇam
na tithirna ca nakṣatraṃ na rāśigaṇanaṃ tathā /
kulākulādiniyamo na saṃskāro'tra vidyate /
sarvathā siddhamantro'yaṃ nātra kāryā vicāraṇā
bahujanmārjitaiḥ puṇyaiḥ sadgururyadi labhyate /
tadā tadvaktrato jñātvā janmasāphalyamāpnuyāt
mantroddhārameva kathayati praṇavamityādinā / pūrvaṃ
prathamaṃ praṇavamoṅkāramuddhṛtya tato'nantaraṃ
saccitpadamudāharet vadet / saccitpadānte ca ekaṃ brahmetyudāharet /
tataśca o/ saccidekaṃ brahmetyākārako mantro niṣpannaḥ /
mantroddhāro'yameva prakīrtitaḥ kathitaḥ
sandhīti / he deveśi sandhikrameṇa militaḥ saṅgato'yaṃ
manurmantraḥ saptārṇaḥ saptavarṇako mataḥ / tārahīnena
praṇavatyāgenāyaṃ pūrvokta eva manuḥ ṣaḍvarṇo bhavet
athemaṃ mantraṃ stauti sarvetyādinā / ayaṃ mantraḥ sarveṣu
mantreṣūttamaḥ śreṣṭhaḥ / sarvamantrottamatvamevāha
sākṣādityādinā
na tithiriti / tithirna gaṇanīyeti śeṣaḥ
athaitasya mantrasya grahītuḥ puruṣasya sarvottamatvaṃ
pratipādayitumāha vahvityādi / tadvaktrataḥ sadgurumukhāt
mantramimaṃ jñātvā
(pṛ० ३१) caturvargaṃ kare kṛtvā paratreha ca modate
sa dhanyaḥ sa kṛtārthaśca sa kṛtī sa ca dhārmikaḥ /
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ
sarvaśāstreṣu niṣṇātaḥ sarvalokapratiṣṭhitaḥ /
yasya karṇapathopāntaprāpto mantramahāmaṇiḥ
dhanyā mātā pitā tasya pavitraṃ tatkulaṃ śive /
pitarastasya santuṣṭā modante tridaśaiḥ saha /
gāyanti gāyanīṃ gāthāṃ pulakāñcitavigrahāḥ
asmatkule kulaśreṣṭho jāto brahmopadeśikaḥ /
kimasmākaṃ gayāpiṇḍaiḥ kiṃ tīrthaiḥ śrāddhatarpaṇaiḥ
kiṃ dānaiḥ kiṃ japairhomaiḥ kimanyairbahusādhanaiḥ /
vayamakṣayatṛptāḥ sma satputrasyāsya sādhanāt
caturvargamiti / dharmārthakāmamokṣairupalakṣito vargaḥ
samūhaścaturvargastam / trivargo dharmakāmārthaiścaturvargaḥ
samokṣakairityamaraḥ / paratra paraloke
niṣṇāto nipuṇaḥ /
karṇapathasyopāntaṃ prāptaḥ karṇapathopāntaprāptaḥ / mantra eva
mahāmaṇiḥ
१९ // pitara iti / gīyate iti gāyanī tām / lyuṭ veti
bāhulakāt karmaṇi lyuṭ / pulakaiḥ romaharṣaṇairañcitā adhigatā
vigrahā dehā yeṣāṃ tathābhūtāḥ santaḥ / [pulakāṅkitavigrahā iti
pāṭhe'pyaṅkitaṃ cihnitamityarthaḥ]
tāṃ gāthāmevāha asmatkula ityādibhyāṃ dvābhyām /
brahmopadeśikaḥ brahmopadeśavān / akṣayatṛptāḥ
avinaśvaratṛptimantraḥ
२२ //
(pṛ० ३२) śṛṇu devi jagadvandye satyaṃ satyaṃ mayocyate /
parabrahmopāsakānāṃ kimanyaiḥ sādhanāntaraiḥ
mantragrahaṇamātreṇa dehī brahmamayo bhavet /
brahmabhūtasya deveśi kimavāpyaṃ jagattraye
kiṃ kurvanti grahā ruṣṭā vetālāśceṭakādayaḥ /
piśācā guhyakā bhūtā ḍākinyo mātṛkādayaḥ /
tasya darśanamātreṇa palāyante parāṅmukhāḥ
rakṣito brahmamantreṇa prāvṛto brahmatejasā /
kiṃ vibheti grahādibhyo mārtaṇḍa iva cāparaḥ
taṃ dṛṣṭvā te bhayāpannāḥ siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā gajāḥ /
vidravanti ca naśyanti pataṅgā iva pāvake
na tasya duritaṃ kiñcidbrahmaniṣṭhasya dehinaḥ /
satyapūtasya śuddhasya sarvaprāṇihitasya ca /
ko vopadravamanvicchedātmāpaghātakaṃ vinā
śṛṇvityādi / sādhanāntaraiḥ sādhanaviśeṣaiḥ
mantretyādi / kimavāpyaṃ kiṃ labdhavyamasti api tu sarvaṃ vastu
labdhamevāstītyarthaḥ
tasya brahmabhūtasya darśanamātreṇa
parāṅmukhāḥ santo grahādayaḥ palāyante
rakṣita ityādi /
brahmabhūto jano grahādibhyo vibheti bhīto bhavati kim / kintu na
vibhetītyarthaḥ / mārtaṇḍa iva sūrya iva
tamityādi / taṃ
parabrahmopāsakam / te grahādayaḥ / vidravanti palāyante / pataṅgā
iva śalabhā iva
śuddhasya nirmalāntaḥkaraṇasya
(pṛ० ३३) ye druhyanti khalāḥ pāpāḥ parabrahmopadeśine /
svadrohaṃ te prakurvanti nātiriktā yataḥ sataḥ
sa tu sarvahitaḥ sādhuḥ sarveṣāṃ priyakārakaḥ /
tasyāniṣṭe kṛte devi ko vā syānnirupadravaḥ
mantrārthaṃ mantracaitanyaṃ yo na jānāti sādhakaḥ /
śatalakṣaprajapto'pi tasya mantro na siddhyati
ato'syārthañca caitanyaṃ kathayāmi śṛṇu priye /
akāreṇa jagatpātā saṃhartā syādukārataḥ
makāreṇa jagatsraṣṭā praṇavārtha udāhṛtaḥ /
sacchabdena sadā sthāyi ciccaitanyaṃ prakīrtitam
ekamadvaitamīśāni vṛhattvādbrahma gīyate /
mantrārthaḥ kathito devi sādhakābhīṣṭasiddhidaḥ
ya ityādi / ye pāpāḥ pāpaśālinaḥ khalā durjanāḥ
parabrahmopadeśine janāya druhyanti tasyāpakāraṃ vidadhati te
pāpāḥ svadrohameva prakurvanti / parabrahmopadeśine iti
krudhadruherṣyāsūyārthānāṃ yaṃ prati kopa iti sampradānatvāt
caturthī sampradāne iti caturthī / parabrahmopadeśijanadrohakaraṇāt
svasyaivāpakārasyotpādane hetuṃ darśayannāha nātiriktā ityādi /
yato hetoḥ sataḥ sādhorbrahmabhūtādbrahmopadeśino janāt
te'tiriktā bhinnā na bhavanti ataḥ svadrohameva prakurvantīti bhāvaḥ
sa tu brahmaniṣṭhastu
mantrārthamiti / tasya sādhakasya / yato na siddhyati ataḥ
prathamataḥ praṇavārthaṃ nirūpayati akāreṇetyādinā
३२ //
atha saccidādipadārthamāha sacchabdenetyādinā
३४ //
(pṛ० ३४) mantracaitanyametattu tadadhiṣṭhātṛdevatā /
tajjñānaṃ parameśāni bhaktānāṃ siddhidāyakam
asyādhiṣṭhātṛ deveśi sarvavyāpi sanātanam /
avitarkyaṃ nirātaṅkaṃ vācātītaṃ nirañjanam
vāṅmāyākamalādyena tārahīnena pārvati /
dīyate vividhā vidyā māyā śrīḥ sarvatomukhī
tāreṇa tārahīnena pratyekaṃ sakalaṃ padam /
yugmayugmakrameṇā'pi mantro'yaṃ vividho bhavet
atha mantracaitanyamabhidhatte mantretyādinā / he parameśāni
yā tasya mantrasyādhiṣṭhātrī devatā tasyā yat jñānametadeva
mantracaitanyaṃ jānīhītyanvayaḥ / taccādhiṣṭhātṛdevatājñānaṃ
bhaktānāṃ siddhidāyakaṃ bhavet
nanvasya mantrasya kā'dhiṣṭhātrī devatetyapekṣāyāmāha
asyetyādi / he deveśi sarvavyāpi sakalapadārthavyāpanaśīlam /
sanātanaṃ prāgabhāvadhvaṃsarahitam / avitarkyamanūhanīyam /
nirākāramākṛtiśūnyam / vācātītamatikrāntavāk / nirañjanam
manaścakṣurādyaviṣayabhūtam / yadbrahma tadasya
mantrasyādhiṣṭhātṛ bhavet
vāgityādi / he pārvati vāṅmāyākamalādyena aimiti hrīmiti
śrīmiti bījamādyaṃ yasya tathābhūtena / tārahīnena praṇavarahitena
pūrvoktena mantreṇa kramato vividhā anekaprakārā vidyā dīyate
vividhā māyā dīyate sarvato mukhaṃ yasyā evambhūtā
śrīrlakṣmīrdīyate / yathā aiṃ saccidekaṃ brahmetyanena mantreṇa
vidyā dīyate / hrīṃ saccidekaṃ brahmetyanena māyā dīyate / śrīṃ
saccidekaṃ brahmetyanena tu śrīriti
athaitasyaiva mantrasya nānāvidhatvaṃ sampādayati
tāreṇetyādinā / pūrvoktamantrasya pratyekaṃ padaṃ sakalaṃ vā
padaṃ tāreṇa praṇavena sahitaṃ kartavyaṃ
(pṛ० ३५) ṛṣiḥ sadāśivo hyasya chando'nuṣṭuvudāhṛtam /
devatā paramaṃ brahma sarvāntaryāmi nirguṇam
caturvargaphalāvāptyai viniyogaḥ prakīrtitaḥ /
aṅganyāsakaranyāsau kathayāmi śṛṇu priye
tāraṃ saccidekamiti brahmeti sakalaṃ tataḥ /
aṅguṣṭhatarjanīmadhyānāmikāsu maheśvari
kaniṣṭhayoḥ karatalapṛṣṭhayoḥ suravandite /
namaḥ svāhā vaṣaṭ hū/ vauṣaṭ phaḍantairyathākramam
tārahīnena praṇavatyāgenopalakṣitaṃ vā vidheyam / tataścāyaṃ
mantro vividho bhavet / yugmayugmakrameṇāpi praṇavasahitastadrahito
vāyaṃ pūrvokto mantro vividho'nekaprakārako bhavet / tārasahitaṃ
tadrahitaṃ pratyekaṃ padaṃ yathā oṃ sat / oṃ cit / oṃ ekam / oṃ
brahma / sat / cit / ekam / brahma iti / praṇavasambaddhaṃ
tadasambaddhaṃ samastaṃ padam yathā oṃ saccidekaṃ brahma /
saccidekaṃ brahmeti / yugmayugmakramato yathā oṃ sadbrahma / oṃ
cidbrahma / oṃ ekaṃ brahma / oṃ saccit / oṃ cidekam / sadbrahma /
cidbrahma / ekaṃ brahma / saccit / cidekamiti
athāsya mantrasya ṛṣyādikamāha ṛṣirityādinā sārddhena /
asya mantrasya / sarvāntaryāmi sarvāntarniyantṛ // asya mantrasya
sadāśiva ṛṣiranuṣṭupchandaḥ sarvāntaryāmi nirguṇaṃ paramaṃ
brahma devatā dharmārthakāmamokṣāvāptaye viniyogaḥ / śirasi
sadāśivāya ṛṣaye namaḥ mukhe'nuṣṭupchandase namaḥ hṛdi
sarvāntaryāminirguṇaparamabrahmaṇe devatāyai namaḥ
dharmārthakāmamokṣāvāptaye viniyogaḥ / iti ṛṣinyāsaṃ
vidhāyāṅganyāsakaranyāsau vidhātavyau atastāvabhidhātumāha
aṅganyāsetyādi
४० //
tayormadhye prathamataḥ karanyāsamāha tāramityādibhyāṃ
sārddhābhyāṃ dvābhyām / he maheśvari he suravandite
namaḥsvāhāvaṣaṭhūṃvauṣaṭphaḍantaiḥ
antabhūtairnamaḥsvāhāvaṣaṭ
(pṛ० ३६) nyasennyāsoktavidhinā sādhakaḥ susamāhitaḥ /
hṛdādikaraparyantamevameva vidhīyate
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryān mūlena praṇavena vā /
madhyamānāmikābhyāñca dakṣahastasya pārvati
vāmanāsāpuṭaṃ dhṛtvā dakṣanāsāpuṭena ca /
pūayet pavanaṃ mantrī mūlamaṣṭamitaṃ japan
aṅguṣṭhena dakṣanāsāṃ dhṛtvā kumbhakayogataḥ /
japeddvātriṃśatā'vṛttyā tato dakṣiṇanāsayā
śanaiḥśanaistyajedvāyuṃ japan ṣoḍaśadhā manum /
vāmanāsāpuṭe'pyevaṃ pūrakumbhakarecakam
punardakṣiṇataḥ kuryāt pūrvavat surapūjite /
prāṇāyāmavidhiḥ prokto brahmamantrasya sādhane
hūṃvauṣaṭphaṭrūpaiḥ padairviśiṣṭaṃ tāraṃ praṇavaṃ saditi ciditi
ekamiti brahmeti / tato'nantaram / oṃ saccidekaṃ brahmeti sakalañca
padam aṅguṣṭhatarjanīmadhyānāmikāsu kaniṣṭhayoḥ
karatalapṛṣṭhayośca nyāsoktavidhinā susamāhito'tisāvadhānaḥ san
sādhako yathākramaṃ nyaset / kramo yathā oṃ aṅguṣṭhābhyāṃ
namaḥ / sattarjanībhyāṃ svāhā / cinmadhyamābhyāṃ vaṣaṭ /
ekamanāmikābhyāṃ hū/ / brahma kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ / oṃ
saccidekaṃ brahma karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ / iti karanyāsaḥ /
athāṅganyāsamāhārddhena hṛdityādi / hṛdādikaraparyantaṃ
pratyevameva nyāso vidhīyate / yathā oṃ hṛdayāya namaḥ / sacchirase
svāhā / cicchikhāyai vaṣaṭ / ekaṃ kavacāya hū/ / brahma
netratrayāya vauṣaṭ / oṃ saccidekaṃ brahma
karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ iti // ४१ - ४३ //
evamaṅganyāsakaranyāsau vidhāya prāṇāyāmo vidheya
ityāha prāṇāyāmamityādinā / tato'nantaram oṃ saccidekaṃ
brahmetyādimūlamantreṇa praṇavena oṃ kāraṇe
(pṛ० ३७) tato dhyānaṃ prakurvīta sādhakābhīṣṭasādhanam
hṛdayakamalamadhye nirviśeṣaṃ nirīham
hariharavidhivedyaṃ yogibhirdhyānagamyam /
jananamaraṇabhītibhraṃsi saccitsvarūpam
sakalabhuvanabījaṃ brahma caitanyamīḍe
vā prāṇāyāmaṃ kuryāt // nanu prāṇāyāmaḥ kathaṃ vidhātavya
ityapekṣāyāṃ tadvidhānamāha madhyametyādibhiḥ
sārdhaiścaturbhiḥ / he pārvati dakṣiṇahastasya
madhyamānāmikābhyāmaṅgulibhyāṃ vāmanāsāpuṭaṃ dhṛtvā
mantrī sādhako'ṣṭamitaṃ mūlamantraṃ japan san
dakṣiṇanāsāpuṭena pavanaṃ vāyu pūrayet / tato
dakṣahastasyaivāṅguṣṭhena dakṣanāsāpuṭaṃ dhṛtvā
kumbhakayogato dvātriṃśatā āvṛttyā mūlamantraṃ japet / tataḥ
ṣoḍaśadhā manuṃ mūlamantraṃ japan san dakṣiṇanāsayaiva
śanaiḥ śanairvāyuṃ tyajet / tato vāmanāsāpuṭe'pyevameva
pūrakakumbhakarecakaṃ kuryāt krameṇaivākṛṣṭaṃ niścalaṃ
vimuktañca śvāsaṃ vidadhyādityarthaḥ / pūrvavat
punardakṣiṇato'pi pūrakakumbhakarecakaṃ kuryāt / brahmamantrasya
sādhane eṣa prāṇāyāmavidhiḥ proktaḥ / pūrakādisvarūpamāha
yogiyājñavalkyaḥ
nāsikotkṛṣṭa ucchāso dhmātaḥ pūraka ucyate /
kumbhako niścalaśvāso mucyamānastu recakaḥ // iti // ४४ - ४८ //
itthaṃ prāṇāyāmaṃ kṛtvā parabrahmadhyānaṃ kartavyamityāha
tata ityādinā
atha taddhyānamāha hṛdayetyādi / hṛdayakamalasya madhye
sthitaṃ caitanyaṃ cetanaṃ brahmāhamīḍe dhyāyāmītyanvayaḥ /
dhātūnāmanekārthatvādīḍadhātordhyāne'rthe'pi pravṛttiḥ /
nirviśeṣamityādīni brahmaṇo viśeṣaṇāni / nirviśeṣaṃ
nānāvidhabhedaśūnyam / nirīhaṃ nirākāṅkṣam
prāptasamastaiśvaryamityarthaḥ / dhyānagamyam
dhyānenāvagantavyam / jananamaraṇabhītibhraṃsi
janmamṛtyunimittavabhayāpahantṛ /
(pṛ० ३८) dhyātvaivaṃ paramaṃ brahma mānasairupacārakaiḥ /
pūjayet parayā bhaktyā brahmasāyujyahetave
gandhaṃ dadyānmahītattvaṃ puṣpamākāśameva ca /
dhūpaṃ dadyādvāyutattvaṃ dīpaṃ tejaḥ samarpayet /
naivedyaṃ toyatattvena pradadyāt paramātmane
tato japtvā mahāmantraṃ manasā sādhakottamaḥ /
samarpya brahmaṇe paścādvahiḥpūjāṃ samārabhet
upasthitāni dravyāṇi gandhapuṣpādikāni ca /
vastrālaṅkaraṇādīni bhakṣyapeyāni yāni ca
mantreṇānena saṃśodhya dhyātvā brahma sanātanam /
nimīlya netre matimānarpayet paramātmane
brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam /
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā
saccitsvarūpaṃ sadāsthāyisvarūpaṃ jñānasvarūpañcetyarthaḥ /
sakalabhuvanabījaṃ samastasya bhuvanasya kāraṇam
evaṃ brahma dhyātvā tasya pūjanaṃ vidheyamityāha
dhyātvetyādinā / mānasairmanaḥsaṅkalpitaiḥ / brahmasāyujyahetave
brahmatvanimittāya / syādbrahmabhūyaṃ brahmatvaṃ
brahmasāyujyamityapītyamaraḥ // mānasānupacārānevāha
gandhamityādinā
५२ //
tata iti / mahāmantram oṃ saccidekaṃ brahmetyādyātmakam /
samarpya mahāmantrajapahetukaṃ phalaṃ dattvā //
vahiḥpūjāmevāha upasthitānītyādinā / upasthitāni samīpe sthitāni
// anena ito'nantarameva vakṣyamāṇena mantreṇa // ५३ - ५५ //
atha gandhapuṣpādyarpaṇamantramevāha brahmārpaṇamiti /
arpyate dīyate'nenetyarpaṇaṃ sṛvādi yajñapātram tadapi brahmaiva /
dīyamānaṃ havirghṛtādikamapi brahmaiva /
(pṛ० ३९) tato netre samunmīlya japtvā mūlaṃ svaśaktitaḥ /
tajjapaṃ brahmasāt kṛtvā stotrañca kavacaṃ paṭhet
stotraṃ śṛṇu maheśāni brahmaṇaḥ paramātmanaḥ /
yat śrutvā sādhako devi brahmasāyujyamaśnute
namaste sate sarvalokāśrayāya
namaste cite viśvarūpātmakāya /
namo'dvaitatattvāya muktipradāya
namo brahmaṇe vyāpine nirguṇāya
tvamekaṃ śaraṇyaṃ tvamekaṃ vareṇyaṃ
tvamekaṃ jagatkāraṇaṃ viśvarūpam /
brahmaivāgnistasmin / brahmaṇā kartrā hutaṃ havanamapi brahma /
agniśca kartā ca havanakriyā cāpi brahmaivetyarthaḥ / evaṃ
brahmaṇyeva karmātmake samādhiścittaikāgryaṃ yasya tena puṃsā
brahmaiva gantavyaṃ prāptavyaṃ na tu phalāntaramityarthaḥ
tata ityādi / samunmīlya udghāṭya / mūlaṃ mūlamantram /
brahmasāt brahmādhīnam
stotramiti / brahmasāyujyamaśnute brahmatvaṃ prāpnoti
atha tatstotramāha namaste ityādi / sate sadā sthāyine /
sarvalokāśrayāya sakalalokādhārabhūtāya / cite caitanyāya /
viśvarūpa ātmā yasya tasmai / advaitatattvāya
sajātīyavijātīyātmagatamedarahitatattvāya / brahmaṇe atibṛhate ata
eva vyāpine sakalavastuvyāpanaśīlāya / nirguṇāya
sattvādiguṇarahitāya
(pṛ० ४०) tvamekaṃ jagatkartṛpātṛprahartṛ
tvamekaṃ paraṃ niścalaṃ nirvikalpam
bhayānāṃ bhayaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣaṇānāṃ
gatiḥ prāṇināṃ pāvanaṃ pāvanānām /
mahoccaiḥpadānāṃ niyantṛ tvamekaṃ
pareṣāṃ paraṃ rakṣakaṃ rakṣakāṇām
pareśa prabho sarvarūpāprakāśin
anirddeśya sarvendriyāgamya satya /
acintyākṣara vyāpakāvyakta tattva
jagadbhāsakādhīśa pāyādapāyāt
tvamityādi / ekaṃ mukhyaṃ kevalaṃ vā / śaraṇe rakṣaṇe
sādhu iti śaraṇyam / tatra sādhuriti yat / vareṇyaṃ varaṇīyam /
janmamṛtyuduḥkhādibhīrubhirupāsanīyamityarthaḥ / paraṃ
śreṣṭham / nirvikalpaṃ nānāvidhakalpanāśūnyam
bhayānāmityādi / bhīṣaṇānāṃ bhayānakānāmapi
bhīṣaṇaṃ bhayānakam / pāvanānāṃ pūtatvajanakānāmapi
pāvanam pāvitryajanakam / padānāṃ sthānānāṃ madhye
mahoccairatyucchritaṃ padam athavā mahoccairatyucchritaṃ
padaṃ yeṣāṃ teṣāṃ brahmādīnāmapi niyantṛ niyāmakam /
pareṣāṃ śreṣṭhānāmapi
pareśetyādi / pareśa pareṣāṃ brahmādīnāmapyadhipa /
prabho niyantaḥ / anirdeśyaśabdena nirdeṣṭumaśakya /
sarvendriyāgamya sarvairnetrādibhirindriyairaprāpya / satya
paramārthasatyaśālin / acintya manaso'pyaviṣayabhūta / na
kṣarati calatītyakṣaram tatsambodhane akṣara / avyakta
rūpādirahita / jagadbhāsakānāṃ
candrasūryādīnāmapīśvara athavā jagādbhasaketi adhīśeti ca
bhinnameva padam / pāyāt rakṣat / apāyāt
bhaktibuddhyādiviśleṣāt
(pṛ० ४१) tadekaṃ smarāmastadekaṃ japāmaḥ
tadekaṃ jagatsākṣirūpaṃ namāmaḥ /
sadekaṃ nidhānaṃ nirālambamīśaṃ
bhavāmbhodhipotaṃ śaraṇyaṃ vrajāmaḥ
pañcaratnamidaṃ stotraṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ /
yaḥ paṭhet prayato bhūtvā brahmasāyujyamāpnuyāt
pradoṣe'daḥ paṭhennityaṃ somavāre viśeṣataḥ /
śrāvayedbodhayet prājño brahmaniṣṭhān svabāndhavān
iti te kathitaṃ devi pañcaratnaṃ maheśituḥ /
kavacaṃ śṛṇu cārvaṅgi jaganmaṅgalanāmakam /
paṭhanāddhāraṇād yasya brahmajño jāyate dhruvam
paramātmā śiraḥ pātu hṛdayaṃ parameśvaraḥ /
kaṇṭhaṃ pātu jagatpātā vadanaṃ sarvadṛgvibhuḥ
karau me pātu viśvātmā pādau rakṣatu cinmayaḥ /
sarvāṅgaṃ sarvadā pātu paraṃ brahma sanātanam
tadityādi / tat brahma / nidhīyate jagad yasmin tannidhānaṃ
jagadāśrayabhūtam / nirālambam āśrayaśūnyam
atha pañcaratnākhyaitatstotrapāṭhahetukaṃ phalamāha
pañcaratnamityādinā / prayataḥ pavitraḥ // adaḥ stotram
६५ //
stotraṃ paṭhitvā kavacaṃ
paṭhitavyamatastadabhidhātumupakramate itīti
tad brahmakavacamevāha paramātmetyādi / cinmayaḥ
caitanyarūpaḥ
६८ //
(pṛ० ४२) śrījaganmaṅgalasyāsya kavacasya sadāśivaḥ /
ṛṣiśchando'nuṣṭuviti paramabrahma devatā /
caturvargaphalāvāptyai viniyogaḥ prakīrtitaḥ
yaḥ paṭhed brahmakavacaṃ ṛṣinyāsapuraḥsaram /
sa brahmajñānamāsādya sākṣādbrahmamayo bhavet
bhūrje vilikhya guṭikāṃ svarṇasthāṃ dhārayet yadi /
kaṇṭhe vā dakṣiṇe bāho sarvasiddhīśvaro bhavet
ityetat paramabrahmakavacaṃ te prakāśitam /
dadyāt priyāya śiṣyāya gurubhaktāya dhīmate
paṭhitvā stotrakavacaṃ praṇamet sādhakāgraṇīḥ
namaste paramaṃ brahma namaste paramātmane /
nirguṇāya namastubhyaṃ sadrūpāya namo namaḥ
athāsya kavacasya ṛṣyādikamāha śrījagadityādinā // atha
brahmakavacapaṭhanajanyaṃ phalamāha ya ityādinā / ṛṣinyāsaḥ
puraḥsaro yatra tat / ṛṣinyāsaśca asya śrījaganmaṅgalanāmakasya
kavacasya sadāśiva ṛṣiḥ anuṣṭupchandaḥ paramabrahma devatā
dharmārthakāmamokṣāvāptyai śrījaganmaṅgalākhyakavacapāṭhe
viniyogaḥ / śirasi sadāśivāya ṛṣaye namaḥ / mukhe'nuṣṭapchandase
namaḥ / hṛdaye parabrahmaṇe devatāyai namaḥ /
dharmārthakāmamokṣāvāptaye śrījaganmaṅgalākhyakavacapāṭhe
viniyoga iti / āsādya prāpya / brahmamayaḥ brahmasvarūpaḥ // ६९ - ७१
//
itīti / te tubhyaṃ tavāgre vā // praṇamet paramātmānamiti
śeṣaḥ / sādhakāgraṇīḥ sādhakottamaḥ // tatpraṇamanamevāha nama
ityādinā // ७२ - ७४ //
(pṛ० ४३) vācikaṃ kāyikaṃ vā'pi mānasaṃ vā yathāmati /
ārādhane pareśasya bhāvaśuddhirvidhīyate
evaṃ saṃpūjya matimān svajanairbāndhavaiḥ saha /
mahāprasādaṃ svīkuryād brahmaṇaḥ paramātmanaḥ
pūjane parameśasya nāvāhanavisarjane /
sarvatra sarvakāleṣu sādhayed brahmasādhanam
asnāto vā kṛtasnāno bhukto vā'pi bubhukṣitaḥ /
pūjayet paramātmānaṃ sadā nirmalamānasaḥ
anena brahmamantreṇa bhakṣyapeyādikañca yat /
dīyate parameśāya tadeva pāvanaṃ mahat
gaṅgātoye śilādau ca spṛṣṭadoṣo'pi vartate /
parabrahmārpite dravye spṛṣṭāspṛṣṭaṃ na vidyate
nanu paramātmānaṃ prati kāyikavācikamānasāstrayo'pi
praṇāmā vidhātavyāsteṣāṃ madhye ekatamo vā tatrāha
vācikamityādi / yathāmati parabrahmaṇe kāyikaṃ vācikaṃ
mānasaṃ vā praṇamanaṃ vidadhyāt / nanu parabrahmaṇe
kāyikasyaiva praṇāmasyaucityaṃ natu vācikamānasayorata āha
ārādhana ityādi / bhāvaśuddhirantaḥkaraṇaśuddhatvam
evamityādi / saṃpūjya paramātmānamiti śeṣaḥ // sādhayet
niṣpādayet // ७६ - ७८ //
atha brahmaṇo mahāprasādasya māhātmyaṃ
varṇayitumupakramate anenetyādi / brahmamantreṇa oṃ
saccidityādyātmakena brahmārpaṇamityādyātmakena vā // śilādau
śālagrāmaśilādau
८० //
(pṛ० ४४) pakvaṃ vā'pi na pakvaṃ vā mantreṇānena mantritam /
sādhako brahmasāt kṛtvā bhuñjīyāt svajanaiḥ saha
nātra varṇavicāro'sti nocchiṣṭādivivecanam /
na kālaniyamo'pyatra śaucāśaucaṃ tathaiva ca
yathākāle yathādeśe yathāyogena labhyate /
brahmasāt kṛtanaivedyamaśnīyādavicārayan
ānītaṃ śvapacenāpi śvamukhādapi niḥsṛtam /
tadannaṃ pāvanaṃ devi devānāmapi durlabham
kiṃ punarmanujādīnāṃ vaktavyaṃ devavandite /
parameśasya naivedyasevanād yat phalaṃ bhavet
mahāpātakayukto vā yukto vāpyanyapātakaiḥ /
sakṛt prasādagrahaṇāt mucyate nātra saṃśayaḥ
sārddhatrikoṭitīrtheṣu snānadānena yatphalam /
tat phalaṃ labhate martyo brahmārpitaniṣevaṇāt
aśvamedhādibhiryajñairiṣṭvā yat phalamaśnute /
bhakṣite brahma naivedye tasmāt koṭiguṇaṃ labhet
jihvākoṭisahasraistu vaktrakoṭiśatairapi /
mahāprasādamāhātmyaṃ varṇituṃ naiva śakyate
pakvamiti / mantreṇa oṃ tat sadityādyātmakena // nātreti / atra
brahmaṇo mahāprasāde // ānītamiti / śvapacena
cāṇḍālenāpyānītaṃ yadannaṃ tadbrahmasātkṛtaṃ sat pāvanaṃ
bhavet // aśnute labhate // ८१ - ८९ //
(pṛ० ४५) yatra kutra sthito vāpi prāpya brahmārpitāmṛtam /
gṛhītvā kīkaśo vā'pi brahmasāyujyamāpnuyāt
yadi syānnīcajātīyamannaṃ brahmaṇi bhāvitam /
tadannaṃ brāhmaṇairgrāhyamapi vedāntapāragaiḥ
jātibhedo na kartavyaḥ prasāde paramātmanaḥ /
yo'śuddhabuddhiṃ kurute sa mahāpātakī bhavet
varaṃ pāpaśataṃ kuryādvaraṃ viprabadhaṃ priye /
parabrahmārpite hyanne na kuryādavahelanam
ye tyajanti narā mūḍhā mahāmantreṇa saṃskṛtam /
annatoyādikaṃ bhadre pitṝṃste pātayantyadhaḥ
svayamapyandhatāmisre patantyāhūtasaṃplavam /
brahmasātkṛtanaivedyadveṣṭṝṇāṃ nāsti niṣkṛtiḥ
puṇyāyante kriyāḥ sarvāḥ suṣuptiḥ sukṛtāyate /
svecchācāro'tra vihito mahāmantrasya sādhane
yatretyādi / amṛtam śīdhu / kīkaśo vāpi cāṇḍālo'pi
yadīti / nīcajātīyaṃ cāṇḍālādisambandhi / brahmaṇi
bhāvitaṃ cintitaṃ brahmaṇe'rpitamityarthaḥ
९२ //
varamityādi / varamīṣat priyam / devādvṛte varaḥ śreṣṭhe triṣu
klīvaṃ manāk priye ityamaraḥ / avahelanam tiraskāram
९४ //
svayamityādi / andhatāmisre narake / āhūtasya viśvasya
saṃplavaḥ salile samyak plavanaṃ yatra tatkālaparyantam
pralayakālaparyantamityarthaḥ / niṣkṛtirnistāraḥ
puṇyetyādi / sarvā apuṇyā api kriyāḥ puṇyāyante puṇyā
ivācarantītyarthaḥ
(pṛ० ४६) kiṃ tasya vaidikācāraistāntrikairvā'pi tasya kim /
brahmaniṣṭhasya viduṣaḥ svecchācāro vidhiḥ smṛtaḥ
kṛtenāsya phalaṃ nāsti nākṛtenāpi kilviṣam /
na vighnaḥ pratyavāyo,asya brahmamantrasya sādhanāt
asmin dharme maheśi syāt satyavādī jitendriyaḥ /
paropakāranirato nirvikāraḥ sadāśayaḥ
mātsaryahīno'dambhī ca dayāvān śuddhamānasaḥ /
mātāpitroḥ prītikārī tayoḥ sevanatatparaḥ
brahmaśrotā brahmamantā brahmānveṣaṇamānasaḥ /
yatātmā dṛḍhabuddhiḥ syāt sākṣādbrahmeti bhāvayan
na mithyābhāṣaṇaṃ kuryānna parāniṣṭacintanam /
parastrīgamanañcaiva brahmamantrī vivarjayet
tatsaditi vadeddevi prārambhe sarvakarmaṇām /
brahmārpaṇamastu vākyaṃ pānabhojanakarmaṇoḥ
yenopāyena martyānāṃ lokayātrā prasiddhyati /
tadeva kāryaṃ brahmajñairidaṃ dharmaṃ sanātanam
kimityādi / viduṣaḥ sarvaṃ brahmaiveti jānataḥ / svecchācāra
eva vidhiḥ / asya brahmaniṣṭhasya
९८ //
asminnityādi / sadāśayaḥ sādhvabhiprāyaḥ // mātsaryahīnaḥ
anyaśubhadveṣarahitaḥ / adambhī kapaṭatāśūnyaḥ / tayoḥ
mātāpitroḥ
१०० //
brahmetyādi / yatātmā saṃyatacittaḥ / brahma sākṣādastīti
bhāvayan cintayan // brahmārpaṇamastviti vākyam // lokayātrā
lokanirvāhaḥ // १०१ - १०४ //
(pṛ० ४७) atha sandhyāvidhiṃ vakṣye brahmamantrasya śāmbhavi /
yāṃ kṛtvā brahmasampattiṃ labhante bhuvi mānavāḥ
prātarmadhyāhnasāyāhne yathādeśe yathā'sane /
pūrvavat paramabrahma dhyātvā sādhakasattamaḥ
aṣṭottaraśataṃ devi gāyatrījapamācaret /
japaṃ samarpya vidhivat pūrvavat praṇamet sudhīḥ
eṣā sandhyā mayā proktā sarvathā brahmasādhane /
yadanuṣṭhānato mantrī śuddhāntaḥkaraṇo bhavet
gāyatrīṃ śṛṇu cārvaṅgi sarvapāpapraṇāśinīm /
parameśvaraṃ ṅe'ntamuktvā vidmahe tadanantaram
paratattvāya padato dhīmahīti vadet priye /
atheti / yāṃ sandhyām / brahmasampattim brahmarūpāṃ
sampadam // tatsandhyāvidhimevāha prātarityādinā /
yadanuṣṭhānataḥ yadācaraṇataḥ // १०५ - १०८ //
tāṃ brahmagāyatrīmevāha parameśvaramityādinā sārddhena
/ he priye īśāni ṅe'ntaṃ ṅevibhaktyantaṃ parameśvaraṃ
padamuktvā vidmahe iti padaṃ vadet / tadanantaraṃ vidmahe iti
padānantaraṃ paratattvāyeti padaṃ vadet / paratattvāyeti padataḥ
paraṃ dhīmahīti padaṃ vadet / tadanantaraṃ dhīmahīti padānantaraṃ
tanno brahma pracodayāditi vadet / tataśca parameśvarāya vidmahe
paratattvāya dhīmahi tanno brahma pracodayādityākārikā
brahmagāyatrī sampannāsīt / brahmagāyatryarthastu paratattvāya
parameśvarāya paratattvaṃ parameśvaramāptuṃ yadbrahma vayaṃ
vidmahe manyāmahe dhīmahi cintayāmaśca tadbrahma
(pṛ० ४८) tadanantaramīśāni tanno brahma pracodayāt /
iyaṃ śrībrahmagāyatrī caturvargapradāyinī
pūjanaṃ yajanañcaiva snānaṃ pānañca bhojanam /
yadyatkarma prakurvīta brahmamantreṇa sādhayet
brāhme muhūrte cotthāya praṇamya brahmadaṃ gurum /
dhyātvā ca paramaṃ brahma yathāśakti manuṃ smaret /
pūrvavat praṇamed brahma prātaḥkṛtyamidaṃ smṛtam
dvātriṃśatā sahasreṇa japenāsya puraskriyā /
taddaśāṃśena havanaṃ tarpaṇaṃ taddaśāṃśataḥ
secanaṃ taddaśāṃśena taddaśāṃśena sundari /
brāhmaṇān bhojayenmantrī puraścaraṇakarmaṇi
bhakṣyābhakṣyavicāro'tra tyājyaṃ grāhyaṃ na vidyate /
na kālaśuddhiniyamo na vā sthānanirūpaṇam
no'smān pracodayāt prerayet dharmārthakāmamokṣeṣu
viniyojayedityartha iti
११० //
pūjanamiti / sādhayet tattatkarmeti śeṣaḥ / atha
prātaḥkṛtyamāha brāhme ityādinā / manum oṃ saccidekaṃ
brahmetyādimantram
११२ //
atha brahmamantrasya puraścaraṇavidhimāha
dvātriṃśatetyādinā / asya brahmamantrasya puraskriyā
puraścaraṇam / taddaśāṃśena japadaśamāṃśena havanaṃ homaḥ
/ taddaśāṃśataḥ homadaśā,mśataḥ / taddaśāṃśena
tarpaṇadaśāṃśena secanaṃ mārjanam / taddaśāṃśena
mārjanaddaśāṃśena // bhakṣyetyādi / atra brahmamantrasya
puraścaraṇakarmaṇi // ११३ - ११५ //
(pṛ० ४९) abhukto vā'pi bhukto vā snāto vā'snāta eva vā /
sādhayet paramaṃ mantraṃ svecchācāreṇa sādhakaḥ
vinā'yāsaṃ vinā kleśaṃ stotrañca kavacaṃ vinā /
vinā nyāsaṃ vinā mudrāṃ vinā setuṃ varānane
vinā cauragaṇeśādijapañca kullukāṃ vinā /
akasmāt paramabrahmasākṣātkāro bhaved dhruvam
saṃkalpo'smin mahāhantre mānasaḥ parikīrtitaḥ /
sādhane brahmamantrasya bhāvaśuddhirvidhīyate
sarvaṃ brahmamayaṃ devi bhāvayet brahmasādhakaḥ /
na cā'sya pratyavāyo'sti nāṅgavaiguṇyameva ca /
mahāmanoḥ sādhane tu vyaṅgaṃ sāṅgāyate dhruvam
kalau pāpayuge ghore tapohīne'tidustare /
nistārabījametāvat brahmamantrasya sādhanam
sādhanāni bahūktāni nānātantrāgamādiṣu /
kalau durbalajīvānāmasādhyāni maheśvari
abhukta ityādi / na bhuktamasyāstīti abhuktaḥ / arśa
ādibhyo'jityac / setum japaviśeṣam / kullukā'pi japaviśeṣa eva tāṃ
vinā / bhāvayet cintayet // ११६ - ११९ //
na cetyādi / asya mahāmanoraṅgavaiguṇyāditaḥ
pratyavāyo na bhavet / vyaṅgam aṅgahīnamapi
१२१ //
nanvanekeṣu tantrādiṣu nistārabījāni bahūni sādhanāni
bhavataivoktāni tat kathamucyate kalau brahmamantrasya
sādhanameva nistārabījamityata āha sādhanānityādi / atra
yadyapi tathāpītyadhyāhāryam
(pṛ० ५०) alpāyuṣaḥ svalpavṛttā annādhīnāsavaḥ priye /
lubdhā dhanārjane vyagrāḥ sadā cañcalamānasāḥ
samādhāvasthiradhiyo yogakleśāsahiṣṇavaḥ /
teṣāṃ hitāya mokṣāya brahmamārgo'yamīritaḥ
kalau nāstyeva nāstyeva satyaṃ satyaṃ mayocyate /
brahmadīkṣāṃ vinā devi kaivalyāya sukhāya ca
prātaḥkṛtyaṃ prātareva sandhyāṃ kuryāt trikālataḥ /
madhyāhne pūjanaṃ kuryāt sarvatantreṣvayaṃ vidhiḥ /
parabrahmopāsane tu sādhakecchāvidhiḥ śive
vidhayaḥ kiṅkarā yatra niṣedhāḥ prabhavo'pi na /
svecchācāreṇeṣṭasiddhistadvinā ko'nyamāśrayet
brahmajñāniguruṃ prāpya śāntaṃ niścalamānasam /
dhṛtvā taccaraṇāmbhojaṃ prārthayed bhaktibhāvataḥ
asādhyatve hetuṃ darśayannāha alpāyuṣa ityādi / yata iti
śeṣaḥ / annādhīnāsavaḥ annavaśībhūtaprāṇāḥ
samādhāvityādi / samādhiścittavṛttinirodhaḥ tatra /
yogakleśāsahiṣṇavaḥ
nistāropāyabhūtatattatkarmasādhanahetukakleśasahanāśīlāḥ
kalau yuge brahmadīkṣāyā anyā kācidapi dīkṣā
mokṣāya sukhāya ca naivāstīti pratijñāṃ kurvannāha
kalāvityādi
prātariti / sādhakecchaiva vidhiḥ / yatra parabrahmopāsane
१२७ //
atha brahmamantropadeśavidhimabhidhātumupakramate
brahmajñānītyādi / śāntam rāgadveṣādiśūnyam / bhaktibhāvataḥ
bhaktiyogena // kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha karuṇāmayetyādi //
१२८ - १३० //
(pṛ० ५१) karuṇāmaya dīneśa tavā'haṃ śaraṇāgataḥ /
tvatpadāmbhoruhacchāyāṃ dehi mūrdhni yaśodhana
iti prārthya guruṃ paścāt pūjayitvā svaśaktitaḥ /
kṛtāñcalipuṭo bhūtvā tūṣṇīṃ tiṣṭhet guroḥ puraḥ
gururvicārya vidhivat yathoktaṃ śiṣyalakṣaṇam /
āhūya kṛpayā dadyāt sacchiṣyāya mahāmanum
upaviśyā'sane jñānī prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
svavāme śiṣyamānīya kāruṇyenā'valokayet
tataḥ śiṣyasya śirasi ṛṣinyāsapuraḥsaram /
japedaṣṭaśataṃ mantraṃ sādhakasyeṣṭasiddhaye
dakṣakarṇe brāhmaṇānāmitareṣāñca vāmataḥ /
saptadhā śrāvayet mantraṃ sadguruḥ karuṇānidhiḥ
upadeśavidhiḥ prokto brahmamantrasya kālike /
nātra pūjādyapekṣā'sti saṃkalpaṃ mānasañcaret
gururityādi / yathoktaṃ śiṣyalakṣaṇam śānto dānto
vinītaścetyādikam
upaviśyetyādi / jñānī brahmajñānavān guruḥ / kāruṇyena
kṛpāyuktayā dṛṣṭyā
tata ityādi / mantram oṃ saccidekaṃ brahmetyādikam //
dakṣetyādi / vāmataḥ vāme karṇe / mantram pūrvoktameva
१३४ //
upadeśeti / atra brahmamantropadeśavidhau / caret kuryāt
(pṛ० ५२) tataḥ śrīgurupādābje daṇḍavat patitaṃ śiśum /
utthāpayed guruḥ snehādimaṃ mantramudīrayan
uttiṣṭha vatsa mukto'si brahmajñānaparo bhava /
jitendriyaḥ satyavādī valārogyaṃ sadā'stu te
tata utthāya gurave yathāśaktyanusārataḥ /
dakṣiṇāṃ svaṃ phalaṃ vā'pi dadyāt sādhakasattamaḥ /
gurorājñāvaśībhūtvā vihareddevavad bhuvi
mantragrahaṇamātreṇa tadātmā tanmayo bhavet /
brahmabhūtasya deveśi kimanyairbahusādhanaiḥ
iti saṃkṣepato brahmadīkṣā te kathitā priye /
gurukāruṇyamātreṇa brahmadīkṣāṃ samāśrayet
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāśca saurā gāṇapatāstathā /
viprā vipretarāścaiva sarve'pyatrādhikāriṇaḥ
tata ityādi / tataḥ mantraśravaṇāt parataḥ / śiśum śiṣyam //
taṃ mantramevāha uttiṣṭha vatsetyādi
१३७ //
tata iti / svaṃ dhanam ātmānaṃ vā
mantretyādi / tadātmā brahmaniṣṭhāntaḥkaraṇaḥ / tanmayaḥ
brahmasvarūpaḥ
brahmamantragrahaṇe kālādiniyamo nāstīti pratipādayannāha
gurvityādi
upadiṣṭānāmanupadiṣṭānāñca brāhmaṇādīnāṃ
sarveṣāmapyasmin brahmamantre'dhikāro'stītyāha śāktā
ityādinā / atra brahmamantre
(pṛ० ५३) ahaṃ mṛtyuñjayo devi devadevo jagadguruḥ /
svecchācārī nirvikalpo mantrasyā'sya prasādataḥ
amumeva brahmamantraṃ mattaḥ pūrvamupāsitāḥ /
brahmā brahmarṣayaścāpi devā devarṣayastathā
devarṣivaktrānmunayastebhyo rājarṣayaḥ priye /
upāsitā brahmabhūtāḥ paramātmaprasādataḥ
brāhme manau maheśāni vicāro nāsti kutracit /
svīyamantraṃ gururdadyāt śiṣyebhyo hyavicārayan
pitā'pi dīkṣayet putrān bhrātā bhrātṝn patiḥ striyam /
mātulo bhāgineyāṃśca naptṝn mātāmaho'pi ca
etanmantraprasādādeva mayi mṛtyuñjayatvādikamāsīdityāha
ahamityādinā / ahaṃ mṛtyuñjayo'bhavamiti śeṣaḥ
etanmantropāsanādeva viriñcyādiṣu brahmabhūtatvaṃ
jātamityāha amumityādinā / matto gṛhītveti śeṣaḥ / upāsitāḥ
śraddhayā anuṣṭhitavantaḥ / gatyarthākarmakaśliṣaśīḍityādinā
kartari ktaḥ / brahmarṣayo bhṛgvādayaḥ / devā indrādayaḥ / devarṣayo
nāradādayaḥ
devarṣīti / devarṣivaktrāt nāradamukhāt / munayo vyāsādayaḥ /
rājarṣayo janakādayaḥ
ātmanā grahīto'pyayaṃ brahmamantro guruṇā śiṣyebhyo
deyaḥ pitrādibhirapi putrādibhyo deya ityāha brāhme ityādibhyāṃ
dvābhyām / avicārayan svīyamantradānanimittakaṃ doṣamagaṇayan
१४६ //
(pṛ० ५४) svamantradāne yo doṣastathā pitrādidīkṣayā /
siddhe brahmamahāmantre taddoṣo naiva vidyate
brahmajñānimukhāt śrutvā yena kena vidhānataḥ /
brahmabhūto naraḥ pūtaḥ puṇyapāpairna lipyate
brahmamantropāsitā ye gṛhasthā brāhmaṇādayaḥ /
svasvavarṇottamārate tu pūjyā mānyā viśeṣataḥ
brāhmaṇā yatayaḥ sākṣāditare brāhmaṇaiḥ samāḥ /
tasmāt sarve pūjayeyurbrahmajñān brahmadīkṣitān
ye ca tānavamanyante te narā brahmaghātinaḥ /
patanti ghoranarake yāvadbhāskaratārakam
yat pāpaṃ strīvadhe proktaṃ yatpāpaṃ bhrūṇaghātane /
tasmāt koṭiguṇaṃ pāpaṃ brahmopāsakanindanāt
nanu piturmantraṃ na gṛhṇīyāttathā mātāmahasya
cetyādiniṣedhavākyamullaṅghya pitrādibhyo brāhmaṃ mantraṃ
gṛhṇatāṃ putrādīnāmātmīyamantradāne
tattanniṣedhavākyamanādṛtya śiṣyebhyaḥ svīyaṃ brahmamantraṃ
dadato gurośca pratyavāyabhāgitvaṃ syāttatrāha svamantradāne
ityādi / yo doṣaḥ ukta iti śeṣaḥ
१४८ //
brahmamantretyādi / yata iti śeṣaḥ / brahmamantramupāsitāḥ
brahmamantropāsitāḥ / gamyādīnāmupasaṃkhyānamiti
dvitīyātatpuruṣaḥ
brāhmaṇā iti / brāhmaṇāḥ sākṣāt yatayaḥ parivrājakā
bhaveyuḥ / itare kṣatriyādayaḥ
atha brahmopāsakān janānnindatāṃ
janānāmakhilapātakāśrayatvamityāha ye ca tānityādibhyāṃ
dvābhyām / tān brahmadīkṣitān / avamanyante anādriyante /
bhāskaratārakaṃ yāvattiṣṭhettāvat / bhrūṇaghātane garbhaghātane
१५२ //
(pṛ० ५५) yathā brahmopadeśena vimuktaḥ sarvapātakaiḥ /
gacchanti brahmasāyujyaṃ tathaiva tava sādhanāt
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
jīvanistāropāyapraśne parabrahmopadeśakathanaṃ nāma
tṛtīyollāsaḥ
brahmasāyujyam brahmatvam
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ tṛtīyollāsaḥ /
caturthollāsaḥ
śrutvā samyak parabrahmopāsanaṃ parameśvarī /
paramānandasampannā śaṅkaraṃ paripṛcchati
śrīdevyuvāca
kathitaṃ yattvayā nātha brahmopāsanamuttamam /
sarvalokapriyakaraṃ sākṣādbrahmapadapradam
tejobuddhivalaiśvaryadāyakaṃ sukhasādhanam /
tṛptā'smi jagadīśāna tava vākyāmṛtaplutā
yaduktaṃ karuṇāsindho yathā brahmaniṣevaṇāt /
gacchanti brahmasāyujyaṃ tathaiva mama sādhanāt
oṃ namo brahmaṇe /
parameśvarī śaṅkaraṃ kiṃ paripṛcchatītyapekṣāyāmāha /
kathitaṃ yadityādi
२ //
teja ityādi / tṛptā'smi tadbrahmopāsanaṃ śrutveti śeṣaḥ / tava
vāgamṛtaplutā tāvakīnavāgrūpapīyūṣe nimagnā
yaduktamityādi / he karuṇāsindho kṛpāsamudra
brahmaniṣevaṇāt parabrahmaṇa upāsanādyathā janā
brahmasāyujyaṃ brahmatvaṃ gacchanti prāpnuvanti tathaiva mama
(pṛ० ५७) etadveditumicchāmi madīyasādhanaṃ param /
brahmasāyujyajananaṃ yattvayā kathitaṃ prabho
vidhānaṃ kīdṛśaṃ tasya sādhanaṃ kena vartmanā /
mantraḥ ko vā'tra vihito dhyānapūjādikañca kim
saviśeṣaṃ sāvaśeṣamāmūlādvaktumarhasi /
mama prītikaraṃ deva lokānāṃ hitakārakam /
ko hyanyastvāmṛte śambho bhavavyādhibhiṣagguruḥ
iti devyā vacaḥ śrutvā devadevo maheśvaraḥ /
uvāca parayā prītyā pārvatīṃ pārvatīpatiḥ
śrīsadāśiva uvāca /
śṛṇu devi mahābhāge tavārādhanakāraṇam /
tava sādhanato yena brahmasāyujyamaśnute
sādhanādapi brahmatvaṃ prāpnuvantīti yattvayoktaṃ tatra kiṃ
kāraṇamastītyetadvedituṃ jñātumahamicchāmīti
dvitīyaślokagataiḥ padairanvayaḥ
etadityādi / he prabho brahmasāyujyajananaṃ
brahmatvotpādakamata eva paraṃ śreṣṭhaṃ yanmadīyaṃ sādhanaṃ
tvayā kathitaṃ tacca kīdṛśaṃ vartate etadapi veditumicchāmi
tasya madīyasādhanasya / atra mama sādhane
saviśeṣamityādi / sāvaśeṣam avaśeṣaparyantam / āmūlāt
mūlamārabhya / tvāmṛte tvāṃ vinā / bhavavyādhibhiṣagguruḥ
janmarūpasya vyādheścikitsakarājaḥ
itītyādi / uvāca uttaramiti śeṣaḥ
pārvatīpatiḥ pārvatīṃ kimuttaramuvācetyapekṣāyāmāha
śṛṇu devītyādi / he devi he mahābhāge mahābhāgyaśālini yena
kāraṇena tava sādhanato jano brahmasāyujyaṃ brahmatvamaśnute
labhate tanmayā kathyamānaṃ tavārādhanakāraṇaṃ tvaṃ
śṛṇvityanvayaḥ
(pṛ० ५८) tvaṃ parā prakṛtiḥ sākṣād brahmaṇaḥ paramātmanaḥ /
tvatto jātaṃ jagat sarvaṃ tvaṃ jagajjananī śive
mahadādyaṇuparyantaṃ yadetat sacarācaram /
tvayaivotpāditaṃ bhadre tvadadhīnamidaṃ jagat
tvamādyā sarvavidyānāmasmākamapi janmabhūḥ /
tvaṃ jānāsi jagat sarvaṃ na tvāṃ jānāti kaścana
tvaṃ kālī tāriṇī durgā ṣoḍaśī bhuvaneśvarī /
dhūmāvatī tvaṃ bagalā bhairavī chinnamastakā
tvamannapūrṇā vāgdevī tvaṃ devī kamalālayā /
sarvaśaktisvarūpā tvaṃ sarvadevamayī tanuḥ
atha parameśvarīsādhanasya brahmasāyujyajanakatve tadgataṃ
brahmasārūpyameva kāraṇamastītyabhidhātumupakramate tvaṃ parā
prakṛtirityādi / yata iti śeṣaḥ / paramā māyā śaktirvā yasya sa
paramaḥ atati sarvaṃ vyāpnotītyātmā paramaścāsāvātmā ceti
paramātmā tasya paramātmano brahmaṇo yatastvaṃ
sākṣātparā'tyutkṛṣṭā prakṛtirasītyevamanvayaḥ kāryaḥ
mahattattvamādiryasya tanmahadādi
kiñca tvamādyetyādi / ādyā ādibhūtā / natvanyeṣāmeva
jagatāṃ jananī tvamasi kintvasmākaṃ śaṅkarādīnāmapi
janmabhūrutpattisthānaṃ tvam / jagajjananītvāt sarvaṃ jagat tvaṃ
jānāsi / tvatto jātatvāt kaścana api tvāṃ tu na jānāti
kiñca
tvaṃ kālītyādi
vāgdevī sarasvatī / kamalālayā lakṣmīḥ /
tanuḥ taveti śeṣaḥ
(pṛ० ५९) tvameva sūkṣmā sthūlā tvaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇī /
nirākārā'pi sākārā kastvāṃ veditumarhati
upāsakānāṃ kāryārthaṃ śreyase jagatāmapi /
dānavānāṃ vināśāya dhatse nānāvidhāstanūḥ
caturbhujā tvaṃ dvibhujā ṣaḍbhujā'ṣṭabhujā tathā /
tvameva viśvarakṣārthaṃ nānāśastrāstradhāriṇī
tattadrūpavibhedena mantrayantrādisādhanam /
kathitaṃ sarvatantreṣu bhāvāśca kathitāstrayaḥ
paśubhāvaḥ kalau nāsti divyabhāvo'pi durlabhaḥ /
vīrasādhanakarmāṇi pratyakṣāṇi kalau yuge
kulācāraṃ vinā devi kalau siddhirna jāyate /
tasmāt sarvaprayatnena sādhayet kulasādhanam
kulācāreṇa deveśi brahmajñānaṃ prajāyate /
brahmajñānayuto martyo jīvanmukto na saṃśayaḥ
tvamityādi / sūkṣmā paramāṇurūpā / sthūlarūpatvāt
vyaktam paramāṇurūpatvāccāvyaktaṃ svaṃ rūpaṃ vidyate yasyāḥ
tathātvam / vastuto nirākārā'pi ākṛtiśūnyā'pi tvaṃ sākārā
ākāraviśiṣṭā bhavasi / ataḥ tvāṃ vedituṃ jñātuṃ ko'rhati yogyo
bhavati na ko'pītyarthaḥ
nanu vastuto yadi nirākāraivāhaṃ tarhi kimarthaṃ
nānāvidhamākāraṃ dadhāmi tatrāha upāsakānāmityādi
tā
nānāvidhāstanūreva darśayannāha caturbhujetyādi
१८ //
atha paśubhāvādiprasaṅgāt kalau yuge vīrabhāvasyaiva
vidyamānatvena pratyakṣaphaladāyakāni vīrasādhanakarmāṇyeva
sādhanīyānītyevāha paśubhāva ityādibhiḥ // १९ - २१ //
(pṛ० ६०) jñānena medhyamakhilamamedhyaṃ jñānato bhavet /
brahmajñāne samutpanne medhyāmedhyaṃ na vidyate
yo jānāti paraṃ brahma sarvavyāpi sanātanam /
kimastyamedhyaṃ tasyāgre sarvaṃ brahmeti jānataḥ
tvaṃ sarvarūpiṇī devī sarveṣāṃ jananī parā /
tuṣṭāyāṃ tvayi deveśi sarveṣāṃ toṣaṇaṃ bhavet
sṛṣṭerādau tvamekā'sīt tamorūpamagocaram /
tvatto jātaṃ jagat sarvaṃ parabrahmasisṛkṣayā
mahattattvādibhūtāntaṃ tvayā sṛṣṭamidaṃ jagat /
nimittamātraṃ tadbrahma sarvakāraṇakāraṇam
sadrūpaṃ sarvatovyāpi sarvamāvṛtya tiṣṭhati /
sadaikarūpaṃ cinmātraṃ nirliptaṃ sarvavastuṣu
na karoti na cā'śnāti na gacchati na tiṣṭhati /
satyaṃ jñānamanādyantamavāṅmanasagocaram
medhyam pavitram
ya iti / sanātanam sarvadaikarūpam
२४ // agocaram
ākṛtiśūnyatvāt vāṅmanasayorapyaviṣayabhūtam
mahadityādi / bhūtāntaṃ pṛthivīparyantam /
sarvakāraṇakāraṇam sarveṣāṃ mahadādīnāṃ kāraṇānāmapi
kāraṇaṃ nimittabhūtam
sadrūpamityādi / sadrūpaṃ sarvadā sthāyisvarūpam /
sarvamāvṛtya niśśeṣaṃ padārthamāveṣṭya sarvavastuṣu sthitamapi
nirliptamasambaddham
netyādi / na cāśnāti na ca bhuṅkte / satyam yathārthasvarūpam
/ jñānaṃ
(pṛ० ६१) tadicchāmātramālambya tvaṃ mahāyoginī parā /
karoṣi pāsi haṃsyante jagadetaccarācaram
tava rūpaṃ mahākālo jagatsaṃhārakārakaḥ /
mahāsaṃhārasamaye kālaḥ sarvaṃ grasiṣyati
kalanāt sarvabhūtānāṃ mahākālaḥ prakīrtitaḥ /
mahākālasya kalanāt tvamādyā kālikā parā
kālasaṃgrasanāt kālī sarveṣāmādirūpiṇī /
kālatvādādibhūtatvādādyā kālīti gīyate
punaḥ svarūpamāsādya tamorūpaṃ nirākṛtiḥ /
vācātītaṃ manogamyaṃ tvamekaivā'vaśiṣyase
sākārā'pi nirākārā māyayā bahurūpiṇī /
tvaṃ sarvādiranādistvaṃ kartrī hartrī ca pālikā
samastapadārthāvabodhaḥ tatsvarūpam / anādyantam na vidyate ādiḥ
kāraṇam anto nāśaśca yasya tathābhūtam
tadityādi / tadicchāmātram parabrahmaṇa icchāmeva / ante
pralayakāle
३० //
kalanādityādi / kalanāt grasanāt
ādirūpiṇī
kāraṇasvarūpā
punarityādi / nirākṛti ākāraśūnyam / vācātītam
atikrāntavāk / mano'gamyam manaso'pyaprāpyam
sākāretyādi / sarvādiḥ sarveṣāṃ kāraṇabhūtā
sarvakāraṇatvādeva na vidyate ādiḥ kāraṇaṃ yasyāstathābhūtā
tvamasi
(pṛ० ६२) ataste kathitaṃ bhadre brahmamantreṇa dīkṣitaḥ /
yatphalaṃ samavāpnoti tatphalaṃ tava sādhanāt
nānā'cāreṇa bhāvena deśakālādhikāriṇām /
vibhedāt kathitaṃ devi kutracidguptasādhanam
ye yatrādhikṛtā martyāste tatra phalabhāginaḥ /
bhaviṣyanti tariṣyanti mānuṣā gatakilviṣāḥ
bahujanmārjitaiḥ puṇyaiḥ kulācāre matirlabhet /
kulācāreṇa pūtātmā sākṣācchivamayo bhavet
yatrāsti bhogabāhulyaṃ tatra yogasya kā kathā /
yoge'pi bhogavirahaḥ kaulastūbhayamaśnute
tava sādhanato brahmatvalābhe idameva kāraṇamastītyāha ata
ityādinā
atha sādhanaṃ kena vartmaneti madīyaṃ sādhanaṃ paraṃ
kīdṛśaṃ vartate iti ca yat parameśvaryā pṛṣṭaṃ tatra matkathitenaiva
mārgeṇa sarvaṃ karma sādhanīyaṃ maduktavartmanā
nityanaimittikakarmaṇāṃ yat sādhanaṃ tadeva tāvakīnaṃ
sādhanamityuttaraṃ dātumupakramate nānācāreṇetyādi /
nānābhāvena ca / vibhedāt viśeṣāt / kutracit tantrādiṣu
ya iti / yatra guptasādhane vyaktasādhane vā
atha pravale kalau yuge kulamārgeṇaiva sarvaṃ karma
sādhanīyamiti pratipādanāya tameva mārgaṃ stotumanā mahādevaḥ
pūrvaṃ tanmārgavartinaṃ janaṃ praśaṃsati bahujanmetyādibhiḥ /
sākṣācchivamayaḥ sākṣācchivasvarūpaḥ
yatreti / yatra sādhane / bhogavirahaḥ bhogābhāvaḥ /
ubhayamaśnute yogaṃ bhogañca labhate
(pṛ० ६३) ekaścet kulatattvajñaḥ pūjito yena suvrate /
sarve devāśca devyaśca pūjitā nātra saṃśayaḥ
pṛthivīṃ hemasampūrṇāṃ dattvā yat phalamāpnuyāt /
tasmāt koṭiguṇaṃ puṇyaṃ labhate kaulikārcanāt
śvapaco'pi kulajñānī brāhmaṇādatiricyate /
kulācāravihīnastu brāhmaṇaḥ śvapacādhamaḥ
kauladharmāt paro dharmo nāsti jñāne tu māmake /
yasyānuṣṭhānamātreṇa brahmajñānī naro bhavet
satyaṃ vrabīmi te devi hṛdi kṛtvā'vadhāraya /
sarvadharmottamāt kaulāt paro dharmo na vidyate
ayantu paramo mārgo gupto'sti paśusaṅkaṭe /
vyaktībhaviṣyatyacirāt saṃvṛtte prabale kalau
kalikāle prabṛddhe tu satyaṃ satyaṃ mayocyate /
na sthāsyati vinā kaulān paśavo mānavā bhuvi
yadā tu vaidikī dīkṣā dīkṣā paurāṇikī tathā /
na sthāsyati varārohe tadaiva pravalaḥ kaliḥ
eka ityādi / pūjitāḥ teneti śeṣaḥ
४१ //
śvapaca ityādi / atiricyate uttamatāvattvādviśiṣyate
kauladharmasya sarvadharmottamatve hetuṃ darśayannāha
yasyānuṣṭhānamātreṇetyādi
४४ //
ayamityādi / paśusaṅkaṭe paśusamūhe / samvṛtte samyak
pravṛtte
४६ //
atha tattadyugavidheyācāraprasaṅgena saṃkṣepataḥ
kaliyugaprabalatālakṣaṇāni kathayati yadā tvityādibhiḥ / he varārohe
uttame
(pṛ० ६४) yadā tu puṇyapāpānāṃ parīkṣā vedasambhavā /
na sthāsyati śive śānte tadaiva pravalaḥ kaliḥ
kvacicchinnā kvacidbhinnā yadā surataraṅgiṇī /
bhaviṣyati kuleśāni tadaiva pravalaḥ kaliḥ
yadā tu mlecchajātīyā rājāno dhanalolupāḥ /
bhaviṣyanti mahāprājñe tadaiva pravalaḥ kaliḥ
yadā striyo'tidurdāntāḥ karkaśāḥ kalahe ratāḥ /
garhiṣyanti ca bhartāraṃ tadaiva pravalaḥ kaliḥ
yadā tu mānavā bhūmau strījitāḥ kāmakiṅkarāḥ /
druhyanti gurumitrādīn tadaiva pravalaḥ kaliḥ
yadā kṣauṇī svalpaphalā toyadāḥ stokavarṣiṇaḥ /
asamyakphalino vṛkṣāstadaiva pravalaḥ kaliḥ
bhrātaraḥ svajanāmātyā yadā dhanakaṇehayā /
mithaḥ samprahariṣyanti tadaiva pravalaḥ kaliḥ
prakaṭe madyamāṃsādau nindādaṇḍavivarjite /
gūḍhapānaṃ cariṣyanti tadaiva pravalaḥ kaliḥ
śānte he saṃyatacitte
surataraṅgiṇī gaṅgā
yadā tvityādi / atidurdāntāḥ atiduḥkhena damyante yāḥ
tathābhūtāḥ atiduḥkhena damanīyā ityarthaḥ / karkaśāḥ kaṭhorāḥ
/ garhiṣyanti nindiṣyanti // ५० - ५२ // stokavarṣiṇaḥ svalpavarṣaṇaśīlāḥ
dhanakaṇehayā vittaleśākāṅkṣayā
prakaṭe ityādi / prakaṭe pravyakte madyamāṃsādau
nindādaṇḍavivarjite'pi sati yadā gūḍhapānaṃ janāścariṣyanti
tadaiva pravalaḥ kalirjñātavyaḥ
(pṛ० ६५) satyatretādvāpareṣu yathā madyādisevanam /
kalāvapi tathā kuryāt kulavartmānusārataḥ
ye kurvanti kulācāraṃ satyapūtā jitendriyāḥ /
vyaktācārā dayāśīlā na hi tān bādhate kaliḥ
guruśuśrūṣaṇe yuktā bhaktā mātṛpadāmbuje /
anuraktāḥ svadāreṣu na hi tān bādhate kaliḥ
satyavratāḥ satyaniṣṭhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ /
kulasādhanasatyā ye na hi tān bādhate kaliḥ
kulamārgeṇa tattvāni śodhitāni ca yogine /
ye dadyuḥ satyavacase na hi tān bādhate kaliḥ
hiṃsāmātsaryarahitā dambhadveṣavivarjitāḥ /
kuladharmeṣu niṣṭhā ye na hi tān bādhate kaliḥ
kaulikaiḥ saha saṃsargaṃ vasatiṃ kulasādhuṣu /
kurvanti kaulasevāṃ ye na hi tān vādhate kaliḥ
nānāveśadharāḥ kaulāḥ kulācāreṣu niścalāḥ /
sevante tvāṃ kulācārairna hi tān bādhate kaliḥ
satyatretetyādi / yathā madyādisevanam prakāśataḥ kṛtavāniti
śeṣaḥ
nahi tān bādhate tānna pīḍayati
gurvityādi / yuktāḥ saṅgatāḥ / anuraktāḥ anurāgavantaḥ
kulasādhanasatyāḥ kulasādhane yathārthāvadhāyinaḥ
tattvāni
madyamāṃsādīni
hiṃseti / hiṃsāmātsaryarahitāḥ prāṇaviyogānukūlavyāpāro
hiṃsā anyaśubhadveṣo mātsaryam tābhyāṃ rahitāḥ // vasatiṃ
nivāsam // ६१ - ६५ //
(pṛ० ६६) snānaṃ dānaṃ tapastīrthaṃ vrataṃ tarpaṇameva ca /
ye kurvanti kulācārairna hi tān bādhate kaliḥ
jīvasekādisaṃskārāḥ pitṛśrāddhādikāḥ kriyāḥ /
ye kurvanti kulācārairna hi tān bādhate kaliḥ
kulatattvaṃ kuladravyaṃ kulayoginameva ca /
namaskurvanti ye bhaktyā na hi tān bādhate kaliḥ
kauṭilyānṛtahīnānāṃ svacchānāṃ kulamārgiṇām /
paropakāravratināṃ sādhūnāṃ kiṅkaraḥ kaliḥ
kalerdoṣasamūhasya mahāneko guṇaḥ priye /
satyapratijñakaulānāṃ śreyaḥ saṅkalpamātrataḥ
apare tu yuge devi puṇyaṃ pāpañca mānasam /
nṛṇāmāsīt kalau puṇyaṃ kevalaṃ na tu duṣkṛtam
kulācāravihīnā ye satatāsatyabhāṣiṇaḥ /
paradrohaparā ye ca te narāḥ kalikiṅkarāḥ
kulavartmasvabhaktā ye parayoṣitsu kāmukāḥ /
dveṣṭāraḥ kulaniṣṭhānāṃ te jñeyāḥ kalikiṅkarāḥ
yugācāraprasaṅgena kaleḥ prāvalyalakṣaṇam /
saṃkṣepāt kathitaṃ bhadre prītaye tava pārvati
kulatattvam strīkusumādi / kuladravyam madyamāṃsādi
kauṭilyetyādi / paropakāravratinām paropakārarūpaṃ
vratamastyeṣāmiti paropakāravratinaḥ teṣām
kaleriti / doṣasamūhasya doṣasamūhavataḥ // apare satyatretādau
// ६८ - ७२ //
(pṛ० ६७) prakaṭe'tra kalau devi sarve dharmāśca durbalāḥ /
sthāsyatyekaṃ satyamātraṃ tasmāt satyamayo bhavet
satyadharmaṃ samāśritya yat karma kurute naraḥ /
tadeva saphalaṃ karma satyaṃ jānīhi suvrate
na hi satyāt paro dharmo na pāpamanṛtāt param /
tasmāt sarvātmanā martyaḥ satyamekaṃ samāśrayet
satyahīnā vṛthā pūjā satyahīno vṛthā japaḥ /
sayathīnaṃ tapo vyarthamūṣare vapanaṃ yathā
satyarūpaṃ paraṃ brahma satyaṃ hi paramaṃ tapaḥ /
satyamūlāḥ kriyāḥ sarvāḥ satyāt parataro na hi
ata eva mayā proktaṃ duṣkṛte pravale kalau /
kulācāro'pi satyena kartavyo vyaktabhāvataḥ
gopanāddhīyate satyaṃ na guptiranṛtaṃ vinā /
tasmāt prakāśataḥ kuryāt kaulikaḥ kulasādhanam
kaleryugasya prāvalye sati satyenaiva pravyaktaḥ kulācāro
vidhātavya ityabhidhātukāmo mahādevaḥ satyaṃ
praśaṃsiṣyannāha prakaṭe'tretyādi
७४ //
nahītyādi / anṛtāt asatyāt / sarvātmanā sarvaprayatnena / ātmā
yatno dhṛtirbuddhiḥ svabhāvo brahma varṣma cetyamaraḥ / samāśrayet
samyak seveta
ūṣare kṣāramṛttikāyuktadeśe // ata eva sarveṣāṃ karmaṇāṃ
satyamūlatvādevetyarthaḥ / duṣkṛte pāpini // ७६ - ७८ //
hīyate hīnaṃ bhavati tyaktaṃ bhavatītyarthaḥ
(pṛ० ६८) kuladharmasya guptyarthaṃ nānṛtaṃ syājjugupsitam /
yaduktaṃ kulatantreṣu na śastaṃ pravale kalau
kṛte dharmaścatuṣpādaḥ tretāyāṃ pādahīnakaḥ /
dvipādo dvāpare devi pādamātraṃ kalau yuge
tatrāpi satyaṃ valavat tapaḥ khañjaṃ dayā'pi ca /
satyapāde kṛte lope dharmalopaḥ prajāyate /
tasmāt satyaṃ samāśritya sarvakarmāṇi sādhayet
kulācāraṃ vinā yatra nāstyupāyaḥ kuleśvari /
tatrānṛtapraveśaścet kuto niḥśreyasaṃ bhavet
sarvathā satyapūtātmā manmukheritavartmanā /
sarvaṃ karma naraḥ kuryāt svasvavarṇāśramoditam
dīkṣāṃ pūjāṃ japaṃ homaṃ puraścaraṇatarpaṇam /
vratodbāhau puṃsavanaṃ sīmantonnayanantathā
nanu kuladharmasya guptyarthaṃ nānṛtaṃ syājjugupsitamiti
kulatantreṣu bhavataivoktaṃ tatkathamidānīmucyate tasmāt
prakāśataḥ kuryāt kaulikaḥ kulasādhanamityata āha /
kuladharmasyetyādi
kṛta ityādi / kṛte satyayuge catuṣpādo dharma āsīditi śeṣaḥ /
samāsāntaviveranityatvānna pādaśabdasyāntasya lopaḥ /
pādamātram dharmasyāvaśiṣyate iti śeṣaḥ
tatrāpītyādi / tatrāpi pādamātre'pi / dayā'pi ca khañjā /
luṣyate iti lopaḥ / tasmin karmaṇi ghañ
kulācāramiti / yatra pravale kalau / niḥśreyasaṃ muktiḥ // tacca
kiṃ sarvaṃ karma tatrāna dīkṣāmityādi / puraścaraṇatarpaṇamiti
samāhāradvandvaḥ // ८३ - ८५ //
(pṛ० ६९) jātakarma tathā nāmacūḍākaraṇameva ca /
mṛtakriyāṃ pitṛśrāddhaṃ kuryādāgamasammatam
tīrthaśrāddhaṃ vṛṣotsargaṃ śāradotsavameva ca /
yātrāṃ gṛhapraveśañca navavastrādidhāraṇam
vāpīkūpataṭāgānāṃ saṃskāraṃ tithikarma ca /
gṛhārambhapratiṣṭhāñca devānāṃ sthāpanantathā
divākṛtyaṃ niśākṛtyaṃ parvakṛtyaṃ tathaiva ca /
ṛtumāsavarṣakṛtyaṃ nityaṃ naimittikañca yat
kartavyaṃ yadakartavyaṃ tyājyaṃ grāhyañca yadbhavet /
mayoktena vidhānena tat sarvaṃ sādhayennaraḥ
na kuryād yadi mohena durmatyā'śraddhayā'pi vā /
vinaṣṭaḥ sarvakarmabhyo viṣṭhāyāṃ sa bhavet kṛmiḥ
yadi manmatamutsṛjya maheśi prabale kalau /
yadā yat kriyate karma viparītāya tadbhavet
nāmacūḍākaraṇameva ca nāmakaraṇaṃ
cūḍākaraṇañcetyarthaḥ / navavastrādītyādinā
navīnabhūṣaṇādeḥ saṃgrahaḥ / gṛhārambhapratiṣṭhāñca
gṛhārambhaṃ gṛhapratiṣṭhāñcetyarthaḥ // ८६ - ९० //
prabale kalau yuge sadāśivamatamullaṅya karmāṇi kurvato
janasya mahāpātakatvaṃ kriyamāṇānāṃ karmaṇāñca
naiṣphalyamityāha na kuryādityādibhiḥ / mohena avivekena /
aśraddhayā viśvāsābhāvena
९२ //
(pṛ० ७०) manmatāsammatā dīkṣā sādhakaprāṇaghātinī /
pūjā'pi viphalā devi hutaṃ bhasmārpaṇaṃ yathā /
devatā kupitā tasya vighnastasya pade pade
kalikāle pravṛddhe tu jñātvā macchāstramambike /
yo'nyamārgaiḥ kriyāṃ kuryāt sa mahāpātakī bhavet
vratodvāhau prakurvāṇo yo'nyamārgeṇa mānavaḥ /
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandradivākarau
vrate brahmavadhaḥ proktaḥ vrātyo mānavako bhavet /
kevalaṃ sūtravāho'sau caṇḍālādadhamo'pi saḥ
udvāhitā'pi yā nārī jānīyāt sā tu garhitā /
udvoḍhā'pi bhavet pāpī saṃsargāt kulanāyike /
veśyāgamanajaṃ pāpaṃ tasya puṃso dine dine
taddhastādatratoyādi naiva gṛhṇanti devatāḥ /
pitaro'pi na cāśnanti yatastanmalapūyavat
tayorapatyaṃ kānīnaḥ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ /
daive paitre kulācāre nādhikāro'sya jāyate
bhasmārpaṇam arpyate yat tadarpaṇam karmaṇi lyuṭ
bhasmanyarpaṇamiti saptamītatpuruṣaḥ / bhasmārpitamityarthaḥ /
bhasmārpitamityeva vā pāṭhaḥ // ९३ - ९५ //
vrate ityādi / anyamārgeṇa jātasaṃskāro'pi mānavako vrātyo
bhavet saṃskārahīno bhavedityarthaḥ
udvāhitetyādi / anyamārgeṇodvāhitā yā nārī sā tu garhitā
ninditā bhavediti jānīyāt / tāntu garhitāmiti vā pāṭhaḥ / saṃsargāt
(pṛ० ७१) aśāmbhavena mārgeṇa devatāsthāpanañcaret /
na sānnidhyaṃ bhavettatra devatāyāḥ kathañcana /
ihāmutra phalaṃ nāsti kāyakleśo dhanakṣayaḥ
āgamoktavidhi hitvā yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ /
śrāddhaṃ tadviphalaṃ so'pi pitṛbhirnarakaṃ vrajet
tattoyaṃ śoṇitasamaṃ piṇḍo malamayo bhavet /
tasmānmartyaḥ prayatnena śāṅkaraṃ matamāśrayet
bahunā'tra kimuktena satyaṃ satyaṃ mayocyate /
aśāmbhavaṃ kṛtaṃ karma sarvaṃ devi nirarthakam
astu tāvat paro dharmaḥ pūrvadharmo'pi naśyati /
śāmbhavācārahīnasya narakānnaiva niṣkṛtiḥ
madudīritamārgeṇa nityanaimittakarmaṇām /
sādhanaṃ yanmaheśāni tadeva tava sādhanam
anyamārgeṇodvāhitāyā nāryāḥ saṅgamāt / tasya
kṛtānyavidhyudvāhitanārīsaṃsargasya //
taddhastadattānnatoyādyagrahaṇe kāraṇamāha yata ityādi / tat
annatoyādi // tayoḥ anyamārgodvāhitanārītadudvoḍhṛpuruṣayoḥ /
asya kānīnasya // ९७ - ९९ //
tatra aśāmbhavamārgasthāpitadevatāpratimāyām // १०० - १०३ //
niṣkṛtirnistāraḥ
१०५ //
(pṛ० ७२) viśeṣārādhanaṃ tatra mantrayantrādisaṃyutam /
bheṣajaṃ kalirogāṇāṃ śrūyatāṅgadato mama
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
jīvanistāropāyapraśno parāprakṛtisādhanopakramo nāma
caturthollāsaḥ
bheṣajam auṣadham / gadato mama kathayato mattaḥ /
mametyapādānasya śeṣatvena vivakṣitatvāt śeṣe ṣaṣṭhīti ṣaṣṭhī
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ caturthollāsaḥ /
pañcamollāsaḥ
śrīsadāśiva uvāca /
tvamādyā paramā śaktiḥ sarvaśaktisvarūpiṇī /
tava śaktyā vayaṃ śaktāḥ sṛṣṭisthitilayādiṣu
tava rūpāṇyanantāni nānāvarṇākṛtīni ca /
nānāprayāsasādhyāni varṇituṃ kena śakyate
tava kāruṇyaleśena kulatantrāgamādiṣu /
teṣāmarcāsādhanāni kathitāni yathāmati
guptasādhanametattu na kutrāpi prakāśitam /
asya prasādāt kalyāṇi mayi te karuṇedṛśī
oṃ namo brahmaṇe /
mantrayantrādisaṃyuktasya viśeṣārādhanasyaivābhidhāne
pravṛttaḥ śrīsadāśiva uvāca tvamādyā parametyādi
taveti / nānāvarṇākṛtīni nānā aneke varṇā ākṛtaya
ākārāśca yeṣāṃ rūpāṇāṃ tāni
kāruṇyaleśena dayāyā lavena / teṣāṃ tava rūpāṇām
etattu ataḥparamucyamānantu / asya guptasādhanasya
(pṛ० ७४) tvayā pṛṣṭamidānīṃ tannāhaṃ gopayituṃ kṣamaḥ /
kathayāmi tava prītyai mama prāṇādhika priye
sarvaduḥkhapraśamanaṃ sarvāpadvinivārakam /
tvatprāptimūlamacirāttava santoṣakāraṇam
kalikalmaṣadīnānāṃ nṛṇāṃ svalpāyuṣāṃ priye /
bahuprayāsāsaktānāmetadeva paraṃ dhanam
na cātra nyāsabāhulyaṃ nopavāsādisaṃyamaḥ /
sukhasādhyamabāhulyaṃ bhaktānāṃ phaladaṃ mahat
tatrā'dau śṛṇu deveśi mantroddhārakramaṃ śive /
yasya śravaṇamātreṇa jīvanmukto'pi jāyate
prāṇeśastaijasārūḍho bheruṇḍāvyomabindumān /
bījametat samuddhṛtya dvitīyamuddharet priye
sandhyā raktasamārūḍhā vāmanetrendusaṃyutā /
tṛtīyaṃ śṛṇu kalyāṇi dīpasaṃsthaḥ prajāpatiḥ
tat guptasādhanam
६ //
etadeva ataḥparamucyamānaṃ guptasādhanameva
atra ataḥparamucyamāne sādhane / abāhulyaṃ bāhulyaśūnyam
tatra sādhane
tameva mantroddhārakramamāha prāṇeśa ityādibhiḥ /
taijasārūḍhaḥ taijaso rephastamārūḍhaḥ / prāṇeśo hakāro /
bheruṇḍāvyomabindumān bheruṇḍā īkāraḥ vyomabinduranusvāraḥ
/ tābhyāṃ viśiṣṭo vidhātavyaḥ / evaṃ hrīmityetadbījaṃ
samuddhṛtya dvitīyaṃ bījamuddharet
tacca kiṃ bījamata āha sandhyetyādi / raktasamārūḍhā
rephaṃ samārūḍhā sandhyā tālavyaḥ śakāro
vāmanetrendusaṃyutā vāmanetramīkāraḥ induranusvāraḥ
tābhyāṃ
(pṛ० ७५) govindabindusaṃyuktaḥ sādhakānāṃ sukhāvahaḥ /
bījatrayānte parameśvari sambodhanaṃ padam
vahnikāntāvadhi prokto daśārṇo'yaṃ manuḥ śive /
sarvavidyāmayī devī vidyeyaṃ parameśvarī
ādyatrayāṇāṃ bījānāṃ pratyekaṃ trayameva vā /
prajapet sādhakādhīśaḥ dharmakāmārthasiddhaye
bījamādyatrayaṃ hitvā saptārṇā'pi daśākṣarī /
kāmavāgbhavatārādyā saptārṇā'ṣṭākṣarī tridhā
saṃyuktā kartavyā / evaṃ śrīmiti dvitīyaṃ bījamuddhṛtamāsīt / he
kalyāṇi tṛtīyaṃ bījaṃ śṛṇu / tacca kiṃ bījamata āha dīpasaṃstha
ityādi / dīpasaṃsthaḥ dīpo rephaḥ tatra sthitaḥ prajāpatiḥ kakāro
govindabindusaṃyuktaḥ govinda īkāraḥ binduranusvāraḥ tābhyāṃ
saṃyuktaḥ karaṇīyaḥ / etādṛśaśca kakāraḥ sādhakānāṃ
sukhāvahaḥ sukhaprāpako bhavati / evañca krīmiti tṛtīyaṃ
bījamuddhṛtamāsīt / bījatrayasyānte vahnikāntā svāhā
avadhirantabhūtā yasya etādṛśaṃ parameśvari iti sambodhanaṃ
padaṃ vadet / sakalapadayojanayā hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāheti
mantro jātaḥ / he śite ayaṃ manurmantro daśārṇo daśavarṇakaḥ
proktaḥ / vahnikāntāvadhiriti pāṭhe tu mantro viśeṣyaḥ tasyaivedaṃ
viśeṣaṇamiti jñātavyam / sarvavidyāmayī sarvavidyāsvarūpeyaṃ
mantrātmikā devī parameśvarī vidyānāma // ११ - १३ //
ādyetyādi / ādyatrayāṇāmetasyaiva mantrasyādibhūtānāṃ
hrī/ prabhṛtīnāṃ trayāṇāṃ bījānāṃ madhye pratyekaṃ hrīmiti
śrīmiti krīmiti vā bījaṃ hrī/ śrī/ krīmiti bījatrayamapi vā
dharmakāmārthasiddhaye sādhakādhīśaḥ sādhakottamaḥ prajapet /
evantu pañcamantrā āsan
bījamityādi / hrī/ prabhṛtyādyabījatrayaṃ hitvā tyaktvā
daśākṣarī mantrātmikā parameśvarī vidyā saptārṇā'pi
parameśvari svāhetyākārā saptākṣaryapi
(pṛ० ७६) daśārṇāmantraṇapadāt kālike padamuccaret /
punarādyatrayaṃ bījaṃ vahnijāyāṃ tato vadet
ṣoḍaśīyaṃ samākhyātā sarvatantreṣu gopitā /
vadhvādyā praṇavādyā cedeṣā saptadaśī dvidhā
tava mantrā hyasaṃkhyātāḥ koṭikoṭyarbṛdāstathā /
saṃkṣepādatra kathitā mantrāṇāṃ dvādaśa priye
yeṣu yeṣu ca tantreṣu ye ye mantrāḥ prakīrtitāḥ /
te sarve tava mantrāḥ syustvamādyā prakṛtiryataḥ
bhavet / anena sahitāḥ ṣaḍmantrā abhūvan / kāmavāgbhavatārādyā
klīmiti aimiti omiti vā bījamādyaṃ yasyāstathābhūtā cet saptārṇā
mantrarūpā parameśvarī vidyā syāttadā klī/ parameśvari
svāhetyākārā ai/ parameśvari svāhetyākārā oṃ parameśvari
svāhetyākārā cāṣṭākṣaryapi bhavati / evañcaiṣā'ṣṭākṣarī
tridhā jātā / etaistribhiḥ sahitā nava mantrā vabhūvuḥ
daśārṇetyādi / daśārṇasya manorāmantraṇapadāt paraṃ
kālike iti padamuccaret vadet / tataḥ paraṃ hrī/ prabhṛtyādyatrayaṃ
bījaṃ punarvadet / tato'nantaraṃ vahnijāyāṃ svāheti padaṃ vadet /
sakalapadayojanayā hrī/ śrī/ krī/ parameśvari kālike hrī/ śrī/ krī/
svāheti mantro jātaḥ / iyaṃ ṣoḍaśī ṣoḍaśavarṇā mantrātmikā
parameśvarī vidyā sarvatantreṣu gopitāpi tava prītyai mayā
samākhyātā samyak kathitā / etena sahitā daśa mantrā abhavan /
cedyadyeṣā ṣoḍaśī vadhvādyā strīmiti bījādyā praṇavādyā
oṅkārādyā vā syāt tadā strīṃ hrīṃ śrīṃ krīṃ parameśvari
kālike hrīṃ śrīṃ krīṃ svāhetyākārā oṃ hrīṃ śrīṃ krīṃ
parameśvari kālike hrīṃ śrīṃ krīṃ svāhetyākārā ca saptadaśī
saptadaśākṣaryapi bhavet / evañcaiṣā saptadaśī dvidhā jātā /
etābhyāṃ militā dvādaśa mantrā āsan // १६ - १८ //
sakalatantroktānāṃ sarveṣāṃ mantrāṇāṃ
pārvatīsambandhitve hetumāha tvamādyā prakṛtiryata iti
२० //
(pṛ० ७७) eteṣāṃ sarvamantrāṇāṃ ekameva hi sādhanam /
kathayāmi tava prītyai tathā lokahitāya ca
kulācāraṃ vinā devi śaktimantro na siddhidaḥ /
tasmāt kulācārarataḥ sādhayecchaktisādhanam
madyaṃ māṃsaṃ tathā matsyaṃ mudrā maithunameva ca /
śaktipūjāvidhāvādye pañcatattvaṃ prakīrtitam
pañcatattvaṃ vinā pūjā abhicārāya kalpate /
neṣṭasiddhirbhavettasya vighnastasya pade pade
śilāyāṃ śasyavāpe ca yathā naivāṅkuro bhavet /
pañcatattvavihīnāyāṃ pūjāyāṃ na phalodbhavaḥ
prātaḥkṛtyaṃ vinā devi nādhikārī tu karmasu /
tasmādādau pravakṣyāmi prātaḥkṛtyaṃ yathocitam
rajanīśeṣayāmasya śeṣārddhamaruṇodayaḥ /
tadā sādhaka utthāya muktasvāpaḥ kṛtāsanaḥ /
dhyāyecchirasi śulkābje dvinetraṃ dvibhujaṃ gurum
tadeva sādhanamāha kulācāramityādibhiḥ
pañcatattvaṃ vinā śaktipūjāyā niṣphalatvādavaśyameva
pañcatattvena śakteḥ pūjā vidhātavyetyāha madyamityādibhiḥ
abhicārāya hiṃsākarmaṇe / hiṃsākarmābhicāraḥ syādityamaraḥ
// २३ - २५ //
prātaḥkṛtyamāha rajanīśeṣayāmasyetyādibhiḥ /
rajanīśeṣayāmasya rātrerantimasya praharasya śeṣārddhamantimaṃ
daṇḍacatuṣṭayamaruṇodayaḥ syāt / tadā tasminnevāruṇodaye kāle
muktasvāpastyaktanidraḥ sādhaka utthāya kṛtamāsanaṃ yena
tathābhūta
(pṛ० ७८) śvetāmbaraparīdhānaṃ śvetamālyānulepanam /
varābhayakaraṃ śāntaṃ karuṇāmayavigraham
vāmenotpaladhāriṇyā śaktyā'liṅgitavigraham /
smerānanaṃ suprasannaṃ sādhakābhīṣṭadāyakam
evaṃ dhyātvā kuleśāni mānasairupacārakaiḥ /
pūjayitvā japenmantrī vāgbhavaṃ bījamuttamam
yathāśakti japaṃ kṛtvā samarpya dakṣiṇe kare /
tatastu praṇameddhīmān mantreṇā'nena sadgurum
āsanopaviṣṭaśca san śirasi śuklābje śvetapadme sthitaṃ guruṃ
dhyāyedityanvayaḥ / dvinetramityādīni dvitīyāntāni guruviśeṣaṇāni
śvetetyādi / śvetāmbaraparīdhānaṃ paridhīyate yattat
parīdhānam / karmaṇi lyuṭ / parītyasya dīrghastvārṣaḥ / śvete ambare
vastre parīdhāne yasya tathābhūtam / śvetamālyānulepanam
anulipyate yattadanulepanaṃ candanādi / śvete mālyānulepane yasya
tam // varetyādi / varābhayakaraṃ varo'bhayaṃ ca karayoryasya tam /
śāntaṃ rāgadveṣādiśūnyam / karuṇāmayavidmahaṃ
karuṇāmayaḥ kṛpāprācuryavān vigraho deho yasya tam /
vāmenotpaladhāriṇyā śaktyā vāmahastena kamalaṃ dadhatyā
striyā āliṅgitavigrahamāśliṣṭaśarīram
२८ //
evamityādi / he kuleśāni mantrī sādhakaḥ evaṃ guruṃ
dhyātvā mānasairmanaḥsaṃkalpitaiḥ
pādyārghyācamanīyādibhirupacārakaiḥ pūjayitvā cottamaṃ
śreṣṭhaṃ vāgbhavam aimiti bījaṃ japet
japam aimiti bījasyeti
śeṣaḥ
(pṛ० ७९) bhavapāśavināśāya jñānadṛṣṭipradarśine /
namaḥ sadgurave tubhyaṃ bhuktimuktipradāyine
narākṛtiparabrahmarūpāyā'jñānahāriṇe /
kuladharmaprakāśāya tasmai śrīgurave namaḥ
praṇamyaivaṃ guruṃ tatra cintayennijadevatām /
pūrvavat pūjayitvā tāṃ mūlamantrajapañcaret
yathāśakti japitvā tad devīvāmakare'rpayet /
mantreṇānena matimān praṇamediṣṭadevatām
namaḥ sarvasvarūpiṇyai jagaddhātryai namonamaḥ /
ādyāyai kālikāyai te kartryai hartryai namonamaḥ
namaskṛtya vahirgacchedvāmapādapuraḥsaram /
tyaktvā mūtrapurīṣañca dantadhāvanamācaret
anena kena mantreṇetyapekṣāyāṃ tameva mantramāha
bhavapāśavināśāyeti / bhavapāśavināśāya saṃsārarūpasya
pāśasya vināśakāya / jñānadṛṣṭipradarśine jñānarūpāṃ
dṛṣṭiṃ pradarśayituṃ śīlaṃ yasya tasmai
३२ //
praṇamyetyādi / evamuktaprakāreṇa guruṃ praṇamya
prakarṣeṇa bhaktiśraddhātiśayena natvā tatra śirasi śuklābje
āsīnāṃ nijadevatāṃ sādhakaścintayeddhyāyet / tataḥ pūrvavat
guruvanmānasairupacārakaistāṃ nijadevatāṃ pūjayitvā hrī/ śrī/
krīmityādikasya mūlamantrasya japañcaret kuryāt
३४ // taṃ
mantramevāha / namaḥ sarveti
३६ //
(pṛ० ८०) tato gatvā jalābhyāse snānaṃ kṛtvā yathāvidhi /
ādāvapa upaspṛśya praviśet salile tataḥ
nābhimātrajale sthitvā malānāmapanuttaye /
sakṛt snātvā tathonmajya māntramācamanañcaret
ātmavidyāśivaistattvaiḥ svāhāntaiḥ sādhakāgraṇīḥ /
triraprāśyā'po dvirunmṛjya tvācamet kulasādhakaḥ
kulayantraṃ mantragarbhaṃ vilikhya salile sudhīḥ /
mūlamantraṃ dvādaśadhā tasyopari japet priye
tejorūpaṃ jalaṃ dhyātvā sūryamuddiśya deśikaḥ /
tattoyairatryañjalīn dattvā tenaiva pāthasā tridhā /
abhiṣicya svamūrddhānaṃ saptacchidrāṇi rodhayet
tata ityādi / jalābhyāse vārinikaṭe / snānavidhimevāha
ādāvapa ityādibhiḥ / apo jalāni / salile jale
mantraiḥ kāryaṃ
māntram
ācamanamantrāneva darśayannāha ātmetyādi / svāhā anto
yeṣāṃ tathābhūtaiḥ ātmavidyāśivatattvaiḥ ātmatattvāya svāhā
vidyātattvāya svāhā śivatattvāya svāheti mantrairityarthaḥ /
sādhakāgraṇīḥ sādhakaśreṣṭhaḥ / kulasādhako'po jalāni
trirvāratrayaṃ prāśya prapīya dvirvāradvayamunmṛjya
ityevamācamya hrī/ prabhṛtīnāṃ mantrāṇāṃ madhye kaścidapi
mantro garbhe yasyaivambhūtaṃ trikoṇātmakaṃ kulayantraṃ salile
jale vilikhya sudhīrdhīraḥ sādhakastasya kulayantrasyopari hrī/ śrī/
krīmityādyātmakaṃ mūlamantraṃ dvādaśadhā
dvādaśavārañjapediti dvitīyenānvayaḥ
४० //
tejorūpamiti / deśikaḥ sādhakaḥ kulayantrasambandhi jalaṃ
tejorūpaṃ dhyātvā tattoyaiḥ kulayantrasambandhibhirjalaistryañjalīn
sūryamuddiśya dattvā tenaiva
(pṛ० ८१) tatastu devatāprītyai trirnimajya jalāntare /
utthāya gātraṃ sammārjya pidadhyācchuddhavāsasī
mṛtsnayā bhasmanā vā'pi tripuṇḍraṃ bindusaṃyutam /
lalāṭe tilakaṃ kuryādgāyatryā baddhakuntalaḥ
vaidikīṃ tāntrikīñcaiva yathānukramayogataḥ /
sandhyāṃ samācarenmantrī tāntrikīṃ śṛṇu kathyate
ācamya pūrvavattoyaistīrthānyāvāhayecchive
gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati /
narmade sindhu kāveri jale'smin sannidhiṃ kuru
kulayantrasambandhinaiva pāthasā jalena svamūrddhānaṃ tridhā
trivāramabhiṣicya saptacchidrāni karṇanetranāsāmukhavivarāṇi
hastadvayāṅgulibhī rodhayet
tatastviti / tatastu saptacchidrarodhanādanantaraṃ tu devatāprītyai
saṅkalpya jalāntare trirvāratrayaṃ nimajjya tata utthāya gātraṃ
sammārjya vastreṇa prokṣya ca śuddhavāsasī dhautavastre pidadhyāt
ācchādayet paridadhyādityarthaḥ
mṛtsnayeti / tato gāyatryā baddhakuntalo nibaddhakeśaḥ san
mṛtsnayā praśastayā mṛttikayā tādṛśenaiva bhasmanā vā'pi
bindusaṃyutaṃ tripuṇḍraṃ tilakaṃ lalāṭe kuryāt
vaidikīmiti / tato mantrī sādhako
yathānukramayogato'nukrameṇaiva vaidikīṃ tāntrikīñca sandhyāṃ
samācaret kuryāt / tayormadhye tāntrikīṃ sandhyāṃ tvaṃ śṛṇu
mayā kathyate
tāntrikīṃ sandhyāmevāha ācamyetyādibhiḥ / he śive
pūrvavadācamya toye jale tīrthānyāvāhayet
nanu kena mantreṇa kāni vā
tīrthānyāvāhayedityapekṣāyāmāha gaṅge cetyādi / sannidhim
āsattim
(pṛ० ८२) mantreṇānena matimān mudrayā'ṅkuśasaṃjñayā /
āvāhya tīrthaṃ salile mūlaṃ dvādaśadhā japet
tatastattoyato bindūṃstridhā bhūmau vinikṣipet /
madhyamānāmikāyogānmūloccāraṇapūrvakam
saptavāraṃ svamūrddhānamabhiṣicya tato jalam /
vāmahaste samādāya chādayeddakṣapāṇinā
īśānavāyuvaruṇavahnīndrabījapañcakam /
prajapya vedadhā toyaṃ dakṣahaste samānayet
mantreṇeti / matimān sādhako'nena anantaramevoktena
mantreṇāṅkuśasaṃjñayā mudrayā salile jale tīrthamāvāhya
mūlaṃ mantraṃ salile eva dvādaśadhā japet / aṅkuśamudrā yathā
jñānārṇave /
dakṣamuṣṭiṃ vidhāyātha tarjanyaṅkuśarūpiṇī /
aṅkuśākhyā mahāmudrā trailokyākarṣaṇakṣameti
tata ityādi / tataḥ paraṃ mūlamantrasyoccāraṇaṃ pūrvaṃ
yatra karmaṇi tat mūloccāraṇapūrvakaṃ
madhyamānāmikāyogāttattoyato bindūn tridhā trivāraṃ bhūmau
vinikṣipet
saptavāramiti / mūloccāraṇapūrvakaṃ
madhyamānāmikāyogāt tenaiva jalena saptavāraṃ
svamūrddhānamātmīyaṃ mastakamabhiṣicya tataḥ paraṃ vāmahaste
jalaṃ samādāya gṛhītvā dakṣapāṇinā'cchādayet
īśānetyādi / dakṣapāṇinā'cchādya ca
īśānavāyuvaruṇavahnīndrasvāmikaṃ ha/ ya/ va/ ra/
lamityetadbījapañcakaṃ vedadhā caturvāraṃ prajapya tattoyaṃ
dakṣahaste samānayet
(pṛ० ८३) vīkṣya tejomayaṃ dhyātvā ceḍayā'kṛṣya sādhakaḥ /
dehāntaḥkaluṣaṃ tena recayet piṅgalākhyayā
niṣkṛṣya purato vajraśilāyāmastramuccaran /
trivāraṃ tāḍayan mantrī hastau prakṣālayettataḥ
ācamyoktena mantreṇa sūryāyārghyaṃ nivedayet
tāramāyāhaṃsa iti ghṛṇisūrya tataḥparam /
idamarghyaṃ tubhyamuktvā dadyāt svāhetyudīrayan
tato dhyāyenmahādevīṃ gāyatrīṃ paradevatām /
prātarmadhyāhnasāyāhne trirūpāṃ guṇabhedataḥ
prātarbrāhmīṃ raktavarṇāṃ dvibhujāñca kumārikām /
kamaṇḍaluṃ tīrthapūrṇamacchamālāñca vibhratīm /
kṛṣṇājināmbaradharāṃ haṃsārūḍhāṃ śucismitām
vīkṣyeti / sādhako jano dakṣahaste samānītaṃ tajjalaṃ vīkṣya
vilokya tejomayaṃ tejorūpaṃ dhyātvā īḍayā nāḍyā ākṛṣya ca
piṅgalākhyayā nāḍyā tena jalena dehāntaḥkaluṣaṃ
śarīrāntaḥpāpaṃ recayenniṣkarṣayet
niṣkṛṣyeti / mantrī sādhaka evaṃ dehāntaḥkaluṣaṃ niṣkṛṣya
purato'gre manaḥkalpitāyāṃ vajraśilāyāmastraṃ phaḍiti
mantramuccaran japan san trivāraṃ tāḍayet āhanyāt / tato'nantaraṃ
hastau prakṣālayeddhāvet
ācamyeti / tata uktena mantreṇācamya sūryāyārghyaṃ
nivedayeddadyāt
nanu kena mantreṇa sūryāyārghyaṃ nivedanīyamata āha
tāretyādi / pūrvaṃ tāramāyāhaṃsa ityuktvā tataḥparaṃ
ghṛṇisūryetyuktvā tataśca paramidamarghyaṃ tubhyamityuktvā
tato'nantaraṃ svāhetyudīrayan kīrtayan sādhakaḥ sūryāyārghyaṃ
dadyāt / o/ hrī/ haṃsa ghṛṇisūrya idamarghyaṃ tubhyaṃ svāheti
mantreṇārghyaṃ nivedayedityarthaḥ
५५ //
raja ādiguṇabhedāt prātarmadhyāhnasāyāhne trirūpatvaṃ
pradarśayan gāyatryā dhyānamevāha prātarbrāhmīmityādibhiḥ /
prātariti / raktavarṇām rakto lohito
(pṛ० ८४) madhyāhne tāṃ śyāmavarṇāṃ vaiṣṇavīñca caturbhujām /
śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇīṃ garuḍāsanām
pīnottuṅgakucadvandvāṃ vanamālāvibhūṣitām /
yuvatīṃ satataṃ dhyāyenmadhye mārtaṇḍamaṇḍale
sāyāhne varadāṃ devīṃ gāyatrīṃ saṃsmared yatiḥ /
śuklāṃ śuklāmbaradharāṃ vṛṣāsanakṛtāśrayām
trinetrāṃ varadāṃ pāśaṃ śūlañca nṛkaroṭikām /
vibhratīṃ karapadmaiśca vṛddhāṃ galitayauvanām
varṇo yasyāstām / dvibhujāṃ dvau bhujau bāhū
yasyāstathābhūtām / tīrthapūrṇaṃ gaṅgāditīrthajalaiḥ pūritaṃ
kamaṇḍalum acchamālāṃ svacchamālyañca pāṇibhyāṃ
vibhratīṃ dadhatīm / kṛṣṇājināmbaradharāṃ nīlacarmarūpaṃ
vastraṃ paridadhatīm / haṃsārūḍhāṃ haṃsaḥ
pakṣiviśeṣastamārūḍhām / śucismitāṃ śuci pavitraṃ śubhraṃ
vā smitamīṣaddhāso yasyāstām / kumārikāṃ kanyakām /
brāhmīṃ brahmaṇaḥ śaktim / evambhūtāṃ gāyatrīṃ devīṃ
prātaḥkāle dhyāyet / agre'pyevamevānvayaḥ kartavyaḥ
madhyāhna iti / tāṃ gāyatrīm
pīneti / pīnaṃ vṛhattuṅgamunnataṃ kucadvandvaṃ yasyāḥ
tathābhūtām
sāyāhne ityādi / yatiḥ nirjitendriyavyūhaḥ / ye
nirjitendriyagrāmā yatino yatayaśca te ityamaraḥ /
vṛṣāsanakṛtāśrayām vṛṣarūpamāsanaṃ yasya sa vṛṣāsanaḥ
śivaḥ sa eva kṛta āśrayo nijādhāro yayā tathābhūtām / athavā
vṛṣarūpaṃ yadāsanaṃ tadātmakaḥ kṛta āśrayo yayā
tathābhūtām
trinetramiti / nṛkaroṭikām narakapālam / galitayauvanāṃ
dhvastatāruṇyām
(pṛ० ८५) evaṃ dhyātvā mahādevyai jalānāmañjalitrayam /
datvā japettu gāyatrīṃ daśadhā śatadhā'pi vā
gāyatrīṃ śṛṇu deveśi vadāmi tava bhāvataḥ /
ādyāyai padamuccārya vidmahe tadanantaram
parameśvaryai dhīmahi tannaḥ kālī pracodayāt /
eṣā tu tava gāyatrī mahāpāpapraṇāśinī
trisandhyametāṃ prajapan sandhyāyāḥ phalamāpnuyāt /
tatastu tarpayedbhadre devarṣipitṛdevatāḥ
praṇavaṃ sadvitīyākhyāṃ tarpayāmi namaḥ padam /
śaktau tu praṇave māyāṃ namaḥsthāne dviṭhaṃ vadet
evamityādi / mahādevyai gāyatryai daśadhā śatadhā'pi vā
daśavāraṃ śatavāraṃ vetyarthaḥ
gāyatrīmityādinā gāyatrīṃ vaktumupakramate / bhāvataḥ
prītitaḥ
tāṃ gāyatrīmevāha ādyāyai ityādinā / pūrvamādyāyai iti
padamuccārya tadanantaraṃ vidmahe iti padamuccaret / tadanantaraṃ
parameśvaryai dhīmahi tannaḥ kālī pracodayādityuccaret / yojanayā
ādyāyai vidmahe parameśvaryai dhīmahi tannaḥ kālī
pracodayādityākārā gāyatryāsīt / etadgāyatryarthastu ādyāyai
parameśvaryai ādyāṃ parameśvarīṃ prāptuṃ yāṃ vayaṃ
vidmahe manyāmahe dhīmahi cintayāmaśca tat jagatkāraṇatvena
atiprasiddhā kālī no'smān pracodayāt prerayet
dharmārthakāmamokṣeṣu viniyojayedityartha iti
trisandhyamiti / etām kevalāṃ tava gāyatrīm / tatastu
gāyatrījapādanantaraṃ tu
nanu kena kena mantreṇa devarṣipitṛdevatāstarpayitavyā
ityākāṅkṣāyāṃ tarpaṇamantramāha praṇavamityādinā / pūrvaṃ
praṇavamoṅkāraṃ vadet / tataḥ sadvitīyākhyāṃ
(pṛ० ८६) mūlānte sarvabhūtānte nivāsinyai padaṃ vadet /
sarvasvarūpāṃ ṅeyuktāṃ sāyudhā'pi tathā paṭhet
sāvaraṇāṃ sacaturthīṃ tadvadeva parātparām /
ādyāyai kālikāyai ta idamarghyaṃ tato dviṭhaḥ
anenārghyaṃ mahādevyai dattvā mūlaṃ japet sudhīḥ /
yathāśakti japaṃ kṛtvā devyā vāmakare'rpayet
dvitīyayā vibhaktyā sahitāmākhyāṃ nāmadheyaṃ vadet / tataśca
paraṃ tarpayāmīti nama iti ca padaṃ vadet / śaktau tu śaktiviṣaye tu
praṇave praṇavasthāne māyāṃ hrīmiti bījaṃ vadet / namaḥsthāne
dviṭhaṃ svāheti padaṃ vadet / etena o/ devāṃstarpayāmi nama iti
mantreṇa devān omṛṣīṃstarpayāmi nama ityanena ṛṣīn o/
pitṝṃstarpayāmi nama iti mantreṇa pitṝn hrī/ ādyāṃ kālīṃ
tarpayāmi svāhetyanenādyāṃ kālīṃ tarpayediti jñāpitam
mūlānta ityādi / mūlasya hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāheti
mantrasyānte yat sarvabhūteti padaṃ tasyānte nivāsinyai iti padaṃ
vadet / tato ṅeyuktāṃ sarvasvarūpāṃ vadet / tataḥ tathā ṅeyuktā
sāyudhetyapi padaṃ vadet / tataḥ tadvadeva sacaturthīmeva
parātparāṃ vadet / tataḥ ādyāyai kālikāyai te idamarghyamiti vadet /
tato dviṭhaḥ svāheti padaṃ vadet / sakalapadayojanayā hrī/ śrī/ krī/
parameśvari svāhā sarvabhūtanivāsinyai sarvasvarūpāyai
sāyudhāyai sāvaraṇāyai parātparāyai ādyāyai kālikāyai te
idamarghyaṃ svāheti mantra āsīt
६७ //
aneneti / anenānantaramevoktena mantreṇa mahādevyai arghyaṃ
dattvā sudhīrdhīraḥ sādhako mūlaṃ mantraṃ japet / yathāśakti
japaṃ kṛtvā ca japajanyaṃ phalaṃ devyā vāmakare'rpayet dadyāt
(pṛ० ८७) praṇamya devīṃ pūjārthaṃ jalamādāya sādhakaḥ /
natvā tīrthaṃ paṭhan stotraṃ devatādhyānatatparaḥ
yāgamaṇḍapamāgatya pāṇipādau viśodhayet /
tato dvārasya purataḥ sāmānyārghyaṃ prakalpayet
trikoṇavṛttabhūbimbaṃ maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ /
ādhāraśaktiṃ saṃpūjya tatrā'dhāraṃ niyojayet
astreṇa pātraṃ prakṣālya hṛnmantreṇa prapūrya ca /
nikṣipya gandhaṃ puṣpañca tīrthānyāvāhayettataḥ
ādhārapātratoyeṣu vahnyarkaśaśimaṇḍalam /
pūjayitvā taddaśadhā māyābījena mantrayet
praṇamyeti / tataḥ sādhako devīṃ praṇamya pūjārthaṃ
jalamādāya gṛhītvā tīrthaṃ natvā ca stotraṃ paṭhan
devatādhyānatatparaḥ san yāgamaṇḍapaṃ yajanagṛhamāgatya
pāṇipādau viśodhayet dhāvet / tato dvārasya purato'gre
sāmānyārghyaṃ prakalpayet racayet
७० //
nanu sāmānyārghyaṃ kiṃ nāmetyata āha trikoṇetyādi /
sudhīrvicakṣaṇaḥ trikoṇañca vṛttañca bhūbimbaṃ caiteṣāṃ
samāhāraḥ trikoṇavṛttabhūvimbaṃ maṇḍalaṃ racayet / pūrvaṃ
trikoṇaṃ tatastadvahirabhito vṛttaṃ vartulaṃ tatastadvahirbhūbimbaṃ
catuṣkoṇañca maṇḍalaṃ kuryādityarthaḥ / tatra racite maṇḍale o/
ādhāraśaktaye nama iti mantreṇa gandhapuṣpādibhirādhāraśaktiṃ
saṃpūjya sāmānyārghyaṃ pātrasthāpanāya tasminneva racite
maṇḍale kamapyādhāraṃ niyojayet sthāpayet
astreṇeti / astreṇa phaḍiti mantreṇa pātraṃ prakṣālyā'dhāre
saṃsthāpya ca hṛnmantreṇa namomantreṇa jalaiḥ prapūrya ca tatra
gandhaṃ candanādikaṃ puṣpañca nikṣipya tataḥparaṃ tatra
tīrthānyāvāhayet
ādhāreti / tataḥ ādhāraśca pātrañca toyañca
tānyādhārapātratoyāni teṣu vahnyarkaśaśimaṇḍalaṃ pūjayitvā
ādhāre vahnimaṇḍalaṃ pātre'rkamaṇḍalaṃ toye ca
(pṛ० ८८) pradarśayeddhenuyoniṃ sāmānyārghyamidaṃ smṛtam /
tatastajjalapuṣpaiśca pūjayed dvāradevatāḥ
gaṇeśaṃ kṣetrapālañca vaṭukaṃ yoginīṃ tathā /
gaṅgāñca yamunāñcaiva lakṣmīṃ vāṇīṃ tato yajet
kiñcit spṛśan vāmaśākhāṃ vāmapādapuraḥsaram /
smaran devyāḥ padāmbhojaṃ maṇḍapaṃ praviśet sudhīḥ
śaśimaṇḍalaṃ vakṣyamāṇamantreṇa
gandhapuṣpādibhirarcayitvetyarthaḥ / daśadhā daśavāraṃ
māyābījena hrīmitibījena tajjalaṃ mantrayet
pradarśayediti / tataḥ tasyopari dhenuyonī mudre pradarśayet /
idameva sāmānyārghyaṃ smṛtam / tataḥparaṃ tajjalapuṣpaiḥ
sāmānyārghyasambandhitoyakusumairdvāradevatāḥ pūjayet /
dhenumudrā yathā /
anyonyābhimukhāśliṣṭā kaniṣṭhānāmikā punaḥ /
tathā ca tarjanīmadhyā dhenumudrā'mṛtapradeti
yā dvāradevatāḥ pūjayettā eva darśayannāha
gaṇeśamityādi / gāṃ gaṇeśāya nama iti mantreṇa gaṇeśam kṣāṃ
kṣetrapālāya nama iti mantreṇa kṣetrapālam vāṃ vaṭukāya nama
ityanena vaṭukam yāṃ yoginyai nama ityanena yoginīm gāṃ
gaṅgāyai nama ityanena gaṅgām yāṃ yamunāyai nama iti mantreṇa
yamunām śrī/ lakṣmyai nama ityanena lakṣmīm ai/ sarasvatyai nama iti
mantreṇa vāṇīṃ gandhapuṣpādibhiryajet pūjayet
kiñciditi / tato vāmaśākhāṃ dvārasthitacatuṣkāṣṭhānāṃ
madhye vāmaṃ kāṣṭhaṃ kiñcit spṛśan devyāḥ padāmbhojañca
smaran sudhīḥ sādhako vāmapādapuraḥsaraṃ yathā syāt tathā
maṇḍapaṃ devīyajanamaṇḍapaṃ devīyajanamandiraṃ praviśet
(pṛ० ८९) nairṛtyāṃ diśi vāstvīśaṃ brahmāṇañca samarcayan /
sāmānyārghyasya toyena prokṣayedyāgamandiram
anantaraṃ sādhakendro divyadṛṣṭyavalokanaiḥ /
divyānutsārayedvighnānastrādbhiścāntarīkṣagān
pārṣṇighātatribhirbhaumāniti vighnānnivārayet /
candanāgurukastūrīkarpūrairyāgamaṇḍapam
dhūpayet svopaveśārthaṃ caturasraṃ trikoṇakam /
vilikhya pūjayettatra kāmarūpāya hṛnmanuḥ
tatrā'sanaṃ samāstīrya kāmamādhāraśaktitaḥ /
kamalāsanāya namo mantreṇaivāsanaṃ yajet
nairṛtyāmityādi / maṇḍapaṃ praviśya ca tatraiva nairṛtyāṃ
diśi praṇavādinamo'ntena mantreṇa gandhapuṣpādibhirvāstvīśaṃ
brahmāṇaṃ ca samarcayan pūjayan san sāmānyārghyasya toyena
yāgamandiraṃ prokṣayet prasiñcet
anantaramiti / anantaraṃ tataḥparameva sādhakendro
divyadṛṣṭyavalokanaiḥ nimeṣaśūnyā
dṛṣṭirdivyadṛṣṭistayā'valokanairnirīkṣaṇaiḥ / divi bhavā divyāstān
vighnānutsārayennivārayet / antarikṣagān gaganagatān vighnāṃstu
astrādbhiḥ phaḍiti mantreṇa jalaiścotsārayet / bhaumān
bhūmibhavān vighnāṃstu pārṣṇighātatribhiḥ tribhiḥ
pādatalāghātairnivārayet / tato yāgamaṇḍapaṃ
candanāgurukastūrīkarpūrairdhūpayet vāsayet / tataḥ
svopaveśārthaṃ trikoṇakaṃ tadvahiścaturasraṃ catuṣkoṇañca
maṇḍalaṃ vilikhya tatra likhite maṇḍale tadadhiṣṭhātṛdaivataṃ
kāmarūpaṃ kāmarūpāya hṛt kāmarūpāya nama iti yo
manurmantrastena gandhapuṣpādibhiḥ pūjayet // ७८ - ८० //
tatreti / tatastatra maṇḍale āsanamāstīryācchādya pūrvaṃ
kāmaṃ klīmiti bījamuccārya tataḥ ādhāraśaktīti vadet /
ādhāraśaktitaśca paraṃ kamalāsanāya
(pṛ० ९०) upaviśyāsane vidvān prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
baddhavīrāsano mantrī vijayāṃ pariśodhayet
tāraṃ māyāṃ samuccārya amṛte amṛtodbhave /
amṛtavarṣiṇi tato'mṛtamākarṣaya dvidhā
siddhiṃ dehi tato brūyāt kālikāṃ me tataḥ param /
vaśamānaya ṭhadvandvaṃ saṃvidāśodhane manuḥ
mūlamantraṃ saptavāraṃ prajapya vijayopari /
āvāhanyādimudrāñca dhenuyonī pradarśayet
nama iti vadet / yojanayā klīmādhāraśaktikamalāsanāya nama iti
mantro jātaḥ / anenaiva mantreṇāsanaṃ tadadhiṣṭhātṛdaivataṃ yajet
vijayāṃ bhaṅgām
nanu kena mantreṇa vijayāṃ pariśodhayedityapekṣāyāṃ
tacchodhanamantramevāha tāramityādidvābhyām / pūrvaṃ tāraṃ
praṇavaṃ māyāṃ hrīmiti bījañca samuccārya tataḥparam amṛte
amṛtodbhave amṛtavarṣiṇi iti brūyāt / tato'mṛtamiti brūyāt / tato
dvidhā dvivāramākarṣayeti brūyāt / tataśca siddhiṃ dehīti brūyāt /
tataḥparaṃ kālikāṃ me iti brūyāt / tataśca vaśamānayeti
ṭhadvandvaṃ svāheti brūyāt / sakalapadayojanayā o/ hrī/ amṛte
amṛtodbhave amṛtavarṣiṇi amṛtamākarṣayākarṣaya siddhiṃ dehi
kālikāṃ me vaśamānaya svāheti mantro jātaḥ / saṃvidāśodhane
bhaṅgāyāḥ śodhane'yameva manuḥ proktaḥ
८४ //
mūlamantramiti / vijayopari mūlamantraṃ saptavāraṃ prajapya
āvāhyate yayā sā āvāhanī mudrā sā mudrā ādiryasyāḥ sā
āvāhanyādiḥ sā cāsau mudrā cetyāvāhanyādimudrā tām /
dhenuyonī ca mudre vijayopari pradarśayet / āvāhanyādimudrā yathā
dakṣiṇāmūrtisaṃhitāyām /
(pṛ० ९१) guruṃ padme sahasrāre yathā saṅketamudrayā /
tridhaiva tarpayeddevīṃ hṛdi mūlaṃ samuccaran
vāgbhavaṃ vadayugmañca vāgvādini padaṃ tataḥ /
mama jihvāgre sthirībhava sarvasatvavaśaṅkari /
svāhāntenaiva manunā juhuyāt kuṇḍalīmukhe
svīkṛtya saṃvidāṃ vāmakarṇorddhve śrīguruṃ namet /
dakṣiṇe ca gaṇeśānamādyāṃ madhye sanātanīm /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā devīdhyānaparāyaṇaḥ
puṭāñjalimadhaḥ kuryādiyamāvāhanī bhavet /
iyantu viparītena tadā vai sthāpanī bhavet //
ūrddhvāṅguṣṭhakamuṣṭibhyāṃ tadeyaṃ sannidhāpanī /
antāṅgṛṣṭhakamuṣṭibhyāṃ tadeyaṃ sannirodhinīti
gurumiti / ai/ amukānandanāthaṃ śrīguruṃ tarpayāmi namaḥ
iti mantreṇa saṅketamudrayā gurūpadiṣṭayā tattvamudrayā sahasrāre
sahasradale padme guruṃ yathāvatridhā vijayayā tarpayet / mūlaṃ
mantraṃ samuccaran san hrī/ ādyāṃ kālīṃ tarpayāmi svāheti
mantreṇa tattvamudrayaiva hṛdaye devīṃ vijayayā tridhaiva tarpayet
vāgbhavamiti / pūrvaṃ vāgbhavam aimiti bījaṃ vadet / tato
vadayugmaṃ vadet / tato vāgvādini iti padaṃ vadet / tato mama
jihvāgre sthirībhava sarvasattvavaśaṅkari iti vadet / yojanayā ai/ vada
vada vāgvādini mama jihvāgre sthirībhava sarvasattvavaśaṅkari
mantro jātaḥ / svāhāntenaivāmunā manunā kuṇḍalīmukhe
vijayāṃ juhuyāt dadyāt
svīkṛtyeti / evaṃ saṃvidāṃ bhaṅgāṃ svīkṛtya gṛhītvā
vāmakarṇasyordhvadeśe o/ śrīgurubhyo nama iti mantreṇa śrīguruṃ
namet / dakṣiṇe dakṣiṇakarṇasyorddhvadeśe
(pṛ० ९२) pūjādravyāṇi sarvāṇi dakṣiṇe sthāpayet sudhīḥ /
vāme suvāsitaṃ toyaṃ kuladravyāṇi yāni ca
astrāntamūlamantreṇa sāmānyārghyodakena ca /
saṃprokṣya sarvavastūni veṣṭayejjaladhārayā /
vahnibījena deveśi vahneḥ prākāramācaret
puṣpaṃ candanasaṃyuktamādāya karayordvayoḥ /
astreṇa gharṣayitvā tat prakṣipet karaśuddhaye
tarjanīmadhyamābhyāñca vāmapāṇitale śive /
ūrdhvorddhvatālatritayaṃ datvā digbandhanaṃ tataḥ /
astreṇa choṭikābhiśca bhūtaśuddhimathā'caret
o/ gaṇeśāya nama iti mantreṇa gaṇeśānaṃ namet / o/ sanātanyai
ādyāyai kālyai nama ityanena madhye lalāṭadeśe sanātanīmādyāṃ
kālikāṃ namet
pūjeti / pūjādravyāṇi puṣpādīni / kuladravyāṇi madyādīni
astrānteti / tataḥ astrāntamūlamantreṇa phaḍantena
mūlamantreṇa sāmānyārghyodakena ca sarvavastūni
saṃprokṣyābhiṣiñcya jaladhārayā veṣṭayet / he deveśi tato
vahnibījena ramiti bījena vahneḥ prākāramāvaraṇamācaret kuryāt
puṣpamiti / tataḥ karaśuddhaye candanasaṃyuktaṃ puṣpaṃ
dvayoḥ karayorādāya gṛhītvā astreṇa phaḍiti mantreṇa tat puṣpaṃ
gharṣayitvā prakṣipet
tarjanīti / he śive tataḥ tarjanīmadhyamābhyāmaṅgulibhyāṃ
vāmapāṇitale ūrdhvorddhvaṃ tālatritayaṃ dattvā tato'streṇa
phaḍiti mantreṇa choṭikābhiraṅgulidhvanibhiśca digbandhanamācaret /
atha digbandhanādanantaraṃ bhūtaśuddhimācaret
(pṛ० ९३) svāṅke nidhāya ca karāvuttānau sādhakottamaḥ /
mano niveśya mūle ca huṅkāreṇaiva kuṇḍalīm
utthāpya haṃsamantreṇa pṛthivyā sahitāṃ tu tām /
svādhiṣṭhānaṃ samānīya tatvaṃ tatve niyojayet
gandhādighrāṇasaṃyuktāṃ pṛthivīmapsu saṃharet /
rasādijihvayā sārddhaṃ jalamagnau vilāpayet
rūpādicakṣuṣā sārddhamagniṃ vāyau vilāpya ca /
sparśāditvagyutaṃ vāyumākāśe pravilāpayet
ahaṅkāre hared vyoma saśabdaṃ tanmahatyapi /
mahattatvañca prakṛtau tāṃ brahmaṇi vilāpayet
bhūtaśuddhyācaraṇaprakāramevāha svāṅke ityādibhiḥ /
sādhakottamaḥ svāṅke svakroḍe uttānau karau nidhāya saṃsthāpya
mūle mūlādhāracakre ca mano niveśya hūṅkāreṇaiva
kuṇḍalīmutthāpya haṃsamantreṇa haṃsaḥ ityātmakenaiva mantreṇa
pṛthivyā sahitāṃ tāṃ kuṇḍalīṃ śaktiṃ svādhiṣṭhānaṃ
svādhiṣṭhānacakraṃ samānīya tatvaṃ pṛthivyādikaṃ tatve jalādau
niyojayet vilāpayet
९४ //
pṛthivyādestatvasya jalāditatve vilāpanaprakārameva
darśyannāha gandhādītyādi / gandha ādiryasya tadgandhādi
evambhūtañca tadghrāṇaṃ nāsā ceti gandhādighrāṇe tena
saṃyuktāṃ pṛthivīm apsu jaleṣu saṃharet vilāpayet / ghrāṇādīti
pāṭhe tu ghrāyate nāsikayā gṛhyate yaḥ sa ghrāṇo gandha eva /
jalādikamapyagnyādāvevameva vilāpayet
९६ //
ahaṅkāra iti / ahaṅkāre saśabdaṃ śabdasahitaṃ vyoma
ākāśaṃ haret vilāpayet / tat ahaṅkāratattvaṃ mahati mahattattve
haret / mahattattvañca prakṛtau vilāpayet / tāṃ prakṛtiṃ brahmaṇi
vilāpayet
(pṛ० ९४) itthaṃ vilāpya matimān vāmakukṣau vicintayet /
puruṣaṃ kṛṣṇavarṇañca raktaśmaśruvilocanam
raktacarmadharaṃ kruddhamaṅguṣṭhaparimāṇakam /
sarvapāpasvarūpañca sarvadā'dhomukhasthitam
tatastu vāmanāsāyāṃ yaṃ bījaṃ dhūmravarṇakam /
sañjintya pūrayettena vāyuṃ ṣoḍaśamātrayā /
tena pāpātmakaṃ dehaṃ śoṣayet sādhakāgraṇīḥ
nābhau raṃ raktavarṇañca dhyātvā tajjātavahninā /
catuḥṣaṣṭyā kumbhakena dahet pāparatāntanūm
itthamiti / matimān sādhaka itthamamunā prakāreṇa
pṛthivyāditattvaṃ vilāpya vāmakukṣau vāme udare kṛṣṇavarṇaṃ
sarvapāpasvarūpaṃ puruṣaṃ vicintayet /
raktaśmaśruvilocanamityādīni dvitīyāntapadāni
sarvapāpasvarūpasya puruṣasyaiva viśeṣaṇāni /
raktaśmaśruvilocanam rakte lohitavarṇe śmaśruvilocane yasya
tathābhūtam
९९ //
tatastviti / tato'nantarantu vāmanāsāyāṃ dhūmravarṇakaṃ
yaṃ bījaṃ sañcintya tadeva bījaṃ japan sādhakastena
vāmanāsārandhreṇa ṣoḍaśamātrayā vāyuṃ pūrayedākarṣet /
sādhakāgraṇīḥ sādhakottamastena pūritena vāyunā pāpātmakaṃ
pāpamātmani svasmin yasya evambhūtadehaṃ śoṣayet
nābhāviti / tato nābhau raktavarṇaṃ ramiti bījaṃ dhyātvā
tadeva bījaṃ japannapi tajjātavahninā tato ramiti
bījādutpannenāgninā catuḥṣaṣṭyā kumbhakena pāparatāṃ nijāṃ
tanūṃ dahet
(pṛ० ९५) lalāṭe vāruṇaṃ bījaṃ śuklavarṇaṃ vicintya ca /
dvātriṃśatā recakena plāvayedamṭāmbhasā
āpādaśīrṣaparyantamāplāvya tadanantaram /
utpannaṃ bhāvayeddehaṃ navīnaṃ devatāmayam
pṛthvībījaṃ pītavarṇaṃ mūlādhāre vicintayan /
tena divyāvalokena dṛḍhīkuryānnijāṃ tanūm
hṛdaye hastamādāya ā/ hrī/ kro/ haṃsa uccaran /
so'haṃ mantreṇa taddehe devyāḥ prāṇān nidhāpayet
bhūtaśuddhiṃ vidhāyetthaṃ devībhāvaparāyaṇaḥ /
samāhitamanāḥ kuryāt mātṛkānyāsamambike
lalāṭe iti / tato lalāṭe śuklavarṇaṃ vāruṇaṃ vamiti bījaṃ
sañcintya tadeva bījaṃ japannapi dvātriṃśatā
recakenāmṛtāmbhasā vāruṇabījacyutenāmṛtarūpeṇa jalena
dagdhāṃ tanūṃ plāvayet
āpādeti / evamāpādaśīrṣaparyantaṃ dehamāplāvya
tadanantaraṃ devatāmayaṃ devatādehasvarūpaṃ navīnamutpannaṃ
dehaṃ bhāvayet cintayet
pṛthvīti / tato mūlādhāre pītavarṇaṃ lamityākārakaṃ
pṛthvībījaṃ vicintayan san tena lamiti bījena divyāvalokena ca nijāṃ
tanūṃ dṛḍhīkuryāt
hṛdaye iti / tato hṛdaye hastamādāya nidhāya ā/ hrī/ kro/ haṃsa
ityuccaran sādhakaḥ so'haṃ mantreṇa taddehaṃ tasminnavīne dehe
devyāḥ prāṇān pratiṣṭhayet ā/ hrī/ kro/ haṃsaḥ so'hamiti mantreṇa
tatra dehe devyāḥ prāṇānāṃ pratiṣṭhāṃ kuryādityarthaḥ
devībhāvaparāyaṇaḥ devīsvarūpo'hamiti cintanatatparaḥ
(pṛ० ९६) mātṛkāyā ṛṣirbrahmā gāyatrīchanda īritam /
devatā mātṛkā devī bījaṃ vyañjanasaṃjñakam
svarāśca śaktayaḥ sargaḥ kīlakaṃ parikīrtitam /
lipinyāse mahādevi viniyogaprayogitā /
ṛṣinyāsaṃ vidhāyaivaṃ karāṅganyāsamācaret
aṃ āṃ madhye kavargañca iṃ īṃ madhye cavargakam /
uṃ ūṃ madhye ṭavargantu eṃ aiṃ madhye tavargakam
oṃ auṃ madhye pavargantu yādikṣāntaṃ varānane /
bindu sargāntarāle ca ṣaḍaṅge mantra īritaḥ
vinyasya nyāsavidhinā dhyāyenmātṛsarasvatīm
atha mātṛkānyāsakramameva didarśayiṣyan mātṛkāyā
ṛṣyādikamāha mātṛkāyā ityādinā / sargaḥ visargaḥ /
viniyogaprayogitā viniyogasya prayogitvam viniyogaḥ prayoktavya
ityarthaḥ / asyā mātṛkāyā brahmā ṛṣirgāyatrī chandaḥ / mātṛkā
sarasvatī devī devatā / halo bījam / svarāḥ śaktayaḥ / visargaḥ
kīlakam / dharmārthakāmamokṣāvāptaye lipinyāse viniyogaḥ / śirasi
brahmaṇe ṛṣaye namaḥ / mukhe gāyatryai chandase namaḥ / hṛdaye
mātṛkāyai sarasvatyai devyai devatāyai namaḥ / guhye vyañjanāya
bījāya namaḥ / pādayoḥ svarebhyaḥ śaktibhyo namaḥ / sarvāṅgeṣu
visargāya kīlakāya namaḥ / dharmārthakāmamokṣāvāptaye
lipinyāse viniyogaḥ / evam ṛṣinyāsaṃ vidhāya kṛtvā
karāṅganyāsamācaret kuryāt
१०८ //
karāṅganyāsakramamevāha aṃ āṃ madhye ityādinā / aṃ
āṃ madhye sthitaṃ kavargam iṃ īṃ madhye sthitaṃ cavargam uṃ
ūṃ madhye sthitaṃ ṭavargam eṃ aiṃ madhye sthitaṃ tavargam oṃ
auṃ madhye sthitaṃ pavargam bindusargāntarāle
anusvāravisargamadhye
(pṛ० ९७) pañcāśallipibhirvibhaktamukhadoḥpanmadhyavakṣaḥsthalāṃ
bhāsvanmaulinibaddhacandraśakalāmāpīnatuṅgastanīm /
mudrāmakṣaguṇaṃ sudhāḍhyakalaśaṃ vidyāñca hastāmbujai-
rvibhrāṇāṃ viṣadaprabhāṃ trinayanāṃ vāgdevatāmāśraye
sthitaṃ yādikṣāntañca varṇamaṅguṣṭhādiṣu hṛdayādiṣu ca
ṣaṭsu ṣaṭsu aṅgeṣu nyāsavidhinā yathākramaṃ vinyasya
mātṛsarasvatīṃ dhyāyedityanvayaḥ / yathā aṃ kaṃ khaṃ gaṃ
ghaṃ ṅaṃ āṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ / iṃ caṃ chaṃ jaṃ
jhaṃ ñaṃ īṃ tarjanībhyāṃ svāhā / uṃ ṭaṃ ṭhaṃ ḍaṃ
ḍhaṃ ṇaṃ ūṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ / eṃ taṃ thaṃ daṃ
dhaṃ naṃ aiṃ anāmikābhyāṃ hum / oṃ paṃ phaṃ baṃ
bhaṃ maṃ auṃ kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ / aṃ yaṃ raṃ laṃ
vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ laṃ kṣaṃ aḥ
karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ / iti karanyāsaḥ /
hṛdayādinyāso yathā aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ āṃ
hṛdayāya namaḥ / iṃ caṃ chaṃ jaṃ jhaṃ aṃ īṃ śirase
svāhā / uṃ ṭaṃ ṭhaṃ ḍaṃ ḍhaṃ ṇaṃ ūṃ śikhāyai vaṣaṭ
/ eṃ taṃ thaṃ daṃ dhaṃ naṃ aiṃ kavacāya hum / oṃ paṃ
phaṃ baṃ bhaṃ maṃ auṃ netratrayāya vauṣaṭ / aṃ yaṃ raṃ
laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ haṃ laṃ kṣaṃ aḥ astrāya phaṭ / iti
ṣaḍaṅge nyāse'yameva mantra īritaḥ kathitaḥ // १०९-१११ //
mātṛsarasvatīdhyānamevāha pañcāśallipibhiriti /
vāgdevatāṃ sarasvatīmāśraye bhaje ityanvayaḥ /
kathambhūtāṃ vāgdevatām
pañcāśallipibhirvibhaktamukhadoḥpanmadhyavakṣakṣaḥsthalā
m pañcāśatā varṇairvibhaktāni pṛthak pṛthak bhūtāni
mukhadoḥpanmadhyavakṣaḥsthalāni yasyāstathābhūtām / tatra
dorbāhuḥ pad pādaḥ / punaḥ kathambhūtām
bhāsvanmaulinibaddhacandraśakalām bhāsvanmaulau
dīpyamāne kirīṭe nibaddhaṃ candraśakalaṃ candrakhaṇḍaṃ
yayā tām / cūḍā kirīṭaṃ keśāśca saṃyatā maulayastraya
ityamaraḥ / punaḥ kathambhūtām āpīnatuṅgastanīm āpīnau
atimahāntau tuṅgāvunnatau stanau yasyāstathābhūtām / punaḥ
kathambhūtām hastāmbujaiḥ pāṇikamalairjñānamudrām
akṣaguṇamakṣamālyam sudhāḍhyakalaśamamṛtayuktaṃ
ghaṭaṃ vidyāñca
(pṛ० ९८) dhyātvaivaṃ mātṛkāṃ devīṃ ṣaṭsu cakreṣu vinyaset /
hakṣau bhrūmadhyage padme kaṇṭhe ca ṣoḍaśa svarān
hṛdambuje kādiṭhāntān vinyasya kulasādhakaḥ /
ḍādiphāntān nābhideśe bādilāntāṃśca liṅgake
mūlādhāre catuṣpatre vādisāntān pravinyaset /
ityantarmanasā nyasya mātṛkārṇān vahirnyaset
vibhrāṇāṃ dadhatīm / punaḥ kīdṛśīm viśadaprabhām viśadā
śubhrā prabhā yasyāstām / punaḥ kīdṛśīm trīṇi nayanāni netrāṇi
yasyāstathābhūtām
dhyātveti / evaṃ mātṛkāṃ devīṃ dhyātvā ṣaṭsu cakreṣu
vinyaset / ṣaṭsu cakreṣu mātṛkāyā nyāsasya kramamevāha
hakṣāvityādinā / bhrūmadhyage viśuddhākhye dvidale padme hakṣau
varṇau vinyaset / kaṇṭhe kaṇṭhasthite ājñākhye ṣoḍaśapatre padme
ṣoḍaśa svarān nyaset / hṛdambuje anāhatākhye dvādaśadale
hṛdayapadme kādiṭhāntān dvādaśavarṇān vinyasya kulasādhako
nābhideśasthite maṇipūrakākhye daśadale padme ḍādiphāntān
daśavarṇān vinyaset / liṅgake liṅgadeśasthe svādhiṣṭhānākhye
ṣaḍdale padme vādilāntān ṣaḍvarṇān vinyaset / catuṣpatre
mūlādhāre vādisāntāṃścaturo varṇān pravinyaset / yathā
bhrūmadhyage padme haṃ namaḥ kṣaṃ namaḥ / kaṇṭhage padme aṃ
namaḥ āṃ namaḥ iṃ namaḥ īṃ namaḥ uṃ namaḥ ūṃ namaḥ ṛṃ
namaḥ ṝṃ namaḥ ḷṃ namaḥ ḹṃ namaḥ eṃ namaḥ aiṃ namaḥ
oṃ namaḥ auṃ namaḥ aṃ namaḥ aḥ namaḥ / hṛdgate padme kaṃ
namaḥ khaṃ namaḥ gaṃ namaḥ ghaṃ namaḥ ṅaṃ namaḥ caṃ
namaḥ chaṃ namaḥ jaṃ namaḥ jhaṃ namaḥ ñaṃ namaḥ ṭaṃ
namaḥ ṭhaṃ namaḥ / nābhigate padme ḍaṃ namaḥ ḍhaṃ namaḥ
ṇaṃ namaḥ taṃ namaḥ thaṃ namaḥ daṃ namaḥ dhaṃ namaḥ naṃ
namaḥ paṃ namaḥ phaṃ namaḥ / liṅgagate padme baṃ namaḥ bhaṃ
namaḥ maṃ namaḥ yaṃ namaḥ raṃ namaḥ laṃ namaḥ / mūlādhāre
vaṃ namaḥ śaṃ namaḥ ṣaṃ namaḥ saṃ namaḥ / iti ṣaṭcakreṣu
mātṛkānyāsakramaḥ /
(pṛ० ९९) lalāṭamukhavṛttākṣiśrutighrāṇeṣu gaṇḍayoḥ /
oṣṭhadantottamāṅgāsya doḥpat sandhyagrageṣu ca
pārśvayoḥ pṛṣṭhato nābhau jaṭhare hṛdayāṃsayoḥ /
kakudyaṃśe ca hṛtpūrvaṃ pāṇipādayuge tataḥ
jaṭharānanayornyasyenmātṛkārṇān yathākramam /
itthaṃ lipiṃ pravinyasya prāṇāyāmaṃ samācaret
māyābījaṃ ṣoḍaśadhā japtvā vāmena vāyunā /
pūrayedātmano dehaṃ catuḥṣaṣṭyā tu kumbhayet
ityanena prakāreṇa manasā mātṛkārṇān
mātṛkāvarṇānantarabhyantare nyasya vahirapi nyaset // ११३ - ११५ //
mātṛkāvarṇānāṃ vahirnyāsasya kramamāha lalāṭetyādinā
/ lalāṭamukhavṛttādiṣu mātṛkārṇān yathākramaṃ nyasyediti
tṛtīyenānvayaḥ / yathā lalāṭe aṃ namaḥ mukhavṛtte āṃ namaḥ
dakṣe'kṣṇi iṃ namaḥ vāme'kṣṇi īṃ namaḥ dakṣaśrutau uṃ
namaḥ vāmakarṇe ūṃ namaḥ dakṣaghrāṇe ṛṃ namaḥ
vāmanāsāyām ṝṃ namaḥ dakṣagaṇḍe ḷṃ namaḥ vāmakapole ḹ
namaḥ oṣṭhe eṃ namaḥ adhare aiṃ namaḥ ūrddhvadantapaṅktau oṃ
namaḥ adhodantapaṃktau auṃ namaḥ uttamāṅge aṃ namaḥ
āsyavivare aḥ namaḥ vāhvoḥ daśānāṃ sandhīnāmagreṣu
kramataḥ kaṃ namaḥ khaṃ namaḥ gaṃ namaḥ ghaṃ namaḥ ṅaṃ
namaḥ caṃ namaḥ chaṃ namaḥ jaṃ namaḥ jhaṃ namaḥ ñaṃ namaḥ
/ pādayoḥ daśānāṃ sandhīnāmagreṣu kramataḥ ṭaṃ namaḥ ṭhaṃ
namaḥ ḍaṃ namaḥ ḍhaṃ namaḥ ṇaṃ namaḥ taṃ namaḥ thaṃ
namaḥ daṃ namaḥ dhaṃ namaḥ naṃ namaḥ / dakṣapārśve paṃ
namaḥ vāmapārśve phaṃ namaḥ pṛṣṭhe baṃ namaḥ nābhau bhaṃ
namaḥ jaṭhare maṃ namaḥ hṛdaye yaṃ namaḥ dakṣaskandhe raṃ
namaḥ vāmaskandhe laṃ namaḥ kakudrūpeṃ'śe vaṃ namaḥ
hṛdayapūrve pāṇiyuge śaṃ namaḥ ṣaṃ namaḥ hṛtpūrve pādayuge
saṃ namaḥ haṃ namaḥ jaṭharānanayoḥ laṃ namaḥ kṣaṃ namaḥ iti
mātṛkārṇānāṃ vahirnyāsasya kramaḥ // ११६ - ११८ //
nanu devīmantrasya sādhane kathaṃ prāṇāyāmaṃ vidadhyāt
tatrāha māyābījamityādi / sudhīrdhīro māyābījaṃ hrī/ bījaṃ
ṣoḍaśadhā ṣoḍaśavāraṃ japtvā
(pṛ० १००) kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairdhṛtvā nāsādvayaṃ sudhīḥ /
dvātriṃśatā japan bījaṃ vāyuṃ dakṣeṇa recayet
punaḥ punastrirāvṛtyā prāṇāyāma iti smṛtaḥ /
prāṇāyāmaṃ vidhāyetthamṛṣinyāsaṃ samācaret
asya mantrasya ṛṣayo brahmā brahmarṣayastathā /
gāyatryādīni chandāṃsi ādyā kālī tu devatā
ādyābījaṃ bījamiti śaktirmāyā prakīrtitā /
kamalā kīlakaṃ proktaṃ sthāneṣveteṣu vinyaset /
śiro vadanahṛdguhyapādasarvāṅgakeṣu ca
vāmena nāsāpuṭena vāyunā'tmano dehaṃ pūrayet / tataḥ
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairnāsādvayaṃ dhṛtvā catuḥṣaṣṭyā
āvṛttyā hrī/ bījaṃ japan san vāyuṃ kumbhayet sthiraṃ kuryāt / tato
dvātriṃśatā'vṛttyā hrī/ bījaṃ japan tenaiva dakṣanāsāpuṭenaiva
vāyuṃ recayet tyajet / punaḥ punarāvṛtyā trirvāratrayamevaṃ kuryāt
/ devīmantrasya sādhane iti eṣa prāṇāyāmaḥ smṛtaḥ
prāṇāyāmavidhiḥ prokta ityarthaḥ // ११९ - १२१ //
ṛṣinyāsakramaṃ darśayaṃstasya mantrasya ṛṣyādikamāha
asya mantrasyetyādinā / asya mantrasya hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhetyasya ādyābījaṃ krī/ bījam / māyā hrī/ bījam / kamalā śrī/
bījam / eteṣu sthāneṣu ṛṣyādikaṃ vinyaset / eteṣu keṣu sthāneṣu
vinyaset tatrāha śira ityādinā / yathā asya mantrasya brahmā
brahmarṣayaśca ṛṣayo gāyatryādīni chandāṃsi ādyā kālī devatā
krī/ bījaṃ hrī/ śaktiḥ śrī/ kīlakaṃ
dharmārthakāmamokṣāvāptaye ṛṣinyāse viniyogaḥ / śirasi
brahmaṇe brahmarṣibhyaścarṣibhyo namaḥ / mukhe
gāyatryādibhyaśchandobhyo namaḥ / hṛdaye ādyāyai kālyai
devatāyai namaḥ / guhye krī/ bījāya namaḥ / pādayoḥ hro/ śaktaye
namaḥ / sarvāṅgeṣu śrī/ kīlakāya
(pṛ० १०१) mūlamantreṇa hastābhyāmāpādamastakāvadhi /
mastakāt pādaparyantaṃ saptadhā vā tridhā nyaset /
ayantu vyāpakanyāso yathoktaphalasiddhidaḥ
yadbījādyā bhavedvidyā tadbījenā'ṅgakalpanā /
athavā mūlamantreṇa ṣaḍdīrgheṇa vinā priye
aṅguṣṭhābhyāṃ tarjanībhyāṃ madhyamābhyāṃ tathaiva ca /
anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ karayostalapṛṣṭhayoḥ /
namaḥsvāhāvaṣaṭ hūñca vauṣaṭ phaṭ kramaśaḥ sudhīḥ
namaḥ / dharmārthakāmamokṣāvāptaye ṛṣinyāse viniyogaḥ / iti
ṛṣinyāsakramaḥ
१२३ //
atha vyāpakanyāsaṃ vrūte mūletyādinā /
āpādamastakāvadhi pādamārabhya mastakaparyantaṃ
mastakamārabhya pādaparyantaṃ ca pratihastābhyāṃ mūlamantreṇa
saptadhā saptavāraṃ tridhā vā nyasennyāsaṃ kuryāt / mastakāditi
lyablope karmaṇyadhikaraṇe ceti karmaṇi pañcamī
atha karāṅganyāsavidhiṃ nirūpayati yadbījādyetyādinā /
yadbījamādyaṃ yasyāḥ sā yadvījādyā mantrātmikā vidyā bhavet
/ parārddhe ṣaḍdīrgheṇa vineti niṣedhāt ākārādi
ṣaḍdīrghasvarabhājā tena bījenā'ṅgakalpanā aṅguṣṭhādi
hṛdayādi ṣaḍaṅganyāsakalpanā kartavyetyarthaḥ / athavā he priye
ṣaḍdīrgheṇa vinā
adhyāhriyamāṇākārādiṣaḍdīrghasvaraśūnyena
mūlamantreṇaivā'ṅgakalpanā kartavyā
pūrvamaṅguṣṭhādi ṣaḍaṅganyāsakramamāha
aṅguṣṭhābhyāmityādinā sārddhena / aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ
aṅguṣṭhāvuddiśya nama ityuktamityarthaḥ / evamagre'pyanvayo
vidheyaḥ / sudhīḥ sādhakaḥ kramaśaḥ krameṇa hrā/
aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ hrī/ tarjanībhyāṃ svāhā hrū/
madhyamābhyāṃ vaṣaṭ hrai/ anāmikābhyāṃ namaḥ hrau/
kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ hra/ḥ
(pṛ० १०२) hṛdayāya namaḥ pūrvaṃ śirase vahnivallabhā /
śikhāyai vaṣaḍityuktaṃ kavacāya humīritam
netratrayāya vauṣaṭ ca astrāya phaḍiti kramāt /
ṣaḍaṅgāni vidhāyetthaṃ pīṭhanyāsaṃ samācaret
ādhāraśaktiṃ kūrmañca śeṣaṃ pṛthvīṃ tathaiva ca /
sudhāmbudhiṃ maṇidvīpaṃ pārijātataruṃ tataḥ
cintāmaṇigṛhañcaiva maṇimāṇikyavedikām /
tatra padmāsanaṃ vīro vinyaset hṛdayāmbuje
karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ / hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhā
aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ evaṃ vā aṅguṣṭhādiṣaḍaṅgeṣu
nyāsaṃ vidadhyāditi śeṣaḥ
atha hṛdayādiṣaḍaṅganyāsamāha hṛdayāya nama ityādinā /
pūrvaṃ hṛdayāya namaḥ hṛdayamuddiśya nama ityuktamityarthaḥ /
evamagre'pyanvayaḥ / vahnivallabhā svāhā / hrā/ hṛdayāya namaḥ /
hrī/ śirase svāhā / hrū/ śikhāyai vaṣaṭ / hrai/ kavacāya hum / hrau/
netratrayāya vauṣaṭ / hra/ḥ astrāya phaṭ iti / hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhā hṛdayāya namaḥ evaṃ vā kramāt
sudhīrhṛdayādiṣaḍaṅgeṣu nyāsaṃ kuryāt / itthamevaṃ vidhānena
ṣaḍaṅgāni prati nyāsaṃ vidhāya pīṭhanyāsaṃ samācaret
१२८ //
pīṭhanyāsācaraṇakramameva darśayannāha
ādhāraśaktimityādi / vīro hṛdayāmbuje hṛtpadme ādhāraśaktiṃ
nyaset / tatraiva kūrmādikamapi nyaset / tatra
maṇimāṇikyavedikāyām / yathā hṛdayāmbuje ādhāraśaktaye
namaḥ kūrmāya namaḥ śeṣāya namaḥ pṛthvyai namaḥ
sudhāmbudhaye namaḥ maṇidvīpāya namaḥ pārijātatarave namaḥ
cintāmaṇigṛhāya namaḥ maṇimāṇikyavedikāyāṃ padmāsanāya
namaḥ iti
१३० //
(pṛ० १०३) dakṣavāmāṃsayorvāmakaṭau dakṣakaṭau tathā /
dharmaṃ jñānaṃ tathaiśvaryaṃ vairāgyaṃ kramato nyaset
mukhapārśve nābhidakṣapārśve sādhakasattamaḥ /
naṅpūrvāṇi ca tānyeva dharmādīni yathākramam
ānandakandaṃ hṛdaye sūryaṃ somaṃ hutāśanam /
sattvaṃ rajastamaścaiva binduyuktādimākṣaraiḥ /
keśarān karṇikāñcaiva patreṣu pīṭhanāyikāḥ
maṅgalā vijayā bhadrā jayantī cā'parājitā /
nandinī nārasiṃhī ca vaiṣṇavītyaṣṭanāyikāḥ
dakṣetyādi / dakṣiṇāṃsādiṣu kramato dharmādikaṃ nyaset /
yathā dakṣaskandhe dharmāya namaḥ vāmaskandhe jñānāya namaḥ
vāmakaṭau aiśvaryāya namaḥ dakṣakaṭau vairāgyāya namaḥ iti
mukhetyādi / sādhakasattamo mukhādiṣu nañ pūrvāṇi
tānyeva dharmādīni yathākramaṃ krameṇaiva nyaset / yathā mukhe
adharmāya namaḥ vāmapārśve ajñānāya namaḥ nābhau
anaiśvaryāya namaḥ dakṣapārśve avairāgyāya namaḥ iti
ānandetyādi / ānandakandādīn hṛdaye nyaset /
binduyuktādimākṣaraiḥ sānusvārairādimairakṣaraiḥ saha sattvaṃ
rajastamaśca tatraiva nyaset / yathā hṛdaye ānandakandāya namaḥ
sūryāya namaḥ somāya namaḥ agnaye namaḥ saṃ sattvāya namaḥ
raṃ rajase namaḥ taṃ tamase namaḥ kesarebhyo namaḥ karṇikāyai
namaḥ iti / hṛdayāmbujasya patreṣu pīṭhanāyikā nyaset
patreṣu yāḥ pīṭhanāyikā nyasettā āha ekena maṅgaletyādi /
yathā hṛtpadmapatreṣu kramataḥ maṅgalāyai namaḥ vijayāyai namaḥ
bhadrāyai namaḥ jayantyai namaḥ aparājitāyai namaḥ nandinyai
namaḥ nārasiṃhyai namaḥ vaiṣṇavyai namaḥ iti
(pṛ० १०४) asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodhonmatto bhayaṅkaraḥ /
kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhārītyaṣṭa bhairavāḥ /
dalāgreṣu nyasedetān prāṇāyāmaṃ tataścaret
gandhapuṣpe samādāya karakacchapamudrayā /
hṛdi hastau samādhāya dhyāyeddevīṃ sanātanīm
dhyānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ sarūpārūpabhedataḥ /
arūpaṃ tava yaddhyānamavāṅmanasagocaram
avyaktaṃ sarvato vyāptamidamitthaṃvivarjitam /
agamyaṃ yogibhirgamyaṃ kṛcchrairbahuśamādibhiḥ
asitāṅga iti / asitāṅgādīnetānaṣṭa bhairavān dalāgreṣu
nyaset / yathā hṛtpadmapatrāgreṣu kramataḥ asitāṅgāya bhairavāya
namaḥ rurave bhairavāya namaḥ caṇḍāya bhairavāya namaḥ
krodhonmattāya bhairavāya namaḥ bhayaṅkarāya bhairavāya namaḥ
kapāline bhairavāya namaḥ bhīṣaṇāya bhairavāya namaḥ
saṃhāriṇe bhairavāya namaḥ iti / evaṃ pīṭhanyāsaṃ vidhāya tataḥ
prāṇāyāmañcaret
gandheti / tato gurūpadiṣṭayā karakacchapamudrayā
gandhapuṣpe samādāya gṛhītvā hṛdi hastau samādhāya saṃsthāpya
sanātanīmādyantaśūnyāṃ devīṃ dhyāyet
dhyānamiti / he devi sarūpārūpabhedataḥ tava dhyānantu
dvividhaṃ proktam / tayormadhye arūpaṃ rūparahitaṃ tava
yaddhyānaṃ dhyeyaṃ, tattu avāṅmanasagocaram vāco
manasaścāviṣayabhūtam / dhyāyate yattat dhyānam / bāhulakāt
karmaṇi lyuṭ
avyaktamityādi / idamitthaṃvivarjitam idamitthameveti
siddhāntarahitam / agamyam ajñeyam / kṛcchraiḥ
prājāpatyādibhirvrataiḥ / śamo'ntaḥkaraṇasaṃyamaḥ sa
ādiryeṣāṃ te śamādayaḥ / bahavaśca te śamādayaḥ taiḥ
(pṛ० १०५) manaso dhāraṇārthāya śīghraṃ svābhīṣṭasiddhaye /
sūkṣmadhyānaprabodhāya sthūladhyānaṃ vadāmi te
arūpāyāḥ kālikāyāḥ kālamāturmahādyuteḥ /
guṇakriyānusāreṇa kriyate rūpakalpanā
meghāṅgīṃ śaśiśekharāṃ trinayanāṃ raktāmbarāṃ bibhratīṃ
pāṇibhyāmabhayaṃ varañca vilasadraktāravindasthitām /
nṛtyantaṃ purato nipīya madhuraṃ mādhvīkamadyaṃ mahā-
kālaṃ vīkṣya vikāsitānanavarāmādyāṃ bhaje kālikām //
evaṃ dhyātvā svaśirasi puṣpaṃ dattvā tu sādhakaḥ /
pūjayet parayā bhaktyā mānasairupacārakaiḥ
manasa iti / śīghramiti pūrvānvayi
nanu rūpavata eva padārthasya sthūladhyānaṃ sambhavati mama
tvādyantaśūnyāyā rūparahitatvāt kathaṃ sthūladhyānaṃ
bravīṣītyata āha arūpāyā ityādi
sthūladhyānamevāha meghāṅgīmiti / ādyāṃ kālikāmahaṃ
bhaje ityanvayaḥ / kathambhūtāṃ kālikām meghāṅgīm megha
ivāṅgaṃ yasyāstathābhūtām / punaḥ kathambhūtām
śaśiśekharām śaśī śekhare śirasi yasyāḥ tām / punaḥ kīdṛśīm
trinayanām trīṇi nayanāni netrāṇi yasyāḥ tām / punaḥ
kathambhūtām pāṇibhyāṃ hastābhyāmabhayaṃ varañca
bibhratīṃ dadhatīm / punaḥ kīdṛśīm vikasadraktāravindasthitāṃ
vikasat sphuṭadraktāravindaṃ lohitaṃ padmaṃ tatra
sthitāmupaviṣṭām / punaḥ kathambhūtām madhuraṃ
mādhvīkamadyaṃ madhūkapuṣpodbhavaṃ madyaṃ nipīya
purato'gre nṛtyantaṃ mahākālaṃ vīkṣya dṛṣṭvā
vikāsitamānanavaraṃ mukhaśreṣṭaṃ yasyāḥ tathābhūtām
evamiti / evamamunā prakāreṇā'dyāṃ kālīṃ dhyātvā
karakacchapamudrayā gṛhītaṃ puṣpaṃ svaśirasi dattvā sādhakaḥ
parayā bhaktyā mānasairupacārakairdevīṃ pūjayet
(pṛ० १०६) hṛtpadmamāsanaṃ dadyāt sahastrāracyutāmṛtaiḥ /
pādyaṃ caraṇayordadyāt manastvarghyaṃ nivedayet
tenā'mṛtenā'camanaṃ snānīyamapi kalpayet /
ākāśatattvaṃ vasanaṃ gandhantu gandhatattvakam
cittaṃ prakalpayet puṣpaṃ dhūpaṃ prāṇān prakalpayet /
tejastattvantu dīpārthe naivedyañca sudhāmbudhim
anāhatadhvaniṃ ghaṇṭāṃ vāyutattvañca cāmaram /
nṛtyamindriyakarmāṇi cāñcalyaṃ manasastathā
puṣpaṃ nānāvidhaṃ dadyādātmano bhāvasiddhaye /
amāyamanahaṅkāramarāgamamadaṃ tathā
amohakamadambhañca adveṣākṣobhake tathā /
amātsaryamalobhañca daśa puṣpaṃ prakīrtitam
mānasairupacārakairdevyāḥ pūjanameva darśayati
hṛtpadmamityādibhiḥ / devyai hṛtpadmamāsanaṃ dadyāt /
sahasrāracyutāmṛtaiḥ
sahasradalapadmādgalitairamṛtairdevyāścaraṇayoḥ pādyaṃ dadyāt /
evamagre'pyanvayaḥ
teneti / tenāmṛtena sahasrāracyutena
sudhāmbudhimamṛtasamudram
१४६ //
puṣpamiti / ātmano bhāvasiddhaye
svābhipretapadārthaniṣpattaye / kālyai deyāni nānāvidhāni
puṣpāṇyabhidhatte amāyamityādinā sārddhadvayena / māyāyā
abhāvo'māyaṃ prathamaṃ puṣpam / anahaṅkāram ahaṅkāra
ātmanyatipūjyatvābhimānaḥ tadabhāvo'nahaṅkāraṃ dvitīyaṃ
puṣpam / rāgaḥ krodhaḥ tadabhāvo'rāgaṃ tṛtīyaṃ puṣpam / mado
dhanavidyādinimittakaṃ cittasyotsukatvaṃ tadabhāvo'madaṃ
caturthaṃ puṣpam
moho'vivekaḥ tadabhāvo'mohakaṃ pañcamaṃ puṣpam /
dambhaḥ kapaṭaḥ tadabhāvo'dambhaṃ ṣaṣṭhaṃ puṣpam /
dveṣo'prītiḥ tadabhāvo'dveṣaṃ saptamaṃ puṣpam / kṣobho
(pṛ० १०७) ahiṃsā paramaṃ puṣpaṃ puṣpamindriyanigrahaḥ /
dayā kṣamā jñānapuṣpaṃ pañca puṣpaṃ tataḥ param /
iti pañcadaśaiḥ puṣpairbhāvarūpaiḥ prapūjayet
sudhāmbudhiṃ māṃsaśailaṃ bharjitaṃ mīnaparvatam /
mudrārāśiṃ subhaktañca ghṛtāktaṃ pāyasaṃ tathā
kulāmṛtañca tatpuṣpaṃ pīṭhakṣālanavāri ca /
kāmakrodhau vighnakṛtau valiṃ dattvā japaṃ caret
mālā varṇamayī proktā kuṇḍalīsūtrayantritā
vyarthamitastataḥ sañcalanam tadabhāvo'kṣobhakamaṣṭamaṃ
puṣpam / mātsaryamanyaśubhadveṣaḥ tadabhāvo'mātsaryaṃ
navamaṃ puṣpaṃ / lobho dhanādyāgame bahudhā jāyamāne'pi
punarbarddhamāno'bhilāṣaḥ tadabhāvo alobhaṃ daśamaṃ puṣpam /
evaṃ daśa puṣpaṃ prakīrtitam
ahiṃsā parapīḍānivṛttiḥ / indriyanigrahaḥ viṣayeṣu
cakṣurādisaṃyamanam / dayā niṣkāraṇaparaduḥkhavināśecchā /
kṣamā pareṇāpakāre kṛte tasya pratyapakārānācaraṇam / jñānaṃ
sārāsāravivekanaipuṇyam / bhāvarūpaiḥ bhāvyante cintyante iti
bhāvāḥ karmaṇyac / tadrūpaiḥ bhāvyamānairityarthaḥ
sudhāmbudhimiti / sudhāmbudhiṃ madyasamudram / ghṛtāktaṃ
ghṛtamiśritam
kulāmṛtamiti / kulāmṛtaṃ śaktighaṭitamamṛtaviśeṣam /
tatpuṣpam kulapuṣpaṃ strīpuṣpamityarthaḥ / pīṭhakṣālanavāri
stryaṅgaviśeṣadhāvanāmbhaḥ
nanvābhyantarajapācaraṇe kīdṛśī mālā japavidhānañca
kīdṛśaṃ vartate ityapekṣāyāmāha māletyādi / kuṇḍalīrūpeṇa
sūtreṇa yantritā grathitā varṇamayī varṇarūpā
mālā'bhyantarajape proktā
(pṛ० १०८) sabinduṃ mantramuccārya mūlamantraṃ samuccaret /
akārādilakārāntamanuloma iti smṛtaḥ
punarlakāramārabhya śrīkaṇṭhāntaṃ manuṃ japet /
viloma iti vikhyātaḥ kṣakāro merurucyate
aṣṭavargāntimairvarṇaiḥ sahamūlamathāṣṭakam /
evamaṣṭottaraśataṃ japtvā'nena samarpayet
sarvāntarātmanilaye svāntarjyotiḥsvarūpiṇi /
gṛhāṇāntarjapaṃ mātarādye kāli namo'stu te
samarpya japametena sāṣṭāṅgaṃ praṇameddhiyā /
ityantaryajanaṃ kṛtvā bahiḥpūjāṃ samārabhet
sabindumiti / sabinduṃ sānusvāramakārādilakārāntaṃ
varṇamuccārya mūlamantraṃ samuccaret japet / yathā a/ hrī/ śrī/ krī/
parameśvari svāheti evameva japet / jape'yamanuloma iti smṛtaḥ
punarityādi / punarhakārasyānte sthitaṃ
lakāramārabhyaśrīkaṇṭhāntamakārāntaṃ sabinduṃ
varṇamuccārya manuṃ japet / yathā laṃ hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhā / haṃ hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāheti evam / ayañca viloma
iti vikhyātaḥ / kṣakāro mālāyā merurucyate
aṣṭetyādi / athānantaramaṣṭānām akucuṭutupuyaśānāṃ
vargāṇāmantimaiḥ sabindubhiḥ aḥṅañaṇanamavalarūpairvarṇaiḥ
sahāṣṭakamaṣṭaparimāṇakaṃ mūlaṃ mantraṃ japet / anena
ito'nantarameva vakṣyamāṇena mantreṇa
japasamarpaṇamantramevāha sarvāntarātmeti /
sarvāntarātmanilaye sarveṣāmantarātmā hṛdayaṃ nilayo gṛhaṃ
yasyāḥ tathābhūte
१५७ //
(pṛ० १०९) viśeṣārghyasya saṃskārastatrādau kathyate śṛṇu /
yasya sthāpanamātreṇa devatā suprasīdati
dṛṣṭvā'rghyapātraṃ yoginyo brahmādyā devatāgaṇāḥ /
bhairavā api nṛtyanti prītyā siddhiṃ dadatyapi
svavāme purato bhūmau sāmānyārghyasya vāriṇā /
māyāgarbhaṃ trikoṇañca vṛttañca caturasrakam
vilikhya pūjayettatra māyābījapuraḥsaram /
ṅentāmādhāraśaktiñca namaḥśabdāvasānikām
tataḥ prakṣālitādhāraṃ vinyasya maṇḍalopari /
maṃ vahnimaṇḍalaṃ ṅentaṃ daśakalātmane tataḥ
namo'ntena ca sampūjya kṣālayedarghyapātrakam /
astreṇa sthāpayettatra ādhāropari sādhakaḥ
viśeṣārghyasyeti / tatra bahiḥpūjāsamārambhe
१५९ //
viśeṣārghyasya saṃskāramevāha svavāma ityādibhiḥ /
svavāme ātmano vāmadeśe / purato bhūmau agrataḥ pṛthvyāṃ
sāmānyārghyasya vāriṇā karaṇena māyā hrī/ bījaṃ garbhe
yasyedṛśaṃ trikoṇaṃ maṇḍalaṃ pūrvaṃ vilikhya tadvahirabhito
vṛttaṃ vartulaṃ tadvahiḥcaturasraṃ catuṣkoṇaṃ maṇḍalaṃ vilikhya
tatra maṇḍale māyābījaṃ hrī/ bījaṃ puraḥsaraṃ yasyā
evambhūtāṃ ṅevibhaktyantāṃ namaḥśabdo'vasāne'nte
yasyāstathābhūtāmādhāraśaktiṃ pūjayet / hrī/ ādhāraśaktaye
nama iti mantreṇādhāraśaktimarcayedityarthaḥ
१६१ //
tata iti / tataḥ ādhāraśaktipūjanādanantaraṃ tanmaṇḍalopari
prakṣālitādhāraṃ vinyasya saṃsthāpya pūrvaṃ mamityuktvā tataḥ
ṅentaṃ vahnimaṇḍalamuktvā tato
(pṛ० ११०) amarkamaṇḍalāyoktvā dvādaśāntakalātmane /
namo'ntena yajet pātraṃ mūlenaiva prapūrayet
tribhāgamalinā'pūrya śeṣaṃ toyena sādhakaḥ /
gandhapuṣpe tatra dattvā pūjayedamunā'mbike
ṣaṣṭhasvaraṃ binduyuktaṃ ṅentaṃ vai candramaṇḍalam /
ṣoḍaśānte kalāśabdādātmane nama ityapi
daśakalātmane iti vadet / yojanayā maṃ vahnimaṇḍalāya
daśakalātmane iti mantro jātaḥ / namo'ntenānena mantreṇa ādhāre
vahnimaṇḍalaṃ sampūjya astreṇa phaḍiti mantreṇā'rghyapātraṃ
kṣālayet / sādhakastasminnādhāropari kṣālitamarghyapātraṃ
sthāpayet
१६३ //
amityādi / pūrvam am arkamaṇḍalāyetyuktvā tato dvādaśānte
kalātmane iti vadet / yojanayā am arkamaṇḍalāya dvādaśakalātmane
iti mantro jātaḥ / anenaiva namo'ntena mantreṇa
pātramarghyapātrādhiṣṭhātṛdaivatamarkamaṇḍalaṃ yajet pūjayet /
mūlenaiva mantreṇā'rghyapātraṃ prapūrayet
nanu kena vastunā pātraṃ prapūrayet tatrāha tribhāgamiti /
alinā madyena pātrasya tribhāgamāpūrya śeṣaṃ toyena sādhakaḥ
pūrayet / tatra toye gandhapuṣpe dattvā'munā ito'nantarameva
vakṣyamāṇena mantreṇa tatraiva śaśimaṇḍalaṃ pūjayet
śaśimaṇḍalapūjanasya mantramāha ṣaṣṭetyādinā / pūrvaṃ
binduyuktamanusvārasahitaṃ ṣaṣṭhasvaram kathayitvā kalāśabdāt
param ātmane nama ityapi kathayet / yojanayā ūṃ candramaṇḍalāya
ṣoḍaśakalātmane nama iti mantraḥ śaśimaṇḍalārcane jātaḥ
(pṛ० १११) tatastu śraiphale patre raktacandanacarcitam /
dūrvāpuṣpaṃ sākṣatañca kṛtvā tatra nidhāpayet
mūlena tīrthamāvāhya tatra devīṃ vibhāvya ca /
pūjayet gandhapuṣpābhyāṃ mūlaṃ dvādaśadhā japet
dhenuyonī darśayitvā dhūpadīpau pradarśayet /
tadambu prokṣaṇīpātre kiñcinnikṣipya sādhakaḥ
ātmānaṃ deyavastūni prokṣayettena mantravit /
pūjāsamāptiparyantamarghyapātraṃ na cālayet
viśeṣārghyasya saṃskāraḥ kathito'yaṃ śucismite /
yantrarājaṃ pravakṣyāmi samastapuruṣārthadam
māyāgarbhaṃ trikoṇañca tadbāhye vṛttayugmakam /
tayormadhye yugmayugmakramāt ṣoḍaśa kesarān
tatastviti / tatastu paraṃ śraiphale bilvasambandhini patre
raktacandanacarcitaṃ raktacandanena liptaṃ
sākṣatamakṣatairviśiṣṭaṃ ca dūrvāsahitaṃ puṣpaṃ kṛtvā tatra
viśeṣārghyasyāgrabhāge nidhāpayet sthāpayet
mūleneti / tatra viśeṣārghyatoye / vibhāvya vicintya
dhenviti / viśeṣārghyatoye dhenuyonī mudre darśayitvā tatraiva
dhūpadīpāvapi pradarśayet / tadambu viśeṣārghyajalam
ātmānamiti / prokṣayet siñcet / tena
prokṣaṇīpātraniḥkṣiptajalena
viśeṣeti / samastapuruṣārthadam
dharmārthakāmamokṣadāyakamityarthaḥ
yantrarājalekhanasya vidhānamāha māyāgarbhamityādibhiḥ /
māyā hrī/ bījaṃ garbhe yasyaivambhūtaṃ trikoṇaṃ maṇḍalaṃ
pūrvaṃ likhet / tatastadvāhye tadabhito vṛttayugmakaṃ
vartulamaṇḍaladvayaṃ likhet / tayorvṛttamaṇḍalayormadhye
yugmayugmakramāt
(pṛ० ११२) tadbāhye'ṣṭadalaṃ padmaṃ tadbahirbhūpuraṃ likhet /
caturdvārasamāyuktaṃ surekhaṃ sumanoharam
svārṇe vā rājate tāmre kuṇḍagolavilepite /
svayambhukusumairyukte candanāgurukuṅkumaiḥ
kuśīdenāthavā lipte svarṇamayayā śalākayā /
mālūrakaṇṭakenāpi mūlamantraṃ samuccaran /
vilikhet yantrarājantu devatābhāvasiddhaye
athavotkīlarekhābhiḥ sphāṭike vidrume'pi vā /
vaidurye kārayet yantraṃ kārukeṇa suśilpinā
ṣoḍaśa kesarān likhet / tadvāhye vṛttamaṇḍalayorbahiraṣṭadalaṃ
padmaṃ likhet / tadbahiḥ
padmādbahistadabhitaścaturdvārasamāyuktaṃ surekhaṃ
śobhanarekhāyutaṃ sumanoharamatimanoramaṃ bhūpuraṃ likhet
१७३ //
nanu yantramidaṃ kasminnādhāre kena vā karaṇena lekhitavyaṃ
tatrāha svārṇe ityādi / kuṇḍagolavilepite kuṇḍairgolairvā
śaktiviśeṣaghaṭitapuṣpaviśeṣairvilepite svayambhukusumaiḥ
śaktighaṭitairava puṣpaviśeṣairyukte candanāgurukuṅkumairvā lipte
kevalena kuśīdena raktacandanena vā lipte svārṇe suvarṇanirmite
rājate rajatanirmite tāmranirmite vā pātre svarṇamayayā
suvarṇavikārabhūtayā śalākayā mālūrakaṇṭakena bilvakaṇṭakena
vā mūlamantraṃ samuccaran san devatābhāvasiddhaye
devatāprītiniṣpattaye yantrarājaṃ vilikhet
१७५ //
athaveti / athavā suśilpinā svakarmaviṣayakātinaipuṇyaśālinā
kārukeṇa śilpinā utkīlarekhābhirutkhānitābhī rekhābhiḥ sphāṭike
vidrume vaidurye vā yantraṃ kārayet
(pṛ० ११३) śubhapratiṣṭhitaṃ kṛtvā sthāpayed bhavanāntare /
naśyanti duṣṭabhūtāni graharogabhayāni ca
putrapautrasukhaiśvaryairmodate tasya mandiram /
dātā bhartā yaśasvī ca bhavet yantraprasādataḥ
evaṃ yantraṃ samālikhya ratnasiṃhāsane puraḥ /
saṃsthāpya pīṭhanyāsoktavidhinā pīṭhadevatāḥ /
sampūjya karṇikāmdhye pūjayenmūladevatām
kalaśasthāpanaṃ vakṣye cakrānuṣṭhānameva ca /
yenānuṣṭhānamātreṇa devatā suprasīdati /
mantrasiddhirbhavennūnamicchāsiddhiḥ prajāyate
kalāṃ kalāṃ gṛhītvā tu devānāṃ viśvakarmaṇā /
nirmito'yaṃ sa vai yasmāt kalaśastena kathyate
śubhetyādi / śubhapratiṣṭhitam śubhā pratiṣṭhā
sañjātā'syaivambhūtaṃ yantrarājaṃ kṛtvā yo bhavanāntare
sthāpayet tasya duṣṭabhūtāni naśyantītyevamanvayaḥ
१७८ //
evamityādi / evaṃ vidhānena yantraṃ samālikhya puro'gre
ratnasiṃhāsane saṃsthāpya ca pīṭhanyāsoktavidhinā pīṭhadevatāḥ
sampūjya karṇikāmadhye padmabījakośamadhye mūladevatāṃ
pūjayet
atha madyādibhiḥ pañcatattvairmahādevyāḥ pūjāyā
vidhānaṃ vaktumupakramate kalaśetyādi
kalaśaṃ nirvakti kalāmityādinā
(pṛ० ११४) ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmaṃ ṣoḍaśāṅgulamuccakaiḥ /
caturaṅgulakaṃ kaṇṭhaṃ mukhaṃ tasya ṣaḍaṅgulam /
pañcāṅgulimitaṃ mūlaṃ vidhānaṃ ghaṭanirmitau
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kāṃsyajaṃ mṛttikodbhavam /
pāṣāṇaṃ kācajaṃ vā'pi ghaṭamakṣatamavraṇam /
kārayeddevatāprītyai vittaśāṭhyaṃ vivarjayet
sauvarṇaṃ bhogadaṃ proktaṃ rājataṃ mokṣadāyakam /
tāmraṃ prītikaraṃ jñeyaṃ kāṃsyajaṃ puṣṭibarddhanam
kācaṃ vaśyakaraṃ proktaṃ pāṣāṇaṃ stambhakarmaṇi /
mṛṇmayaṃ sarvakāryeṣu sudṛśyaṃ supariṣkṛtam
svavāmabhāge ṣaṭkoṇaṃ tanmadhye brahmarandhrakam /
tadbahirvṛttamālikhya caturasraṃ tato vahiḥ
atha ghaṭanirmāṇavidhānamāha ṣaṭtriṃśadityādinā /
ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmaṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulayaḥ parimāṇaṃ
yasya sa ṣaṭtriṃśadaṅgulaḥ evambhūtaḥ āyāmo vistāro yasya
tathābhūtam / ṣoḍaśāṅgulamuccakaiḥ ṣoḍaśāṅgulayaḥ
parimāṇaṃ yasyaivambhūtamuccaṃ ghaṭaṃ kārayediti śeṣaḥ / tasya
ghaṭasya kaṇṭhaṃ caturaṅgulakaṃ caturaṅguliparimitaṃ mukhaṃ
ṣaḍaṅgulaṃ ṣaḍaṅguliparimitaṃ mūlamadhodeśaṃ tu
pañcāṅgulimitaṃ kārayet / ghaṭanirmitau vidhānametadeva proktam
nanu kasya kasya vastunaḥ kalaśaḥ kārayitavya
ityapekṣāyāmāha sauvarṇamityādi / akṣatam abhagnam / avraṇam
chidraśūnyam
sauvarṇaṃ suvarṇajātaṃ kalaśamiti śeṣaḥ
१८५ //
svavāmetyādi / svavāmabhāge ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalamālikhya
tanmadhye ṣaṭkoṇamaṇḍalamadhye brahmarandhrakaṃ
śūnyamekamālikhya tadbahiḥ ṣaṭkoṇamaṇḍalasya bahirvṛttaṃ
maṇḍalamālikhya tato'pi bahiḥ catuṣkoṇaṃ maṇḍalamālikhet
(pṛ० ११५) sindūrarajasā vā'pi raktacandanakena vā /
nirmāya maṇḍalaṃ tatra yajedādhāradevatām /
māyāmādhāraśaktiñca ṅenamo'ntāṃ samuddharet
namasā kṣālitādhāraṃ sthāpayenmaṇḍalopari /
astreṇa kṣālitaṃ kumbhaṃ tatrā'dhāre niveśayet
kṣakārādyairakārāntairvarṇairbindusamāyutaiḥ /
mūlaṃ samuccaran mantrī kāraṇena prapūrayet
ādhārakumbhatīrtheṣu vahnyarkaśaśimaṇḍalam /
pūrvavat pūjayet vidvān devībhāvaparāyaṇaḥ
raktacandanasindūraraktamālyānulepanaiḥ /
bhūṣayitvā tu kalaśaṃ pañcīkaraṇamācaret
nanvidaṃ maṇḍalaṃ kena dravyeṇa lekhanīyaṃ tatrāha
sindūretyādi / tatra maṇḍale // nanu kena mantreṇā'dhāradevatāṃ
yajettatrāha māyāmiti / pūrvaṃ māyāṃ hrī/ bījamuddharet tato ṅe
namo'ntāmādhāraśaktimuddharet / yojanayā hrī/ ādhāraśaktaye
namaḥ iti mantra ādhāradevatāyajane jātaḥ
namaseti / namasā nama iti manunā / astreṇa phaḍiti mantreṇa
kṣakāretyādi / kṣakāra ādyo yeṣām akāraścāntyo
yeṣāntairbindusamāyutairanusvārasahitairvarṇaiḥ saha mūlaṃ
samuccaran kṣaṃ laṃ haṃ saṃ ṣaṃ śaṃ vaṃ laṃ raṃ yaṃ maṃ
bhaṃ baṃ phaṃ paṃ naṃ dhaṃ daṃ thaṃ taṃ ṇaṃ ḍhaṃ ḍaṃ
ṭhaṃ ṭaṃ ñaṃ jhaṃ jaṃ chaṃ caṃ ṅaṃ ghaṃ gaṃ khaṃ kaṃ
aṃḥ aṃ auṃ oṃ aiṃ eṃ ḹṃ ḷṃ ṝṃ ṛṃ ūṃ uṃ īṃ iṃ āṃ
aṃ hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāheti mantraṃ prajapanmantrī
sādhakaḥ kāraṇena madyena kalaśaṃ prapūrayet
ādhāreti / tīrtham madyam / pūrvavat viśeṣārghyasya
saṃskāre iva
१९१ //
(pṛ० ११६) phaṭā darbheṇa santāḍya hū/ bījenāvaguṇṭhayet /
hrī/ divyadṛṣṭyā saṃvīkṣya namasā'bhyukṣaṇaṃ caret
mūlena gandhaṃ trirdadyāt pañcīkaraṇamīritam /
praṇamya kalaśaṃ raktapuṣpaṃ dattvā viśodhayet
o/ ekameva paraṃ brahma sthūlasūkṣmamayaṃ dhruvam /
kacodbhavāṃ brahmahatyāṃ tena te nāśayāmyaham
sūryamaṇḍalamadhyasthe varuṇālayasambhave /
amābījamaye devi śukraśāpādvimucyatām
nanu pañcīkaraṇaṃ kiṃ nāma tatrāha phaṭetyādi / phaṭā
mantreṇa darbheṇa kuśena kalaśaṃ santāḍya hūmiti
bījenāvaguṇṭhanamudrayā'vaguṇṭhayedveṣṭayet / hrī/ bījena
divyadṛṣṭyā kalaśaṃ saṃvīkṣya dṛṣṭvā namasā mantreṇa
kalaśasyābhyukṣaṇamabhiṣekaṃ caret kuryāt / mūlena mantreṇa
kalaśe trirvāratrayaṃ gandhaṃ dadyāt / idameva
pañcīkaraṇamīritaṃ kathitam / viśodhayet madyamiti śeṣaḥ
१९३ //
nanu kena kena mantreṇa madyaṃ śodhayedityapekṣāyāṃ
tacchodhanamantrāneva kamata āha ekameveti / he sudhe devi dhruvaṃ
nityaṃ sthūlasūkṣmamayaṃ sthūlasūkṣmasvarūpaṃ
ekamevādvaitameva yatparaṃ brahma asti tena parabrahmaṇā te tava
kacodbhavāṃ brahmahatyāmahaṃ nāśayāmītyanvayaḥ
sūryetyādi / he varuṇālayasambhave varuṇasyālayo gṛhaṃ
varuṇālayaḥ samudraḥ tasmāt sambhava utpattiryasyāḥ tathābhūte /
ata eva he amābījamaye amā amṛtamayī nityā cāndrī ṣoḍaśī kalā
tadrūpaṃ yaccandramaso bījaṃ tatsvarūpe ata eva he
sūryamaṇḍalamadhyasthe sūryamaṇḍalābhyantarasthāyini sudhe devi
śukraśāpāttvayā vimucyatāṃ vimuktayā bhūyatām
(pṛ० ११७) vedānāṃ praṇavo bījaṃ brahmānandamayaṃ yadi /
tena satyena te devi brahmahatyā vyapohatu
hrī/ haṃsaḥ śucisad vasurantarikṣasa-
ddhotā vedisadatithirduroṇasat /
nṛsadvarasadṛtasadvyomasadabjā
gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat
vāruṇena ca bījena ṣaḍdīrghasvarabhājinā /
brahmaśāpaviśabdānte mocitāyai padaṃ vadet /
sudhādevyai namaḥ paścāt saptadhā brahmaśāpanut
aṅkuśaṃ dīrghaṣaṭkena yutaṃ śrīmāyayā yutam /
sudhā paścād brahmaśāpaṃ mocayeti padaṃ tataḥ /
amṛtaṃ srāvayadvandvaṃ dviṭhānto manurīritaḥ
vedānāmiti / he devi sudhe ānandamayamānandasvarūpaṃ
yadbrahma tatsvarūpaṃ yat praṇavarūpaṃ vedānāṃ bījaṃ tena
satyena praṇavarūpavedabījena te tava brahmahatyā vyapohatu naśyatu
१९७ //
vāruṇeneti / brahmaśāpaviśabdasyānte mocitāyai iti padaṃ
vadet / paścāt sudhādevyai namaḥ iti vadet / yojanayā
brahmaśāpavimocitāyai sudhādevyai namaḥ iti mantro jātaḥ / ayaṃ
mantraḥ ṣaḍdīrghasvarabhājinā vāruṇena bījena saṃyojya yathā
vā/ vī/ vū/ vai/ vau/ va/ḥ brahmaśāpavimocitāyai sudhādevyai
namaḥ iti saptadhā saptavāraṃ paṭhito'yaṃ mantro brahmaśāpanut
brahmaśāpamocako bhavati
aṅkuśamiti / pūrvaṃ dīrghaṣaṭkena yutamaṅkuśaṃ kro/ vadet
/ paścāt śrīmāyayā yutaṃ śrī/ hrī/ bījayuktaṃ sudheti padaṃ
vadet / paścāt kṛṣṇaśāpamiti mocayeti ca padaṃ vadet / tato'mṛtaṃ
vadet / tataḥ srāvayadvandvaṃ vadet / yojanayā
(pṛ० ११८) evaṃ śāpānmocayitvā yajettatra samāhitaḥ /
ānandabhairavaṃ devamānandabhairavīṃ tathā
hasakṣamalaśabdānte varayū/ militaṃ vadet /
ānandabhairavaṃ ṅe'ntaṃ vaṣaḍanto manurmataḥ
asyā'syaṃ viparītañca śravaṇe vāmalocanā /
sudhādevyai vauṣaḍanto manurasyāḥ prapūjane
sāmarasyaṃ tayostatra dhyātvā tadamṛtaplutam /
dravyaṃ vibhāvya tasyorddhve mūlaṃ dvādaśadhā japet
krā/ krī/ krū/ krai/ krau/ kra/ḥ śrī/ hrī/ sudhākṛṣṇaśāpaṃ
mocayāmṛtaṃ srāvaya srāvayeti mantro jātaḥ / ayaṃ
manurdviṭhāntaḥ svāhānta īritaḥ kathitaḥ
evamiti / evamuktakrameṇa pūrvoktaiḥ
ṣaḍbhirmantrairbrahmaśāpānmocayitvā tatra madye
ānandabhairavaṃ devaṃ tathā'nandabhairavīṃ devīṃ samāhitaḥ
sāvadhānaḥ san yajet
ubhayoryajanasya mantramāha dvābhyām haseti /
hasakṣamalaśabdasyānte militaṃ varayūmiti padaṃ vadet / tato
ṅe'ntamānandabhairavaṃ vadet / yojanayā hasakṣamalavarayū/
ānandabhairavāyeti manurjātaḥ / ayaṃ manurvaṣaḍanto
vaṣaṭśabdānto mataḥ
asyetyādi / asya hasakṣamalavarayūmityasyā'syaṃ mukhaṃ
viparītaṃ paṭhanīyam / śravaṇe ūkārasthāne vāmalocanamīkāraḥ
paṭhanīyaḥ / tataḥ sudhādevyai iti paṭhanīyam / yojanayā
sahakṣamalavarayī/ ānandabhairavyai sūdhādevyai iti manurjātaḥ /
asyā ānandabhairavyāḥ prapūjane vauṣaḍanto
vauṣaṭśabdānto'yameva manurmataḥ / dhyānaṃ tūbhayoragre
vakṣyati
sāmarasyamti / tatra madye
tayorānandabhairavyānandabhairavayoḥ sāmarasyamaikarasyaṃ
dhyātvā tadamṛtaplutaṃ tatsāmarasyarūpāmṛtaplutaṃ dravyaṃ
madyaṃ vibhāvya vicintya tasya madyasyorddhve dvādaśadhā
dvādaśavāraṃ mūlaṃ mantraṃ japet
(pṛ० ११९) mūlena devatābuddhyā dattvā puṣpāñjaliṃ tataḥ /
darśayeddhūpadīpau ca ghaṇṭāvādanapūrvakam
itthaṃ tīrthasya saṃskāraḥ sarvadā devapūjane /
vrate home vivāhe ca tathaivotsavakarmaṇi
māṃsamānīya puratastrikoṇamaṇḍalopari /
phaṭā'bhukṣya vāyuvahnibījābhyāṃ mantrayettridhā
kavacenāvaguṇṭhyātha saṃrakṣeccāstramantrataḥ /
dhenvā vamamṛtīkṛtya mantrametamudīrayet
viṣṇorvakṣasi yā devī yā devī śaṅkarasya ca /
māṃsaṃ me pavitrīkuru kuru tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
mūleneti / tato devatābuddhyā mūlena mantreṇa madye
puṣpāñjaliṃ dattvā ghaṇṭāvādanapūrvakaṃ tasyopari
dhūpadīpau ca darśayet // tīrthasya madyasya
२०५ //
atha māṃsasaṃskāravidhimāha tribhiḥ māṃsamiti /
māṃsamānīya purato'gre trikoṇamaṇḍalopari saṃsthāpya phaṭā
mantreṇā'bhyukṣyā'bhiṣicya vāyuvahnibījābhyāṃ ya/ ra/
bījābhyāṃ tridhā trivāraṃ mantrayet
kavaceneti / tataḥ kavacena hu/ bījena
māṃsamavaguṇṭhyāvaguṇṭhanamudrayā veṣṭayitvā astramantrataḥ
phaṭmantreṇa saṃrakṣet / dhenvā mudrayā va/ bījena
māṃsamamṛtīkṛtya etamito'nantarameva vakṣyamāṇaṃ
mantramudīrayeduccaret
tameva mantramāha viṣṇoriti / viṣṇorvakṣasi yā devī tiṣṭhati
yā devī śaṅkarasya ca vakṣasi tiṣṭhati sā tvaṃ me mama māṃsaṃ
pavitrīkuru / evaṃ śodhitamāṃsasamarpaṇāt mama tatpradhānaṃ
viṣṇoḥ padaṃ kuru
(pṛ० १२०) itthaṃ mīnaṃ samānīya proktamantreṇa saṃskṛtam /
mantreṇā'nena matimāṃstaṃ mīnamabhimantrayet
o/ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivarddhanam /
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya mā'mṛtāt
tathaiva mudrāmādāya śodhayedamunā priye /
o/ tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ /
divīva cakṣurātatam
o/ tadviprāso vipaṇyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate /
viṣṇoryat paramaṃ padam
athavā sarvatattvāni mūlenaiva viśodhayet /
mūle tu śraddadhāno yaḥ kiṃ tasya dalaśākhayā
kevalaṃ mūlamantreṇa yaddravyaṃ śodhitaṃ bhavet /
tadeva devatāprītyai supraśastaṃ mayocyate
yathā kālasya saṃkṣepāt sādhakānavakāśataḥ /
sarvaṃ mūlena saṃśodhya mahādevyai nivedayet
atha mīnasaṃskāravidhimāha itthamityādinā / proktamantreṇa
māṃsaśodhane kathitena mantreṇa / anenāntaroktena
tameva mantramāha tryambakaṃ yajāmaha iti
mudrāśodhanamantramevāha tadviṣṇoriti / sūrayo vidvāṃsaḥ
paramatyutkṛṣṭaṃ tat aviduṣāmapratyakṣaṃ viṣṇoḥ padaṃ sadā
paśyanti / atra dṛṣṭāntamāha divītyādi / ātataṃ vistṛtaṃ cakṣurdivi
sthitamandhānāmagocaraṃ sūryamiva
२१२ //
athaveti / sarvatattvāni madyādīni // २१३ - २१५ //
(pṛ० १२१) na cātra pratyavāyo'sti nāṅgavaiguṇyadūṣaṇam /
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamiti śaṅgaraśāsanam
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
mantroddhārakalaśasthāpanatattvasaṃskāro nāma pañcamollāsaḥ /
neti / atra mūlamantreṇaiva śodhitānāṃ sarvatattvānāṃ
mahādevyai samarpaṇe
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ pañcamollāsaḥ /
ṣaṣṭhollāsaḥ
śrīdevyuvāca /
yattvayā kathitaṃ pañcatattvaṃ pūjādikarmaṇi /
viśiṣya kathyatāṃ nātha yadi te'sti kṛpā mayi
srīsadāśiva uvāca /
gauḍī paiṣṭī tathā mādhvī trividhā cottamā surā /
saiva nānāvidhā proktā tālakharjūrasambhavā
tathā deśavibhedena nānādravyavibhedataḥ /
bahudheyaṃ samākhyātā praśastā devatārcane
yena kena samutpannā yena kenā'hṛtā'pi vā /
nātra jātivibhedo'sti śodhitā sarvasiddhidā
oṃ namo brahmaṇe /
madyādi pañcatattvaṃ viśeṣataḥ śrotumicchantī
śrīdevyuvāca yattvayetyādi
devyaivaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca gauḍītyādi /
goḍī guḍodbhavā / paiṣṭī piṣṭodbhavā / mādhvī
madhūkapuṣpodbhavā / iti trividhā triḥprakārā surā uttamā
śreṣṭhā proktā / saiva suraiva / surāyā nānāvidhatvameva
darśayannāha tālakharjūretyādi / iyaṃ surā
३ //
yeneti / āhṛtā ānītā / atra surāviṣaye
(pṛ० १२३) māṃsantu trividhaṃ proktaṃ jalabhūcarakhecaram /
yasmāt tasmāt samānītaṃ yena tena vighātitam /
tat sarvaṃ devatāprītyai bhavedeva na saṃśayaḥ
sādhakecchā balavatī deye vastuni daivate /
yadyadātmapriyaṃ dravyaṃ tattadiṣṭāya kalpayet
balidānavidhau devi vihitaḥ puruṣaḥ paśuḥ /
strīpaśurna ca hantavyastatra śāmbhavaśāsanāt
uttamāstrividhā matsyāḥ śālapāṭhīnarohitāḥ /
madhyamāḥ kaṇṭakairhīnā adhamā bahukaṇṭakāḥ /
te'pi devyai pradātavyā yadi suṣṭhu vibharjitāḥ
mudrā'pi trividhā proktā uttamādivibhedataḥ /
candrabimbanibhaṃ śubhraṃ śālitaṇḍulasambhavam /
yavagodhūmajaṃ vā'pi ghṛtapakvaṃ manoramam
mudreyamuttamā madhyā bhraṣṭadhānyādisambhavā /
bharjitānyanyabījāni adhamā parikīrtitā
māṃsasya trividhatvameva darśayati jaletyādinā / jalacaraṃ
kūrmādimāṃsam / bhūcaraṃ chāgādimāṃsam / khecaraṃ
tittirihārītādimāṃsam / tat sarvam māṃsam
kalpayet samarpayet
balidāneti / puruṣaḥ puṃstvāvacchinnaḥ / tatra balidānavidhau
mudreti / candrabimbanibham candramaṇḍalasadṛśam śubhram
śvetam śālitaṇḍulasambhavam śaṣkulyādi /
bhraṣṭadhānyādisambhavā lājādi
१० //
(pṛ० १२४) māṃsaṃ mīnaśca mudrā ca pahalamūlāni yāni ca /
sudhādāne devatāyai saṃjñaiṣāṃ śuddhirīritā
vinā śudddhyā hetudānaṃ pūjanaṃ tarpaṇaṃ tathā /
niṣphalaṃ jāyate devi devatā na prasīdati
śuddhiṃ vinā madyapānaṃ kevalaṃ viṣabhakṣaṇam /
cirarogī bhavenmantrī svalpāyurmriyate'cirāt
śeṣatattvaṃ maheśāni nirvīye prabale kalau /
svakīyā kevalā jñeyā sarvadoṣavivarjitā
athavā'tra svayambhvādi kusumaṃ prāṇavallabhe /
kathitaṃ tatpratinidhau kusīdaṃ parikīrtitam
aśodhitāni tattvāni patrapuṣpaphalāni ca /
naiva dadyānmahādevyai dattvā vai nārakī bhavet
māṃsamityādi / devatāyai sudhādāne surāsamarpaṇe eṣāṃ
māṃsādīnāṃ śuddhiriti saṃjñā īritā kathitā
māṃsādīnāṃ śuddhisaṃjñāvidhāne prayojanaṃ
darśayannāha vinā śuddhyetyādi / vinā śuddhyā māṃsādikaṃ
vinā hetudānam surāsamarpaṇam
śuddhimiti / śuddhim māṃsādikam / acirāt atyalpameva
kālamatītya
śeṣatattvamiti / śeṣatattvam maithunam / nirvīrye nistejasi /
svakīyā ātmīyā śaktiḥ
athavetyādi / atra śeṣatattvavidhau / tatpratinidhau svayambhvādi
kusumapratinidhau / kusīdam raktacandanam
aśodhitāni surāmāṃsādīni mahādevyai dadataḥ sādhakasya
narakagāmitvamāha aśodhitānītyādinā
(pṛ० १२५) śrīpātrasthāpanaṃ kuryāt svīyayā guṇaśīlayā /
abhiṣiñcet kāraṇena sāmānyārghyodakena vā
ādau bālāṃ samuccāryaṃ tripurāyai tato vadet /
namaḥśabdāvasāne ca imāṃ śaktimudīrayet
pavitrīkuruśabdānte mama śaktiṃ kuru dviṭhaḥ
adīkṣitā yadā nārī karṇe māyāṃ samuccaret /
śaktayo'nyāḥ pūjanīyāḥ nā'rhyāstāḍanakarmaṇi
athātmayantrayormadhye māyāgarbhaṃ trikoṇakam /
vṛttaṃ ṣaṭkoṇamālikhya caturasraṃ likhedvahiḥ
śrīpātretyādi / svīyayā śaktyā saha / abhiṣiñcet svīyāṃ
śaktimiti śeṣaḥ / kāraṇena surayā
nanu kena mantreṇa svīyā śaktirabhiṣektavyetyākāṅkṣāyāṃ
tadabhiṣekamantramāha ādāvityādinā sārddhena / ādau bālām ai/
klī/ sauriti samuccārya tatastripurāyai iti vadet / tatastadante paṭhitasya
namaḥ śabdasyāvasāne'nte imāṃ śaktimudīrayeduccaret / tadante ca
paṭhitasya pavitrīkuruśabdasyānte mama śaktiṃ kuru iti vadet / tato
dviṭhaḥ svāheti vadet / yojanayā ai/ klī/ sauḥ tripurāyai namaḥ imāṃ
śaktiṃ pavitrīkuru mama śaktiṃ kuru svāheti svīyābhiṣeke mantro
jātaḥ
१९ //
adīkṣiteti / māyām hrī/ bījam / anyāḥ tatropaviṣṭāḥ
svīyābhinnāḥ tāḍanakarmaṇi maithunakarmaṇi
athetyādi / athānantaramātmayantrayorātmano yantrarājasya ca
madhye māyāgarbhaṃ māyā hrī/ bījaṃ garbhe yasyaivambhūtaṃ
trikoṇakaṃ tadbahirvṛttaṃ tadbahiśca ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalamālikhya
tato'pi bahiścaturasraṃ catuṣkoṇaṃ maṇḍalaṃ likhet
(pṛ० १२६) asrakoṇe pūrṇaśailamuḍḍīyānantathaiva ca /
jālandharaṃ kāmarūpaṃ sacaturthīnamo'ntakam /
nijanāmādibījāḍhyaṃ pūjayet sādhakottamaḥ
ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni mūlenaiva trikoṇakam /
māyāmādhāraśaktiñca namo'ntena prapūjayet
namasā kṣālitādhāraṃ saṃsthāpya tatra pūrvavat /
vṛttopari yajedvahneḥ kalāḥ svasvādimākṣaraiḥ
asrakoṇe iti / tato
nijanāmādibījāḍhyamātmanāmasambandhyādimākṣararūpabījasa
ṃyuktaṃ sacaturthīnamo'ntakaṃ sacaturthi caturthīsahitaṃ
namo'ntakaṃ namo'nte yasya tathābhūtaṃ pūrṇaśailam
uḍḍīyānaṃ jālandharaṃ kāmarūpaṃ cāsrakoṇe
catuṣkoṇamaṇḍalasya caturṣu koṇeṣu sādhakottamaḥ pūjayet / pūṃ
pūrṇaśailāya pīṭhāya namaḥ ityanena prathamakoṇe pūrṇaśailam /
um uḍḍīyānāya pīṭhāya namaḥ ityanena dvitīyakoṇe uḍḍīyānam /
jāṃ jālandharāya pīṭhāya namaḥ ityanena tṛtīyakoṇe jālandharam /
kāṃ kāmarūpāya pīṭhāya namaḥ ityanena caturthakoṇe
kāmarūpaṃ pūjayedityarthaḥ
ṣaṭkoṇeṣviti / tataḥ ṣaṭkoṇamaṇḍalasya ṣaṭkoṇeṣu hrā/
namaḥ hrī/ namaḥ hrū/ namaḥ hrai/ namaḥ hrau/ namaḥ hra/ḥ namaḥ
iti mantraiḥ ṣaḍaṅgāni ṣaṭkoṇādhiṣṭhātṛdaivatāni prapūjayet /
mūlenaiva mantreṇa trikoṇakaṃ trikoṇādhiṣṭhātṛdaivataṃ
prapūjayet / māyāmityādi / pūrvaṃ māyāṃ hrī/ bījaṃ tato
namo'ntena namasā'ntena sahādhāraśaktiñca vadet / yojanayā hrī/
ādhāraśaktaye nama iti mantro jātaḥ / anena mantreṇa maṇḍale
ādhāradevatāṃ pūjayet
namaseti / tato namasā namomantreṇa kṣālitamādhāraṃ
pūrvavat kalaśasthāpane iva tatra maṇḍale saṃsthāpya vṛttopari
vartulamaṇḍalopari saṃsthāpitādhāre vahneḥ kalāḥ
(pṛ० १२७) dhūmrā'rcirjvalinī sūkṣmā jvālinī viṣphuliṅginī /
suśrīḥ surūpā kapilā havyakavyavahā tathā
sacaturthīnamo'ntena pūjyā vahneḥ kalā daśa
ma vahnimaṇḍalāyeti daśānte ca kalātmane /
avasāne namo dattvā pūjayedvahnimaṇḍalam
tato'rghyapātramānīya phaṭkāreṇa viśodhitam /
ādhāre sthāpayitvā tu kalāḥ sūryasya dvādaśa /
kabhādivarṇabījena ṭhaḍāntena prapūjayet
tapinī tāpinī dhūmrā marīcirjvālinī ruciḥ /
sudhūmrā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā
yajet / vahneryāḥ kalāḥ yajettā āha / dhūmrādyā daśakalāḥ
pūjyāḥ / yathā dhūṃ dhūmrāyai namaḥ iti dhūmrā / am arciṣe
namaḥ ityanenārciḥ / jvaṃ jvalinyai namaḥ iti jvalinī / sūṃ
sūkṣmāyai namaḥ ityanena sūkṣmā / jvāṃ jvālinyai namaḥ
ityanena jvālinī / viṃ viṣphuliṅginyai namaḥ iti viṣphuliṅginī / suṃ
suśriye namaḥ iti suśrīḥ / suṃ surūpāyai namaḥ ityanena surūpā /
kaṃ kapilāyai namaḥ iti kapilā / haṃ havyakavyavahāyai namaḥ
ityanena havyakavyavahā pūjyeti // २४ - २६ //
mamityādi / pūrvaṃ maṃ vahnimaṇḍalāyeti dattvā tato
daśānte kalātmane iti dattvā avasāne tadante ca namo dattvā
vahnimaṇḍalaṃ pūjayet / maṃ vahnimaṇḍalāya daśakalātmane
namaḥ iti mantreṇādhāre vahnimaṇḍalamarcayedityarthaḥ
tata ityādi / tato'nantaraṃ phaṭkāreṇa phaṭā mantreṇa
viśodhitamarghyapātramānīyā'dhāre sthāpayitvā tatra sūryasya
dvādaśakalāḥ sānusvāreṇa ṭhaḍāntena ṭhaḍau antau yasya
kabhādivarṇabījasya tat ṭhaḍāntaṃ tena kabhādivarṇabījena
kādibhādi varṇarūpeṇa bījena sahitena sacaturthīnamo'ntena
nāmamantreṇa prapūjayet
yāḥ sūryakalāḥ prapūjayettā āha tapinītyādyekena / yathā
kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ iti tapinīm khaṃ baṃ tāpinyai namaḥ iti
tāpinīm gaṃ phaṃ dhūmrāyai namaḥ iti
(pṛ० १२८) aṃ sūryamaṇḍalāyeti dvādaśānte kalātmane /
namo'ntenā'rghyapātre tu pūjayet sūryamaṇḍalam
vilomamātṛkāṃ tadvanmūlamantraṃ samuccaran /
tribhāgaṃ pūrayenmantrī kalaśasthena hetunā
viśeṣārghyajalaiḥ śeṣaṃ pūrayitvā samāhitaḥ /
ṣoḍaśasvarabījena nāmamantreṇa pūjayet /
sacaturthīnamo'ntena kalāḥ somasya ṣoḍaśa
dhūmrām ghaṃ paṃ marīcyai namaḥ iti marīcim ṅaṃ naṃ
jvālinyai namaḥ iti jvālinīm caṃ dhaṃ rucaye namaḥ iti rucim chaṃ
daṃ sudhūmrāyai namaḥ iti sudhūmrām jaṃ thaṃ bhogadāyai
namaḥ iti bhogadām jhaṃ taṃ viśvāyai namaḥ iti viśvām ñaṃ
ṇaṃ bodhinyai namaḥ iti bodhinīm ṭaṃ ḍhaṃ dhāriṇyai namaḥ iti
dhāriṇīm ṭhaṃ ḍaṃ kṣamāyai namaḥ iti kṣamāṃ prapūjayediti
amityādi / pūrvam aṃ sūryamaṇḍalāyetyuktvā tato
dvādaśānte kalātmane iti vadet / yojanayā aṃ sūryamaṇḍalāya
dvādaśakalātmane iti āsīt namo'ntenānena mantreṇārghyapātre
sūryamaṇḍalaṃ pūjayet
vilometyādi / tato mantrī sādhakastadvat kalaśapūraṇe iva
vilomamātṛkāṃ sānusvārān kṣakārādīnakārāntān varṇān
samuccaran teṣāmante mūlamantrañca sasuccaran san kalaśasthena
hetunā surayā'rghyapātrasya tribhāgaṃ pūrayet
viśeṣetyādi / samāhitaḥ sāvadhānaḥ san arghyapātrasya
śeṣañcaturthaṃ bhāgaṃ viśeṣārghyajalaiḥ pūrayitvā
sānusvāreṇa ṣoḍaśasvarabījena sahitena sacaturthīnamo'ntena
nāmamantreṇa somasya ṣoḍaśakalāḥ arghyapātrasya toye pūjayet
(pṛ० १२९) amṛtā mānadā pūṣā tuṣṭiḥ puṣṭīratirdhṛtiḥ /
śaśinī candrikā kāntirjyotsnā śrīḥ prītiraṅgadā /
pūṛṇā pūrṇāmṛtā kāmadāyinyaḥ śaśinaḥ kalāḥ
ūṃ somamaṇḍalāyeti ṣoḍaśānte kalātmane /
namo'ntena yajenmantrī pūrvavat somamaṇḍalam
dūrvākṣataṃ raktapuṣpaṃ barvarāmaparājitām /
māyayā prakṣipet pātre tīrthamāvāhayedapi
yāḥ somasya kalāḥ pūjayettā āha amṛtetyādinā sārddhena /
yathā aṃ amṛtāyai namaḥ ityamṛtām āṃ mānadāyai namaḥ iti
mānadām iṃ pūṣāyai namaḥ iti pūṣām īṃ tuṣṭaye namaḥ iti
tuṣṭim uṃ puṣṭaye namaḥ iti puṣṭim ūṃ rataye namaḥ iti ratiṃ ṛṃ
dhṛtaye namaḥ iti dhṛtiṃ ṝṃ śaśinyai namaḥ iti śaśinīṃ ḷṃ
candrikāyai namaḥ iti candrikāṃ ḹṃ kāntaye namaḥ iti kāntim eṃ
jyotsnāyai namaḥ iti jyotsnāṃ aiṃ śriyai namaḥ iti śriyaṃ oṃ
prītaye namaḥ iti prītiṃ auṃ aṅgadāyai namaḥ ityaṅgadāṃ aṃ
pūrṇāyai namaḥ iti pūrṇāṃ aṃḥ pūrṇāmṛtāyai namaḥ ityanena
pūrṇāmṛtāṃ pūjayediti
ūmityādi / pūrvam ūṃ somamaṇḍalāyetyuktvā tataḥ
ṣoḍaśānte kalātmane iti vadet / yojanayā ūṃ somamaṇḍalāya
ṣoḍaśakalātmane ityāsīt / namo'ntenānena mantreṇa mantrī
sādhakaḥ pūrvavat kalaśatoya ivārghyapātratoye somamaṇḍalaṃ
yajet
dūrvetyādi / tato dūrvayā sahitānakṣatān raktaṃ puṣpaṃ
barvarāṃ varvarāpatramaparājitāñca puṣpaṃ māyayā hrī/ bījena
pātre prakṣipet tatraiva tīrthamapyāvāhayet
(pṛ० १३०) kavacenā'vaguṇṭhyā'stramudrayā rakṣaṇañcaret /
dhenvā caivāmṛtīkṛtya chādayenmatsyamudrayā
mūlaṃ sañjapya daśadhā devatāvāhanañcaret /
āvāhya puṣpāñjalinā pūjayediṣṭadevatām /
akhaṇḍādyaiḥ pañcamantrairmantrayettadanantaram
akhaṇḍaikarasānandākare parasudhātmani /
svacchandasphuraṇāmatra nidhehi kularūpiṇi
anaṅgasthāmṛtākāre śuddhajñānakalevare /
amṛtatvaṃ nidhehyasmin vastuni klinnarūpiṇi
kavaceneti / tataḥ kavacena
hūbījenāvaguṇṭhyāvaguṇṭhanamudrayā'rghyapātrasthaṃ
sudhātoyaṃ veṣṭayitvā'stramudrayā tasyaiva rakṣaṇañcaret kuryāt
/ dhenvā mudrayā ca tadevā'mṛtīkṛtya matsyamudrayācchādayet
mūlamiti / tato'rghyapātrasthasudhātoyasyopari mūlaṃ
mantraṃ daśadhā daśavāraṃ saṃjapya tatraiva
devatāvāhanañcaret / iṣṭadevatāmāvāhya ca puṣpāñjalinā
pūjayet / tadanantaramakhaṇḍādyaiḥ pañcamantraistadeva
sudhātoyaṃ mantrayet mantritaṃ kuryāt
tānevākhaṇḍādīn pañcamantrān kramato darśayati
akhaṇḍaiketyādi / he kularūpiṇi akhaṇḍaikarasānandākare
pūrṇapradhānānurāgānandajanake parasudhātmani
śreṣṭhasurāsvarūpe'tra vastuni svacchandasphuraṇāṃ svatantrāṃ
visphūrtiṃ nidhehi sthāpaya / guṇe rāge drave rasa ityamaraḥ
anaṅgetyādi / he anaṅgasthāmṛtākāre kāmasthāmṛtasvarūpe
he śuddhajñānakalevare śuddhajñānarūpaśarīre tvaṃ
klinnarūpiṇi stimitarūpiṇyasmin surārūpe vastuni amṛtatvaṃ nidhehi
sthāpaya
(pṛ० १३१) tadrūpeṇaikarasyañca kṛtvā'rghyaṃ tatsvarūpiṇi /
bhūtvā kulāmṛtākāraṃ mayi visphuraṇaṃ kuru
brahmāṇḍarasasambhūtamaśeṣarasasambhavam /
āpūritaṃ mahāpātraṃ pīyūṣarasamāvaha
ahantāpātrabharitamidantāparamāmṛtam /
parāhantāmaye vahnau homasvīkāralakṣaṇam
ityāmantrya tatastasmin śivayoḥ sāmarasyakam /
vibhāvya pūjayeddhūpadīpāvapi ca darśayet
tadrūpeṇetyādi / he tatsvarūpiṇi tattatsvarūpaśālini tvaṃ
tadrūpeṇa pradhānamādhuryarasarūpeṇārghyamarcārthaṃ
madyamaikarasyaṃ pradhānamādhuryarasaviśiṣṭaṃ kṛtvā
kulāmṛtākāraṃ sudhārūpaṃ vastu ca bhūtvā mayi visphuraṇaṃ
visphūrtiṃ kuru
brahmāṇḍetyādi / he devi surayā pūritaṃ mahāpātraṃ prati
brahmāṇḍarasasambhūtaṃ brahmāṇḍe ye rasāstebhyaḥ
sañjātamata evāśeṣarasasambhavam aśeṣasya sarvasya rasasya
sambhavo yatra tathābhūtaṃ pīyūṣarasamāvahā'naya
ahantetyādi / ahantā'hambhāvaḥ tadrūpe pātre bharitaṃ
dhāritaṃ yadidantāparamāmṛtam idantā madīyamidaṃ
madīyamidamityetadbhāvaḥ tadrūpaṃ yat paramamamṛtaṃ tasya
parāhantāmaye parā yā'hantā'hambhāvastadrūpe vahnau
homasvīkāralakṣaṇaṃ kuryāt / ahantārūpapātrasahitaṃ
tatsthāpitedantārūpaparamāmṛtaṃ parāhantārūpe vahnau
juhuyādityarthaḥ
itīti / iti etaiḥ pañcabhirmantrairmadyamāmantrya tato'nantaraṃ
tasminmadye śivayoḥ śivāyāḥ śivasya ca sāmarasyamaikarasyaṃ
vibhāvya vicintya tanmadyaṃ pūjayet tasyopari dhūpadīpāvapi ca
darśayet
(pṛ० १३२) iti śrīpātrasaṃskāraḥ kathitaḥ kulapūjane /
akṛtvā pāpabhāṅmantrī pūjā ca viphalā bhavet
ghaṭaśrīpātrayormadhye pātrāṇi sthāpayedbudhaḥ /
gurupātraṃ bhogapātraṃ śaktipātramataḥ param
yoginīvīrapātre ca balipātraṃ tataḥ param /
pādyācamanayoḥ pātraṃ śrīpātreṇa nava kramāt /
sāmānyārghyasya vidhinā pātrāṇāṃ sthāpanañcaret
kalaśasthāmṛtenaiva tribhāgaṃ paripūrya ca /
māṣapramāṇaṃ pātreṣu śuddhikhaṇḍaṃ niyojayet
vāmāṅguṣṭhānāmikābhyāmamṛtaṃ pātrasaṃsthitam /
gṛhītvā śuddhikhaṇḍena dakṣayā tattvamudrayā /
sarvatra tarpaṇaṃ kuryāt vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ
itīti / akṛtvā śrīpātrasaṃskāramiti śeṣaḥ
nanu ghaṭaśrīpātrayormadhye kiṃkiṃ pātraṃ sthāpayet
tatrāha gurupātramityādi
śrīpātreṇa saha nava pātrāṇi kramāt sthāpayet / nanu kena
vidhinā pātrāṇi sthāpayet tatrāha sāmānyārghyasyetyādi
kalaśasthetyādi / kalaśasthāmṛtenaiva teṣāṃ pātrāṇāṃ
tribhāgaṃ paripūrya māṣapramāṇaṃ śuddhikhaṇḍaṃ
māṃsādikhaṇḍaṃ pātreṣu niyojayet sthāpayet
vāmetyādi / vāmāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ dakṣayā ca
tattvamudrayā śuddhikhaṇḍena sahitaṃ pātrasaṃsthitamamṛtaṃ
gṛhītvā sarvatra tarpaṇaṃ kuryāt / sarvatra tarpaṇe eṣa vidhiḥ
prakīrtitaḥ
(pṛ० १३३) śrīpātrāt paramaṃ binduṃ gṛhītvā śuddhisaṃyutam /
ānandabhairavaṃ devaṃ bhairavīñca pratarpayet
gurupātrāmṛtenaiva tarpayed gurusantatim /
sahasrāre nijaguruṃ sapatnīkaṃ pratarpya ca /
vāgbhavādyasvasvanāmnā tadvadgurucatuṣṭayam
tataḥ svahṛdayāmbhoje bhogapātrāmṛtena ca /
ādyāṃ kālīṃ tarpayāmi nijabījapuraḥsaram
svāhāntena tridhā mantrī tarpayediṣṭadevatām /
śaktipātrāmṛtaistadvadaṅgāvaraṇatarpaṇam
śrīpātrāditi / śrīpātrācchuddhisaṃyutaṃ paramaṃ binduṃ
gṛhītvā hasakṣamalavarayūm ānandabhairavāya vaṣaṭ
ānandabhairavaṃ tarpayāmi nama ityanenānandabhairavaṃ devaṃ
sahakṣamalavarayīm ānandabhairavyai vauṣaṭ ānandabhairavīṃ
tarpayāmi svāhetyanenānandabhairavīñca pratarpayet
gurvityādi / gurupātrāmṛtenaiva gurusantatiṃ gurusamūhaṃ
tarpayet / nanu kena mantreṇa kutra vā sthāne gurusantatiṃ
tarpayettatrāha sahasrāre ityādi / sahasrāre padme sapatnīkaṃ
nijaguruṃ pratarpya vāgbhavam ai/ bījamādyaṃ yasya tathābhūtena
svasvanāmnā nijaguruṇā saha gurucatuṣṭayaṃ tadvannijaguruvat
pratarpayet / yathā ai/ sapatnīkamamukānandanāthaṃ śrīguruṃ
tarpayāmi nama ityanena nijagurum ai/ sapatnīkaṃ
paramaguruntarpayāmi nama iti paramam ai/ sapatnīkaṃ
parāparaguruntarpayāmi nama iti parāparagurum ai/ sapatnīkaṃ
parameṣṭiguruṃtarpayāmi nama iti parameṣṭiguruṃ pratarpayediti
tata ityādi / tato'nantaraṃ nijabījapuraḥsaraṃ yathāsyāttathā
svāhāntena svāhārūpeṇāntena sahādyāṃ
kālīṃtarpayāmītyuccaranmantrī sādhako bhogapātrāmṛtena
(pṛ० १३४) yoginīpātrasaṃsthena sāyudhāṃ saparīkarām /
santarpya kālikāmādyāṃ vaṭukebhyo baliṃ haret
svavāmabhāge sāmānyaṃ maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ /
sampūjya sthāpayettatra sāmiṣānnaṃ sudhānvitam
vāṅmāyākamalāvañca vaṭukāya namaḥ padam /
sampūjya pūrvabhāge ca vaṭukasya baliṃ haret
svahṛdayāmbhoje iṣṭadevatāṃ tridhā trivāraṃtarpayet / hrī/ śrī/
krī/ parameśvari svāhā ādyāṃ kālīṃtarpayāmi svāheti mantreṇa
tarpayedityarthaḥ / tataḥ
śaktipātrāmṛtaistadvadevāṅgāvaraṇatarpaṇaṃ kuryāt /
aṅgadevatāstarpayāmi svāhetyanenāṅgadevatāḥ
āvaraṇadevatāstarpayāmi svāhetyanenāvaraṇadevatāśca
tarpayedityarthaḥ
५२ //
yoginītyādi / yoginīpātrasaṃsthenāmṛtena hrī/ śrī/ krī/
parameśvari svāhā sāyudhāṃ saparīkarāmādyāṃ kālīṃ
tarpayāmi svāheti mantreṇa sāyudhāmāyudhaviśiṣṭāṃ
saparīkarāṃ parivārasahitāmādyāṃ kālikāṃ santarpya
vaṭukebhyo baliṃ haret dadyāt
vaṭukādibhyo balidānasya vidhimāha svavāmabhāge ityādi /
sudhīḥ dhīraḥ svavāmabhāge sāmānyañcatuṣkoṇaṃ maṇḍalaṃ
rayeyet / tanmaṇḍalaṃ sampūjya tatra maṇḍale caturdikṣu tanmadhye
ca sudhānvitaṃ surāsaṃyuktaṃ sāmiṣānnaṃ
māṃsādisahitamannaṃ sthāpayet
vāṅmāyetyādi / vāṅmāyākamalāvañca ai/ hrī/ śrī/
sahitaṃ va/ ceti bījamuktvā vaṭukāya nama iti padaṃ vadet / yojanayā
ai/ hrī/ śrī/ va/ vaṭukāya nama iti mantro jātaḥ / anenaiva mantreṇa
maṇḍalasya pūrvabhāge vaṭukaṃ sampūjya tatraiva eṣaḥ
sudhāmiṣānvitānnavaliḥ ai/ hrī/ śrī/ vaṃ vaṭukāya nama iti
mantreṇa vaṭukasya baliṃ haret dadyāt
(pṛ० १३५) tatastu yāṃ yoginībhyaḥ svāhā yāmyāṃ haredvalim
ṣaḍdīrghayuktaṃ samvartaṃ kṣetrapālāya hṛnmanuḥ /
anena kṣetrapālāya baliṃ dadyāttu paścime
khāntabījaṃ samuddhṛtya ṣaḍdīrgha svarasaṃyutam /
ṅe'ntaṃ gaṇapatiṃ coktvā vahnijāyāṃtato vadet
uttarasyāṃ gaṇeśāya balimetena kalpayet /
madhye tathā sarvabhūtabaliṃ dadyād yathāvidhi
hrī/ śrī/ sarvapadañcoktvā vighnakṛdbhyastato vadet /
sarvabhūtebhya ityuktvā hū/ phaṭ svāhā manurmataḥ
tatastviti / tato'nantaram eṣaḥ sudhāmiṣānvitānnavaliryāṃ
yoginībhyaḥ svāheti mantreṇa yāmyāṃ maṇḍalasya dakṣiṇe bhāge
yoginībhyo baliṃ haret
ṣaḍityādi / ṣaḍdīrghayuktaṃ samvartaṃ kṣakāramuktvā tataḥ
kṣetrapālāyetyuktvā tato hṛt nama iti vadet / sarvapadayojanayā kṣā/
kṣī/ kṣū/ kṣai/ kṣau/ kṣa/ḥ kṣetrapālāya nama iti manurjātaḥ / eṣaḥ
sudhāmiṣānvitānnavalirityādyenānenaiva manunā maṇḍalasya
paścime bhāge kṣetrapālāya baliṃ dadyāt
khāntetyādi / ṣaḍdīrghasvarasaṃyutaṃ khāntabījaṃ
svasyānto gakārastadrūpaṃ bījaṃ samuddhṛtya tato ṅe'ntaṃ
gaṇapatiñcoktvā tato vahnijāyāṃ svāheti vadet / yojanayā gā/ gī/
gū/ gai/ gau/ ga/ḥ gaṇapataye svāheti mantro jātaḥ / eṣaḥ
sudhāmiṣānvitānnavalirityādyenānenaiva mantreṇa uttarasyāṃ
maṇḍalasyottare bhāge gaṇeśāya baliṃ kalpayeddadyāt / tathaiva
maṇḍalasya madhye yathāvidhi vidhivat sarvabhūtavaliṃ dadyāt
५९ //
sarvabhūtebhyo balidānasya mantramāha ekena hrīmiti / hrī/
śrī/ sarvapadamuktvā tato vighnakṛdbhyaḥ iti vadet / tataḥ
sarvabhūtebhya ityuktvā hūṃ phaṭ
(pṛ० १३६) tataḥ śivāyai vidhivadvalimekaṃ prakalpayet /
gṛhṇa devi mahābhāge śive kālāgnirūpiṇi
śubhāśubhaṃ phalaṃ vyaktaṃ brūhi gṛhṇa baliṃ tava /
mūlameṣa baliḥ paścāt śivāyai nama ityapi /
cakrānuṣṭhānametattu tavāgre kathitaṃ śive
candanāgurukastūrivāsitaṃ sumanoharam /
puṣpaṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ karakacchapamudrayā
nītvā svahṛdayāmbhoje dhyāyedādyāṃ parātparām
svāheti vadet / yojanayā hrī/ śrī/ sarvavighnakṛdbhyaḥ
sarvabhūtebhyo hū/ phaṭ svāheti manurjātaḥ / eṣa
sudhāmiṣānvitānnavalirityādyo'yameva manuḥ sarvabhūtebhyo
validāne mataḥ
tata iti / tato'nantaraṃ śivāyai phetkārikāyai vidhivadekaṃ
valiṃ prakalpayet dadyāt / śivāyai balidānasya mantramāha
sārddhena / gṛhṇeti / gṛhṇa devi mahābhāge ityādyuktvā
mūlamantraṃ vadet / tataḥ eṣa balirityuktvā paścāt śivāyai nama
ityapi vadet / sakalapadayojanayā gṛhṇa devi mahābhāge śive
kālāgnirūpiṇi śubhāśubhaphalaṃ vyaktaṃ brūhi gṛhṇa baliṃ
tava hrī/ śrī/ krī/ parame svāhā eṣa baliḥ śivāyai nama iti mantrī
jātaḥ / anenaiva śivāyai baliṃ dadyāt
६२ //
candanetyādi / tataścandanāgurukastūrivāsitaṃ sumanoharaṃ
puṣpaṃ pāṇibhyāṃ gṛhītvā karakacchapamudrayā hṛdi nītvā ca
svahṛdayāmbhoje parātparāmādyāṃ kālīṃ dhyāyet
६४ //
(pṛ० १३७) sahasrāre mahāpadme suṣumnābrahmavartmanā /
nītvā sānanditāṃ kṛtvā bṛhanniśvāsavartmanā /
dīpāddīpāntaramiva tatra puṣpe niyojya ca
yantre nidhāpayenmantrī dṛḍhabhaktisamanvitaḥ /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayediṣṭadevatām
deveśi bhaktisulabhe parivārasamanvite /
yāvat tvāṃ pūjayiṣyāmi tāvat tvaṃ susthirā bhava
krīmādye kālike devi parivārādibhiḥ saha /
ihāgaccha dvidhā proktvā iha tiṣṭha dvidhā punaḥ
iha śabdāt sannidhehi iha sannipadāttataḥ /
rudhyasva padamābhāṣya mama pūjāṃ gṛhāṇa ca
itthamāvāhanaṃ kṛtvā devyāḥ prāṇān pratiṣṭhayet
sahasrāre iti / svahṛdayāmbhoje dhyātvā cādyāṃ kālīṃ
tataḥ suṣumnā yā nāḍī tadrūpeṇa brahmavartmanā sahasrāre
mahāpadme nītvā prāpayaya sudhāpāyanayā
sānanditāmānandayutāñca kṛtvā dīpāddīpāntaramivānyaṃ
dīpamiva tasyā eva kālyāḥ sakāśādaparāmādyāṃ kālīṃ
vṛhanniśvāsavartmanā nāsāpuṭena vahirānīya tatra pāṇisaṃsthe
puṣpe niyojya saṃsthāpya ca dṛḍhabhaktisamanvito mantrī
hastasthapuṣpasthāpitāṃ devīṃ yantre nidhāpayet sthāpayet / tataḥ
kṛtāñjalipuṭo bhūtveṣṭadevatāṃ prārthayet
६६ //
kiṃ prārthayettatrāha deveśītyādi
krīmādye ityādi / krīmādye kālike devi parivārādibhiḥ saheti
procya tato dvidhā dvivāramihāgaccheti ca procya tataḥ punardvidhā
iha tiṣṭheti
(pṛ० १३८) ā/ hrī/ kro/ śrī/ vahnijāyāpratiṣṭhāmatra īritaḥ /
amuṣyā devatāyāśca prāṇā iha tataḥ param /
prāṇā iti tataḥ pañcabījāni tadanantaram
amuṣyā jīva iha ca sthita ityuccaret punaḥ /
pañcabījānyamuṣyāśca sarvendriyāṇi kīrtayet
punastatpañcabījāni amuṣyāvacanāttataḥ /
vāṅmanonayanaghrāṇaśrotratvakpadato vadet
prāṇā ihāgatya sukhaṃ ciraṃtiṣṭhantu ṭhadvayam
procya tataḥ punariha śabdāt sannidhehīti procya tata iha
sannītipadāt rudhyasvetipadamābhāṣya tato mama pūjāṃ
gṛhāṇeti vadet / sakalapadayojanayā krīmādye kālike devi
parivārādibhiḥ sahehāgacchehāgaccheha tiṣṭheha tiṣṭheha
sannidhehi iha sannirudhyasva mama pūjāṃ gṛhāṇeti mantro
jātaḥ / itthamanena prakāreṇānena mantreṇa devyā āvāhanaṃ
kṛtvā tasyā eva prāṇān pratiṣṭhayet prāṇapratiṣṭhāṃ
kuryādityarthaḥ // ६८-७० //
nanu kena mantreṇa devyāḥ prāṇān
pratiṣṭhayedityapekṣāyāṃ prāṇapratiṣṭhāmantramāha
caturbhiḥ āmityādi / ā/ hrī/ kro/ śrīmityuktvā vahnijāyā
svāhā vaktavyā / tato'muṣyā devatāyāḥ prāṇā ihetyuktvā
tataḥ paraṃ prāṇā ityuccaret / tataḥ ā/ hrīmityādīni
pañcabījāni vadet / tadanantaramamuṣyā jīva iha sthita ityuccaret
/ punaḥ tānyeva pañcabījāni vadet / tato'muṣyāḥ
sarvendriyāṇīti vadet / punastāni pañcabījāni vadet /
tato'muṣyāvacanāt kathanāt paraṃ
vāṅmanonayanaghrāṇaśrotratvakpadaṃ vadet / tasmācca padāt
prāṇā ihāgatya sukhaṃ cirantiṣṭhantviti vadet / tataḥ
ṭhadvayaṃ svāheti vadet / sakalapadayojanayā ā/ hrī/ kro/ śrī/
svāhā ādyā kālīdevatāyāḥ prāṇā iha prāṇāḥ ā/ hrī/
(pṛ० १३९) iti tridhā yantramadhye lelihānākhyamudrayā /
saṃsthāpya vidhivat prāṇān kṛtāñjalipuṭo vadet
ādye kāli svāgataṃte susvāgatamidaṃtava /
āsanañcedamatra tvayā'syatāṃ parameśvari
tato viśeṣārghya jalaistridhā mūlaṃ samuccaran /
prokṣayeddevaśuddhyarthaṃ ṣaḍaṅgaiḥ sakalīkṛtiḥ /
tataḥ sampūjayeddevīṃ ṣoḍaśairupacārakaiḥ
kro/ śrī/ svāhā ādyākālīdevatāyā jīva iha sthitaḥ ā/ hrī/ kro/
śrī/ svāhā ādyākālīdevatāyāḥ sarvendriyāṇi ā/ hrī/ kro/ śrī/
svāhā ādyākālīdevatāyā
vāṅmanonayanaghrāṇaśrotratvakprāṇāḥ ihāgatya sukhaṃ
cirantiṣṭhantu svāheti prāṇapratiṣṭhāmantra īritaḥ // ७१ - ७४ //
itīti / ityanenaiva prāṇapratiṣṭhāmantreṇa tridhā vāratrayaṃ
gurūpadiṣṭayā lelihānākhyamudrayā yantramadhye devyāḥ
prāṇān vidhivat saṃsthāpya kṛtāñjalipuṭaḥ san vadet /
lelihānākhyamudrā yathā dakṣiṇāmūrtisaṃhitāyām /
tarjanīmadhyamānāmāḥ samaṃ kuryādadhomukham /
anāmāyāṃ kṣipedvṛddhāmṛjuṃ kṛtvā kaniṣṭhikām /
lelihānākhyamudreyaṃ jīvanyāse prakīrtiteti
kiṃ vadedityapekṣāyāmāha ādye ityādi / suṣṭhu āgataṃ
svāgatam
tata ityādi / tato mūlaṃ mantraṃ tridhā samuccaran
devaśuddhyarthaṃ viśeṣārghyajalairdevīṃ prokṣayet abhiṣiñcet /
ṣaḍaṅgaiḥ hrā/ hṛdayāya namaḥ hrī/ śirase svāhā hrū/ śikhāyai
vaṣaṭ hrai/ kavacāya hum hrau/ netratrayāya vauṣaṭ hra/ḥ astrāya phaṭ
iti mantrairdevyāḥ sakalīkṛtiḥ samastīkaraṇaṃ vidheyam /
sakalīkaraṇaṃ yathā /
devatāṅge ṣaḍaṅgānāṃ nyāsaḥ syāt sakalīkṛtiriti
(pṛ० १४०) pādyārghyācamanīyañca snānaṃ vasanabhūṣaṇe /
gandhapuṣpe dhūpadīpau naivedyācamane tathā
amṛtañcaiva tāmbūlaṃ tarpaṇañca natikriyā /
prayojayedarcanāyāmupacārāṃśca ṣoḍaśa
ādyābījamidaṃ pādyaṃ devatāyai namaḥ padam /
pādyañcaraṇayordadyāt śirasyarghyaṃ nivedayet
svāhāpadena matimān svadhetyācamanīyakam /
mukhe niyojayenmantrī madhuparkaṃ mukhāmbuje /
vaṃsvadheti samuccārya punarācamanīyakam
tāneva ṣoḍaśopacārān darśayati pādyetyādinā
amṛtaṃ madyam / prayojayet nivedayet
atha kramataḥ pādyādiṣoḍaśopacārasamarpaṇavidhimāha
ādyābījamityādibhiḥ / ādyābījamuktvā idaṃ pādyaṃ devatāyai
nama iti padaṃ vadet / yojanayā hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhedaṃ
pādyamādyākālīdevatāyai nama iti mantro jātaḥ / anena mantreṇa
devyāścaraṇayoḥ pādyaṃ dadyāt / svāhāpadena
svāhāpadaghaṭitena hrī/ śrī/ kro/ parameśvari
svāhedamarghyamādyāyai kālyai svāheti mantreṇa devyāḥ
śirasyarghyaṃ nivedayet
svāhetyādi / svāhāpadeneti pūrvānvayi / matimānmantrī
svadhetipadaghaṭitena hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhedamācamanīyamādyāyai kālyai svadheti mantreṇa devyā
mukhe ācamanīyakaṃ niyojayeddadyāt / hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhā eṣa madhuparka ādyāyai kālyai svadheti mantreṇa devyā
mukhāmbuje madhuparkaṃ niyojayet / hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhedamācamanīyamādyāyai kālyai vaṃsvadheti samuccārya
punardevīmukhe ācamanīyakaṃ niyojayet
(pṛ० १४१) snānīyaṃ sarvagātreṣu vasanaṃ bhūṣaṇāni ca /
nivedayāmi manunā dadyādetāni deśikaḥ
madhyamānāmikābhyāñca gandhandadyāddhṛdambuje /
namo'ntena ca mantreṇa vauṣaḍantena puṣpakam
dhūpadīpau ca purataḥ saṃsthāpya prokṣaṇādibhiḥ /
nivedayāmi mantreṇa utsṛjya tadanantaram
jayadhvanimantramātaḥ svāheti mantrapūrvakam /
sampūjya ghaṇṭāṃ vāmena vādayan dakṣiṇena tu
dhūpaṃ gṛhītvā matimān nāsikādho niyojayet /
dīpantu dṛṣṭiparyantaṃ daśadhā bhrāmayet puraḥ
snānīyamityādi / hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhedaṃ
snānīyamidaṃ vasanametāni bhūṣaṇāni cādyāyai kālikāyai
nivedayāmīti manunā etāni snānīyādīni devyāḥ sarvagātreṣu
deśikaḥ sādhako dadyāt
madhyametyādi / namo'ntena hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhā
eṣa gandha ādyāyai kālyai nama iti mantreṇa devyā hṛdambuje
madhyamānāmikābhyāmaṅgulibhyāṃ gandhaṃ dadyāt /
vauṣaḍantena hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhedaṃ puṣpamādyāyai
kālyai vauṣaḍiti mantreṇa devyai puṣpakaṃ dadyāt
dhūpetyādi / purato devyagre dhūpadīpau saṃsthāpya
prokṣaṇādibhiḥ saṃśodhya ca hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhā
etau dhūpadīpāvādyāyai kālyai nivedayāmīti mantreṇotsṛjya devyai
samarpya ca tadanantaram ete gandhapuṣpe jayadhvanimantramātaḥ
svāheti mantrapūrvakaṃ ghaṇṭāṃ sampūjya vāmena hastena tāṃ
ghaṇṭāṃ vādayan san dakṣiṇena hastena dhūpaṃ gṛhītvā matimān
sādhako devyā nāsikāyā adho niyojayennivedayet / dīpantu puro
devyagre pādamārabhya dṛṣṭiparyantaṃ daśadhā daśavāraṃ
bhrāmayet // ८४ - ८६ //
(pṛ० १४२) tataḥ pātrañca śuddhiñca samādāya karadvaye /
mūlaṃ samuccaran mantrī yantramadhye nivedayet
paramaṃ vāruṇīkalpaṃ koṭikalpāntakāriṇi /
gṛhāṇa śuddhisahitaṃ dehi me mokṣamavyayam
tataḥ sāmānyavidhinā purato maṇḍalaṃ likhet /
tasyopari nyaset pātraṃ naivedyaparipūritam
prokṣaṇañcāvaguṇṭhañca rakṣaṇañcāmṛtīkṛtam /
mūlena saptadhā'mantrya arghyādbhirvinivedayet
mūlametattu siddhānnaṃ sarvopakaraṇānvitam /
nivedayāmīṣṭadevyai juṣāṇedaṃ haviḥ śive
tata ityādi / tato'nantaraṃ pānapātraṃ śuddhiṃ
māṃsādikañca karadvaye samādāya gṛhītvā mūlaṃ mantraṃ
tadante idaṃ madyamimāṃ śuddhiñcādyāyai kālyai nivedayāmīti
ca samuccaran mantrī yantramadhye devyai nivedayet
tataḥ prārthanāvākyamāha paramamityādi / vāruṇīkalpam
madyam
tata iti / tato'nantaraṃ sāmānyavidhinā sādhāraṇavidhānena
purato'gre trikoṇañcatuṣkoṇaṃ vā maṇḍalaṃ likhet / tasya
maṇḍalasyopari naivedyaparipūritaṃ pātraṃ nyaset sthāpayet
prokṣaṇamiti / tatpātrasthasya naivedyasya phaṭā prokṣaṇaṃ
hū/ bījenāvaguṇṭhanaṃ veṣṭanaṃ phaṭaiva rakṣaṇaṃ
dhenumudrayā vaṃ bījenāmṛtīkṛtamamṛtīkaraṇañca vidadhyāt /
tato mūlamantreṇa saptadhā
tannaivedyamāmantryārghyādbhirarghyajalairdevyai nivedayet
naivedyanivedanamantramāhaikena mūlamiti / pūrvaṃ mūlaṃ
vadet / tataḥ etat sarvopakaraṇānvitaṃ siddhānnamiṣṭadevatāyai
nivedayāmīti vadet / tataḥ śive haviridaṃ juṣāṇeti vadet / yojanayā
hrī/ śrī/ krī/ parameśvari svāhā etat
(pṛ० १४३) tataḥ prāṇādimudrābhiḥ pañcabhiḥ prāśayeddhaviḥ
vāme naivedyamudrāñca vikacotpalasannibhām /
darśayenmūlamantreṇa pānārthaṃ tīrthapūritam
kalaśaṃ vinivedyātha punarācamanīyakam /
tataḥ śrīpātrasaṃsthenāmṛtena tarpayet tridhā
uttamāṅgaṃ hṛdādhārapādasarvāṅgakeṣu ca /
pañca puṣpāñjalīndattvā mūlamantreṇa deśikaḥ
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayediṣṭadevatām /
tavāvaraṇadevāṃśca pūjayāmi namo vadet
sarvopakaraṇānvitaṃ siddhānnamiṣṭadevatāyai nivedayāmi śive
haviridaṃ juṣāṇeti mantro naivedyasamarpaṇāyāsīt /
siddhānnamityāmānnasyāpyupalakṣaṇam
tata ityādi / tato'nantaramprāṇāya svāhā apānāya svāhā
samānāya svāhā udānāya svāhā vyānāya svāheti
mantrairgurūpadiṣṭābhiḥ pañcabhiḥ prāṇādimudrābhirdevīṃ
haviḥ prāśayet bhojayet
vāma iti / vāme haste vikacotpalasannibhāṃ
praphullapaṅkajatulyāṃ naivedyamudrāñca devīṃ darśayet / tato
mūlamantreṇa tīrthapūritaṃ madyena pūritaṃ kalaśaṃ pānārthaṃ
devyai nivedya punarācamanīyakaṃ dadyāt / tato'nantaraṃ
śrīpātrasaṃsthenāmṛtena surayā tridhā trivāraṃ pūrvavaddevīṃ
tarpayet
९४ //
uttamāṅgetyādi / tato deśikaḥ sādhako devyāḥ uttamāṅge
mastake hṛdaye ādhāradeśe pādayoḥ sarvāṅgeṣu ca mūlamantreṇa
pañca puṣpāñjalīn datvā kṛtāñjalipuṭo bhūtveṣṭadevatāṃ
prārthayet / yat prārthayettadāhārddhena taveti /
tavāvaraṇadevānityuktvā pūjayāmi nama iti padaṃ vadet / yojanayā
iṣṭadevate tavāvaraṇadevān pūjayāmi nama iti
prārthanāvākyamāsīt
९६ //
(pṛ० १४४) agnirnirṛtivāyavīśapurataḥ pṛṣṭhataḥ kramāt /
ṣaḍaṅgāni ca sampūjya gurupaṅktīḥ samarcayet
guruñca paramādiñca parāparaguruntathā /
parameṣṭhiguruñcaiva yajet kulagurūnimān
gurupātrāmṛtenaiva tristristarpaṇamācaret /
tato'ṣṭadalamadhye tu pūjayedaṣṭanāyikāḥ
maṅgalā vijayā bhadrā jayantī cā'parājitā /
nandinī nārasiṃhī ca kaumārītyaṣṭamātaraḥ
āvaraṇadevānāṃ pūjāyāḥ prakāraṃ darśayati
agnītyādibhiḥ / agninirṛtivāyavīśapurataḥ pṛṣṭhataḥ
yantrasyāgnikoṇe nairṛtakoṇe vāyukoṇe īśānakoṇe purato'gre
pṛṣṭhataḥ paścādbhāge ca kramataḥ hrā/ namaḥ hrī/ namaḥ hrū/
namaḥ hrai/ namaḥ hrau/ namaḥ hra/ nama iti mantraiḥ ṣaḍaṅgāni
ṣaḍaṅgadaivatāni saṃpūjya gurupaṅktīrguruśreṇīḥ samarcayet
gurupaṅktīreva darśayannāha guruñcetyādi / o/ gurave namaḥ
o/ paramagurave namaḥ o/ parāparagurave namaḥ o/ parameṣṭiguruve
namaḥ iti mantrairgandhapuṣpādibhiryantramadhye guruṃ paramādiṃ
parama ādiryasya tathābhūtaṃ guruṃ tathaiva parāparaguruṃ
parameṣṭiguruñcāpīmān kulagurūn kramato yajet
gurvityādi / gurupātrāmṛtenaiva tristristrivāraṃ trivāraṃ
kramato gurūṇāṃ tarpaṇamācaret kuryāt /
tato'nantaramaṣṭadalamadhye'ṣṭapatrāṇāmabhyantare o/
maṅgalāyai nama ityevaṃ praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhiraṣṭanāyikāḥ pūjayet
pūjyā aṣṭanāyikā āha maṅgaletyādyekena
(pṛ० १४५) dalāgreṣu yajedaṣṭabhairavān sādhakottamaḥ
asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodhonmatto bhayaṅkaraḥ /
kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhāro'ṣṭau ca bhairavāḥ
indrādidaśadikpālān bhūpurāntaḥ prapūjayet /
teṣāmastrāṇi tadbāhye pūjayet tarpayettataḥ
sarvopacāraiḥ sampūjya baliṃ dadyāt samāhitaḥ
mṛgaśchāgaśca meṣaśca lulāpaḥ śūkarastathā /
śallakī śaśako godhā kūrmaḥ khaḍgī daśa smṛtāḥ
anyānapi paśūn dadyāt sādhakecchānusārataḥ
daletyādi / dalāgreṣu patrāgreṣu o/ asitāṅgāya bhairavāya
nama ityevaṃ praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhiraṣṭabhairavān sādhakottamo yajet
pūjyānaṣṭabhairavānāha asitāṅga ityādyekena
indretyādi / tataḥ praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhirindrādidaśadikpālān bhūpurābhyantare
prapūjayet / teṣāmindrādīnāmastrāṇi vajrādīni
praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa tadbāhye bhūpurādbahiḥ pūjayet
/ tataḥ param o/ indraṃ tarpayāmi namaḥ ityevaṃ praṇavādinā
tarpayāmi namaḥ ityantena nāmamantreṇa
indrādidaśadikpālāṃstarpayet
sarvetyādi / pādyādibhiḥ sarvopacārairdevīṃ saṃpūjya
samāhitaḥ sāvadhāno bhūtvā devyai baliṃ dadyāt
nanu balidānavidhau kaḥ kaḥ paśuḥ praśastaḥ syāttatrāha
mṛga ityādi / lulāpo mahiṣaḥ / mṛgādayo daśa balidānavidhau
praśastāḥ smṛtāḥ
anyānapīti / na tu mṛgādaya eva balidānavidhau praśastāḥ
kintu sādhakecchānusārato'nyānapi paśūn devyai dadyāt
(pṛ० १४६) sulakṣaṇaṃ paśuṃ devyā agre saṃsthāpya mantravit /
arghyodakena samprokṣya dhenumudrāmṛtīkṛtam
kṛtvā chāgāya paśave nama ityamunā sudhīḥ /
sampūjya gandhasindūrapuṣpanaivedyapāthasā /
gāyatrīṃ dakṣiṇe karṇe japet pāśavimocanīm
paśupāśāya śabdānte vidmahe padamuccaret /
viśvakarmaṇi ca padāt dhīmahīti padaṃ vadet
tataścodīrayen mantrī tanno jīvaḥ pracodayāt /
eṣā tu paśugāyatrī paśupāśavimocanī
tataḥ khaḍgaṃ samādāya kūrcabījena pūjayet /
tadagramadhyamūleṣu kramataḥ pūjayedimān
atha balidānavidhimāha sulakṣaṇamityādibhiḥ / mantravit
mantrajñaḥ sudhīḥ dhīraḥ sādhakaḥ sulakṣaṇaṃ rogādiśūnyaṃ
paśuṃ devyā agre saṃsthāpya viśeṣārghyodakena phaṭ mantreṇa
saṃprokṣyābhiṣicya dhenumudrayā vaṃ bījenāmṛtīkṛtaṃ kṛtvā
chāgāya paśave nama ityamunā mantreṇa
gandhasindūrapuṣpanaivedyapāthasā saṃpūjya ca chāgasya dakṣiṇe
karṇe paśupāśavimocanīṃ gāyatrīṃ japet / chāgāyeti
mṛgādīnāmapyupalakṣaṇaṃ / pātho jalam
१०८ //
paśupāśavimocanīṃ gāyatrīmāha paśupāśetyādinā /
mantrī sādhakaḥ paśupāśāyeti śabdasyānte vidmahe iti
padamuccaret / tato viśvakarmaṇe iti padāt dhīmahīti padaṃ vadet
tataḥ paraṃ tanno jīvaḥ pracodayāt ityudīrayeduccaret / yojanayā
paśupāśāya vidmahe viśvakarmaṇe dhīmahi tanno jīvaḥ pracodayāt
iti gāyatrī jātā
११० //
tata ityādi / kūrcabījena hūmiti bījena / tadagramadhyamūleṣu
khaḍgāgramadhyamūleṣu
(pṛ० १४७) vāgīśvarīñca brahmāṇaṃ lakṣmīnārāyaṇau tataḥ /
umāmaheśvarau mūle pūjayet sādhakottamaḥ
anantaraṃ brahmaviṣṇuśivaśaktiyutāya ca /
khaḍgāya nama ityantamanunā khaḍgapūjanam
mahāvākyena cotsṛjya kṛtāñjalipuṭo vadet /
yathoktena vidhānena tubhyamastu samarpitam
itthaṃ nivedya ca paśuṃ bhūmisaṃsthantu kārayet /
devībhāvaparo bhūtvā hanyāttīvraprahārataḥ
svayaṃ vā bhrātṛputrairvā bhrātrā vā suhṛdaiva vā /
sapiṇḍenātha vā chedyo nāripakṣaṃ niyojayet
khaḍgāgramadhyamūleṣu yān pūjayettānāhaikena
vāgīśvarīmiti / o/ vāgīśvarībrahmabhyāṃ nama ityevaṃ
praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa gandhapuṣpādibhiḥ khaḍgāgre
vāgīśvarīṃ sarasvatīṃ brahmāṇañca tataḥ khaḍgamadhye
lakṣmīnārāyaṇau tataḥ khaḍgamūle umāmaheśvarau
sādhakottamaḥ pūjayet
anantaramiti / tato'nantaraṃ brahmaviṣṇuśivaśaktiyutāya
khaḍgāya nama ityantamanunā khaḍgapūjanaṃ kuryāt
mahāvākyeneti / tato mahāvākyena viṣṇuro/ tatsat o/
adyāmukamāsyamukapakṣe'mukatithāvamukarāśisthite bhāskare
samastābhīpsitapadārthasiddhikāmo'mukagotro'mukaśarmā'hamiṣ.
tadevatāyai paśumimaṃ sampradade iti mahatā vākyena
chāgamutsṛjya devyai samarpya kṛtāñcalipuṭo bhūtvā vadet / kiṃ
vadettatrāha yathetyādi
itthamiti / paśuṃ chāgādim / svayaṃ vā ātmanaiva vā /
paśuhanane'ripakṣaṃ na niyojayet pravartayet
११६ //
(pṛ० १४८) tataḥ kavoṣṇaṃ rudhiraṃ vaṭukebhyo baliṃ haret /
sapradīpaśīrṣabalirnamo devyai nivedayet
evaṃ balividhiḥ proktaḥ kaulikānāṃ kulārcane /
anyathā devatāprītirjāyate na kadācana
tato homaṃ prakurvīta tadvidhānaṃ śṛṇu priye /
svadakṣiṇe vālukābhirmaṇḍalaṃ caturasrakam
caturhastaparimitaṃ kṛtvā mūlena vīkṣaṇam /
astreṇa tāḍayitvā ca tenaiva prokṣaṇaṃ caret
kūrcabījenāvaguṇṭhya devatānāmapūrvakam /
sthaṇḍilāya nama iti yajet sādhakasattamaḥ
tata iti / tataḥ paraṃ eṣa kavoṣṇarudhiravaliḥ o/ vaṭukebhyo nama
iti mantreṇa kavoṣṇamīṣaduṣṇaṃ rudhiravaliṃ nivedayet
evamiti / anyathā balividherabhāvāt
anantarakartavyamāha tata iti dvābhyām / atha
homavidhānamāha svadakṣiṇe ityādibhiḥ / svadakṣiṇe deśe
vālukābhiścaturhastaparimitaṃ caturasrakañcatuṣkoṇaṃ maṇḍalaṃ
kṛtvā mūlena mantreṇa tasya vīkṣaṇaṃ vilokanañca kṛtvā astreṇa
phaṭā mantreṇa kuśena tāḍayitvā ca tenaiva phaṭaiva mantreṇa
maṇḍalasya prokṣaṇaṃ sekañcaret
१२० //
kūrcetyādi / kūrcabījena hūmiti bījena
tanmaṇḍalamavaguṇṭhya veṣṭayitvā devatānāmapūrvakaṃ
sthaṇḍilāya nama ityuccaran sādhakasattamo yajet
amukadevatāsthaṇḍilāya nama iti mantreṇa gandhapuṣpādibhiḥ
sthaṇḍilaṃ pūjayedityarthaḥ
(pṛ० १४९) prāgagrā udagagrāśca rekhāḥ prādeśasammitāḥ /
tisrastisro vidhātavyāstatra sampūjayedimān
prāgagrāsu ca rekhāsu mukundeśapurandarān /
brahmavaivasvatendūṃśca uttarāgrāsu pūjayet
tataḥ sthaṇḍilamadhye tu hasauḥgarbhaṃ trikoṇakam /
ṣaṭkoṇaṃ tadbahirvṛttaṃ tato'ṣṭadalapaṅkajam /
bhūpuraṃ tadbahirvidvān vilikhedyantramuttamam
mūlena puṣpāñjalinā saṃpūjya praṇavena tu /
homadravyāṇi saṃprokṣya karṇikāyāṃ yajet sudhīḥ /
māyāmādhāraśaktyādīn pratyekaṃ vā prapūjayet
prāgagrā iti / prāk prācyāṃ diśyagrāṇi yāsāṃ tāḥ
prāgagrāḥ / udak udīcyāṃ diśyagrāṇi yāsāṃ tā udagagrāśca /
prādeśasasammitāḥ prādeśena parimitāstisrastisro rekhāḥ sthaṇḍile
vidhātavyāḥ / tatra tāsu rekhāsu imān saṃpūjayet / tarjanīyukte
vistṛte'ṅguṣṭhe prādeśaḥ syāt / tathaivāmarasiṃhaḥ /
prādeśatālagokarṇāstarjanyādiyute tate /
aṅguṣṭhe sakaniṣṭhe syādvitastirdvādaśoṅgula iti
tāsu rekhāsu yān pūjayettān darśayannāha prāgagrāsviti /
prāgagrāsu rekhāsu praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhiḥ mukundeśapurandarān viṣṇuśivendrān kramataḥ
pūjayet / uttarāgrāsu rekhāsu tu brahmavaivasvatendūn
brahmayamacandrān pūjayet
tata iti / tato'nantaraṃ sthaṇḍilamadhye hsauḥ militā eva
hakārasakāraukāravisargā garbhe yasya tathābhūtaṃ trikoṇakaṃ
tadbahiḥ ṣaṭkoṇaṃ tadbahirvṛtta ca maṇḍalaṃ tato
vahiraṣṭadalapaṅkajaṃ tato'pi bahiścatuṣkoṇañcaturdvāraṃ
bhūpurañca vidvān vilikhet
mūleneti / evaṃ likhitamuttamaṃ yantraṃ mūlena mantreṇa
puṣpāñjalinā saṃpūjya praṇavena homadravyāṇi ca
saṃprokṣyāṣṭadalapaṅkajasya karṇikāyāṃ bījakośe
(pṛ० १५०) agnyādikoṇe dharmañca jñānaṃ vairāgyameva ca /
aiśvaryaṃ pūjayitvā tu pūrvādiṣu diśāṃ kramāt
adharmamajñānamiti avairāgyamanantaram /
anaiśvaryaṃ yajenmantrī madhye'nantañca padmakam
kalāsahitasūryasya tathā somasya maṇḍalam /
prāgādikeśareṣveṣu madhye caitāḥ prapūjayet
pītā śvetā'ruṇā kṛṣṇā dhūmrā tīvrā tathaiva ca /
sphuliṅginī ca rucirā jvalinīti tathā kramāt
praṇavādinamo'ntena sarvatra pūjanaṃ caret /
raṃ vahnerāsanāyeti namo'ntena prapūjayet
samuditānevādhāraśaktyādīn māyāṃ hrī/ bījamuccaran sudhīḥ
sādhako yajet / hrī/ ādhāraśaktyādibhyo nama iti mantreṇa
gandhapuṣpādibhiḥ pūjayedityarthaḥ / athavā ādhāraśaktyādikaṃ
pratyekameva prapūjayet
agnītyādi / praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhiryantrasyāgnyādikoṇe kramato dharmaṃ jñānaṃ
vairāgyamaiśvaryañca pūjayitvā diśāṃ kramāt pūrvādiṣu dikṣu
adharmamajñānamavairāgyaṃ etadanantaramanaiśvaryañca mantrī
yajet / yantrasya madhye'nantaṃ padmakañca yajet
१२७ //
kaletyādi / pūrvoktābhyāmeva mantrābhyāṃ
gandhapuṣpādibhiḥ kalāsahitasūryasya tathā kalāsahitasya somasya
ca maṇḍalaṃ yantramadhye eva prapūjayet / eṣu prāgādikeśareṣu
madhye ca krameṇaitāḥ prapūjayet
yāḥ prapūjayettā āha pītetyādyekena / pītāśvetādīnāṃ
madhye jvalinīṃ madhye pūjayet
praṇavādītyādi / sarvatra deśe namo'ntena raṃ
vahnerāsanāyeti mantreṇa yantramadhye vahnerāsanaṃ prapūjayet
(pṛ० १५१) vāgīśvarīmṛtusnātāṃ nīlendīvaralocanām /
vāgīśvareṇa saṃyuktāṃ dhyātvā mantrī tadāsane
māyayā tau prapūjyātha vidhivadvahnimānayet /
mūlena vīkṣaṇaṃ kṛtvā phaṭā'vāhanamācaret
praṇavaṃ ca tato vahneryogapīṭhāya hṛnmanuḥ /
yantre pīṭhaṃ pūjayitvā dikṣu caitāḥ prapūjayet /
vāmā jyeṣṭhā tathā raudrī ambiketi yathākramāt
tato'mukyā devatāyāḥ sthaṇḍilāya namaḥ padam /
iti sthaṇḍilamāpūjya tanmadhye mūlarūpiṇīm
dhyātvā vāgīśvarīṃ devīṃ vahnibījapuraḥsaram /
vahnimuddhṛtya mūlānte kūrcamastraṃ samuccaran
kravyādebhyo vahnijāyāṃ kravyādāṃśaṃ parityajet /
astreṇa vahniṃ saṃvīkṣya kūrcenaivāvaguṇṭhayet
vāgīśvarīmiti / tato vāgīśvareṇa brahmaṇā saṃyuktāṃ
nīlendīvaralocanāṃ śyāmapaṅkajanetrām ṛtusnātāṃ
vāgīśvarīṃ dhyātvā mantrī sādhakastadāsane tasmin vahnipīṭhe
tau vāgīśvarībrahmāṇau māyayā hrī/ bījādyena namo'ntena
nāmamantreṇa prapūjyāthānantaraṃ vidhivat śarāveṇa
kāṃsyapātreṇa vā śuddhamagnimānayet / mūlena mantreṇa
vahnervīkṣaṇaṃ kṛtvā phaṭā mantreṇa tasyaivāvāhanañcaret
१३२ //
praṇavamiti / pūrvaṃ praṇavaṃ vadet tato vahneryogapīṭhāyeti
vadet / tato hṛt nama iti vadet / yojanayā o/ vahneryogapīṭhāya nama iti
manurjātaḥ / anenaiva manunā yantre vahneḥ pīṭhaṃ pūjayitvā
pīṭhāt pūrvādiṣu catasṛṣu dikṣu
praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa gandhapuṣpādibhiretāśca
prapūjayet / pūrvādidikṣu yāḥ prapūjayettā āha
vāmetyādyarddhena
tata iti / tato'nantaram amukyā devatāyāḥ sthaṇḍilāya nama iti
sarvaṃ mantrapadamuccaran gandhapuṣpādibhiḥ sthaṇḍilamāpūjya
tanmadhye mūladevatārūpiṇīṃ
(pṛ० १५२) dhenvā caivāmṛtīkṛtya hastābhyāmagnimuddharet /
prādakṣiṇyakrameṇāgniṃ bhrāmayan sthaṇḍilopari
tridhā jānuspṛṣṭabhūmiḥ śivabījaṃ vicintayan /
ātmano'bhimukhīkṛtya yoniyantre niyojayet
tato māyāṃ samuccārya vahnimūrtiñca ṅeyutām /
namo'ntena prapūjyātha raṃ vahniparataḥ sudhīḥ /
caitanyāya namo vahneścaitanyaṃ paripūjayet
vāgīśvarīṃ devīṃ dhyātvā vahnibījaṃ puraḥsaraṃ yatra
vahnibīja puraḥsaraṃ yathāsyāttathā vahnimuddhṛtya raṃ bījena
vahnimutthāpyetyarthaḥ / mūlānte kūrcaṃ hū/ bījamastraṃ phaḍiti
cā bījaṃ samuccaran tadante kravyādebhya ityuccaran tadante
vahnijāyā svāhetyuccaret / yojanayā hrī/ śrī/ krī/ parameśvari
svāhā hū/ phaṭ kravyādebhyaḥ svāheti mantro jātaḥ / anenaiva
mantreṇa vahnito jvaladdāharūpaṃ kravyādāṃśaṃ
rākṣasabhāgaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi parityajet / tato'streṇa phaṭā
vahniṃ saṃvīkṣya dṛṣṭvā kūrcenaiva hū/
bījenaivāvaguṇṭhayedvahniṃ veṣṭayet // १३४ - १३६ //
dhenveti / dhenvā mudrayā cāmṛtīkṛtya hastābhyāṃ
punaragnimuddharet utthāpayet / utthāpya ca prādakṣiṇyakrameṇa
sthaṇḍilopari tridhā trivāramagniṃ bhrāmayan śivabījaṃ
śambhuvīryarūpamagniṃ vicintayaṃśca sādhako
jānuspṛṣṭabhūmiḥ sannātmano'bhimukhīkṛtya yoniyantre
trikoṇamaṇḍale niyojayet sthāpayet
१३८ //
tata iti / tato'nantaraṃ māyāṃ hrī/ bījaṃ samuccārya
namo'ntena namasā'ntena saha ṅeyutāṃ vahnimūrtiṃ samuccaret /
yojanayā hrī/ vahnimūrtaye namaḥ iti mantro jātaḥ / anena mantreṇa
vahnimūrtiṃ prapūjyāthānantaraṃ sudhīḥ sādhako raṃ vahneḥ
parataḥ caitanyāya nama iti vadet / yojanayā raṃ vahnicaitanyāya nama
iti manurjātaḥ / anenaiva manunā vahneḥ caitanyaṃ paripūjayet
(pṛ० १५३) namasā vahnimūrtiñca caitanyaṃ parikalpya ca /
prajvālayettato vahniṃ mantreṇānena mantravit
praṇavaṃ pūrvamuddhṛtya citpiṅgalapadaṃ tathā /
hanadvayaṃ daha daha paca paceti tato vadet
sarvajñājñāpaya svāhā vahniprajvālane manuḥ /
tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā prakuryādagnivandanam
agniṃ prajvalitaṃ vande jātavedaṃ hutāśanam /
suvarṇavarṇamamalaṃ samiddhaṃ sarvatomukham
ityupasthāpya dahanaṃ chādayet sthaṇḍilaṃ kuśaiḥ /
sveṣṭanāmnā vahnināma kṛtvā'bhyarcanamācaret
namaseti / namasā mantreṇa vahnimūrtiṃ vahneḥ caitanyañca
parikalpya manasā viracya tato'nenānantarameva vakṣyamāṇena
mantreṇa mantravit sādhako vahniṃ prajvālayeduddīpayet
vahniprajvālanamantramevāha praṇavamityādinā sārddhena /
pūrvaṃ praṇavamuddhṛtya uktvā tataḥ paraṃ citpiṅgalapadaṃ vadet /
tato hanadvayaṃ tato dahadaheti tataḥ pacapaceti ca vadet / tataḥ
sarvajñājñāpaya svāheti vadet yojanayā o/ citpiṅgala hana hana daha
daha paca paca sarvajñājñāpaya svāheti mantro jātaḥ / ayaṃ
manurvahniprajvālane smṛtaḥ
१४२ //
agnivandanamantramāha agniṃ prajvalitaṃ vande ityāti
itīti / ityanenaiva mantreṇa dahanaṃ vahnimupasthāpyābhivandya
sthaṇḍilaṃ chādayet / tataḥ sveṣṭanāmnā vahnināma kṛtvā
ito'nantarameva vakṣyamāṇena mantreṇa vahnerabhyarcanamācaret
(pṛ० १५४) tāro vaiśvānarapadāt jātavedapadaṃ vadet /
ihāvahāvahetyuktvā lohitākṣapadāntaram
sarvakarmāṇi padataḥ sādhayānte'gnivallabhā /
ityabhyarcya hiraṇyādisaptajihvāḥ prapūjayet
sahasrārciḥpadaṃ ṅe'ntaṃ hṛdayāya namo vadan /
ṣaḍaṅgaṃ pūjayedvahnestato mūrtīryajet sudhīḥ
jātavedaprabhṛtayo mūrtayo'ṣṭau prakīrtitāḥ
tato yajedaṣṭaśaktīrbrāhmyādyāstadanantaram /
padmādyaṣṭanidhīniṣṭvā yajedindrādidikpatīn
vahnyabhyarcanamantramevāha tāra ityādinā sārddhena /
pūrvaṃ tāraḥ praṇavo vācyaḥ tato vaiśvānarapadāt paraṃ
jātavedapadaṃ vadet / tata ihāvahāvahetyuktvā
lohitākṣarūpapadāntaraṃ vadet / tataḥ sarvakarmāṇīti padātparaṃ
sādhayeti padaṃ vadet / tadante cāgnivallabhā svāhā vācyā /
yojanayā o/ vaiśvānara jātaveda ihāvahāvaha lohitākṣa
sarvakarmāṇi sādhaya svāheti manurāsīt / ityanenaiva manunā
sveṣṭadevatānāmānaṃ vahnimabhyarcya o/
vahnerhiraṇyādisaptajihvābhyo namaḥ iti mantreṇa
vahnerhiraṇyādisaptajihvā gandhapuṣpādibhiḥ pūjayet
१४६ //
sahasretyādi / ṅe'ntaṃ sahasrārciḥpadaṃ tato hṛdayāya nama
iti ca padaṃ vadan sahasrārciṣe hṛdayāya namaḥ iti mantraṃ
samuccaran sādhako vahnerhṛdayaṃ pūjayet / tato vahneḥ
ṣaḍaṅgebhyo nama iti mantreṇa gandhapuṣpādibhirvahneḥ
ṣaḍaṅgaṃ pūjayet / tato vahnimūrtibhyo namaḥ iti mantreṇa
vahnermūrtīḥ sudhīryajet
nanu vahneḥ kati mūrtayaḥ santītyapekṣāyāmāha
jātavedetyādi / jātavedaprabhṛtayo vahneraṣṭau mūrtayaḥ
prakīrtitāḥ pūrvamuktāḥ
tata iti / tato'nantaraṃ brāhmyādibhyo'ṣṭaśaktibhyo nama iti
mantreṇa gandhapuṣpādibhirbrāhmyādyāḥ aṣṭa śaktīryajet /
tadanantaraṃ padmādyaṣṭanidhibhyo nama
(pṛ० १५५) vajrādyastrāṇi sampūjya prādeśaparimāṇakam /
kuśapatradvayaṃ nītvā ghṛtamadhye nidhāpayet
vāme dhyāyediḍāṃ nāḍīṃ dakṣiṇe piṅgalāṃ tathā /
madhye suṣumnāṃ sañcintya dakṣabhāgāt samāhitaḥ
ājyaṃ gṛhītvā matimān dakṣanetre hutāśituḥ /
mantreṇānena juhuyāt praṇavānte'gnaye padam
svāhānto manurākhyāto vāmabhāgāddhavirharet /
vāmanetre hunedvahneḥ o/ somāya dviṭho manuḥ
iti mantreṇa gandhapuṣpādibhiḥ padmādyaṣṭanidhīniṣṭvā sampūjya
indrādidikpatīn yajet
vajretyādi / tata indrādīnāñca vajrādyastrāṇi sampūjya
prādeśaparimāṇakaṃ kuśapatradvayaṃ nītvā gṛhītvā
ghṛtamadhye vāme dakṣiṇe nidhāpayet sthāpayet
vāme ityādi / ghṛtasya vāme bhāge iḍāṃ nāḍīṃ dhyāyet /
dakṣiṇe bhāge piṅgalāṃ nāḍīṃ dhyāyet / madhye ca suṣumnāṃ
nāḍīṃ sañcintya samāhitaḥ san dakṣabhāgādājyaṃ ghṛtaṃ
gṛhītvā hutāśituragnerdakṣanetre'nenānantarameva vakṣyamāṇena
mantreṇa matimān sādhako juhuyāt / dakṣanetre havanasya
mantramāha praṇavānte ityādinā / praṇavasyānte'gnaye iti padaṃ
vācyam / yojanayā o/ agnaye iti manurjātaḥ / ayañca manuḥ svāhānta
ākhyātaḥ / tato vāmabhāgāddhavirhavanīyaṃ ghṛtaṃ haret
gṛhṇīyāt / gṛhītvā ca havirvahnervāmanetre vakṣyamāṇamantreṇa
hunet juhuyāt / vāmanetre havanasya mantramāha / o/ somāya dviṭhaḥ
o/ somāya svāheti manuḥ prokta iti // १५१ - १५३ //
(pṛ० १५६) madhyādājyaṃ samānīya lalāṭe havanaṃ caret /
agnīṣomau sapraṇavau tūryadvivacanānvitau
svāhānto'yaṃ manuḥ proktaḥ punardakṣiṇato haviḥ /
gṛhītvā namasā mantrī praṇavaṃ pūrvamuddharet
agnaye ca sviṣṭikṛte vahnikāntāṃ tato vadet /
anena vahnivadane juhuyāt sādhakottamaḥ /
bhūrbhuvaḥ svardviṭhāntena vyāhṛtyā homamācaret
tāro vaiśvānarapadāt jātaveda ihāvahā /
vahalohipadānte ca tākṣasarvapadaṃ vadet /
karmāṇi sādhaya svāhā tridhā'nenāhutīrharet
madhyāditi / tato madhyādājyaṃ samānīya gṛhītvā
vakṣyamāṇamantreṇa vahnerlalāṭe havanaṃ caret / lalāṭe havanasya
mantramāha agnītyādinā / tūryadvivacanānvitau
caturthīdvivacanayuktau sapraṇavau o/ kārasahitau agnīṣomau vaktavyau
/ tataśca o/ agnīṣomābhyāmiti manurjātaḥ / ayaṃ manuḥ
svāhāntaḥ proktaḥ / mantrī sādhako namasā mantreṇa
punardakṣiṇato haviḥ gṛhītvā pūrvaṃ praṇavamuddharet vadet /
tato'gnaye iti tataḥ sviṣṭikṛte iti tato vahnikāntāñca vadet / yojanayā
o/ agnaye sviṣṭikṛte svāheti manurjātaḥ / anena manunā sādhakottamo
vahnivadane'gnimukhe juhuyāt / śobhaneṣṭiḥ sviṣṭiḥ tāṃ karotīti
sviṣṭikṛt kvip tasmai / tato dviṭhāntena svāhāntena bhūriti bhuvariti
svariti ca vyāhṛtyā homamācaret // १५४ - १५६ //
tāra ityādi / pūrvaṃ tāraḥ praṇavo vaktavyaḥ / tato
vaiśvānareti padāt paraṃ jātaveda ihāvahāvaha lohi iti vadet /
tatpadānte ca tākṣasarveti padaṃ vadet / tataḥ karmāṇi sādhaya
svāheti vadet / yojanayā o/ vaiśvānara jātaveda
(pṛ० १५७) tato'gnau sveṣṭamāvāhya pīṭhādyaiḥ saha pūjanam /
kṛtvā svāhāntamanunā mūlena pañcaviṃśatīḥ
hutvā vahnyātmanordevyā aikyaṃ sambhāvayan dhiyā /
ekādaśāhutīrhutvā mūlenaivāṅgadevatāḥ
hutvā svakāmamuddiśya tilājyamadhumiśritaiḥ
puṣpairvilvadalairvāpi yathāvihitavastubhiḥ /
yathāśaktyāhutiṃ dadyānnāṣṭanyūnāṃ prakalpayet
tataḥ pūrṇāhutiṃdadyāt phalapatrasamanvitām /
svāhāntamūlamantreṇa tataḥ saṃhāramudrayā /
tasmāddevīṃ samānīya sthāpayet hṛdayāmbuje
ihāvahāvaha lohitākṣa sarvakarmāṇi sādhaya svāheti manurjātaḥ /
anena manunā tridhā vāratrayamāhutīrhareddadyāt
tata ityādi / tato'nantaramagnau sveṣṭaṃ devatāmāvāhya
pūrvoktamantreṇa pīṭhādyaiḥ saha tasya pūjanañca kṛtvā
mūlarūpeṇa svāhāntamanunā pañcaviṃśatimāhutīrvahnau hutvā
prakṣipya vahnyātmanoḥ vahnerātmanaśca devyāścaikyaṃ dhiyā
sambhāvayaṃścintayan mūlenaivaikādaśāhutīḥ hutvā o/
aṅgadevatābhyaḥ svāheti mantreṇāṅgadevatāścoddiśya hutvā
viṣṇuro/ tatsat o/
adyāmukamāsyamukapakṣe'mukatithāvamukarāśisthite
bhāskare'mukābhīṣṭārthasiddhikāmo'mukagotraḥ
śrīmadamukaśarmā tilājyādimiśritaiḥ puṣpairvilvapatrādibhirvā
sārddhaṃ vahnāvāhutimahaṃ dade iti vākyena svakāmamuddiśya
svāhāntamūlamantreṇa tilājyamadhumiśritaiḥ puṣpairathavā
vilvadalairyathāvihitavastubhirvā saha yathāśakti vahnāvāhutiṃ
dadyāt / aṣṭanyūnāmāhutiṃ na prakalpayet // १५८ - १६१ //
tata iti / tato'nantaraṃ svāhāntamūlamantreṇa
phalapatrasamanvitāṃ phalatāmbūlayutāṃ pūrṇāhutiṃ vahnau
dadyāt / tataḥ paraṃ saṃhāramudrayā tasmādvahnerdevīṃ
samānīya hṛdayāmbuje sthāpayet
(pṛ० १५८) kṣamasveti ca mantreṇa visṛjettaṃ hutāśanam /
kṛtadakṣiṇako mantrī acchidramavadhārayet
hutaśeṣaṃ bhruvormadhye dhārayet sādhakottamaḥ
eṣa homavidhiḥ proktaḥ sarvatrāgamakarmaṇi /
homakarma samāpyaivaṃ sādhako japamācaret
vidhānaṃ śṛṇu deveśi yena vidyā prasīdati /
devatāgurumantrāṇāmaikyaṃ sambhāvayeddhiyā
mantrārṇā devatā proktā devatā gururūpiṇī /
abhedena yajedyastu tasya siddhiranuttamā
guruṃ śirasi sañcintya devatāṃ hṛdayāmbuje /
rasanāyāṃ mūlavidyāṃ tejorūpāṃ vicintya ca /
trayāṇāntejasā'tmānamekībhūtaṃ vicintayet
kṣamasveti / tataḥ agne kṣamasveti mantreṇa taṃ
hutāśanamagniṃ visṛjettasya visarjanaṃ kuryāt / tataḥ kṛtā
dakṣiṇā yena sa kṛtadakṣiṇako mantrī sādhakaḥ kṛtamidaṃ
homakarmācchidramastvityavadhārayet / tato hutaśeṣaṃ
bhruvormadhyadeśe dhārayet // १६३-१६५ //
vidhānamiti / japācaraṇavidhānamevāha devatetyādibhiḥ
/ sambhāvayet samyak vicintayet
devatādyaikyasambhāvanaprakārantatphalañca darśayati
mantretyādinā / mantrārṇāḥ mantravarṇāḥ / abhedena
aikyabhāvena
mūlavidyām mūlamantrātmikāṃ vidyām / trayāṇām
gurudevatāmūlamantrāṇām
(pṛ० १५९) tāreṇa sampuṭīkṛtya mūlamantrañca saptadhā /
japtvā tu sādhakaḥ paścānmātṛkāpuṭitaṃ smaret
māyābījaṃ svaśirasi daśadhā prajapet sudhīḥ /
vadane praṇavaṃ tadvat punarmāyāṃ hṛdambuje /
prajapya saptadhā mantrī prāṇāyāmaṃ samācaret
tato mālāṃ samādāya pravālādisamudbhavām /
māle māle mahābhāge sarvaśaktisvarūpiṇi
caturvargastvayi nyastastasmānme siddhidā bhava /
iti sampūjya mālāṃ tāṃ śrīpātrasthāmṛtena ca
tridhā mūlena santarpya sthiracitto japañcaret /
aṣṭottarasahasraṃ vā'pyathavā'ṣṭottaraṃ śatam
tāreṇetyādi / tāreṇa sampuṭīkṛtya ādāvante ca
akārādikṣakārāntairekapañcāśatā varṇaiḥ saṃyuktaṃ
mūlamantraṃ saptadhā smaret japet / āgamajasyānityatvāt japtvetyatra
neḍāgamaḥ
māyeti / tataḥ sudhīḥ sādhakaḥ svaśirasi māyābījaṃ hrī/
bījaṃ daśadhā prajapet / tato vadane svamukhe praṇavaṃ
tadvaddaśadhā japet / hṛdambūje punarmāyāṃ hrī/ bījaṃ saptadhā
prajapya mantrī prāṇāyāmaṃ pūrvavat samācaret kuryāt
tata iti / tato'nantaraṃ pravālādisamudbhavāṃ
vidrumādisañjātāṃ mālāṃ samādāya gṛhītvā māle māle
ityādinā siddhidā bhavetyantena mantreṇa tāṃ mālāṃ sampūjya
śrīpātrasthāmṛtena mālāṃ santarpayāmi svāhetyantena
mūlamantreṇa tridhā santarpya ca sthiracitto
bhūtvā'ṣṭottarasahasramaṣṭottaraśataṃ vā mūlamantrasya
japañcaret kuryāt // १७१ - १७३ //
(pṛ० १६०) prāṇāyāmaṃtataḥ kṛtvā śrīpātrajalapuṣpakaiḥ /
guhyātiguhyagoptrī tvaṃ gṛhāṇāsmatkṛtaṃ japam
siddhirbhavatu me devi tvatprasādānmaheśvari /
iti mantreṇa matimān devyā vāmakarāmbuje
tejorūpaṃ japaphalaṃ samarpya praṇamedbhuvi /
tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā stotrañca kavacaṃ paṭhet
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya viśeṣārghyeṇa sādhakaḥ /
vilomārghyapradānena kuryādātmasamarpaṇam
itaḥ pūrvaṃ prāṇabuddhidehadharmādhikārataḥ /
jāgratsvapnasuṣuptyante avasthāsu prakīrtayet
manasā'nte vadedvācā karmaṇā tadanantaram /
hastābhyāṃ padataḥ padbhyāmudareṇa tataḥ param
śiśnayā yat kṛtañcoktvā yat smṛtaṃ padato vadet /
yaduktaṃ tat sarvamiti brahmārpaṇamudīrayet /
bhavatvante māṃ madīyaṃ sakalaṃ tadanantaram
ādyākālīpadāmbhoje arpayāmi padaṃ vadet /
praṇavaṃ tatsadityuktvā kuryādātmasamarpaṇam
prāṇāyametyādi / tataḥ paraṃ prāṇāyāmaṃ kṛtvā
śrīpātrajalapuṣpakaiḥ guhyātiguhyetyādinā maheśvari ityantena
mantreṇa matimān sādhakastejorūpaṃ japaphalaṃ devyā
vāmakarāmbuje samarpya bhuvi daṇḍavannipatya devīṃ praṇamet //
१७४ - १७६ //
ātmasamarpaṇamantramāha tata ityādibhiḥ sārddhaiścaturbhiḥ
/ itaḥ pūrvaṃ prāṇabuddhidehadharmādhikārataḥ
jāgratsvapnasuṣuptyante'vasthāsviti prakīrtayet / tato
(pṛ० १६१) tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā prārthayediṣṭadevatām /
māyābījaṃ samuccārya śrī ādye kālike vadet
pūjitā'si yathāśaktyā kṣamasveti visṛjya ca /
saṃhāramudrayā puṣpamāghrāya sthāpayet hṛdi
aiśānyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā trikoṇaṃ supariṣkṛtam /
tatra saṃpūjayeddevīṃ nirmālyapuṣpavāriṇā /
hrī/ nirmālyapadañcoktvā vāsinyai nama ityapi
manasā'nte vācā tadanantaraṃ karmaṇā tadanantaraṃ
hastābhyāmiti vadet / tasmācca padāt padbhyām tataḥ paramudareṇeti
ca vadet / tataḥ paraṃ śiśnayā yat kṛtañcoktvā yat smṛtamiti vadet /
tataśca padāt paraṃ yaduktaṃ tatsarvamiti vadet / tato
brahmārpaṇamudīrayet / tato bhavatvityante māṃ madīyaṃ
sakalamityudīrayet / tadanantaramādyākālīpadāmbhoje'rpayāmīti
padaṃ vadet / tataḥ praṇavaṃ tatsaditi ca vadet / sakalapadayojanayā
itaḥ pūrvaṃ prāṇabuddhidehadharmādhikārato
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāsu manasā vācā karmaṇā hastābhyāṃ
padbhyāmudareṇa śiśnayā yat kṛtaṃ yat smṛtaṃ yaduktaṃ tat
sarvaṃ brahmārpaṇaṃ bhavatu māṃ madīyaṃ ca
sakalamādyākālīpadāmbhoje'rpayāmi o/ tatsaditi mantro jātaḥ /
imaṃ mantramuktvā kālyai ātmasamarpaṇaṃ kuryāt // १७७ - १८१ //
tata ityādi / tataḥ paraṃ kṛtāñjalirbhūtveṣṭadevatāṃ
prārthayet / kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha māyābījamityādi /
māyābījaṃ hrīṃ bījaṃ samuccārya śrī ādye kālike iti vadet / tato
yathāśaktyā pūjitāsi kṣamasveti prārthanāvākyamāsīt / anenaiva
vākyeneṣṭadevatāṃ visṛjya ca saṃhāramudrayā puṣpamādāya
āghrāya ca svahṛdi sthāpayet // १८२ - १८३ //
aiśānyāmiti / tata aiśānyāṃ diśi supariṣkṛtaṃ trikoṇaṃ
maṇḍalaṃ kṛtvā tatra maṇḍale vakṣyamāṇamantreṇa
nirmālyapuṣpavāriṇā nirmālyavāsinīṃ devīṃ
(pṛ० १६२) brahmaviṣṇuśivādibhyaḥ sarvadevebhya eva ca /
naivedyaṃ vitaret paścāt gṛhṇīyāt śaktisādhakaḥ
svīyaśaktiṃ vāmabhāge saṃsthāpya pṛthagāsane /
ekāsanopaviṣṭo vā pātraṃ kuryāt manoramam
pānapātraṃ prakurvīta na pañcatolakādhikam /
tolakatritayānnyūnaṃ svārṇaṃ rājatameva ca
athavā kācajanitaṃ nārikelodbhavañca vā /
ādhāropari saṃsthāpya śuddhipātrasya dakṣiṇe
mahāprasādamānīya pātreṣu pariveśayet /
svayaṃ vā bhrātṛputrairvā jyeṣṭhānukramataḥ sudhīḥ
saṃpūjayet / nirmālyavāsinyāḥ pūjanasya mantramāha
hrīmityādyarddhena / hrī/ nirmālyapadamuktvā vāsinyai nama iti vadet
/ yojanayā hrī/ nirmālyavāsinyai nama iti manurjātaḥ
brahmetyādi / naivedyaṃ devyarpitānnādi / vitaret dadyāt /
śaktisādhakaḥ śaktisahitaḥ sādhakaḥ
devīnaivedyagrahaṇavidhānamāha svīyaśaktimityādibhiḥ /
vāmabhāge pṛthagāsane svīyāṃ śaktiṃ saṃsthāpya svīyaśaktyā
sahaikāsane evopaviṣṭo vā sādhakaḥ pānabhojanārthaṃ
manoramaṃ ramyaṃ pātraṃ kuryāt
pānetyādi / pañcatolakādadhikaṃ tolakatritayāt nyūnañca
pānapātraṃ na prakurvīta / tacca svārṇaṃ suvarṇodbhavaṃ rājataṃ
rajatodbhavamathavā kācajanitaṃ nārikelodbhavaṃ vā pānapātraṃ
śuddhipātrasya dakṣiṇe deśe ādhāropari saṃsthāpya sudhīḥ
dhīraḥ sādhako mahāprasādamānīya svayaṃ vā bhrātṛputrairvā
jyeṣṭhānukramata eva pātreṣu pariveśayet / janmato'tra jyaiṣṭhyaṃ
na grāhyaṃ kintvabhiṣekata iti bodhyam // १८७ - १८९ //
(pṛ० १६३) pānapātre sudhā deyā śauddhye śuddhyādikāni ca /
tataḥ sāmayikaiḥ sārddhaṃ pānabhojanamācaret
ādāvāstaraṇārthāya gṛhṇīyāt śuddhimuttamām /
tato'tihṛṣṭamanasā samastaḥ kulasādhakaḥ
svasvapātraṃ samādāya paramāmṛtapūritam /
mūlādhārādijihvāntāṃ cidrūpāṃ kulakuṇḍalīm
vibhāvya tanmukhāmbhoje mūlamantraṃ samuccaran /
parasparājñāmādāya juhuyāt kuṇḍalīmukhe
alipānaṃ kulastrīṇāṃ gandhasvīkāralakṣaṇam /
sādhakānāṃ gṛhasthānāṃ pañcapātraṃ prakīrtitam
atipānāt kulīnānāṃ siddhihāniḥ prajāyate
pānetyādi / pānapātre sudhā madirā deyā śauddhye
śuddhipātre śuddhyādikāni māṃsamatsyādīni ca deyāni / tataḥ
paraṃ sāmayikairdevyarcanasamayādhigatairjanaiḥ sārddhaṃ
pānabhojanamācaret
ādāviti / ādau prathamato
madyasthāpanārthāyāstaraṇārthāyottamāṃ śuddhiṃ gṛhṇīyāt /
tato'tihṛṣṭamanasā samastaḥ sarvaḥ kulasādhakaḥ
paramāmṛtapūritamuttamamadyapūritaṃ svasvapātraṃ samādāya
gṛhītvā mūlādhārādijihvāntaṃ vyāpya sthitāṃ
cidrūpāñcaitanyasvarūpāṃ kulakuṇḍalinīṃ vibhāvya vicintya
tanmukhāmbhoje mūlamantraṃ samuccaran san
parasparasyājñāmādāya kuṇḍalīmukhe juhuyāt paramāmṛtaṃ
dadyāt // १९१ - १९३ //
alītyādi / kulastrīṇāṃ gandhasvīkāralakṣaṇaṃ
madyasambandhigandhāṅgīkaraṇasvarūpamevālipānaṃ
madyapānaṃ prakīrtitam / gṛhasthānāṃ sādhakānāṃ
pañcapātraṃ pañcapātraparimāṇakamalipānaṃ prakīrtitaṃ
gṛhasthaiḥ sādhakaiḥ pañcapātraparimitameva madyaṃ
(pṛ० १६४) yāvanna cālayed dṛṣṭiṃ yāvanna cālayenmanaḥ /
tāvat pānaṃ prakurvīta paśupānamataḥ param
pāne bhrāntirbhavedyasya ghṛṇī ca śaktisādhake /
sa pāpiṣṭhaḥ kathaṃ brūyādādyāṃ kālīṃ bhajāmyaham
yathā brahmārpite'nnādau spṛṣṭadoṣo na vidyate /
tathā tava prasāde'pi jātibhedaṃ vivarjayet
evameva vidhānena kuryāt pānañca bhojanam /
hastaprakṣālanaṃ nāsti tava naivedyasevane /
lepāvanodanaṃ kuryādvastreṇa pāthasā'pi vā
tato nirmālyakusumaṃ vidhṛtya śirasā sudhīḥ /
yantralepaṃ kūrcadeśe vihareddevavadbhuvi
iti śrīmahānirvāṇatantra sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
śrīpātrasthāpanahomacakrānuṣṭhānakathanaṃ nāma
ṣaṣṭhollāsaḥ /
pātavyamityarthaḥ / gṛhasthānāmityanena
pañcapātraparimitādadhikamapi madyaṃ pibatāṃ tadbhinnānāṃ na
doṣa iti sūcitam / nanu pañcapātraparimitādadhikaṃ madyaṃ
pibatāṃ gṛhasthasādhakānāṃ ko doṣastatrāha atipānādityādi
१९५ //
yāvaditi / cālayet ghūrṇayet
pāna iti / ghṛṇī jugupsāvān / jugupsākaraṇe ghṛṇetyamaraḥ
१९८ //
evamiti / lepāvanodanam hastalepāpanayanam
tata iti / kūrcadeśe bhruvormadhyadeśe /
kūrcamastrībhruvormadhyamityamaraḥ
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ ṣaṣṭhollāsaḥ /
saptamollāsaḥ
śrutvā'dyākālikādevyā mantroddhāraṃ mahāphalam /
saubhāgyamokṣajananaṃ brahmajñānaikasādhanam
prātaḥkṛtyaṃ tathā snānaṃ sandhyāṃ samvidviśodhanam /
nyāsapūjāvidhānañca bāhyābhyantarabhedataḥ
balipradānaṃ homañca cakrānuṣṭhānameva ca /
mahāprasādasvīkāraṃ pārvatī hṛṣṭamānasā /
vinayāvanatā devī provāca śaṅkaraṃ prati
śrīdevyuvāca /
sadāśiva jagannātha jagatāṃ hitakāraka /
kṛpayā kathitaṃ deva parāprakṛtisādhanam
sarvaprāṇihitakaraṃ bhogamokṣaikakāraṇam /
viśeṣataḥ kaliyuge jīvānāmāśu siddhidam
o/ namo brahmaṇe /
śrutvetyādi / mahāphalam mahat phalaṃ yasya tathābhūtam // १- ३ //
pārvatī śaṅkaraṃ prati kiṃ provācetyapekṣāyāmāha
sadāśivetyādi
५ //
(pṛ० १६६) tava vāgamṛtāmbhodhau nimajjanmama mānasam /
notthātumīhate svairaṃ bhūyaḥ prārthayate'cirāt
pūjāvidhau mahādevyāḥ sūcitaṃ na prakāśitam /
stotrañca kavacaṃ deva tadidānīṃ prakāśaya
śrīsadāśiva uvāca /
śṛṇu devi jagadvandye stotrametadanuttamam /
paṭhanāt śravaṇādyasya sarvasiddhīśvaro bhavet
asaubhāgyapraśamanaṃ sukhasampadvivarddhanam /
akālamṛtyuharaṇaṃ sarvāpadvinivāraṇam
śrīmadādyākālikāyāḥ sukhasannidhyakāraṇam /
stavasyāsya prasādena tripurārirahaṃ śive
stotrasyāsya ṛṣirdevi sadāśiva udāhṛtaḥ /
chando'nuṣṭubdevatā'dyā kālikā parikīrtitā /
dharmakāmārthamokṣeṣu viniyogaḥ prakīrtitaḥ
tavetyādi / tava vāgamṛtāmbhodhau
tvadīyavāgrūpasudhāsamudre nimajjat mama mānasaṃ hṛdayantataḥ
svairaṃ svacchandamutthātuṃ nehate na vāñchati kintu bhūyaḥ
punarapyacirādatiśīghrameva tvadvāgamṛtaṃ prārthayate
७ //
pārvatyaivaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca śṛṇvityādi /
anuttamam na uttamaṃ yasmāttathābhūtam
९ //
tripurāriḥ trīṇi svargabhūmipātālātmakāni purāṇi yasya saḥ
tripuro'suraviśeṣaḥ tasyāriḥ śatruḥ
athāsya stotrasya ṛṣyādikamāha stotrasyetyādinā sārddhena
(pṛ० १६७) hrī/ kālī śrī/ karālī ca krī/ kalyāṇī kalāvatī /
kamalā kalidarpaghnī kapardīśakṛpānvitā
kālikā kālamātā ca kālānalasamadyutiḥ /
kapardinī karālāsyā karuṇāmṛtasāgarā
kṛpāmayī kṛpādhārā kṛpāpārā kṛpāgamā /
kṛśānuḥ kapilā kṛṣṇā kṛṣṇānandavivarddhinī
kālarātriḥ kāmarūpā kāmapāśavimocanī /
kādambinī kalādhārā kalikalmaṣanāśinī
kumārīpūjanaprītā kumārīpūjakālayā /
kumārībhojanānandā kumārīrūpadhāriṇī
kadambavanasañcārā kadambavanavāsinī /
kadambapuṣpasantoṣā kadambapuṣpamālinī
kiśorī kalakaṇṭhā ca kalanādaninādinī /
kādambarīpānaratā tathā kādambarīpriyā
athādyākālīsvarūpākhyaṃ śatanāmastotraṃ kathayati hrī/
kālītyādi / kapardīśakṛpānvitā kapardo jaṭājuṭo'syāstīti kapardī
sa cāsāvīśo jagatprabhuśceti kapardīśastatra yā kṛpā tayānvitā
yuktā
karālāsyā karālaṃ danturamāsyaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā /
karālo danture tuṅge ityamaraḥ
kṛpāgamā kṛpayā svakāruṇyenaiva gamyate jñāyate yā sā
tathā / grahadavṛniścigama iti karmaṇyac // १४ - १७ //
kalakaṇṭhā kalo gambhīraśabdayuktaḥ kaṇṭho yasyāḥ sā
(pṛ० १६८) kapālapātraniratā kaṅkālamālyadhāriṇī /
kamalāsanasantuṣṭā kamalāsanavāsinī
kamalālayamadhyasthā kamalāmodamodinī /
kalahaṃsagatiḥ klaivyanāśinī kāmarūpiṇī
kāmarūpakṛtāvāsā kāmapīṭhavilāsinī /
kamanīyā kalpalatā kamanīyavibhūṣaṇā
kamanīyaguṇārādhyā komalāṅgī kṛśodarī /
kāraṇāmṛtasantoṣā kāraṇānandasiddhidā
kāraṇānandajāpeṣṭā kāraṇārcanaharṣitā /
kāraṇārṇavasammagnā kāraṇavratapālinī
kastūrīsaurabhāmodā kastūrītilakojjvalā /
kastūrīpūjanaratā kastūrīpūjakapriyā
kastūrīdāhajananī kastūrīmṛgatoṣiṇī /
kastūrībhojanaprītā karpūrāmodamoditā /
karpūramālābharaṇā karpūracandanokṣitā
karpūrakāraṇāhlādā karpūrāmṛtapāyinī /
karpūrasāgarasnātā karpūrasāgarālayā
kūrcabījajapaprītā kūrcajāpaparāyaṇā /
kulīnā kaulikārādhyā kaulikapriyakāriṇī
kaṅkālamālyadhāriṇī śarīrāsthimālādhāraṇaśīlā /
syāccharīrāsthi kaṅkāla ityamaraḥ // १९ - २६ //
(pṛ० १६९) kulācārā kautukinī kulamārgapradarśinī /
kāśīśvarī kaṣṭahartrī kāśīśavaradāyinī
kāśīśvarakṛtāmodā kāśīśvaramanoramā
kalamañjīracaraṇā kvaṇatkāñcīvibhūṣaṇā /
kāñcanādrikṛtāgārā kāñcanācalakaumudī
kāmabījajapānandā kāmabījasvarūpiṇī /
kumatighnī kulīnārtināśinī kulakāminī
krī/ hrī/ śrī/ mantravarṇena kālakaṇṭakaghātinī /
ityādyākālikādevyāḥ śatanāma prakīrtitam
kakārakūṭaghaṭitaṃ kālīrūpasvarūpakam
pūjākāle paṭhedyastu kālikākṛtamānasaḥ /
mantrasiddhirbhavedāśu tasya kālī prasīdati
buddhiṃ vidyāñca labhate gurorādeśamātrataḥ /
dhanavān kīrtimān bhūyāddānaśīlo dayānvitaḥ
putrapautrasukhaiśvaryairmodate sādhako bhuvi
kūrcajāpaparāyaṇā hū/bījajapatatparā // २७ - २९ //
kalamañjīracaraṇā kalau gambhīraśabdayutau mañjīrau
caraṇayoryasyāḥ sā
kāmabījajapānandā kāmabījasya klīmityasya jape ānando
yasyāḥ sā
३२ //
kakārakūṭaghaṭitam kakārarāśisammilitam
athaitatstotrapāṭhasya phalamāha pūjākāle ityādibhiḥ // ३४ -
३६ //
(pṛ० १७०) bhaumāvāsyāniśābhāge mapañcakasamanvitaḥ /
pūjayitvā mahākālīmādyāṃ tribhuvaneśvarīm
paṭhitvā śatanāmāni sākṣāt kālīmayo bhavet /
nāsādhyaṃ vidyate tasya triṣu lokeṣu kiñcana
vidyāyāṃ vākpatiḥ sākṣāt dhane dhanapatirbhavet /
samudra iva gāmbhīrye vale ca pavanopamaḥ
tigmāṃśuriva duṣprekṣyaḥ śaśivat śubhadarśanaḥ /
rūpe mūrtidharaḥ kāmo yoṣitāṃ hṛdayaṅgamaḥ
sarvatra jayamāpnoti stavasyāsya prasādataḥ /
yaṃ yaṃ kāmaṃ puraskṛtya stotrametadudīrayet
taṃ taṃ kāmamavāpnoti śrīmadādyāprasādataḥ /
raṇe rājakule dyūte vivāde prāṇasaṅkaṭe
dasyugraste grāmadāhe siṃhavyāghrāvṛte tathā
araṇye prāntare durge graharājabhaye'pi vā /
jvaradāhe ciravyādhau mahārogādisaṅkule
bālagrahādiroge ca tathā duḥsvapnadarśane /
dustare salile vāpi pote vātavipadgate
bhaumetyādi / bhaumāvāsyāniśā`hāge
maṅgalavārayuktāmāvāsyāsambandhimahāniśāyāmityarthaḥ /
pṛṣodarāditvādbhaumāvāsyetyatra mālopaḥ /
mapañcakasamanvitaḥ madyādipañcakayuktaḥ // ३७ - ३९ //
tigmāṃśuriva sūrya iva duṣprekṣyo duḥkhena draṣṭavyaḥ // ४०
- ४३ //
(pṛ० १७१) vicintya paramāṃ māyāmādyāṃ kālīṃ parātparām /
yaḥ paṭhecchatanāmāni dṛḍhabhaktisamanvitaḥ
sarvāpadbhyo vimucyeta devi satyaṃ na saṃśayaḥ /
na pāpebhyo bhayaṃtasya na rogebhyo bhayaṃ kvacit
sarvatra vijayastasya na kutrāpi parābhavaḥ /
tasya darśanamātreṇa palāyante vipadgaṇāḥ
sa vaktā sarvaśāstrāṇāṃ sa bhoktā sarvasampadām /
sa kartā jātidharmāṇāṃ jñātīnāṃ prabhureva saḥ
vāṇī tasya vasedvaktre kamalā niścalā gṛhe /
tannāmnā mānavāḥ sarve praṇamanti sasambhramāḥ
dṛṣṭyā tasya tṛṇāyante hyaṇimādyaṣṭasiddhayaḥ /
ādyākālīsvarūpākhyaṃ śatanāma prakīrtitam
aṣṭottaraśatāvṛttyā puraścaryā'sya gīyate /
puraskriyānvitaṃ stotraṃ sarvābhīṣṭaphalapradam
śatanāmastutimimāmādyākālīsvarūpiṇīm /
paṭhedvā pāṭhayedvāpi śṛṇuyācchrāvayedapi
sarvapāpavinirmukto brahmasāyujyamāpnuyāt
prāntare tarujalādiśūnye grāmato dūre'dhvani // ४४ - ४९ //
sasambhramāḥ sabhayāḥ sādarā vā
५१ //
asya śatanāmastotrasya // ५२ - ५४ //
(pṛ० १७२) śrīsadāśiva uvāca /
kathitaṃ paramaṃ brahmaprakṛteḥ stavanaṃ mahat /
ādyāyāḥ śrīkālikāyāḥ kavacaṃ śṛṇu sāmpratam
trailokyavijayasyāsya kavacasya ṛṣiḥ śivaḥ /
chando'nuṣṭubdevatā ca ādyā kālī prakīrtitā
māyābījaṃ bījamiti ramā śaktirudāhṛtā /
krī/ kīlakaṃ kāmyasiddhau viniyogaḥ prakīrtitaḥ
hrīmādyā me śiraḥ pātu śrī/ kālī vadanaṃ mama /
hṛdayaṃ krī/ parā śaktiḥ pāyāt kaṇṭhaṃ parātparā
netre pātu jagaddhātrī karṇau rakṣatu śaṅkarī /
ghrāṇaṃ pātu mahāmāyā rasanāṃ sarvamaṅgalā
dantān rakṣatu kaumārī kapolau kamalālayā /
oṣṭhādharau kṣamā rakṣet cibukaṃ cāruhāsinī
grīvāṃ pāyāt kuleśānī kakut pātu kṛpāmayī /
dvau bāhū bāhudā rakṣet karau kaivalyadāyinī
skandhau kapardinī pātu pṛṣṭhaṃ trailokyatāriṇī /
pārśve pāyādaparṇā me kaṭiṃ me kamaṭhāsanā
kavacaṃ kathayituṃ pārvatyā pūrvameva preritaḥ
śrīsadāśiva uvāca kathitamityādi
५६ //
māyābījaṃ hrīmiti bījam / ramā śrīṃbījam // ५७ - ५९ //
cibukam oṣṭhādharādhobhāgam // ६० - ६२ //
(pṛ० १७३) nābhau pātu viśālākṣī prajāsthānaṃ prabhāvatī /
ūrū rakṣatu kalyāṇī pādau me pātu pārvatī
jayadurgā'vatu prāṇān sarvāṅgaṃ sarvasiddhidā /
rakṣāhīnaṃtu yat sthānaṃ varjitaṃ kavacena ca
tat sarvaṃ me sadā rakṣedādyā kālī sanātanī /
iti te kathitaṃ divyaṃ trailokyavijayābhidham
kavacaṃ kālikādevyā ādyāyāḥ paramādbhutam
pūjākāle paṭhedyastu ādyādhikṛtamānasaḥ /
sarvān kāmānavāpnoti tasyādyā suprasīdati /
mantrasiddhirbhavedāśu kiṅkarāḥ kṣudrasiddhayaḥ
aputro labhate putraṃ dhanārthī prāpnuyāddhanam /
vidyārthī labhate vidyāṃ kāmī kāmānavāpnuyāt
sahasrāvṛttapāṭhena varmaṇo'sya puraskriyā /
puraścaraṇasampannaṃ yathoktaphaladaṃ bhavet
candanāgarukastūrīkuṅkumai raktacandanaiḥ /
bhūrje vilikhya guṭikāṃ svarṇasthāṃ dhārayed yadi
prajāsthānam upastham // ६३ - ६६ //
atha trailokyavijayābhidhakavacapāṭhasya phalamāha pūjākāla
ityādibhiḥ
६८ //
varmaṇaḥ kavacasya
७० //
(pṛ० १७४) śikhāyāṃ dakṣiṇe bāhau kaṇṭhe vā sādhakaḥ kaṭau /
tasyā'dyā kālikā vaśyā vāñchitārthaṃ prayacchati
na kutrāpi bhayaṃ tasya sarvatra vijayī kaviḥ /
arogī cirajīvī syāt balavān dhāraṇakṣamaḥ
sarvavidyāsu nipuṇaḥ sarvaśāstrārthatattvavit /
vaśe tasya mahīpālā bhogamokṣau karasthitau
kalikalmaṣayuktānāṃ niḥśreyasakaraṃ param
śrīdevyuvāca /
kathitaṃ kṛpayā nātha stotraṃ kavacameva ca /
adhunā śrotumicchāmi puraścaryāvidhiṃ vibho
śrīsadāśiva uvāca /
yo vidhirbrahmamantrāṇāṃ puraścaraṇakarmaṇi /
sa evā'dyākālikāyā mantrāṇāṃ vidhiriṣyate
aśakte sādhake devi japapūjāhutādiṣu /
pūjā saṃkṣepataḥ kāryā puraścaraṇameva ca
prayacchati dadāti
७२ //
nipuṇaḥ pravīṇaḥ
७४ //
athādyākālīmantrāṇāṃ puraścaraṇavidhiṃ śuśrūṣuḥ
śrīdevyuvāca kathitamityādi
śrīdevyaivaṃ preritaḥ san śrīsadāśiva uvāca yo vidhirityādi
puraścaraṇameva ca puraścaraṇamapi ca saṃkṣepataḥ kāryam
(pṛ० १७५) yato hi niranuṣṭhānāt svalpānuṣṭhānamuttamam /
saṃkṣepapūjanaṃ bhadre tatrādau śṛṇu kathyate
ācamya mūlamantreṇa ṛṣinyāsaṃ samācaret /
karaśuddhiṃ tataḥ kuryāt nyāsañca karadehayoḥ
sarvāṅgavyāpakaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ caret sudhīḥ /
dhyānaṃ pūjāṃ japañceti saṃkṣepapūjane vidhiḥ
puraskriyāyāṃ mantrāṇāṃ yatra yo vihito japaḥ /
tasmāccaturguṇajapāt puraścaryā vidhīyate
athavā'nyaprakāreṇa puraścaraṇamucyate /
kṛṣṇāṃ caturdaśīṃ prāpya kauje vā śanivāsare /
pañcatattvaṃ samānīya pūjayitvā jaganmayīm
mahāniśāyāmayutaṃ japenmantramananyadhīḥ /
bhojayitvā brahmaniṣṭhān puraścaraṇakṛdbhavet
kujavāsaramārabhya yāvanmaṅgalavāsaram /
pratyahaṃ prajapenmantraṃ sahasraparisaṃkhyayā
saṃkṣepapūjādikaraṇe hetumāha yato hīti
saṃkṣepapūjanamevāha ācamyeyādibhiḥ
sarvāṅgavyāpakanyāsam
atha saṃkṣepapuraścaraṇamāha puraskriyāyāmityādibhiḥ /
mantrāṇāṃ yatra puraskriyāyāṃ yo japo
vihitastasmāccaturguṇajapāt homādikaṃ vinaiva puraścaryā
vidhīyate
८२ //
ayutam daśasahasram
(pṛ० १७६) vasusaṃkhyājapenaiva bhavenmantrapuraskriyā
śrī ādyākālikāmantrāḥ siddhamantrāḥ susiddhidāḥ /
sadā sarvayuge devi kalikāle viśeṣataḥ
kālīrūpāṇi bahudhā kalau jāgrati pārvati /
prabale kalikāle tu rūpametajjagaddhitam
nātra siddhyādyapekṣāsti nāri mitrādidūṣaṇam /
niyamāniyamenāpi japannādyāṃ prasādayet
brahmajñānamavāpnoti śrīmadādyāprasādataḥ /
brahmajñānayuto martyo jīvanmukto na saṃśayaḥ
na ca prayāsabāhulyaṃ kāyakleśo'pi na priye /
ādyākālīsādhakānāṃ sādhanaṃ sukhasādhanam
cittasaṃśuddhirevātra mantriṇāṃ phaladāyinī
yāvanna cittakalilaṃ hātumutsahate vratī /
tāvat karma prakurvīta kulabhaktisamanvitaḥ
yathāvadvihitaṃ karma cittaśuddherhi kāraṇam /
ādau mantraṃ gurorvaktrād gṛhṇīyād brahmamantravat
atha tṛtīyaṃ puraścaraṇamāha kujetyādinā sārddhena /
yāvanmaṅgalavāsaram dvitīyamaṅgalavāraparyantamityarthaḥ // ८४ -
८६ //
etadrūpam ādyāyāḥ kālyā rūpam
atra ādyākālīmantre // ८८ - ९१ //
yāvaditi / yāvat kālaparyantaṃ cittakalilañcetasaḥ kāluṣyaṃ
hātuṃ tyaktuṃ notsahate na śaknoti tāvadeva kulabhaktisamanvito
bhūtvā vratī niyamavān sādhakaḥ
(pṛ० १७७) prātaḥkṛtyādiniyamān kṛtvā kuryāt puraskriyām /
citte śuddhe maheśāni brahmajñānaṃ prajāyate /
brahmajñāne samutpanne kṛtyākṛtyaṃ na vidyate
śrīpārvatyuvāca /
kulaṃ kiṃ parameśāna kulācāraśca kiṃ vibho /
lakṣaṇaṃ pañcatattvasya śrotumicchāmi tattvataḥ
śrīsadāśiva uvāca /
samyak pṛṣṭaṃ kuleśāni sādhakānāṃ hitaiṣiṇi /
kathayāmi tava prītyai yathāvadavadhāraya
jīvaḥ prakṛtitattvañca dikkālākāśameva ca /
kṣityaptejovāyavaśca kulamityabhidhīyate
brahmabuddhyā nirvikalpameteṣvācaraṇañca yat /
kulācāraḥ sa evādye dharmakāmārthamokṣadaḥ
karma prakurvīta na tu tataḥ param / tatra kāraṇamāha yathāvaditi / hi
yataḥ // ९२ - ९४ //
kulakulācārādikaṃ jijñāsuḥ śrīpārvatyuvāca kulaṃ
kimityādi
evaṃ preritaḥ san śrīsadāśiva uvāca samyak pṛṣṭamityādi
prathamatastatra kulaṃ nirvakti jīva ityādyekena / jīvādayo nava
kulamityabhidhīyate kathyate
athaikena kulācāraṃ nirvakti brahmabuddhyeti / he ādye eteṣu
jīvaprakṛtyādiṣu brahmabuddhyā nirvikalpaṃ
nānāvidhakalpanāśūnyaṃ yadācaraṇaṃ sa eva
dharmakāmārthamokṣadaḥ kulācāro'bhidhīyate
(pṛ० १७८) bahujanmārjitaiḥ puṇyaistapodānadṛḍhavrataiḥ /
kṣīṇāghānāṃ sādhakānāṃ kulācāre matirbhavet
kulācāragatā buddhirbhavedāśu sunirmalā /
tadādyācaraṇāmbhoje matisteṣāṃ prajāyate
sadguroḥ sevayā prāpya vidyāmenāṃ parātparām /
kulācāraratā bhūtvā pañcatattvaiḥ kuleśvarīm
yajantaḥ kālikāmādyāṃ kulajñāḥ sādhakottamāḥ /
iha bhuktvā'khilān bhogān brajantyante nirāmayam
mahauṣadhaṃ yajjīvānāṃ duḥkhavismārakaṃ mahat /
ānandajanakaṃ yacca tadādyatattvalakṣaṇam
asaṃskṛtañca yattattvaṃ mohadaṃ bhramakāraṇam /
vivādarogajananantyājyaṃ kaulaiḥ sadā priye
grāmyavāyavyavanyānāmudbhūtaṃ puṣṭivarddhanam /
buddhitejobalakaraṃ dvitīyatattvalakṣaṇam
atha kulācārasya sudurlabhatvamāha bahujanmārjitairityādinā
atha kulācārasya atyuttamaphalatvamāha
kulācāragatetyādibhiḥ // vidyāmenāma mantraūpām
१०१ //
nirāmayam sarvopadravarahitaṃ mokṣapadam
atha kramato madyādipañcatattvānāṃ lakṣaṇamāha
mahauṣadhamityādibhiḥ
tattvam ādyatattvam
grāmyetyādi / grāmyā grāmodbhavāśchāgādayaśca
vāyavyā vāyūdbhavāstittirihārītādayaśca vanyā vanodbhavā
hariṇādayaśca te teṣām
(pṛ० १७९) jalodbhavaṃ yat kalyāṇi kamanīyaṃ sukhapradam /
prajāvṛddhikarañcā'pi tṛtīyatattvalakṣaṇam
sulabhaṃ bhūmijātañca jīvānāṃ jīvanañca yat /
āyurmūlaṃ trijagatāṃ caturthatattvalakṣaṇam
mahānandakaraṃ devi prāṇināṃ sṛṣṭikāraṇam /
anādyantajaganmūlaṃ śeṣatattvasya lakṣaṇam
ādyatattvaṃ viddhi tejo dvitīyaṃ pavanaṃ priye /
apastṛtīyaṃ jānīhi caturthaṃ pṛthivīṃ śive
pañcamaṃ jagadādhārā viyadviddhi varānane
itthaṃ jñātvā kuleśāni kulantattvāni pañca ca /
ācāraṃ kuladharmasya jīvanmukto bhavennaraḥ
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde stotrakavaca
kulatattva lakṣaṇa kathanaṃ nāma saptamollāsaḥ /
kamanīyamākāṅkṣaṇīyam // १०६ - १११ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ saptamollāsaḥ /
aṣṭamollāsaḥ
śrutvā dharmān bahuvidhān bhavānī bhavamocanī /
hitāya jagatāṃ mātā bhūyaḥ śaṅkaramabravīt
śrīdevyuvāca /
śrutaṃ bahuvidhaṃ dharmamihāmūtra sukhapradam /
dharmārthakāmadaṃ vighnaharaṃ nirvāṇakāraṇam
sāmprataṃ śrotumicchāmi brūhi varṇāśramān vibho /
tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tānapi
śrīsadāśiva uvāca /
catvāraḥ kathitā varṇā āśramā api suvrate /
ācārāścāpi varṇānāmāśramāṇāṃ pṛthak pṛthak
ā/ namo brahmaṇe /
śrutvetyādi / bhavamocanī bhaktasaṃsārabhañjanaśīlā /
jagatāmiti kākākṣigolakanyāyena pūrvottarābhyāṃ padābhyāṃ
sambadhyate
kimabravīdityapekṣāyāmāha śrutamityādi
tatra varṇāśrameṣu
evaṃ preritaḥ san śrīsadāśiva uvāca catvāra ityādi / he suvrate
kṛtādau satyatretādau varṇā āśramā api catvāraḥ kathitāḥ /
varṇāmāśramāṇāñcācārāścāpi
(pṛ० १८१) kṛtādau kalikāle tu varṇāḥ pañca prakīrtitāḥ /
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca
eteṣāṃ sarvavarṇānāmāśramau dvau maheśvari /
teṣāmācāradharmāṃśca śṛṇuṣvādye vadāmi te
puraiva kathitaṃ tāvat kalisambhavaceṣṭitam /
tapaḥsvādhyāyahīnānāṃ nṛṇāmalpāyuṣāmapi /
kleśaprayāsāśaktānāṃ kuto dehapariśramaḥ
brahmacaryāśramo nāsti vānaprastho'pi na priye /
gārhasthyo bhaikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge
pṛthak pṛthak kathitāḥ / kalikāle tu varṇāḥ pañcaprakīrtitāḥ / tān
darśayati brāhmaṇa ityādyarddhena / sāmānyo varṇasaṅkaraḥ
५
//
eteṣāmiti / he ādye maheśvari eteṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ
sarvavarṇānāṃ dvāvāśramau teṣāṃ
varṇāśramāṇāmācārarūpān dharmāṃśca te tavāgre'haṃ
vadāmi tvaṃ śṛṇuṣvetyanvayaḥ
kaliyuge vartamānau dvāvāśramāvabhidhāsyanmahādevaḥ
pūrvamāśramadvayābhāve hetuṃ darśayati puraivetyādinā
sārddhena / kalau sambhava utpattiryeṣāṃ te kalisambhavāḥ teṣāṃ
ceṣṭitaṃ puraiva kathitam / tāvadityavadhāraṇe / kiñca tapa ityādi /
tapaḥsvādhyāyahīnānāṃ tapaḥ kṛcchrādikarma svādhyāyo
vedapāṭhaḥ tābhyāṃ rahitānāṃ / kleśaprayāsāśaktānāṃ
kleśa upatāpaḥ prayāsaḥ pariśramaḥ tayornirvalatvādasamarthānām
/ natvetādṛśānāmeva kiṃtvalpāyuṣāmapi / evaṃbhūtānāṃ
nṛṇāṃ dehapariśramaḥ kuto bhavet na kenāpi prakāreṇa
bhavedityarthaḥ
brahmacaryetyādi / he priye ataḥ kalau yuge brahmacaryāśramo
nāsti vānaprastho'pi nāsti kintu gārhasthyabhaikṣukarūpau
dvāvevāśramau kalau staḥ
(pṛ० १८२) gṛhasthasya kriyāḥ sarvā āgamoktāḥ kalau śive /
nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām
bhaikṣuke'pyāśrame devi vedoktaṃ daṇḍadhāraṇam /
kalau nāstyeva tattvajñe yatastat śrautasaṃskṛtiḥ
śaivasaṃskāravidhinā'vadhūtāśramadhāraṇam /
tadeva kathitaṃ bhadre sannyāsagrahaṇaṃ kalau
viprāṇāmitareṣāñca varṇānāṃ prabale kalau /
ubhayatrāśrame devi sarveṣāmadhikāritā
sarveṣāmeva saṃskārāḥ karmāṇi śaivavartmanā /
viprāṇāmitareṣāñca karmaliṅgaṃ pṛthak pṛthak
na kevalaṃ kalau yuge dvayorāśramayorevābhāvo'sti kintu
sarvāsāṃ vaidikakriyāṇāmapītyāha gṛhasthasyetyādinā /
gṛhamedhinām gṛhasaṅgamavatāṃ gṛhasthānāmityarthaḥ
kalau yuge gārhasthyāśrama eva vaidikyaḥ sarvāḥ kriyā
niṣiddhā na santyapi tu bhaikṣukāśrame'pītyāha bhaikṣuke'pītyādi
/ tat vedoktaṃ daṇḍadhāraṇam / śrautasaṃskṛtiḥ vaidikaḥ
saṃskāraḥ
yadyevaṃ tarhi kalau kinnāma sannyāsagrahaṇaṃ tatrāha
śaivetyādi / he bhadre śaivasaṃskāravidhinā śivaproktena
saṃskāravidhānenāvadhūtāśramadhāraṇaṃ yattadeva kalau yuge
sannyāsagrahaṇaṃ kathitam
nanu kalau yuge brāhmaṇādīnāṃ sarveṣāmapi varṇānāṃ
sannyāsāśramādhikāritvaṃ satyādāviva
brāhmaṇakṣatriyaviśāmeva vā tatrāha viprāṇāmityādi
nanu pravale kalau kiṃ brāhmaṇādayaḥ sarve varṇā ekācārā
eva bhaveyuḥ pṛthak pṛthagācārā vā tatrāha sarveṣāmevetyādi /
viprādīnāṃ sarveṣāmeva varṇānāṃ sarve
(pṛ० १८३) jātamātro gṛhasthaḥ syāt saṃskārādāśramī bhavet /
gārhasthyaṃ prathamaṃ kuryāt yathāvidhi maheśvari
tattvajñāne samutpanne vairāgyaṃ jāyate yadā /
tadā sarvaṃ parityajya sannyāsāśramamācaret
vidyāmupārjayet bālye dhanaṃ dārāṃśca yauvane /
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ
mātaraṃ pitaraṃ bṛddhaṃ bhāryāñcaiva pativratām /
śiśuñca tanayaṃ hitvā nāvadhūtāśramaṃ vrajet
mātṝḥ pitṝn śiśūn dārān svajanān bāndhavānapi /
yaḥ pravrajati hitvaitān sa mahāpātakī bhavet
saṃskārāḥ anyāni ca sarvāṇi karmāṇi ekena śaivavartmanaiva
sādhanīyāni / śāmbhavaikavartmasādhyatvena sarveṣāmeva
varṇānāṃ sarvāṇi karmāṇi kalau samānānyevetyarthaḥ / kintu
viprāṇāmitareṣāṃ viprabhinnānāñca karmaliṅgaṃ karmacihnaṃ
kalāvapi pṛthak pṛthagevāsti
nanu gārhasthyāśramaśālitvaṃ kiṃ janmanaiva bhavet
saṃskāreṇa vā tatrāha jātamātra ityādi / nanu
gārhasthyabhaikṣukayormadhye prathamaṃ
kamāśramamāśrāyettatrāha gārhasthyamityādi
tattvajñāne brahmajñāne
nanu kasyāmavasthāyāṃ gārhasthyāśrama āśrayaṇīyaḥ
sannyāsaśca kasyāmavasthāyāṃ grahaṇīyastatrāha vidyāmityādi /
vālye śaiśave vidyāmupārjayet / yauvane dhanaṃ vittaṃ dārān
bhāryāñcopārjayet / proḍhe tṛtīye vayasi dharmyāṇi
dharmādanapetāni karmāṇi kuryāt / sudhīrvidvāṃścaturthe vayasi
pravrajet saṃnyaset
१७ //
(pṛ० १८४) mātṛhā pitṛhā sa syāt strīvadhī brahmaghātakaḥ /
asantarpya svapitrādīn yo gacchedbhikṣukāśrame
brāhmaṇo viprabhinnaśca svasvavarṇoktasaṃskriyām /
śaivena vartmanā kuryādeṣa dharmaḥ kalau yuge
śrīdevyuvāca /
ko vā dharmo gṛhasthasya bhikṣukasya ca kiṃ vibho /
viprasya viprabhinnānāṃ saṃskārādīni me vada
śrīsadāśiva uvāca /
gārhasthyaṃ prathamaṃ dharmaṃ sarveṣāṃ manujanmanām /
tadeva kathayāmyādau śṛṇu kaulini tattvataḥ
brahmaniṣṭho gṛhasthaḥ syāt brahmajñānaparāyaṇaḥ /
yadyat karma prakurvīta tadbrahmaṇi samarpayet
mātrādīn parityajya pravrajato manuṣyasya mahāpātakaṃ
bhavedityāha mātṝrityādidvābhyām / bahuvacanasya
bahūpalakṣakatvāt pitṝn pitrādīnityarthaḥ / svajanān svenaiva
bhartavyānātmīyān janān / bāndhavān asamarthān bhrātrādīn // १८
- २० //
brāhmaṇādīn pañcavarṇān teṣāṃ dvāvāśramau
sāmānyaṃ dharmañca śrutvedānīṃ teṣāmaśeṣān viśeṣān
dharmān śrotumicchantī śrīdevyuvāca ko vā ityādi / kim dharmam
śrīdevyaivaṃ preritaḥ san śrīsadāśiva uvāca
gārhasthyamityādi / he kaulini yataḥ sarveṣāṃ manujanmanāṃ
manuṣyāṇāṃ gārhasthyaṃ karma prathamaṃ dharmaṃ
bhavatyatastadeva dharmamādau kathayāmi tvaṃ tattvataḥ śṛṇu
ityanvayaḥ
gārhastthyaṃ dharmamevāha brahmaniṣṭha ityādibhiḥ /
brahmaṇi niṣṭhā yasya sa brahmaniṣṭhaḥ
(pṛ० १८५) na mithyābhāṣaṇaṃ kuryāt na ca śāṭhyaṃ samācaret /
devatātithipūjāsu gṛhastho nirato bhavet
mātaraṃ pitarañcaiva sākṣāt pratyakṣadevatām /
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ
tuṣṭāyāṃ mātari śive tuṣṭe pitari pārvati /
tava prītirbhaveddevi parabrahma prasīdati
tvamādye jagatāṃ mātā pitā brahma parātparam /
yuvayoḥ prīṇanaṃ yasmāt tasmāt kiṃ gṛhiṇāṃtapaḥ
āsanaṃ śayanaṃ vastraṃ pānaṃ bhojanameva ca /
tattatsamayamājñāya mātre pitre niyojayet
śrāvayenmṛdulāṃ vāṇīṃ sarvadā priyamācaret /
pitrorājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ
auddhatyaṃ parihāsañca tarjanaṃ paribhāṣaṇam /
pitroragre na kurvīta yadīcchedātmano hitam
mātaraṃ pitaraṃ vīkṣya natvottiṣṭhet sasambhramaḥ /
vinā'jñayā nopaviśet saṃsthitaḥ pitṛśāsane
śāṭhyaṃ anārjavam // २४ - २६ //
yasmāt mātuḥ pituśca toṣaṇāt
āsanamityādi / śayayate'sminniti śayanam śayayām / pīyate
yattat pānam peyaṃ jalādikamityarthaḥ / bhojanam bhojyaṃ vastu /
tattatsamayam āsanādisamarpaṇasamayam / niyojayet samarpayet
२९ //
auddhatyam avinītatvam / tarjanam bhṛtyādīnāṃ
bhartsanam
sasambhramaḥ sādaraḥ
(pṛ० १८६) vidyādhanamadonmatto yaḥ kuryāt pitṛhelanam /
sa yāti narakaṃ ghoraṃ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ
mātaraṃ pitaraṃ putraṃ dārānatithisodarān /
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi
vañcayitvā gurūn bandhūn yo bhuṅkte svodarambharaḥ /
ihaiva lokagarhyo'sau paratra nārakī bhavet
gṛhastho gopayeddārān vidyāmabhyāsayet sutān /
poṣayet svajanān bandhūneṣa dharmaḥ sanātanaḥ
jananyā varddhito deho janakena prapoṣitaḥ /
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā so'dhamastān parityajet
eṣāmarthe maheśāni kṛtvā kaṣṭaśatānyapi /
prīṇayet satataṃ śaktyā dharmo hyeṣa sanātanaḥ
sa dhanyaḥ puruṣo loke sa kṛtī paramārthavit /
brahmaniṣṭhaḥ satyasandho yo bhavedbhuvi mānavaḥ
na bhāryāṃ tāḍayet kvāpi mātṛvat pālayet sadā /
na tyajet ghorakaṣṭe'pi yadi sādhvī pativratā
pitṛhelanam mātāpitrostiraskāram
३३ //
gurūn pitrādīn / lokagarhyaḥ jananindyaḥ
३५ //
svajanaiḥ bandhubhiḥ
eṣāṃ jananyādīnām / prīṇayet jananyādīn toṣayet
dhanyaḥ sukṛtī / kṛtī vicakṣaṇaḥ / satyasandhaḥ satyapratijñaḥ
३९ //
(pṛ० १८७) sthiteṣu svīyadāreṣu striyamanyāṃ na saṃspṛśet /
duṣṭena cetasā vidvānanyathā nārakī bhavet
virale śayanaṃ vāsaṃ tyajet prājñaḥ parastriyā /
ayuktabhāṣaṇañcaiva striyaṃ śauryanna darśayet
dhanena vāsasā premṇā śraddhayā mṛdubhāṣaṇaiḥ /
satataṃ toṣayeddārān nāpriyaṃ kvacidācaret
utsave lokayātrāyāṃ tīrtheṣvanyaniketane /
na patnīṃ preṣayet prājñaḥ punnāmātyavivarjitām
yasminnare maheśāni tuṣṭā bhāryā pativratā /
sarvo dharmaḥ kṛtastena bhavatīpriya eva saḥ
caturvarṣāvadhi sutān lālayet pālayet pitā /
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṃ guṇān vidyāñca śikṣayet
viṃśatyabdādhikān putrān prerayed gṛhakarmasu /
tatastāṃstulyabhāvena matvā snehaṃ pradarśayet
kanyā'pyevaṃ pālanīyā śikṣaṇīyā'tiyatnataḥ /
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā
duṣṭena cetasā vikṛtena manasā
virale nirjanasthāne
४२ //
anyaniketane paragṛhe
४४ //
tataḥ caturbhyo varṣebhya ūrddhvam
prerayet pravartayet / tān viṃśatyabdādhikān putrān
evam putravat
(pṛ० १८८) evaṃ krameṇa bhrātṝṃśca svasṛbhrātṛsutānapi /
jñātīn mitrāṇi bhṛtyāṃśca pālayettoṣayed gṛhī
tataḥ svadharmaniratānekagrāmanivāsinaḥ /
abhyāgatānudāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet
yadyevaṃ nācareddevi gṛhastho vibhave sati /
paśureva sa vijñeyaḥ sa pāpī lokagarhitaḥ
nidrālasyaṃ dehayatnaṃ keśavinyāsameva ca /
āsaktimaśane vastre nātiriktaṃ sasācaret
yuktāhāro yuktanidro mitavāṅmitamaithunaḥ /
svaccho namraḥ śucirdakṣo yuktaḥ syāt sarvakarmasu
śūraḥ śatrau vinītaḥ syāt bāndhave gurusannidhau /
jugupsitān na manyeta nāvamanyeta māninaḥ
sauhārdaṃ vyavahārāṃśca pravṛttiṃ prakṛtiṃ nṛṇām /
sahavāsena tarkaiśca viditvā viśvasettataḥ
tataḥ bhrātrādīnāṃ pālanāttoṣaṇāccorddhvam / udāsīnān
mitrāmitrabhinnān
४९ //
dhane satyevamakurvato gṛhasthasya pātakāśrayatvaṃ
lokagarhitatvañca syādityāha yadītyādinā
āsaktim āsaṅgam / atiriktam adhikam
yuktāhāraḥ parimitabhojanaḥ / svacchaḥ kapaṭādiśūnyaḥ /
śuciḥ vāhyābhyantaraśaucasampannaḥ / dakṣaḥ nirālasyaḥ / yuktaḥ
udyogavān
śūraḥ vikrāntaḥ / nāvamanyeta na anādriyeta
tarkaiḥ paryālocanaiḥ
(pṛ० १८९) traseddveṣṭurapi kṣudrāt samayaṃ vīkṣya buddhimān /
pradarśayedātmabhāvānnaiva dharmaṃ vilaṅghayet
svīyaṃ yaśaḥ pauruṣañca guptaye kathitañca yat /
kṛtaṃ yadupakārāya dharmajño na prakāśayet
jugupsitapravṛttau ca niścite'pi parājaye /
guruṇā laghunā cāpi yaśasvī na vivādayet
vidyādhanayaśodharmān yatamāna upārjayet /
vyasanañcāsatāṃ saṅgaṃ mithyādrohaṃ parityajet
avasthānugatāśceṣṭāḥ samayānugatāḥ kriyāḥ /
tasmādavasthāṃ samayaṃ vīkṣya karma samācaret
yogakṣemarato dakṣo dhārmikaḥ priyabāndhavaḥ /
mitavāṅmitahāsaḥ syānmānyāgre tu viśeṣataḥ
jitendriyaḥ prasannātmā sucintyaḥ syāddṛḍhavrataḥ /
apramatto dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet
traset vibhīyāt / dveṣṭuḥ śatroḥ / kṣudrāt laghoḥ /
ātmabhāvān svaprabhāvān ātmanaḥ kośadaṇḍajāni tejāṃsi / sa
pratāpaḥ prabhāvaśca yattejaḥ kośadaṇḍajamityamaraḥ // ५५ - ५७ //
yatamānaḥ yatnaṃ kurvāṇaḥ
५९ //
yogakṣemarataḥ yogo'prāptasvīkāraḥ prāptasya paripālanaṃ
kṣemaḥ tayoranuraktaḥ
jitendriya ityādi / sucintyaḥ suṣṭu cintyaṃ smaraṇīyaṃ
śāstrādi yasya saḥ / mātrāsparśān mīyante viṣayā etābhiriti
mātrā indriyavṛttayaḥ tāsāṃ sparśān viṣayeṣu sambandhān // ६१ -
६५ //
(pṛ० १९०) satyaṃ mṛdu priyaṃ dhīro vākyaṃ hitakaraṃ vadet /
ātmautkarṣyaṃ tathā nindāṃ pareṣāṃ parivarjayet
jalāśayāśca vṛkṣāśca viśrāmagṛhamadhvani /
setuḥ pratiṣṭhito yena tena lokatrayaṃ jitam
santuṣṭau pitarau yasminnanuraktāḥ suhṛdgaṇāḥ /
gāyanti yadyaśo lokāstena lokatrayaṃ jitam
satyameva vrataṃ yasya dayā dīneṣu sarvathā /
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṃ jitam
viraktaḥ paradāreṣu niṣpṛhaḥ paravastuṣu /
dambhamātsaryahīno yastena lokatrayaṃ jitam
na bibheti raṇādyo vai saṃgrāme'pyaparāṅmukhaḥ /
dharmayuddhe mṛto vā'pi tena lokatrayaṃ jitam
asaṃśayātmā suśraddhaḥ śāmbhavācāratatparaḥ /
macchāsane hito yaśca tena lokatrayaṃ jitam
jñāninā lokayātrāyai sarvatra samadṛṣṭinā /
kriyante yena karmāṇi tena lokatrayaṃ jitam
śaucantu dvividhaṃ devi bāhyābhyantarabhedataḥ /
brahmaṇyātmārpaṇaṃ yattat śaucamāntarikaṃ smṛtam
nispṛhaḥ nirākāṅkṣaḥ // ६६ - ६८ //
sarvatra śatrumitrādau
७० //
(pṛ० १९१) adbhirvā bhasmanā vā'pi malānāmapakarṣaṇam /
dehaśuddhirbhavedyena bahiḥśaucaṃ taducyate
gaṅgā nadyo hradā vāpyastathā kūpāśca kṣullakāḥ /
sarvaṃ pavitrajananaṃ svarṇadī kramataḥ priye
bhasmā'tra yājñikaṃ śreṣṭhaṃ mṛtsnā tu malavarjitā /
vāso'jinatṛṇādīni mṛdvajjānīhi suvrate
kimatra bahunoktena śaucāśaucavidhau śive /
manaḥpūtaṃ bhavedyena gṛhasthastattadācaret
nidrānte maithunasyānte tyāgānte malamūtrayoḥ /
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucaṃ vidhīyate
sandhyā traikālikī kāryā vaidikī tāntrikī kramāt /
upāsanāyā bhedena pūjāṃ kuryād yathāvidhi
brahmamantropāsakānāṃ gāyatrījapanāt priye /
jñānāt brahmeti tadvācyaṃ sandhyā bhavati vaidikī
adbhiriti / adbhirjalairvā bhasmanā vā yena
dehaśuddhirbhavettena mṛttikāvastracarmatṛṇādirūpavastunā vāpi
malānāmapakarṣaṇaṃ dūrīkaraṇaṃ yattat vahiḥśaucamucyate
ityanvayaḥ
kṣullakāḥ svalpajalāśayāḥ / svalpe'pi kṣullakastriṣvityamaraḥ
/ sarvam gaṅgājalādi
bhasmetyādi / atra bahiḥśaucavidhau / he suvrate
vāso'jinatṛṇādīnyapi mṛdvanmṛttikāvanmalavarjitānyeva
śreṣṭhāni jānīhi // ७३ - ७६ //
upāsanābhedadarśanapūrvakaṃ sandhyābhedaṃ darśayati
dvābhyām brahmetyādi / brahmamantropāsakānāṃ gāyatryā
japanāt tadvācyaṃ gāyatrīpratipādyaṃ brahma bhavatīti jñānācca
vaidikī sandhyā bhavati
(pṛ० १९२) anyeṣāṃ vaidikī sandhyā sūryopasthānapūrvakam /
arghyadānaṃ dineśāya gāyatrījapanaṃ tathā
aṣṭottaraṃ sahasraṃ vā śataṃ vā daśadhā'pi vā /
japānāṃ niyamo bhadre sarvatrāhnikakarmaṇi
śūdrasāmānyajātīnāmadhikāro'sti kevalam /
āgamoktavidhau devi sarvasiddhistato bhavet
prātaḥ sūryodayaḥ kālo madhyāhnastadanantaram /
sāyaṃ sūryāstasamayastrikālānāmayaṃ kramaḥ
śrīdevyuvāca /
viprādisarvavarṇānāṃ vihitā tāntrikī kriyā /
tvayaiva kathitā nātha samprāpte prabale kalau
anyeṣāmiti / anyeṣāṃ brahmamantropāsakabhinnānāntu
sūryopasthānapūrvakaṃ dineśāya sūryāyārghyadānaṃ tathā
gāyatrījapanaṃ vaidikī sandhyā bhavati
athā'hnikakarmaṇi mantrajapānāṃ niyamamāha
aṣṭottaramityādinā / śatamapi aṣṭottarameva / sarvatra vaidike tāntrike
ca
tataḥ āgamoktavidhitaḥ
atha sandhyāvidhyapekṣitatrikālakramamāha prātarityādinā /
sūryasyodayo yatra sa sūryodayaḥ kālaḥ
pūrvaṃ śrīsadāśivena sarveṣāṃ brāhmaṇādivarṇānāṃ
prabale kalau yuge tāntrika eva karmaṇyadhikāro'stītyuktam / samprati
tu brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāṃ vaidikyāmapi
sandhyāyāmadhikāro'stītyucyate etadayuktaṃ manvānā
śrīdevyuvāca viprādītyādi
(pṛ० १९३) tadidānīṃ kathaṃ deva viprān vaidikakarmaṇi /
niyojayasi tatsarvaṃ viśeṣādvaktumarhasi
śrīsadāśiva uvāca /
satyaṃ bravīṣi tattvajñe sarveṣāṃ tāntrikī kriyā /
lokānāṃ bhogamokṣāya sarvakarmasu siddhidā
iyantu brahmasāvitrī yathā bhavati vaidikī /
tathaiva tāntrikī jñeyā praśastobhayakarmaṇi
ato'tra kathitaṃ devi dvijānāṃ pravale kalau /
gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit
tārādyā kamalādyā ca vāgbhavādyā yathākramāt /
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sāvitrī kathitā kalau
dvijādīnāṃ prabhedārthaṃ śūdrebhyaḥ parameśvari /
sandhyeyaṃ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇām
anyathā śāmbhavairmārgaiḥ kevalaiḥ siddhibhāgbhavet /
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyametanna saṃśayaḥ
niyojayasi pravartayasi
atrottaraṃ śrīsadāśiva uvāca satyamityādibhiḥ // ८४-८६ //
tārādyetyādi / kalau yuge yathākramāt krameṇaiva
brāhmaṇakṣatriyaviśāntārādyā praṇavādyā kamalādyā śrī/
bījādyā vāgbhavādyā ai/ bījādyā sāvitrī gāyatrī kathitā
dvijādīnāmiti / he parameśvari dvijādīnāṃ
brāhmaṇādīnāṃ śūdrebhyaḥ
prabhedārthantāntrikāṇāmāhnikakarmaṇāṃ prāgeveyaṃ vaidikī
sandhyā karaṇīyā proktā
८९ //
(pṛ० १९४) kālātyaye'pi sandhyeyaṃ kartavyā devavandite /
o/ tatsat brahma coccārya mokṣecchubhiranāturaiḥ
āsanaṃ vasanaṃ pātraṃ śayayā yānaṃ niketanam /
gṛhyakaṃ vastujātañja svacchāt svacchaṃ praśasyate
samāpyāhnikakarmāṇi svādhyāyaṃ gṛhakarma vā /
gṛhastho niyataṃ kuryānnaiva tiṣṭhennirudyamaḥ
puṇyatīrthe puṇyatithau grahaṇe candrasūryayoḥ /
japaṃ dānaṃ prakurvāṇaḥ śreyasāṃ nilayo bhavet
kalāvannagataprāṇā nopavāsaḥ praśasyate /
upavāsapratinidhāvekaṃ dānaṃ vidhīyate
kalau dānaṃ maheśāni sarvasiddhikaraṃ bhavet /
tatpātraṃ kevalaṃ jñeyo daridraḥ satkriyānvitaḥ
māsavatsarapakṣāṇāmārambhadinamambike /
caturdaśyaṣṭamī śuklā tathaivaikādaśī kuhūḥ
nijajanmadinañcaiva pitrormaraṇavāsaraḥ /
vaidhotsavadinañcaiva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ
kāletyādi / he devavandite kālātyaye'pi
sandhyāvidhānakālavyatyaye'pi
anāturairjarādinimittakenā'paṭutvena
śūnyairmokṣecchubhirmokṣākāṅkṣibhirjanaiḥ o/ tatsadbrahmeti
sasuccāryeyaṃ vaidikī tāntrikī ca sandhyā kartavyā
gṛhyakaṃ vastujātam gṛhasambandhi sarvaṃ vastu
svādhyāyam vedādhyāyanam // ९२ - ९५ //
(pṛ० १९५) gaṅgānadī mahānadyo guroḥ sadanameva ca /
prasiddhaṃ devatākṣetraṃ puṇyatīrthaṃ prakīrtitam
tyaktvā svādhyāyanaṃ pitroḥ śuśrūṣāndārarakṣaṇam /
narakāya bhavettīrthaṃ tīrthāya vrajatāṃ nṛṇām
na tīrthasevā nārīṇāṃ nopavāsādikāḥ kriyāḥ /
naiva vratānāṃ niyamo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ vinā
bhartaiva yoṣitāṃ tīrthaṃ tapo dānaṃ vrataṃ guruḥ /
tasmāt sarvātmanā nārī patisevāṃ samācaret
patyuḥ priyaṃ sadā kuryāt vacasā paricaryayā /
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān
nekṣet patiṃ krūradṛṣṭyā śrāvayennaiva durvacaḥ /
nāpriyaṃ manasā vāpi caredbhartuḥ pativratā
kāyena manasā vācā sarvadā priyakarmabhiḥ /
yā prīṇayati bhartāraṃ saiva brahmapadaṃ labhet
nānyavaktraṃ nirīkṣeta nānyaiḥ sambhāṣaṇañcaret /
na cāṅgaṃ darśayedanyān bharturājñānusāriṇī
atha japadānavidhāvapekṣitaṃ puṇyakālaṃ puṇyatīrthañca
kramata āha māsetyādibhiḥ / kuhūḥ naṣṭacandrakalā'māvāsyā //
९६ - ९९ //
atha strīdharmānāha na tīrthetyādibhiḥ saptabhiḥ
sarvātmanā sarvaprayatnena
paricaryayā sevayā // १०२ - १०५ //
(pṛ० १९६) tiṣṭhet pitrorvaśe bālye bhartuḥ samprāptayauvane /
vārddhakye patibandhūnāṃ na svatantrā bhavet kvacit
ajñātapatimaryādāmajñātapatisevanām /
nodvāhayet pitā bālāmajñātadharmaśāsanām
naramāṃsaṃ na bhuñjīyāt narākṛtipaśūṃstathā /
bahūpakārakān gāśca māṃsādān rasavarjitān
phalāni grāmyavanyāni mūlāni vividhāni ca /
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni svecchayā śive
adhyāpanaṃ yājanañca viprāṇāṃ vratamuttamam /
aśaktau kṣatriyaviśāṃ vṛttairnirvāhamācaret
rājanyānāñca sadvṛttaṃ saṃgrāmo bhūmiśāsanam /
atrāśaktau vaṇigvṛttaṃ śūdravṛttamathāśrayet
vāṇijyāśaktavaiśyānāṃ śūdravṛttamadūṣaṇam /
śūdrāṇāṃ parameśāni sevāvṛttiṃ vidhīyate
svatantrā svādhīnā
१०७ //
bahūpakārakāniti goviśeṣaṇena tadbhojananiṣedhe
heturdarśitaḥ / māṃsādān māṃsabhakṣakān gṛdhrādīn /
rasavarjitān āsvādaśūnyān
१०९ //
atha brāhmaṇavṛttamāha adhyāpanamityādi
atha kṣatriyavṛttamāha rājanyānāmityādyekena / atra
saṃgrāmabhūmiśāsanarūpe sadvṛtte
atha vaiśyānāṃ śūdrāṇāñca vṛttamāha
vāṇijyetyādinaikena / vaiśyānāmapi vāṇijyamuttamaṃ vṛttam
(pṛ० ११९७) sāmānyānāṃ tu varṇānāṃ vipravṛttyanyavṛttiṣu /
adhikāro'sti deveśi dehayātrāprasiddhaye
adveṣṭā nirmamaḥ śāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ /
nirmatsaro niṣkapaṭaḥ svavṛttau brāhmaṇo bhavet
adhyāpayet putrabuddhyā śiṣyān sanmārgavartinaḥ /
sarvalokahitaiṣī syāt pakṣapātavinirmukhaḥ
mithyālāpamasūyāñca vyasanāpriyabhāṣaṇam /
nīcaiḥ prasaktiṃ dambhañca sarvathā brāhmaṇastyajet
yuyutsā garhitā sandhau sammānaiḥ sandhiruttamā /
mṛtyurjayo vā yuddheṣu rājanyānāṃ varānane
alobhī syāt prajāvitte gṛhṇīyāt sammitaṃ karam /
rakṣannaṅgīkṛtaṃ dharmaṃ putravat pālayet prajāḥ
nyāyaṃ yuddhaṃ tathā sandhiṃ karmāṇyanyāni yāni ca /
mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ
atha varṇasaṅkarāṇāṃ vṛttamāha
sāmānyānāmityādinaikena
atha brāhmaṇadharmānāha adveṣṭetyādibhiḥ / nirmamaḥ
dehādiviṣayakamamatāśūnyaḥ / śāntaḥ saṃyatacittaḥ
११५ //
mithyetyādi / asūyām guṇeṣu satsvapi parasmin
doṣāropaṇam / vyasanam dyūtādikarma / dambham
svaniṣṭhabahumānyatvanimittakacittasamunnatim
atha rājanyadharmānāha yuyutsetyādibhiḥ / he varānane
ati praśaṃsanīyavadane rājanyānāṃ kṣatriyāṇāṃ sandhau
saṃmelane sati yuyutsā yuddhecchā garhitā ninditā
(pṛ० १९८) dharmayuddhena yoddhavyaṃ nyāyadaṇḍapuraskriyāḥ /
karaṇīyā yathāśāstraṃ sandhiṃ kuryād yathābalam
upāyaiḥ sādhayet kāryaṃ yuddhaṃ sandhiñca śatrubhiḥ /
upāyānugatāḥ sarvā jayakṣemavibhūtayaḥ
syānnīcasaṅgādvirataḥ sadā vidvajjanapriyaḥ /
dhīro vipattau dakṣaśca śīlavān sammitavyayī
nipuṇo durgasaṃskāre śastraśikṣāvicakṣaṇaḥ /
svasainyabhāvānveṣī syāt śikṣayedraṇakauśalam
na hanyānmūrcchitān yuddhe tyaktaśastrān parāṅmukhān /
valānītān ripūn devi ripudāraśiśūnapi
jayalabdhāni vastūti sandhiprāptāni yāni ca /
vitarettāni sainyebhyo yathāyogyavibhāgataḥ
śauryaṃ vṛttañca yoddhṝṇāṃ jñeyaṃ rājñā pṛthak pṛthak /
bahusainyādhipaṃ naikaṃ kuryādātmahite rataḥ
bhavet / sandhistu teṣāṃ sammānairevottamo bhavet / teṣāṃ yuddheṣu
tu mṛtyureva vā jaya eva vā uttamo bhavet natu
palāyanādikamityarthaḥ // ११७ - ११९ //
puraskriyā satkāraḥ / yathābalam balamanatikramya
balapūrvakamityarthaḥ
१२१ //
virataḥ viraktaḥ / dhīro dhairyavān / dakṣo'nalasaḥ
nipuṇa ityādi / durgasaṃskāre duḥkhena gacchati vipakṣo yatra
taddurgam parvataparikhāprākārādibhiḥ durgamaṃ nagaram tasya
saṃskāre
१२४ //
(pṛ० १९९) naikasmin viśvasedrājā naikaṃ nyāye niyojayet /
sāmyaṃ krīḍopahāsañca nīcaiḥ saha vivarjayet
bahuśrutaḥ svalpabhāṣī jijñāsurjñānavānapi /
bahumāno'pi nirdambho dhīro daṇḍaprasādayoḥ
svayaṃ vā caradṛṣṭyā vā prajābhāvān vilokayet /
evaṃ svajanabhṛtyānāṃ bhāvān paśyennarādhipaḥ
krodhāddambhāt pramādādvā sammānaṃ śāsanaṃ tathā /
sahasā naiva kartavyaṃ svāminā tattvadarśinā
sainyasenādhipāmātyavanitāpatyasevakāḥ /
pālanīyāḥ sadoṣāścet daṇḍyā rājñā yathāvidhi
unmattānasamarthāṃśca bālāṃśca mṛtabāndhavān /
jvarābhibhūtān vṛddhāṃśca rakṣayet pitṛvannṛpaḥ
vaiśyānāṃ kṛṣivāṇijyaṃ vṛttaṃ viddhi sanātanam /
yenopāyena lokānāṃ dehayātrā prasiddhati
vitaret dadyāt // १२५ - १२७ //
bahuśruta ityādi / bahumāno'pi bhūrisammāno'pi rājā
nirdambho bhūrisammānanimittakacittasamunnatiśūnyo bhavet
svayaṃvetyādi / caradṛṣṭyā anyatattvānusandhānapravīṇo
gūḍhapuruṣaścaraḥ tadrūpayā dṛṣṭyā / prajābhāvān
prajānāmabhiprāyān ceṣṭā vā
dambhāt rājyādinimittakāccittautsukyāt
१३१ //
mṛtabāndhavān mṛtā bāndhavā yeṣāṃ tathābhūtān
atha vaiśyācārān vaktumupakramate vaiśyānāmityādibhiḥ /
yena kṛṣivāṇijyakarmarūpeṇopāyena / dehayātrā śarīranirvāhaḥ
(pṛ० २००) ataḥ sarvātmanā devi vāṇijyakṛṣikarmasu /
pramādavyasanālasyaṃ miyayāśāṭhyaṃ vivarjayet
niścitya vastu tanmūlyamubhayoḥ sammatau śive /
parasparāṅgīkaraṇaṃ krayasiddhistato bhavet
mattavikṣiptabālānāmarigrastanṛṇāṃ priye /
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau
krayasiddhiradṛṣṭānāṃ guṇaśravaṇato bhavet /
viparyaye tadguṇānāmanyathā bhavati krayaḥ
kuñjaroṣṭraturaṅgāṇāṃ guptadoṣaprakāśanāt /
varṣātīte'pi tatkreyamanyathā kartumarhati
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ bhājanaṃ mānavaṃ vapuḥ /
ataḥ kuleśi tatkreyo na siddhenmama śāsanāt
yavagodhūmadhānyānāṃ lābho varṣe gate priye /
yuktaścaturtho dhātūnāmaṣṭamaḥ parikīrtitaḥ
ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu /
yadyadaṅgīkṛtaṃ martyaistatkāryaṃ śāstrasammatam
sarvātmanā sarvaprakāreṇa
niścityetyādi / niścitya nirṇīya / tanmūlyam
niścitavastumūlyamapi niścitya / ubhayoḥ vikretṛkrayakārakayoḥ
१३६ //
adṛṣṭānām vastūnām / viparyaye vaiparītye
१३८ //
tatkreyaḥ mānavavapuḥkreyaḥ
uttamarṇena mūladhanādadhikaṃ grāhyaṃ lābhaḥ
१४१
//
(pṛ० २०१) dakṣaḥ śuciḥ satyabhāṣī jitanidro jitendriyaḥ /
apramatto nirālasyaḥ sevāvṛttau bhavennaraḥ
prabhurviṣṇusamo mānyastajjāyā jananīsamā /
mānyāstadbāndhavā bhṛtyairihāmutra sukhepsubhiḥ
bhartrurmitrāṇi mitrāṇi jānīyāttadarīnarīn /
sabhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhorājñāṃ pratīkṣayan
apamānaṃ gṛhacchidraṃ guptyarthaṃ kathitañca yat /
bharturglānikaraṃ yacca gopayedatiyatnataḥ
alobhaḥ syāt svāmidhane sadā svāmihite rataḥ /
tatsannidhāvasadbhāṣaṃ krīḍāṃ hāsyaṃ parityajet
na pāpamanasā paśyedapi tadgṛhakiṅkarīḥ /
viviktaśayayāṃ hāsyañca tābhiḥ saha vivarjayet
prabhoḥ śayayāsanaṃ yānaṃ vasanaṃ bhājanāni ca /
upānadbhūṣaṇaṃ śastraṃ nātmārthaṃ viniyojayet
kṣamāṃ kṛtāparādhaścet prārthayedyatnataḥ prabhoḥ /
prāgalbhyaṃ prauḍhavādañca sāmyācāraṃ vivarjayet
atha sevakadharmānāha dakṣa ityādibhiḥ / dakṣaḥ
ātmakāryeṣu caturaḥ / śuciḥ svacchaḥ / apramattaḥ nijakāryeṣu
sāvadhānaḥ // १४२ - १४६ //
na pāpetyādi / pāpamanasā tasya svāmino gṛhakiṅkarīrapi na
paśyet kā vārtā tatpatnīputryādīnām / viviktaśayayām
rahaḥśayanam / tābhiḥ svāmigṛhakiṅkarībhiḥ
१४८ //
prāgalbhyam dhārṣṭyam
(pṛ० २०२) sarve varṇāḥ svasvavarṇairbrāhmodvāhaṃ tathā'śanam /
kurvīran bhairavīcakrāttattvacakrādṛte śive
ubhayatra maheśāni śaivodvāhaḥ prakīrtitaḥ /
tathā'dāne ca pāne ca varṇabhedo na vidyate
śrīdevyuvāca /
kimidaṃ bhairavīcakraṃ tattvacakrañca kīdṛśam /
tatsarvaṃ śrotumicchāmi kṛpayā vaktumarhasi
śrīsadāśiva uvāca /
kulapūjāvidhau devi cakrānuṣṭhānamīritam /
viśeṣapūjāsamaye tatkāryaṃ sādhakottamaiḥ
bhairavīcakraviṣaye na tādṛṅniyamaḥ priye /
yathāsamayamāsādya kuryāccakramidaṃ śubham
vidhānamasya vakṣyāmi sādhakānāṃ śubhāvaham /
ārādhitā yena devī tūrṇaṃ yacchati vāñchitam
aśanam bhojanam / ṛte vinā
ubhayatra bhairavīcakre tattvacakre ca
atha bhairavīcakratattvacakrayorvidhānaṃ śrotumicchantī
śrīdevyuvāca kimidamityādi
evaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca kulapūjetyādi /
tatkulapūjāvidhāvuktaṃ cakrānuṣṭhānam
१५४ //
asya bhairavīcakrasya / yena bhairavīcakravidhānena /
yacchati dadāti
(pṛ० २०३) kulācāryo ramyabhūmāvāstīryā'sanamuttamam /
kāmādyenāstrabījena saṃśodhyopaviśettataḥ
sindūreṇa kusīdena kevalena jalena vā /
trikoṇañcaturasrañca maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ
vicitraghaṭamānīya dadhyakṣatavimṛkṣitam /
phalapallavasaṃyuktaṃ sindūratilakānvitam
suvāsitajalaiḥ pūrṇaṃ maṇḍale tatra sādhakaḥ /
praṇavena tu saṃsthāpya dhūpadīpau pradarśayet
sampūjya gandhapuṣpābhyāṃ cintayediṣṭadevatām /
saṃkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṃ samācaret
viśeṣamatra vakṣyāmi śṛṇuṣvā'maravandite /
gurvādinavapātrāṇāṃ nātra sthāpanamiṣyate
bhairavīcakrānuṣṭhānamevāha kulācārya ityādibhiḥ /
kulācāryaḥ kulaguruḥ / ramyabhūmau ramaṇīyāyāṃ
bhuvyuttamamāsanamāstīryā'cchādya kāmādyena klī/
bījādyenā'strabījena phaṭā saṃśodhya ca tatastatrā'sane upaviśet
sindūreṇeti / tataḥ sudhīḥ kovidaḥ sindūreṇa kusīdena
raktacandanena kevalena jalena vā trikoṇaṃ maṇḍalaṃ
tadvahiścaturasrañcatuṣkoṇañca maṇḍalaṃ racayet
vicitretyādi / tataḥparaṃ vicitraṃ vividhāni citrāṇyālekhyāni
yatraivambhūtaṃ ghaṭamānīya dadhyakṣatavimṛkṣitaṃ
dadhnā'kṣataiśca sampṛktaṃ phalaiḥ pallavaiśca saṃyuktaṃ
sindūratilakairanvitaṃ saṃyutaṃ karpūrādibhiḥ suvāsitairjalaiḥ
pūrṇañca kṛtvā praṇavena o/kāreṇa tatra maṇḍale saṃsthāpya ca
sādhako dhūpadīpau taṃ pradarśayet
१५९ //
sampūjyeti / tato gandhapuṣpābhyāṃ ghaṭaṃ saṃpūjya
tatreṣṭadevatāṃ cintayet / sañcintya ca pūrvoktena
saṃkṣepapūjāvidhinā tatra kalaśe iṣṭadevatāyāḥ pūjāṃ
samācaret kuryāt
१६१ //
(pṛ० २०४) yatheṣṭaṃ tattvamādāya saṃsthāpya purato vratī /
prokṣayedastramantreṇa divyadṛṣṭyā'valokayet
aliyantre gandhapuṣpaṃ dattvā tatra vicintayet /
ānandabhairavīṃ devīṃ ānandabhairavaṃ tathā
navayauvanasampannāṃ taruṇāruṇavigrahām /
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām
nṛtyagītakṛtāmodāṃ nānābharaṇabhūṣitām /
vicitravasanāṃ dhyāyet varābhayakarāmbujām
ityānandamayīṃ dhyātvā smaredānandabhairavam
yatheṣṭamiti / tato vratī sādhako yatheṣṭaṃ tattvaṃ
madyādikamādāya pūrato'gre saṃsthāpya cā'stramantreṇa phaṭā
prokṣayet jalena siñcet divyadṛṣṭyā'valokayecca
aliyantre iti / tato'liyantre madyapātre gandhapuṣpaṃ dattvā
tatrā'liyantre evā'nandabhairavīṃ devīntathā'nandabhairavaṃ
devaṃ vicintayet
ānandabhairavyā dhyānamevāha navayauvanasampannāmiti /
navayauvanasampannāṃ navīnatāruṇyaṃ samprāptām /
taruṇāruṇavigrahām navīnasūryasadṛśadehām /
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām cāruhāsena
manoharahasanenāmṛtabhāṣayā sudhātulyabhāṣaṇena
collasaddedīpyamānaṃ vadanapaṅkajaṃ mukhakamalaṃ
yasyāstathābhūtām / nṛtyagītakṛtāmodām nṛtyagītābhyāṃ kṛta
āmoda ānando yayā tām / nānābharaṇabhūṣitām
anekavidhabhūṣaṇālaṅkṛtām / vicitravasanām vicitramadbhutaṃ
vasanaṃ vastraṃ yasyāstām / varābhayakarāmbujām
varo'bhayañca karāmbujayoryasyāstām /
evambhūtāmānandabhairavīṃ dhyāyet / ityevamānandabhairavīṃ
dhyātvā ānandabhairavaṃ smaret // १६४ - १६६ //
(pṛ० २०५) karpūrapūradhavalaṃ kamalāyatākṣam
divyāmbarābharaṇabhūṣitadehakāntim /
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram
dakṣeṇa śuddhiguṭikāṃ dadhataṃ smarāmi
dhyātvaivamubhayostatra sāmarasyaṃ vicintayan /
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa deśikaḥ /
saṃpūjya gandhapuṣpābhyāṃ śodhayet kāraṇaṃ tataḥ
pāśāditrikabījena svāhāntena kulārcakaḥ /
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṃ viśodhayet
gṛhakāmyaikacittānāṃ gṛhiṇāṃ prabale kalau /
ādyatattvapratinidhau vidheyaṃ madhuratrayam
ānandabhairavadhyānamevāhaikena karpūrapūradhavalamiti /
karpūrapūradhavalaṃ karpūrapravāhavacchubhram /
kamalāyatākṣam kamalavadāyate vistṛte akṣiṇī yasya tam /
divyāmbarābharaṇabhūṣitadehakāntim
divyairambarābharaṇairvastravibhūṣaṇairbhūṣito'laṅkṛto yo
dehastatra kāntiradhikā dīptiryasya tathābhūtam / vāmena
pāṇikamalena sudhāḍhyapātraṃ madyasamanvitaṃ pātraṃ dakṣeṇa
pāṇikamalena śuddhiguṭikāñca dadhatamānandabhairavaṃ smarāmi
cintayāmi
dhyātveti / evamubhau dhyātvā tatrā'liyantre
ubhayorbhairavībhairavayoḥ sāmarasyamaikarasyaṃ vicintayan
deśikaḥ sādhakaḥ praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpābhyāṃ tau saṃpūjya tataḥ kāraṇaṃ madyaṃ
śodhayet
nanu kena mantreṇa madyaṃ śodhayet tatrāha pāśādītyādi /
svāhāntena svāhā'nto yasyaivambhūtena pāśāditrikabījena ā/
hrī/ kromiti bījatrayeṇa aṣṭottaraśatāvṛttyā imameva mantraṃ japan
kulārcako hetuṃ madyaṃ viśodhayet
१७० //
(pṛ० २०६) dugdhaṃ sitā mākṣikañca vijñeyaṃ madhuratrayam /
alirūpamidaṃ mattvā devatāyai nivedayet
svabhāvāt kalijanmānaḥ kāmavibhrāntacetasaḥ /
tadrūpeṇa na jānanti śaktiṃ sāmānyabuddhayaḥ
atasteṣāṃ pratinidhau śeṣatattvasya pārvati /
dhyānaṃ devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapastathā
tatastu prāptatattvāni palalādīni yāni ca /
pratyekaṃ śatadhā'nena manunā cābhimantrayet
sarvaṃ brahmamayaṃ dhyātvā nimīlya nayanadvayam /
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanamācaret
madhuratrayamevāha dugdhamityādi / alirūpaṃ madyasvarūpam
/ idaṃ madhurayatram
śaktiṃ striyam
ata ityādi / he pārvati ato hetoḥ teṣāṃ kalijanmanāṃ
śeṣatattvasya maithunasya pratinidhau devyāḥ padāmbhoje dhyānaṃ
vidheyam tathā sveṣṭamantrasya japo vidheyaḥ
tatastviti / tataḥ paraṃ palalādīni māṃsādīni yāni
prāptatatvāni tāni pratyekaṃ śatadhā japyamānenānena ā/ hrī/ kro/
svāheti manunā'bhimantrayet śodhayedityarthaḥ
sarvamiti / tato nayanadvayaṃ nimīlya sarvaṃ madyāditattvaṃ
brahmamayaṃ brahmasvarūpaṃ dhyātvā pūrvavat kālyai nivedya ca
pūrvavadeva pānabhojanamācaret
(pṛ० २०७) idantu bhairavīcakraṃ sarvatantreṣu gopitam /
tavāgre kathitaṃ bhadre sārātsāraṃ parātparam
vivāho bhairavīcakre tattvacakre'pi pārvati /
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā
vinā pariṇayaṃ vīraḥ śaktisevāṃ samācaran /
parastrīgāmināṃ pāpaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ
samprāpte bhairavīcakre sarve varṇāḥ dvijottamāḥ /
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak
nātra jātivicāro'sti nocchiṣṭādivivecanam /
cakramadhyagatā vīrā mama rūpā narākhyayā
na deśakālaniyamo na vā pātravicāraṇam /
yena kenā'hṛtaṃ dravyaṃ cakre'smin viniyojayet
dūradeśāt samānītaṃ pakvaṃ vā'pakvameva vā /
vīreṇa paśunā vāpi cakramadhyagataṃ śuci
cakrārambhe maheśāni vighnāḥ sarve bhayākulāḥ /
bibhītāste palāyante vīrāṇāṃ brahmatejasā
atha bhairavīcakrasya māhātmyaṃ varṇayitumupakramate
idantvityādi
१७७ //
pariṇayam vivāham
१७९ //
atra bhairavīcakre
dravyaṃ madyādi // १८१ - १८३ //
(pṛ० २०८) piśācā guhyakā yakṣā vetālāḥ krūrajātayaḥ /
śrutvātra bhairavīcakraṃ dūraṃ gacchanti sādhvasam
tatra tīrthāni sarvāṇi mahātīrthādikāni ca /
sendrāmaragaṇāḥ sarve tatrāgacchanti sādaram
cakrasthānaṃ mahātīrthaṃ sarvatīrthādhikaṃ śive /
tridaśā yatra vāñchanti tava naivedyamuttamam
mlecchena śvapacenāpi kirātenāpi hūṇunā /
āmaṃ pakvaṃ yadānītaṃ vīrahastārpitaṃ śuci
dṛṣṭvā tu bhairavīcakraṃ mama rūpāṃśca sādhakān /
mucyante paśupāśebhyaḥ kalikalmaṣadūṣitāḥ
prabale kalikāle tu na kuryāccakragopanam /
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kulasādhanam
cakramadhye vṛthālāpaṃ cāñcalyaṃ bahubhāṣaṇam /
niṣṭhīvanamadhovāyuṃ varṇabhedaṃ vivarjayet
krūrān khalān paśūn pāpān nāstikān kuladūṣakān /
nindakān kulaśāstrāṇāṃ cakrāddūrataraṃ tyajet
snehādbhayādānuraktyā paśuṃścakre praveśayan /
kuladharmāt paribhraṣṭo vīro'pi narakaṃ vrajet
sādhvasaṃ sabhayaṃ
tatra cakrasthāne
१८६ //
hūṇunā jātiviśeṣeṇa / āmam apakvam // १८७ - १९१ //
(pṛ० २०९) brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ sāmānyajātayaḥ /
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā
varṇābhimānāccakre tu varṇabhedaṃ karoti yaḥ /
sa yāti ghoranirayamapi vedāntapāragaḥ
cakrāntargatakaulānāṃ sādhūnāṃ śuddhacetasām /
sākṣācchivasvarūpāṇāṃ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ
yāvadvasanti cakreṣu viprādyāḥ śaivamārgiṇaḥ /
tāvattu śāmbhavācārāṃścareyuḥ śivaśāsanāt
cakrādviniḥsṛtāḥ sarve svasvavarṇāśramoditam /
lokayātrāprasiddhyarthaṃ kuryuḥ karma pṛthak pṛthak
puraścaryāśatenāpi śavamuṇḍacitāsanāt /
cakramadhye sakṛt japtvā tat phalaṃ labhate sudhīḥ
bhairavīcakramāhātmyaṃ ko vā vaktuṃ kṣamo bhavet /
sakṛdetat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
ṣaṇmāsaṃ bhūmipālaḥ syāt varṣaṃ mṛtyuñjayaḥ svayam /
nityaṃ samācaran martyo brahmanirvāṇamāpnuyāt
bhayādānuraktyā bhayahetukenānurāgeṇa // १९२ - १९५ //
careyuḥ kuryuḥ
१९७ //
puraścaryetyādi / śavamuṇḍacitāsanāt śavāsanāt
muṇḍāsanāt citāsanācca yat phalaṃ labhate
१९९ //
(pṛ० २१०) bahunā kimihoktena satyaṃ jānīhi kālike /
ihāmutra sukhāvāptyai kulamārgo hi nāparaḥ
kaleḥ prābalyasamaye sarvadharmavivarjite /
gopanāt kuladharmasya kaulo'pi nārakī bhavet
kathitaṃ bhairavīcakraṃ bhogamokṣaikasādhanam /
tattvacakraṃ kuleśāni sāmprataṃ vacmi tat śṛṇu
tattvacakraṃ cakrarājaṃ divyacakraṃ taducyate /
nātrādhikāraḥ sarveṣāṃ brahmajñān sādhakān vinā
parabrahmopāsakā ye brahmajñā brahmatatparāḥ /
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ
nirvikārā nirvikalpā dayāśīlā dṛḍhavratāḥ /
satyasaṅkalpakā brāhmāsta evātrā'dhikāriṇaḥ
brahmabhāvena tattvajñe ye paśyanti carācaram /
teṣāṃ tattvavidāṃ puṃsāṃ tattvacakre'dhikāritā
sarvaṃ brahmamayaṃ bhāvaścakre'smiṃstattvasaṃjñake /
yeṣāmutpadyate devi ta eva tattvacakriṇaḥ
ṣaṇmāsamiti / bhairavīcakraṃ ṣaṇmāsaṃ samācaran martyo
bhūmipālaḥ syādityevamanvayaḥ // २०० - २०३ //
atra cakrarāje tattvacakre
śāntāḥ rāgadveṣādiśūnyāḥ
tatra tattvacakre
२०७ //
bhāvo bhāvanā vicintanetyarthaḥ
(pṛ० २११) na ghaṭasthāpanā'trāsti na bāhulyena pūjanam /
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam
brahmamantrī brahmaniṣṭho bhaveccakreśvaraḥ priye /
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṃ tattvacakraṃ samārabhet
ramye sunirmale deśe sādhakānāṃ sukhāvahe /
vicitrāsanamānīya kalpayedvimalāsanam
tatropaviśya cakreśaḥ sahito brahmasādhakaiḥ /
āsādayettu tattvāni sthāpayedagrataḥ śive
tārādiprāṇabījāntaṃ śatāvṛttyā japan manum /
sarvatattveṣu cakreśa imaṃ mantramudīrayet
brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam /
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā
tattvasādhanam tattvacakrasādhanam
२१० //
atha tattvacakrasya vidhānamāha ramye ityādibhiḥ
tatra kalpite vimalāsane āsādayet ānayet tattvāni madyādīni
tārādītyādi / tato madyādiṣu sarvatattveṣu
tārādiprāṇabījāntaṃ tāraḥ praṇava ādiryasya sa tārādiḥ
prāṇabījaṃ haṃsa iti bījamanto yasya saḥ prāṇabījāntaḥ
tārādiścāsau prāṇabījāntaśca tārādiprāṇabījāntastaṃ manum
o/ haṃsa iti mantraṃ śatāvṛttyā japan cakreśa imaṃ vakṣyamāṇaṃ
mantramudīrayet
mantramevāha brahmārpaṇamiti
(pṛ० २१२) saptadhā vā tridhā japtvā tāni sarvāṇi śodhayet
tato brāhmeṇa manunā samarpya paramātmane /
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṃ vidadhyāt pānabhojanam
brahmacakre maheśāni varṇabhedaṃ vivarjayet /
na deśakālaniyamo na pātraniyamastathā
ye kurvanti narā mūḍhā divyacakre pramādataḥ /
kulabhedaṃ varṇabhedaṃ te gacchantyadhamāṃ gatim
ataḥ sarvaprayatnena brahmajñaiḥ sādhakottamaiḥ /
tattvacakramanuṣṭheyaṃ dharmakāmārthamuktaye
śrīdevyuvāca /
gṛhasthānāmaśeṣeṇa dharmānakathayat prabho /
saṃnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktumarhasi
śrīsadāśiva uvāca /
avadhūtāśramo devi kalau saṃnyāsa ucyate /
vidhinā yena kartavyastat sarvaṃ śṛṇu sāmpratam
saptadheti / imaṃ mantraṃ saptadhā tridhā vā japtvā sarvāṇi
tāni madyādīni śodhayet
brāhmeṇa manunā o/ saccidekaṃ brahmeti mantreṇa
brahmacakre tattvacakre // २१७ - २१९ //
evamaśeṣān gṛhasthadharmān śrutvā adhūnā
saṃnyāsidharmān śrotumicchantī śrīdevyuvāca
gṛhasthānāmityādi
evaṃ preritaḥ san śrīsadāśiva uvāca avadhūtetyādi / tat
vidhānam sāmpratamidānīm
(pṛ० २१३) brahmajñāne samutpanne virate sarvakarmaṇi /
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṃnyāsāśramamāśrayet
vihāya vṛddhau pitarau śiśuṃ bhāryāṃ pativratām /
tyaktvā'samarthān bandhūṃśca pravrajannārakī bhavet
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca /
kulāvadhūtasaṃskāre pañcānāmadhikāritā
sampādya gṛhakarmāṇi paritoṣyā'parānapi /
nirmamo nilayādgacchenniṣkāmo vijitendriyaḥ
āhūya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ /
prītyā'numatimanvicchet gṛhājjigamiṣurjanaḥ
teṣāmanujñāmādāya praṇamya paradevatām /
grāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt
muktaḥ saṃsārapāśebhyaḥ paramānandanirvṛtaḥ /
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā saṃprārthayedidam
saṃnyāsagrahaṇavidhānamevāha brahmajñāne ityādibhiḥ /
adhyātmavidyānipuṇaḥ ātmavidyābhijñaḥ // २२२ - २२४ //
sampādya sādhayitvā / aparān pitrādibhinnān / nirmamaḥ
gṛhādiviṣayamamatāśūnyaḥ nilayāt gṛhāt
anumatimanvicchet anujñāmādadyāt
nirapekṣaḥ niṣpṛhaḥ / iyāt gacchet
paramānandanirvṛttaḥ paramānande nimagnaḥ
(pṛ० २१४) gṛhāśrame parabrahman mamaitadvigataṃ vayaḥ /
prasādaṃ kuru me nātha saṃnyāsagrahaṇaṃ prati
nivṛttagṛhakarmāṇaṃ vicārya vidhivadguruḥ /
śāntaṃ vivekinaṃ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet
tataḥ śiṣyaḥ kṛtasnāno yatātmā vihitāhnikaḥ /
ṛṇatrayavimuktyarthaṃ devarṣīnarcayet pitṝn
devā brahmā ca viṣṇuśca rudraśca svagaṇaiḥ saha /
ṛṣayaḥ sanakādyāśca devabrahmarṣayastathā
atra ye pitaraḥ pūjyā vakṣyāmi śṛṇu tānapi
pitā pitāmahaścaiva prapitāmaha eva ca /
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī /
mātāmahādayo'pyevaṃ mātāmahyādayo'pi ca
yat prārthayet tadāha gṛhāśrame ityādinā
śāntam uparatacittam
tata iti / tataḥ paraṃ yatātmā saṃyatamanāḥ śiṣyaḥ
kṛtasnāno vihitāhnikaśca bhūtvā ṛṇatrayavimuktyarthaṃ devarṣīn
devān ṛṣīn pitṝścārcayet pūjayet
ṛṇavimuktyarthaṃ ye devā ṛṣayaśca pūjyāstānāha devā
ityādinā / brahmā ca viṣṇuśca svagaṇaiḥ saha rudraścaite devāḥ
saṃnyāsakarmaṇi pūjyāḥ / sanaka ādyo yeṣāṃ te sanakādyāḥ
sanakasanandanasanātanādyāḥ sanakasajātīyā ṛṣayaḥ tathā
devarṣayo nāradādayo brahmarṣayo bhṛgvādayaśca pūjyāḥ
atra saṃnyāsakarmaṇi
ṛṇavimuktyarthaṃ pūjyān pitṝnevāha pitetyādinā sārddhena
/ evaṃ pitrādivanmātāmahādayo'pi pūjyāḥ evamanvayaḥ / ādinā
pramātāmahavṛddhapramātāmahayoḥ
pramātāmahīvṛddhapramātāmahyośca grahaṇam
(pṛ० २१५) prācyāmṛṣīn yajeddevān dakṣiṇasyāṃ pitṝn yajet /
mātāmahān pratīcyāñca pūjayennyāsakarmaṇi
pūrvādikramato dadyādāsanānāṃ dvayaṃ dvayam /
devādīn kramatastatrā'vāhya pūjāṃ samācaret
samarcya vidhivattebhyaḥ piṇḍān dadyāt pṛthak pṛthak /
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṃ yathākramam /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet pitṛdevatāḥ
tṛpyadhvaṃ pitaro devā deparṣimātṛkā gaṇāḥ /
guṇātītapade yūyamanṛṇīkurutā'cirāt
ityānṛṇyamarthayitvā praṇamya ca punaḥ punaḥ /
ṛṇatrayavinirmukta ātmaśrāddhaṃ prakalpayet
nanu kasyāṃ kasyāṃ diśi devānṛṣīn pitṝṃśca
pūjayedityapekṣāyāmāha prācyāmityādi / saṃnyāsakarmaṇi
devānṛṣīṃśca prācyāṃ pūrvasyāṃ diśi yajet / dakṣiṇasyāṃ
diśi pitṝn pitrādīn yajet / pratīcyāṃ paścimāyāṃ diśi
mātāmahānmātāmahaprabhṛtīn yajet pūjayet
atha saṃkṣepato devādīnāṃ pūjāyā vidhānamāha
pūrvādikramata ityādibhiḥ / pūrvādikramataḥ pūrvādikrameṇa
tisṛṣu dikṣvāsanānāṃ dvayaṃ dvayaṃ dadyāt / tatrāsanānāṃ
dvaye dvaye kramato devādīnāvāhya teṣāṃ pūjāṃ samācaret
kuryāt
samarcyetyādi / devarṣipitṝn vidhivat samarcya tebhyo
devarṣipitṛbhyaḥ pṛthak pṛthak piṇḍān vidhivaddadyāt /
vakṣyamāṇena piṇḍapradānavidhinā devādibhyo yathākramaṃ
piṇḍaṃ datvā kṛtāñjalipuṭo bhūtvā pitṛdevatāḥ prārthayet
kiṃ prārthayettatrāha tṛpyadhvamityādi / he pitaro devā
devarṣayo mātṛgaṇāśca yūyaṃ tṛpyadhvaṃ guṇātītapade
atikrāntaguṇe pade vrajantaṃ māmacirādatiśīghrameva
yūyamanṛṇī kūruta
२३९ //
(pṛ० २१६) pitā hyātmaiva sarveṣāṃ tatpitā prapitāmahaḥ /
ātmanyātmārpaṇārthāya kuryādātmakriyāṃ sudhīḥ
uttarābhimukho bhūtvā pūrvavat kalpitāsane /
āvāhyā'tmapitṝn devi dadyāt piṇḍaṃ samarcayan
prāgagrān dakṣiṇāgrāṃśca paścimāgrān yathākramāt /
piṇḍārthamāstareddarbhānudagagrān svakarmaṇi
samāpya śrāddhakarmāṇi gurudarśitavartmanā /
yuyukṣuścittaśuddhyarthamimaṃ mantraṃ śataṃ japet
hrī/ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivarddhanam /
ūrvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya mā'mṛtāt
upāsanānusāreṇa vedyāṃ maṇḍalapūrvakam /
saṃsthāpya kalaśaṃ tatra guruḥ pūjāṃ samārabhet
ātmaśrāddhakaraṇe hetuṃ darśayannāha pitā hītyādi / hi
yataḥ sarveṣāmātmaiva pitā tatpitā pitāmahaḥ prapitāmahaśca syāt
ataḥ ātmani paramātmani ātmano'rpaṇārthāya sudhīrvidvān
ātmakriyāṃ kuryāt
saṃkṣepataḥ ātmanaśca śrāddhasya vidhānamāha
uttarābhimukha ityādinā / ātmapitṝn ātmasvarūpān pitrādīn
prāgagrāniti / piṇḍārthaṃ
devarṣipitruddeśyakapiṇḍadānārthaṃ yathākramāt krameṇaiva
prāk prācyāṃ diśyagrāṇi yeṣāṃ tān prāgagrān dakṣiṇāgrān
paścimāgrāṃśca darbhān kuśānāstaredācchādayet / svakarmaṇi
ātmaśrāddhakriyāyāṃ tu udak udīcyāmagrāṇi yeṣāṃ
tathābhūtān darbhānāstaret
२४३ //
tameva mantramāha hrī/ tryambakamityādikam
upāsanetyādi / tataḥ upāsanāyā anusāreṇa racitāyāṃ
vedyāṃ maṇḍalapūrvakaṃ kalaśaṃ saṃsthāpya tatra kalaśe
śiṣyasyeṣṭadevatāyāḥ pūjāṃ guruḥ samārabhet
(pṛ० २१७) tatastu paramaṃ brahma dhyātvā śāmbhavavartmanā /
vidhāya pūjāṃ brahmajño vahnisthāpanamācaret
prāguktasaṃskṛte vahnau svakalpoktāhutiṃ guruḥ /
dattvā śiṣyaṃ samāhūya sākalyaṃ hāvayettu tam
ādau vyāhṛtibhirhutvā prāṇahomaṃ prakalpayet /
prāṇāpānau samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ
tattvahomaṃ tataḥ kuryāddehātmādhyāsamuktaye /
pṛthivī salilaṃ vahnirvāyurākāśameva ca
gandho rasaśca rūpaśca sparśaḥ śabdo yathākramāt /
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param
tatastviti / tatastu śiṣyeṣṭadevatāpūjanādanantaraṃ tu
brahmajño guruḥ paramaṃ brahma dhyātvā śāmbhavavartmanā
tasya pūjāṃ ca vidhāya vedyāṃ vahnisthāpanamācaret kuryāt
prāguktetyādi / tataḥ prāguktena vidhinā saṃskṛte vahnau
svakalpoktāhutiṃ svasvakalpe uktāmāhutiṃ dattvā gurustaṃ
śiṣyaṃ samāhūya tena sākalyamagnau hāvayet
ādāviti / ādau prathamato bhūrādibhirvyāhṛtibhiḥ sākalyaṃ
hutvā tataḥ prāṇahomaṃ śarīrasthaprāṇādipañcavāyuhomaṃ
prakalpayet kuryāt / hotavyān prāṇādīn pañcavāyūnāha
prāṇetyādyarddhena
tattveti / tataḥ paraṃ dehātmādhyāsamuktaye
śarīraniṣṭhātmatvajñānavimuktyarthaṃ yathākramaṃ tattvahomaṃ
pṛthvījalādicaturviṃśatitattvahavanaṃ kuryāt / krameṇaiva
havanīyāni caturviṃśatitattvānyevāha pṛthivītyādinā'haṅkāra
ityantena kiñcidadhikena sapādadvayena
(pṛ० २१८) śrotraṃ tvaṅnayanaṃ jihvā ghrāṇaṃ buddhīndriyāṇi ca /
mano buddhiśca cittañcāhaṅkāro dehajāḥ kriyāḥ
sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi yāni ca
etāni me padānte ca śuddhyantāṃ padamuccaret /
hrī/ jyotirahaṃ virajā vipāpmā bhūyāsamityapi
caturviṃśatitattvāni karmāṇi daihikāni ca /
hutvā'gnau niṣkriyo dehaṃ mṛtavaccintayettataḥ
gandha ityādi / pṛthivyādipañcatattvahavanānantaraṃ
gandhādipañcatattvāni yathākramāt hotavyāni / tato
vāgādipañcakarmendriyāṇi havanīyāni / tataḥ paraṃ śrotrādīni
pañcabuddhīndriyāṇi hotavyāni / tato mana ādīni catvāri tattvāni
havanīyāni / tato dehajāḥ kriyāḥ hotavyāḥ
२५१ //
sarvāṇīti / tataḥ sarvāṇīndriyakarmāṇi yāni ca
prāṇakarmāṇi tānyapi havanīyāni
prāṇādipañcavāyūnāṃ pṛthivyādicaturviṃśatitattvānāṃ
dehajakriyāṇāṃ sarvendriyakarmaṇāṃ prāṇādivāyukarmaṇāñca
homasya mantramāha etānītyādinā / pūrvaṃ etāni me ityuccaret /
tatpadānte ca śuddhyantāmiti padamuccaret / tato hrī/ jyotirahaṃ virajā
vipāppā bhūyāsamityuccaret / tato dviṭhaḥ svāhetyapyuccaret /
yojanayā etāni me śuddhyantāṃ hrī/ jyotirahaṃ virajā vipāpmā
bhūyāsaṃ svāheti mantro jātaḥ / anenaiva prāṇādīni
prāṇakarmaparyantāni sarvāṇi juhuyāt / yathā
prāṇāpānasamānodānavyānā me śuddhyantāṃ hrī/ jyotirahaṃ
virajā vipāpmā bhūyāsaṃ svāheti prāṇādīn juhuyāditi / evaṃ
sarvatra yojanā
caturviṃśatītyādi / evaṃ caturviṃśatitattvāni daihikāni
karmāṇi cāgnau hutvā niṣkriyaḥ kriyābhyaśca niṣkrānto bhūtvā
tato dehaṃ mṛtavaccintayet
(pṛ० २१९) vibhāvya mṛtavat kāyaṃ rahitaṃ sarvakarmaṇā /
smaraṃstat paramaṃ brahma yajñasūtraṃ samuddharet
ai/ klī/ hū/ iti mantreṇa skandhāduttārya tattvavit /
yajñasūtraṃ kare kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam /
vahnijāyāṃ samuccārya ghṛtāktamanale kṣipet
hutvaivamupavītañca kāmabījaṃ samuccaran /
chitvā śikhāṃ kare kṛtvā ghṛtamadhye niyojayet
brahmaputri śikhe tvaṃ hi bālarūpā tapasvinī /
dīyate pāvake sthānaṃ gaccha devi namo'stu te
kāmaṃ māyāṃ kūrcamantraṃ vahnijāyāmudīrayan /
tasmin susaṃskṛte vahnau śikhāhomaṃ samācaret
vibhāvyeti / sarvakarmaṇā rahitaṃ mṛtavacca kāyaṃ dehaṃ
vibhāvya vicintya tat jagatkāraṇatvenātiprasiddhaṃ paramaṃ brahma
smaran san yajñasūtraṃ yajñopavītaṃ samuddharet uraḥsthalāt
skandhaṃ nayet
aimityādi / tataḥ tattvavit brahmavijjanaḥ ai/ klī/ imiti mantreṇa
yajñasūtraṃ skandhāduttārya kare haste ca kṛtvā vyāhṛtitrayaṃ
paṭhitvā vyāhṛtitrayānte ca vahnijāyāṃ svāheti padaṃ samuccārya
ghṛtāktaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ yajñasūtramanale'gnau kṣipet
hutveti / evaṃ prakāreṇopavītaṃ yajñasūtramagnau hutvā
kāmabījaṃ klīmiti bījaṃ samuccaran san śikhāṃ chittvā kare ca
kṛtvāṣṭamadhye niyojayet sthāpayet
brahmeti / tato brahmaputri ityādyaṃ namo'stute ityantaṃ
mantramudīrayan etanmantrānte ca kāmaṃ klīmitimāyāṃ hrīmiti
kūrcaṃ hūmiti astraṃ phaḍiti vahnijāyāṃ
(pṛ० २२०) śikhāmāśritya pitaro devā devarṣayastathā /
sarvāṇyāśramakarmāṇi nivasanti śikhopari
ataḥ santarpya tāḥ sarvā devarṣipitṛdevatāḥ /
śikhāsūtraparityāgāddehī brahmamayo bhavet
yajñasūtraśikhātyāgāt saṃnyāsaḥ syāt dvijanmanām /
śūdrāṇāmitareṣāñca śikhāṃ hutvaiva saṃskriyā
tato muktaśikhāsūtraḥ praṇamet daṇḍavad gurum /
gururutthāpya taṃ śiṣyaṃ dakṣakarṇe vadedidam
tattvamasi mahāprājña haṃsaḥ so'haṃ vibhāvaya /
nirmamo nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṃ cara
svāheti ca bījaṃ kīrtayan tasmin susaṃskṛte vahnau śikhāyā
homaṃsamācaret kuryāt // २५८ - २६० //
brahmamayo brahmasvarūpaḥ
dvijanmanām brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām itareṣām
varṇasaṅkarāṇām
२६३ //
nanu guruḥ śiṣyasya dakṣiṇe karṇe kiṃ
vadedityapekṣāyāmāha tattvamasītyādi / he mahāprājña
mahāmanīṣin tat jagatkāraṇatvenātiprasiddhaṃ paraṃ brahma
tvamevāsi ato'hameva sa paramātmā sa evāhamasmīti tvaṃ
vibhāvaya vicintaya / kiñca nirmamaḥ putrādiviṣayakamamatāśūnyo
nirahaṅkāro vidyādiviṣayanimittakacittasamunnatiśūnyaśca san
svabhāvena sukhaṃ yathā syāttathā cara itastato gaccha /
ahamityasyāderlopastvārṣaḥ
(pṛ० २२१) tato ghaṭañca vahniñca visṛjya brahmatattvavit /
ātmasvarūpaṃ taṃ matvā praṇamecchirasā guruḥ
namastubhyaṃ namo mahyaṃ tubhyaṃ mahyaṃ namo namaḥ /
tvameva tat tattvameva viśvarūpa namo'stu te
brahmamantropāsakānāṃ tattvajñānāṃ jitātmanām /
svamantreṇa śikhācchedāt saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
brahmajñānaviśuddhānāṃ kiṃ yajñaiḥ śrāddhapūjanaiḥ /
svecchācāraparāṇāṃ tu pratyavāyo na vidyate
tato nirdvandvarūpo'sau niṣkāmasthiramānasaḥ /
viharet svecchayā śiṣyaḥ sākṣād brahmamayo bhuvi
ābrahmastambaparyantaṃ sadrūpeṇa vibhāvayan /
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani
tata iti / tataḥ paraṃ ghaṭhaṃ vahniñca visṛjya brahmatattvavid
gurustaṃ śiṣyamātmasvarūpaṃ matvā vakṣyamāṇamantreṇa
śirasā praṇamet
yena mantreṇa praṇamet tameva mantramāha
namastubhyamityādikam
brahmamantropāsakānāṃ tu saṃnyāsagrahaṇe
viśeṣavidhimāha brahmamantretyādinā / tattvajñānāṃ
brahmajñānināṃ jitātmanāṃ jitamanasāṃ
brahmamantropāsakānāṃ svamantreṇa śikhācchedādeva
saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
nanu yajñaśrāddhādikamakṛtvaiva saṃnyāsaṃ gṛhṇatāṃ
brahmamantropāsakānāṃ pratyavāyabhāgitvaṃ syāttatrāha
brahmajñānetyādi
nirdvandvarūpaḥ sukhaduḥkhādiyugalāni dvandvāni tadrahito
nirdvandvastatsvarūpaḥ
ābrahmastambaparyantaṃ brahmārabhya
tṛṇādigucchaparyantaṃ sadrūpeṇa satyarūpeṇa vibhāvayan
vicintayan
(pṛ० २२२) aniketaḥ kṣamāvṛtto niḥśaṅkaḥ saṅgavarjitaḥ /
nirmamo nirahaṅkāraḥ saṃnyāsī viharet kṣitau
mukto vidhiniṣedhebhyo niryogakṣema ātmavit /
sukhaduḥkhasamo dhīro jitātmā vigataspṛhaḥ
sthirātmā prāptaduḥkho'pi sukhe prāpte'pi niṣpṛhaḥ /
sadānandaḥ śuciḥ śānto nirapekṣo nirākulaḥ
nodvejakaḥ syājjīvānāṃ sadā prāṇihite rataḥ /
vigatāmarṣabhīrdānto niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ
śokadveṣavimuktaḥ syāt śatrau mitre samo bhavet /
śītavātātapasahaḥ samo mānāpamānayoḥ
aniketa ityādi / aniketaḥ niyatavāsaśūnyaḥ / kṣamāvṛttaḥ
kṣamaiva vṛttaṃ yasya saḥ / niḥsaṅkaḥ udvegarahitaḥ / saṅgavarjitaḥ
kvacidapyanāsaktaḥ
mukta ityādi / niryogakṣemaḥ aprāptasvīkāro yogaḥ
prāptaparirakṣaṇaṃ kṣemaḥ tābhyāṃ rahitaḥ / sukhaduḥkhasamaḥ
sukhaduḥkhe same yasya saḥ / jitātmā jitadehaḥ / vigataspṛhaḥ
uccāvaceṣu dṛṣṭamātreṣu vastuṣu itastato jighṛkṣā spṛhāḥ vigatā
spṛhā yasya saḥ
sthiretyādi / sthirātmā sthiracittaḥ sthirasvabhāvo vā / niṣpṛhaḥ
bhogākāṅkṣāśūnyaḥ / śuciḥ bāhyābhyantaraśaucasampannaḥ /
śāntaḥ saṃyatāntaḥkaraṇaḥ / nirapekṣaḥ parāpekṣārahitaḥ /
nirākulaḥ ākulatāśūnyaḥ
netyādi / nodvejakaḥ na bhītijanakaḥ / vigatāmarṣabhīḥ
apagatakrodhabhayaḥ / dāntaḥ saṃyatavāhyendriyaḥ / nirudyamaḥ
svadehanirvāhārthavyāpāraśūnyaḥ
śoketyādi / śatrau mitre ca samaḥ ekarūpaḥ
mānāpamānayorapi samaḥ harṣaviṣādaśūnya ityarthaḥ
(pṛ० २२३) samaḥ śubhāśubhe tuṣṭo yadṛcchāprāptavastunā /
nistraiguṇyo nirvikalpo nirlobhaḥ syādasañcayī
yathā satyamupāśritya mṛṣā viśvaṃ pratiṣṭhati /
ātmāśritastathā deho jānannevaṃ sukhī bhavet
indriyāṇyeva kurvanti svaṃ svaṃ karma pṛthak pṛthak /
ātmā sākṣī vinirlipto jñātvaivaṃ mokṣabhāg bhavet
dhātupratigrahaṃ nindāmanṛtaṃ krīḍanaṃ striyā /
retastyāgamasūyāñca saṃnyāsī parivarjayet
sarvatra samadṛṣṭiḥ syāt kīṭe deve tathā nare /
sarvaṃ brahmeti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmasu
viprānnaṃ śvapacānnaṃ vā yasmāttasmāt samāgatam /
deśaṃ kālaṃ tathā pātramaśnīyādavicārayan
sama ityādi / nistraiguṇyaḥ trayo guṇā yasmin sa triguṇaḥ
sakāmaḥ tasya bhāvastraiguṇyam tasmānniṣkrānto nistraiguṇyaḥ
niṣkāmaḥ ityarthaḥ / nirvikalpaḥ nānāvidhakalpanāśūnyaḥ /
nirlobhaḥ dhanādyāgame bahudhā jāyamāne'pi
punarvarddhamāno'bhilāṣo lobhaḥ tadrahitaḥ / asañcayī
tattadvastusañcayābhāvavān
yathetyādi / yathā satyaṃ
paramātmānamevopāśrityāvalambya mṛṣā mithyābhūtamapi
viśvaṃ pratiṣṭhati satyavadāste tathaivātmānamāśrito mithyāmūta
eva dehaḥ pratiṣṭhati evaṃ jānan saṃnyāsī sukhī bhavet
indriyāṇīti / indriyāṇyeva pṛthak pṛthak svaṃ svaṃ karma
kurvanti / ātmā tu sākṣī kevalaṃ śubhāśubhakarmaṇāṃ draṣṭā
bhavati / ata eva nirliptaḥ tattatkarmabhirvaddho na bhavati / evaṃ
jñātvaiva saṃnyāsī mokṣabhāg bhavet
anṛtam ayathārthabhāṣaṇam / asūyām satsvapi guṇeṣu
doṣāropaṇam // २७९ - २८१ //
(pṛ० २२४) adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ sadā tattvavicāraṇaiḥ /
avadhūto nayet kālaṃ svecchācāraparāyaṇaḥ
saṃnyāsināṃ mṛtaṃ kāyaṃ dāhayenna kadācana /
sampūjya gandhapuṣpādyairnikhanedvāpsu majjayet
aprāptayogamartyānāṃ sadā kāmābhilāṣiṇām /
svabhāvājjāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule
tatrāpi te sānuraktā dhyānārcājapasādhane /
śreyastadeva jānantu yatraiva dṛḍhaniścayāḥ
ataḥ karmavidhānāni proktāni cittaśuddhaye /
nāmarūpaṃ bahuvidhaṃ tadarthaṃ kalpitaṃ mayā
brahmajñānādṛte devi karmasaṃnyasanaṃ vinā /
kurvan kalpaśataṃ karma na bhavenmuktibhāg janaḥ
kulāvadhūtastattvajño jīvanmukto narākṛtiḥ /
sākṣānnārāyaṇaṃ matvā gṛhasthastaṃ prapūjayet
adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ vedāntaśāstrapāṭhaiḥ /
tattvavicāraṇaiḥ brahmatattvavivecanaiḥ
nikhanet śucau bhūmau gartaṃ vidhāya tatraiva nidadhyāt / apsu
jaleṣu
aprāptayogamartyānām na prāpto yogo
brahmajñānasaṃbandho yaistathābhūtānām / karmasaṅkule
karmasamūhe
tatrāpi tatraivāpi / aprāptayogamartyāḥ / sānuraktāḥ
anurāgavantaḥ / tadeva arcādikarmaiva
(pṛ० २२५) yaterdarśanamātreṇa vimuktaḥ sarvapātakāt /
tīrthavratatapodānasarvayajñaphalaṃ labhet
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
varṇāśramācāradharmakathanaṃ nāmāṣṭamollāsaḥ /
tadartham aprāptayogamartyārtham // २८६ - २८९ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ aṣṭamollāsaḥ /
navamollāsaḥ
śrīsadāśiva uvāca /
varṇāśramācāradharmāḥ kathitāstava suvrate /
saṃskārān sarvavarṇānāṃ śṛṇuṣva gadato mama
saṃskāreṇa vinā devi dehaśuddhirna jāyate /
nāsaṃskṛto'dhikārī syād daive paitre ca karmaṇi
ato viprādibhirvarṇaiḥ svasvavarṇoktasaṃskriyā /
kartavyā sarvathā yatnairihāmutra hitepsubhiḥ
jīvasekaḥ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā /
jātanāmnī niṣkramaṇamannāśanamataḥ param /
cūḍopanayanodvāhāḥ saṃskārāḥ kathitā daśa
oṃ namo brahmaṇe
śrīśrīnāthapadāmbhoje niyataṃ matirastu me /
evamaśeṣān varṇāśramācāradharmān kathayitvedānīṃ
sarvavarṇānāmakhilān saṃskārān vivakṣan śrīsadāśiva uvāca
varṇāśrametyādi / gadato mama kathayato mattaḥ // १ - ३ //
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāṃ jīvasekādaya udvāhāntā daśa
saṃskārāḥ santi śūdrāṇāṃ varṇasaṅkarāṇāṃ
copanayanākhyasaṃskāravarjitā jīvasekādayo navaiva saṃskārāḥ
santītyāha jīvaseka ityādinā sārddhadvayena
(pṛ० २२७) śūdrāṇāṃ śūdrabhinnānāmupavītaṃ na vidyate /
teṣāṃ navaiva saṃskārā dvijātīnāṃ daśa smṛtāḥ
nityāni sarvakarmāṇi tathā naimittikāni ca /
kāmyānyapi varārohe kuryācchāmbhavavartmanā
yāni yāni vidhānāni yeṣu yeṣu ca karmasu /
puraiva brahmarūpeṇa tānyuktāni mayā priye
saṃskāreṣu ca sarveṣu tathaivānyeṣu karmasu /
viprādivarṇabhedena kramānmantrāśca darśitāḥ
satyatretādvāpareṣu tattatkarmasu kālike /
praṇavādyāṃstu tān mantrān prayogeṣu niyojayet
kalau tu parameśāni taireva manubhirnarāḥ /
māyādyaiḥ sarvakarmāṇi kuryuḥ śaṅkaraśāsanāt
nigamāgamatantreṣu vedeṣu saṃhitāsu ca /
sarve mantrā mayaivoktāḥ prayogo yugabhedataḥ
kalāvannagataprāṇāḥ mānavā hīnatejasaḥ /
teṣāṃ hitāya kalyāṇi kuladharmo nirūpitaḥ
kalidurbalajīvānāṃ prayāsāśaktacetasām /
saṃskārādikriyāsteṣāṃ saṃkṣepeṇāpi vacmi te
śūdrabhinnānāṃ varṇasaṅkarāṇāṃ / teṣāṃ
śūdrāṇāṃ śūdrabhinnānāñca / dvijātīnāṃ
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām
६ //
vidhānāni ākāṅkṣitānīti śeṣaḥ // ७ - ९ //
māyādyaiḥ māyā hrīmiti bījaṃ ādyaṃ yeṣāṃ manūnām
te taiḥ // १० - १३ //
(pṛ० २२८) sarveṣāṃ śubhakāryāṇāmādibhūtā kuśaṇḍikā /
tasmādādau pravakṣyāmi śṛṇu tāṃ devavandite
ramye pariṣkṛte deśe tuṣāṅgārādivarjite /
hastamātrapramāṇena sthaṇḍilaṃ racayet sudhīḥ
tisro rekhā vidhātavyā prāgagrāstatra maṇḍale /
kūrcenābhyukṣya tāḥ sarvā vahninā vahnimāharet
ānīya vahniṃ tatpārśve sthāpayedvāgbhavaṃ smaran
tatastasmāt jvaladdāru gṛhītvā dakṣapāṇinā /
hrī/ kravyādebhyo namaḥ svāhā kravyādāṃśaṃ parityajet
itthaṃ pratiṣṭhitaṃ vahniṃ pāṇibhyāmātmasammukham /
uddhṛtya tāsu rekhāsu māyādyāṃ vyāhṛtiṃ smaran
tām kuśaṇḍikām
kuśaṇḍikāmevāha ramye ityādibhiḥ / sthaṇḍilam catvaram
tisra ityādi / tatra maṇḍale hastamātrapramāṇena racite sthaṇḍile
prāgagrāstisro rekhā vidhātavyāḥ / tataḥ kūrcena hūmiti mantreṇa
tā rekhā abhyukṣya jalenābhiṣicya vahninā ramiti mantreṇa
vahnimāharet ānayet
ānīyetyādi / vahnimānīya vāgbhavam aimiti mantraṃ smaran
san tatpārśve sthaṇḍilasya pārśve sthāpayet
tata ityādi / tataḥ paraṃ tasmādvahnerekaṃ jvaladdāru
prajvalatkāṣṭhaṃ dakṣapāṇinā gṛhītvā hrī/ kravyādebhyo namaḥ
svāheti mantreṇa kravyādāṃśaṃ rākṣasabhāgaṃ dakṣiṇasyāṃ
diśi parityajet
itthamityādi / itthamanena prakāreṇa pratiṣṭhitaṃ saṃskṛtaṃ
vahniṃ pāṇibhyāmuddhṛtyotthāpya māyādyāṃ hrī/ bījādyāṃ
vyāhṛtiṃ smaran san ātmanaḥ
(pṛ० २२९) saṃsthāpya tṛṇadārubhyāṃ prabalīkṛtya pāvakam /
samidhe dve ghṛtākte ca hutvā tasmin hutāśane /
svakarmavihitaṃ nāma kṛtvā dhyāyeddhanañjayam
bālārkāruṇasaṅkāśaṃ saptajihvaṃ dvimastakam /
ajārūḍhaṃ śaktidharaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam
dhyātvaivaṃ prāñjalirbhūtvā'vāhayeddhavyavāhanam
māyāmehyehi padataḥ sarvāmara vadet priye /
havyavāhapadānte ca munibhiḥ svagaṇaiḥ saha /
adhvaraṃ rakṣa rakṣeti namaḥ svāhā tato vadet
sammukhaṃ yathā syāttathā tāsu rekhāsu saṃsthāpya
tṛṇadārubhyāṃ pāvakamagniṃ prabalīkṛtya ca tasmin
hutāśane'gnau ghṛtākte ghṛtasaṃyukte dve samidhau kāṣṭhe hutvā
prakṣipya vahneḥ svakarmavihitaṃ nāma ca kṛtvā dhanañjayamagniṃ
dhyāyet
२० //
vahnerdhyānamevāha bālārkāruṇasaṅkāśamityādi / bālo
yo'rkaḥ sūryastadvadaruṇo lohitavarṇaḥ saṅkāśo dīptiryasya
tathābhūtam
dhyātvetyādi / evaṃ havyavāhanamagniṃ dhyātvā tataḥ
prāñjalirbhūtvā vakṣyamāṇamantreṇa havyavāhanamāvāhayet
vahnyāvāhanamantramevāha māyāmityādinā sārddhena / he
priye pūrvaṃ māyāṃ hrīmiti bījaṃ vadet tataḥ paramehyehītyuktvā
tat padataḥ paraṃ sarvāmareti padaṃ vadet / tato havyavāheti
padasyānte munibhiḥ svagaṇaiḥ saha adhvaraṃ rakṣa rakṣeti vadet / tato
namaḥ svāheti vadet / sakalapadayojanayā hrī/ ehyehi
sarvāmarahavyavāha munibhiḥ svagaṇaiḥ saha adhvaraṃ rakṣa rakṣa
namaḥ svāheti mantro jātaḥ
(pṛ० २३०) ityāvāhya havyavāhamayaṃ te yoniruccaran /
yathopacāraiḥ sampūjya sapta jihvāḥ prapūjayet
kālī karālī ca manojavā ca
sulohitā caiva sudhūmravarṇā /
sphuliṅginī viśvanirūpiṇī ca
lelāyamāneti ca sapta jihvāḥ
tato'gneḥ pūrvamārabhya saha kīlālapāṇinā /
uttarāntaṃ maheśāni tridhā prokṣaṇamācaret
tathaiva yāmyamārabhya kauberāntaṃ hutāśituḥ /
tridhā paryukṣaṇaṃ kuryāttato yajñīyavastunaḥ
itīti / ityanena mantreṇa havyavāhanamagnimāvāhya vahne te
tavāyaṃ yonirityuccaran san praṇavādinamo'ntena
nāmamantreṇopacāraiḥ pādyādibhirvahniṃ yathāvat sampūjya
praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa gandhapuṣpādibhirvahneḥ sapta
jihvāḥ prapūjayet
vahneḥ saptajihvā evāha kālītyādinaikena / kālyādyā
viśvanirūpiṇyantā lelāyamānā agnerhavirgrahaṇārthā etāḥ
saptajihvāḥ
tata iti / he maheśāni tataḥ paraṃ saha kīlālapāṇinā sajalena
hastena pūrvamārabhyottarāntamuttaraparyantamagnestridhā trivāraṃ
prokṣaṇamācaret
tathaivetyādi / tatastathaiva saha kīlālapāṇinaiva yāmyaṃ
dakṣiṇamārabhya kauberāntamuttaraparyantaṃ hutāśiturvahnestridhā
paryukṣaṇamabhiṣecanaṃ kuryāt / tataḥ paraṃ yajñīyavastuno'pi
tridhaiva paryukṣaṇaṃ kuryāt
(pṛ० २३१) paristarettato darbhaiḥ pūrvasmāduttarāvadhi /
udaksaṃsthairuttarāgraiḥ prāgagrairanyadiksthitaiḥ
agniṃ dakṣiṇataḥ kṛtvā gatvā brahmāsanāntikam /
vāmāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ brahmaṇaḥ kalpitāsanāt
gṛhītvā kuśapatraikaṃ hrī/ nirastaḥ parāvasuḥ /
ityuktvāgnerdakṣiṇasyāṃ nikṣipedutkarādinā
sīda yajñapate brahmannidaṃ te kalpitāsanam /
sīdāmīti vadan brahmā viśettatrottarāmukhaḥ
sampūjya gandhapuṣpādyairbrahmāṇaṃ prārthayedidam
gopāya yajñaṃ yajñeśa yajñaṃ pāhi bṛhastapate /
māñca yajñapatiṃ pāhi karmasākṣinnamo'stu te
paristarediti / tataḥ paraṃ pūrvasmāt pūrvamārabhya
uttarāvadhi
uttaraparyantamudaksaṃsthairuttaradiksthitairuttarāgrairanyadiksthitaiḥ
prāgagrairdarbhaiḥ kuśaiḥ sthaṇḍilaṃ paristaredācchādayet
agnimityādi / tato'gniṃ dakṣiṇataḥ kṛtvā brahmāsanāntika
gatvā vāmāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāmaṅgulibhyāṃ brahmaṇaḥ
kalpitādāsanāt kuśapatraikamekaṃ kuśapatraṃ gṛhītvā hrī/
nirastaḥ parāvasuritimantramuktvā utkarādinā saha tadeva
kuśapatramagnerdakṣiṇasyāṃ diśi nikṣipet
३० //
sīdeti / he yajñapate brahman idaṃ te tvadarthaṃ kalpitāsanaṃ
vartate tvaṃ sīda atropaviśeti brahmāṇaṃ yajñakartā brūyāt
tato'haṃ sīdāmīti vadan brahmā uttarāmukho bhūtvā tatrāsane
viśet
sampūjyetyādi / tato gandhapuṣpādibhirbrahmāṇaṃ sampūjya
tamevedaṃ prārthayet
idaṃ kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha gopāya yajñamityādi /
gopāya rakṣa
(pṛ० २३२) gopayāmi vadet brahmā brahmābhāve svayaṃ vadet /
tatra darbhamayaṃ vipraṃ kalpayet yajñasiddhaye
tato brahmannihāgacchāgacchetyāvāhya sādhakaḥ /
pādyādibhiśca sampūjya yāvad yajñasamāpanam /
tāvadbhavadbhiḥ sthātavyamiti prārthya namettataḥ
sodakena kareṇāgnerīśānād brahmaṇo'ntikam /
tridhā paryukṣya vahniñca triḥ prokṣya tadanantaram
āgatya vartmanā tena sūpaviśya nijāsane /
sthaṇḍilasyottare darbhānudagagrān paristaret
teṣu yajñīyavastūni sarvāṇyāsādayet sudhīḥ /
sodakaṃ prokṣaṇīpātramājyasthālīsamitkuśān
gopayāmīti / yajñakartraivaṃ prārthito brahmā gopayāmīti
vadet / brahmābhāve tu gopayāmīti svayameva vadet / tatra
brahmābhāve sati yajñasiddhaye darbhamayaṃ vipraṃ kalpayet
tata ityādi / tataḥ paraṃ sādhako yajñakartā
brahmannihāgacchāgaccheti mantreṇa brahmāṇamāvāhya
pādyādibhiḥ sampūjya ca yāvadyajñasamāpanaṃ
bhavettāvadbhavadbhiriha sthātavyamiti prārthya ca tato brahmāṇaṃ
namet
sodakeneti / tataḥ sodakena kareṇa sajalena
hastenāgnerīśānādīśānakoṇamārabhya brahmaṇo'ntikaṃ
bramasamīpaparyantaṃ tridhā vāratrayaṃ paryukṣyābhiṣicya
vahniñca trirvāratrayaṃ prokṣya tadanantaraṃ yena vartmanā
brahmāsanāntikaṃ gatavānāsīttenaiva vartmanā'gatya nijāsane
sūpaviśya ca yajñakartā sthaṇḍilasyottare deśe udagagrān darbhān
kuśān āstaret
३७ //
teṣviti / sudhīryajñasādhakasteṣu darbheṣu sarvāṇi
yajñīyavastūnyāsādayet sthāpayet / darbheṣu yāni yajñīyavastūni
āsādayettānyāha sodakamityādinā
(pṛ० २३३) āsādya sruksruvādīni hrā/ hrī/ hrūmiti mantrakaiḥ /
divyadṛṣṭyā prokṣaṇena saṃskṛtya tadanantaram
pṛthivyāṃ dakṣiṇaṃ jānu pātayitvā sruve srucā /
ghṛtamādāya matimāṃścintayan hitamātmanaḥ /
hrī/ viṣṇave dviṭhāntena pradadyādāhutitrayam
tathaiva ghṛtamādāya dhyāyan devaṃ prajāpatim /
vāyavyādagnikoṇāntaṃ juhuyādājyadhārayā
punarājyaṃ samādāya dhyāyandevaṃ purandaram /
nairṛtādīśakoṇāntaṃ juhuyādājyadhārayā
tato'gneruttare yāmye madhye ca parameśvari /
agniṃ somaṃ agnīṣomau samullikhya yathākramāt
āsādyeti / darbheṣu sodakaprokṣaṇīpātrādīni vastūni
sruksruvādīni yajñīyāni pātrāṇi cāsādya saṃsthāpya hrā/ hrī/
hrūmiti mantrakairdivyadṛṣṭyā prokṣaṇena ca tāni saṃskṛtya
tadanantaraṃ pṛthivyāṃ dakṣiṇaṃ jānu pātayitvā srucā sruve
yajñīye pātre ghṛtamādāya gṛhītvā matimān yajñasādhaka
ātmano hitaṃ cintayan san dviṭhāntena svāhāntena hrī/ viṣṇave iti
mantreṇa viṣṇumuddiśyāhutitrayaṃ pradadyāt
४० //
tathaivetyādi / tathaiva srucā sruve eva ghṛtamādāya hrī/
bījādyena sacaturthīsvāhāntena nāmamantreṇa prajāpatiṃ devaṃ
dhyāyan san tamuddiśya vāyavyāt vāyavyaṃ
koṇamārabhyāgnikoṇāntaṃ ghṛtadhārayā juhuyāt
punarityādi / punaḥ srucā sruve ājyaṃ ghṛtaṃ samādāya
purandaraṃ devaṃ dhyāyan san tamuddiśya hrī/ bījādyena
sacaturthīsvāhāntena nāmamantreṇa nairṛtānairṛtaṃ
koṇamārabhyeśakoṇāntamīśānakoṇaparyantamājyadhārayā
juhuyāt
tata ityādi / he parameśvari tataḥ param agneruttare bhāge yāmye
dakṣiṇe bhāge madhye ca yathākramāt krameṇaivāgniṃ somam
agnīṣomau ca samuddiśya māyādyena
(pṛ० २३४) sacaturthīnamo'ntena māyādyenāhutitrayam /
hutvā vidheyakarmoktaṃ homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
āhutitrayadānāntaṃ dhārāhomaṃ pracakṣate
yaduddiśyāhutiṃ dadyāt deyoddeśo'pi tatkṛte /
samāpya prakṛtaṃ karma sviṣṭakṛddhomamācaret
prāyaścittātmako homaḥ kalau nāsti varānane /
sviṣṭikṛtā vyāhṛtibhiḥ prāyaścittaṃ vidhīyate
pūrvavaddhavirādāya brahmāṇaṃ manasā smaran /
asmin karmaṇi deveśa pramādādbhramato'pi vā
hrī/ bījādyena sacaturthīnamo'ntena nāmamantreṇāhutitrayaṃ hutvā
vicakṣaṇaḥ sudhīryajñasādhako vidheyakarmoktaṃ vidheye
ṛtusaṃskārādau karmaṇyuktaṃ homaṃ kuryāt
४४ //
āhutītyādi / viṣṇūddeśyakāhutitrayadānam ārabhya
agnyādyuddeśyakāhutitrayadānāntaṃ dhārāhomaṃ pracakṣate
pravadanti
yadityādi / yaddaivatamuddiśyāhutiṃ dadyāt tatkṛte tadarthaṃ
deyoddeśo'pi deyasya vastuna uddeśa ullekho'pi kartavyaḥ / yathā hrī/
viṣṇave svāhā haviridaṃ viṣṇave evameveti
vidheyakarmāṅgabhūtaṃ prakṛtaṃ karma homakarmaivaṃ samāpya
sviṣṭakṛddhomaṃ śobhanābhīṣṭakārakaṃ homamācaret
prāyaścittetyādi / kalau yuge prāyaścittātmakahomābhāvāt
sviṣṭikṛtā homena vyāhṛtibhirhomena ca prāyaścittaṃ vidhīyate
atha sviṣṭakṛddhomācaraṇavidhimāha pūrvavadityādibhiḥ /
pūrvavat srucā sruve havirghṛtamādāya brahmāṇaṃ prajāpatiṃ
manasā smaran san tamuddiśya māyādyena hrī/ bījādyena
svāhāntena -
(pṛ० २३५) nyūnādhikaṃ kṛtaṃ yacca sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kuru /
māyādyenāmunā devi svāhāntenāhutiṃ hunet
tvamagne sarvalokānāṃ pāvanaḥ sviṣṭakṛt prabhuḥ /
yajñasākṣī kṣemakartā sarvān kāmān prapūraya /
anena havanaṃ kuryāt māyayā vahnijāyayā
itthaṃ sviṣṭakṛtaṃ homaṃ samāpya kratusādhakaḥ /
karmaṇo'sya parabrahmannayuktaṃ vihitañca yat
tacchāntyai yajñasampattyai vyāhṛtyā hūyate vibho /
māyādivahnijāyāntairbhūrbhuvaḥ svariti tribhiḥ
asmin karmaṇi deveśa pramādādbhūmato'pi vā /
nyūnādhikaṃ kṛtaṃ yacca sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kuru //
ityamunā mantreṇāhutiṃ hunet dadyāt
४९ //
tvamityādi / tato'gnimuddiśyā'dibhūtayā māyayā hrī/
bījenāntabhūtayā vahnijāyayā svāhayā ca saṃyuktena -
tvamagne sarvalokānāṃ pāvanaḥ sviṣṭakṛt prabhuḥ /
yajñasākṣī kṣemakartā sarvān kāmān prapūraya //
ityanena mantreṇa havanaṃ kuryāt
itthamityādi / itthamanena prakāreṇa sviṣṭakṛtaṃ homaṃ
samāpya kratusādhako yajñakartā /
karmaṇo'sya parabrahmannayuktaṃ vihitañca vihitañca yat /
tacchāntyai yajñasampattyai vyāhṛtyā hūyate vibho //
iti paraṃ brahma samprārthya paraṃ brahmaivoddiśya ca
māyādivahnijāyāntaiḥ hrī/ bījādibhiḥ
svāhāntairbhūrbhuvaḥsvariti tribhirmantrairāhutitritayaṃ dadyāt /
tathaiva hrī/
(pṛ० २३६) āhutitritayaṃ dadyāt tritayena tathaiva ca /
hutvāgnau yajamānena dadyāt pūrṇāhutiṃ budhaḥ
svayaṃ cet karmakartā syāt svayamevāhutiṃ kṣipet /
abhiṣekavidhānādāvevameva vidhiḥ smṛtaḥ
ādau māyāṃ samuccārya tato yajñapate vadet /
pūrṇo bhavatu yajño me hṛṣyantu yajñadevatāḥ /
phalāni samyak yacchantu vahnikāntāvadhirmanuḥ
mantreṇānena matimānutthāya susamāhitaḥ /
phalatāmbūlasahitāhutiṃ dadyāddhutāśane
dattapūrṇāhutirvidvān śāntikarma samācaret /
prokṣaṇīpātratoyena kuśaiḥ sammārjayecchiraḥ
bījādyena svāhāntena bhūrāditritayenaikadhāhutiṃ dadyāt / budho
yajñasādhaka evaṃ hutvā yajamānena saha viṣṇumuddiśya
vakṣyamāṇamantreṇāgnau pūrṇāhutiṃ dadyāt // ५१ - ५३ //
svayañcedityādiślokastu spaṣṭārthaḥ
yena mantreṇa pūrṇāhutiṃ dadyāt tameva mantramāha
ādāvityādinā sārddhena / ādau māyāṃ hrī/ bījaṃ samuccārya
tato yajñapate iti vadet tataḥ pūrṇo bhavatu yajño me hṛṣyantu
yajñadevatāḥ phalāni samyagyacchantu iti vadet / yojanayā hrī/
yajñapate pūrṇo bhavatu yajño me hṛṣyantu yajñadevatāḥ phalāni
samyag yacchantu svāheti manurjātaḥ ayaṃ manurvahnikāntāvadhiḥ
svāhāntaḥ proktaḥ
mantreṇetyādi / matimān yajñasādhako yajamānena sahotthāya
susamāhitaḥ atisāvadhānaḥ san anena mantreṇa
phalatāmbūlasahitāhutiṃ hutāśane'gnau dadyāt
dattetyādi / evaṃ dattapūrṇāhutiḥ san vidvān yajñasādhakaḥ
śāntikarma samācaret / śāntikarmācaraṇasyaiva vidhimāha
prokṣaṇīpātretyādibhiḥ
(pṛ० २३७) āpaḥ sumitriyāḥ santu bhavantvoṣadhayo mama /
āpo rakṣantu māṃ nityamāpo nārāyaṇaḥ svayam
āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātanaḥ /
ityābhyāṃ mārjanaṃ kṛtvā bhūmau bindūn vinikṣipet
ye dviṣanti ca māṃ nityaṃ yāṃśca dviṣmo narān vayam /
āpo durbhitriyāsteṣāṃ santu bhakṣantu tānapi
aneneśānadigbhāge bindūn prakṣipya tān kuśān /
hitvā kṛtāñjalirbhūtvā prārthayeddhavyavāhanam
buddhiṃ vidyāṃ balaṃ medhāṃ prajñāṃ śraddhaṃ yaśaḥ
śriyam /
ārogyaṃ teja āyuṣyaṃ dehi me havyavāhana
iti prārthya vītihotraṃ visṛjedamunā śive
śiraḥsammārjanārthamāpa ityādikaṃ mantradvayamāha āpa
iti / he āpo bhavatyo mama sumitriyāḥ santu oṣadhayaśca bhavantu
ityevamanvayaḥ / sumitrāṇyeva sumitriyāḥ svārthe ṣṇyaḥ
tasyeyādeśaḥ
āpa ityāderartho vakṣyate / ityābhyāṃ mantrābhyāṃ śiraso
mārjanaṃ kṛtvā bhūmau kuśairbindūn viniḥkṣipen
bhūmau bindūnāṃ nikṣepaṇasya mantramāha ye dviṣantīti
anenetyādi / anena mantreṇeśānadigbhāge kuśairbindūn
prakṣipya tān kuśānapi tatraiva hitvā tyaktvā kṛtāñcalirbhūtvā
havyavāhanamagniṃ prārthayet
agniṃ kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha buddhimityādi /
buddhim śāstrāditattvajñānam / vidyām ātmajñānam / medhām
dhāraṇāvatīṃ dhiyam / prajñām sārāsāravivekanaipuṇyam
itīti / he śive iti vītihotramagniṃ prārthyā'munā
vakṣyamāṇena mantreṇa tameva visṛjet
(pṛ० २३८) yajña yajñapatiṃ gaccha yajñaṃ gaccha hutāśana /
svāṃ yoniṃ gaccha yajñeśa pūrayāsmanmanoratham
agne kṣamasva svāheti mantreṇāgnerudagdiśi /
datvā dadhnā'hutiṃ vahniṃ dakṣiṇasyāṃ vicālayet
brahmaṇe dakṣiṇāṃ dattvā bhaktyā natvā visarjayet /
tatastu tilakaṃ kuryāt sruvasaṃlagnabhasmanā
māyāṃ kāmaṃ samuccārya sarvaśāntikaro bhava /
lalāṭe tilakaṃ kuryāt mantreṇānena yājñikaḥ
śāntirastu śivaṃ cāstu vāsavāgniprasādataḥ /
marutāṃ brahmaṇaścaiva vasurudraprajāpateḥ
agnivisarjanasyaiva mantramāha yajñeti / he yajña tvaṃ
yajñapatiṃ viṣṇuṃ gaccha prāpnuhi / he hutāśana tvaṃ yajñaṃ
gaccha / he yajñeśa yajñakartastvaṃ svāṃ yonimātmīyasthānaṃ
gaccha / he yajñādika tvamasmanmanorathamasmākaṃ kāmaṃ
pūraya / yajñayajñapatimityādinā'gne kṣamasva
svāhetyantenānena mantreṇāgnerudagdiśi dadhnāhutiṃ datvā
dakṣiṇasyāṃ diśi vahnimanenaiva mantreṇa vicālayet
६५ //
brahmaṇe ityādistu spaṣṭārthaḥ
nanu kena mantreṇa lalāṭe tilakaṃ kartavyaṃ tatrāha
māyāmityādi / māyāṃ hrī/ bījaṃ kāmaṃ klī/ bījaṃ samuccārya
sarvaśāntikaro bhaveti vadet / yojanayā hrī/ klī/ sarvaśāntikaro
bhaveti mantro jātaḥ / yājñiko yajñakartā'nena mantreṇa lalāṭe
tilakaṃ kuryāt
śāntirityādi / śivam kalyāṇam / marutāmityādāvapi
prasādata ityasya yojanā kartavyā
(pṛ० २३९) anena manunā puṣpaṃ dhārayenmastakopari /
svaśaktyā dakṣiṇāṃ dadyāt homaprakṛtakarmaṇoḥ
iti te kathitā devi sarvakarmakuśaṇḍikā /
prayojyā śubhakarmādau yatnataḥ kulasādhakaiḥ
prakṛte karmaṇi śive caruryeṣāṃ kulāgamaḥ /
siddhyarthaṃ karmaṇānteṣāṃ carukarma nigadyate
carusthālī prakartavyā tāmrī vā mṛttikodbhavā
kuśaṇḍikoktavidhinā dravyasaṃskaraṇāvadhi /
kṛtvā karma carusthālīmānayedātmasammukhe
akṣatāmabraṇāṃ dṛṣṭvā prādeśaparimāṇakam /
pavitrakuśamekañca sthālīmadhye niyojayet
aneneti / anena śāntirastvityādinā prajāpaterityantena manunā
mastakopari puṣpaṃ dhārayet / tato homaprakṛtakarmaṇoḥ svaśaktyā
dakṣiṇāṃ yajñasādhakāya brāhmaṇāya dadyāt
७० //
prakṛta ityādi / prakṛte karmaṇi ṛtusaṃskārādau / caruḥ
devatārthaṃ paramānnam / kule āgama āgamanaṃ yasya caroḥ sa
kulāgamaḥ
carukarmaivāha carusthālītyādibhiḥ
kuśaṇḍiketyādi / kuśaṇḍikoktavidhinā
dravyasaṃskaraṇāvadhi dravyasaṃskāraparyantaṃ sarvaṃ karma
kṛtvā carusthālīmātmasammukhe deśe ānayet
akṣatāmiti / tato'kṣatāmabhagnāmabraṇāmacchidrāṃ
carusthālīṃ dṛṣṭvā prādeśaparimāṇakamekaṃ pavitrakuśaṃ
sthālīmadhye niyojayet sthāpayet
(pṛ० २४०) ānīya taṇḍulāṃstatra saṃsthāpya sthaṇḍilāntike /
yasmin karmaṇi ye devāḥ pūjanīyāḥ surārcite
tattannāma caturthyantamuktvā tvājuṣṭamīrayan /
gṛhṇāmi nirvapāmīti prokṣāmīti kramādvadan
gṛhītvā nirvapet sthālyāṃ prokṣayejjalabindunā /
pratyekañcaturo muṣṭīn devamuddiśya taṇḍulān
tato dugdhaṃ sitāñcaiva datvā pākavidhānataḥ /
supacet saṃskṛte vahnau sāvadhānena suvrate
supakvaṃ komalaṃ jñātvā dadyāt tatra ghṛtasruvam
ānīyetyādi / tatastatra yajñasthāne taṇḍulānānīya
sthaṇḍilāntike saṃsthāpya ca yasmin ṛtusaṃskārādau karmaṇi ye
devāḥ pūjanīyāstattannāma caturthyantamuktvā tataḥ paraṃ
tvājuṣṭamitīrayan vadan tataḥ paraṃ kramādeva gṛhṇāmīti
nirvapāmīti prokṣāmīti ca vadan san pratyekaṃ devamuddiśya caturo
muṣṭīn caturmuṣṭiparimitāṃstaṇḍulān gṛhītvā sthālyāṃ nirvapet
jalabindunā prokṣayecca / amukadevāya tvājuṣṭaṃ gṛhṇāmīti
mantreṇa taṇḍulānādāyāmukadevāya tvājuṣṭaṃ nirvapāmīti
mantreṇa sthālyāṃ niḥkṣipet / amukadevāya tvājuṣṭaṃ
prokṣāmīti mantreṇa jalabindunā tānabhiṣiñceccetyarthaḥ / tu
ājuṣṭamiti chedaḥ / ājuṣṭam prītiḥ / ājuṣṭamiti kriyāviśeṣaṇam //
७५ - ७७ //
tata iti / he suvrate tataḥ paraṃ krameṇa dugdhaṃ sitāñca
sthālyāṃ dattvā sāvadhānena manasā saṃskṛte vahnau
pākavidhānataścaruṃ supacet
supakvamiti / tataḥ supakvaṃ komalaṃ caruṃ jñātvā tatra
ghṛtasruvaṃ ghṛtapūrṇasruvaṃ dadyāt
(pṛ० २४१) agneruttarataḥ pātraṃ vinidhāya kuśopari /
punastridhā ghṛtaṃ dattvā sthālīmācchādayet kuśaiḥ
tataḥ sṛve carusthālyā ghṛtādhāraṇapūrvakam /
kiñciccaruṃ samādāya jānuhomaṃ samācaret
dhārāhomaṃ tataḥ kṛtvā pradhānībhūtakarmaṇi /
yatra ye vihitā devāstanmantrairāhutīrhunet
samāpya prakṛtaṃ homaṃ sviṣṭikṛddhomapūrvakam /
prāyaścittātmakaṃ hutvā kuryāt karmasamāpanam
saṃskāreṣu pratiṣṭhāsu vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ /
vidheyaḥ śubhakarmādau karmasaṃsiddhihetave
athocyate mahāmāye garbhādhānādikāḥ kriyāḥ /
tatrādāvṛtusaṃskāraḥ kathyate kramataḥ śṛṇu
agneriti / tataścarupātramagneruttāryāgneruttarato deśe
kuśopari vinidhāya saṃsthāpya ca punastridhā trivāraṃ tatra ghṛtaṃ
dattvā kuśaiḥ sthālīmācchādayet
tata iti / tataḥ paraṃ ghṛtādhāraṇapūrvakaṃ
ghṛtasecanapūrvakaṃ carusthālyāḥ sakāśāt kiñciccaruṃ sṛve
samādāya gṛhītvā jānuhomaṃ samācaret kuryāt / pṛthivyāṃ
dakṣiṇaṃ jānu pātayitvā yo homo vidhīyate sa eva jānuhomo
jñātavyaḥ
dhāretyādi / tato dhārāhomaṃ kṛtvā yatra yasmin
pradhānībhūtakarmaṇi ye devāḥ pūjyā vihitāstanmantraisteṣāṃ
devānāṃ mantrairāhutīrhuneddadyāt
samāpyeti / evaṃ prakṛtahomaṃ samāpya
sviṣṭikṛddhomapūrvakaṃ prāyaścittātmakaṃ hutvā homaṃ kṛtvā
karmasamāpanaṃ homakarmaṇaḥ samāptiṃ kuryāt // ८३ - ८५ //
(pṛ० २४२) kṛtanityakriyaḥ śuddhaḥ pañca devān samarcayet /
brahmā durgā gaṇeśaśca grahā dikpatayastathā
sthaṇḍilasyendradigbhāge ghaṭeṣvetān prapūjayet /
tatastu mātṛkāḥ pūjyā gauryādyāḥ ṣoḍaśa kramāt
gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā /
devasenā svadhā svāhā śāntiḥ puṣṭirdhṛtiḥ kṣamā /
ātmano devatā caiva tathaiva kuladevatā
āyāntu mātaraḥ sarvāstridaśānandakārikāḥ /
vivāhavratayajñānāṃ sarvābhīṣṭaṃ prakalpyatām
yānaśaktisamārūḍhāḥ saumyamūrtidharāḥ sadā /
āyāntu mātaraḥ sarvā yajñotsavasamṛddhaye
ityāvāhya mātṛgaṇān svaśaktyā paripūjya ca /
dehalyāṃ nābhimātrāyāṃ prādeśaparimāṇataḥ /
sapta vā pañca vā bindūn dadyāt sindūracandanaiḥ
ṛtusaṃskāravidhimāha kṛtanityakriya ityādibhiḥ / nanu kān
pañcadevān samarcayedityapekṣāyāmāha brahmetyādi
sthaṇḍilasyetyādi / sthaṇḍilasya catvarasyendradigbhāge
pūrvabhāge saṃsthāpiteṣu pañcasu ghaṭeṣvetān brahmādīn devān
gandhapuṣpādibhiḥ prapūjayet
pūjyā gauryādyāḥ ṣoḍaśamātṛkā eva darśayati
gaurītyādinā sārddhena
atha gauryādiṣoḍaśamātṛkāvāhanārthaṃ mantradvayamāha
āyāntu mātaraḥ sarvā ityādi
९० //
itītyādi / ityābhyāṃ mantrābhyāṃ mātṛgaṇānāvāhya
svaśaktyā gandhapuṣpādibhiḥ paripūjya ca nābhimātrāyāṃ
nābhiparimitāyāṃ dehalyāṃ prādeśaparimāṇataḥ
(pṛ० २४३) pratyekabinduṃ matimān kāmaṃ māyāṃ ramāṃ smaran /
ghṛtadhārāmavicchinnāṃ dattvā tatra vasuṃ yajet
vasudhārāṃ prakalpyaivaṃ mayoktenaiva vartmanā /
viracya sthaṇḍilaṃ dhīro vahnisthāpanapūrvakam /
homadravyāṇi saṃskṛtya paceccarumanuttamam
prājāpatyaścaruścātra vāyunāmā hutāśanaḥ /
samāpya dhārāhomāntaṃ kṛtyamārtavamārabhet
hrī/ prajāpataye svāhā caruṇaivāhutitrayam /
pradāyaikāhutiṃ dadyādimaṃ mantramudīrayan
parimāṇataḥ prādeśaparimite deśe sapta vā pañca vā bindūn
sindūracandanairdadyāt
pratyeketyādi / matimān karmasādhakaḥ kāmaṃ klīmiti
māyāṃ hrīmiti ramāṃ śrīmiti ca bījaṃ smaran
pratyekabindumavicchinnāṃ ghṛtadhārāṃ dattva tatraiva vasuṃ
devaṃ gandhapuṣpādibhiryajet
vasudhārāmityādi / mayoktenaiva vartmanaivamanena prakāreṇa
vasudhārāṃ prakalpya sampādya dhīro vicakṣaṇaḥ karmasādhakaḥ
sthaṇḍilaṃ catvaraṃ viracya tatra vahnisthāpanapūrvakaṃ
homadravyāṇi saṃskṛtya ca anuttamaṃ na vidyate uttamo
yasmādevaṃbhūtaṃ caruṃ pacet
prājāpatya ityādi / atra ṛtusaṃskārakarmaṇi yaścaruḥ pacyate
saḥ prājāpatyaḥ prajāpatidevatāko bhavati / hutāśano'gniśca
vāyunāmā bhavati / tataḥ pūrvoktena vidhinā dhārāhomāntaṃ
karma samāpya kṛtyaṃ kartavyaṃ ārtavamṛtusaṃskārakarmārabhet
hromityādi / hrī/ prajāpataye svāheti mantreṇa
prajāpatimuddiśya caruṇaivāhutitrayaṃ pradāya imaṃ
vakṣyamāṇaṃ mantramudīrayan san ekāhutiṃ dadyāt
(pṛ० २४४) viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu /
āṃsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te
ājyena caruṇā vāpi sājyena caruṇāpi vā /
sūryaṃ prajāpatiṃ viṣṇuṃ dhyāyannāhutimutsṛjet
garbhaṃ dhehi śinīvālī garbhaṃ dhehi sarasvatī /
garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau
dhyātvā devīṃ śinīvālīṃ sarasvatyaśvinau tathā /
svāhāntamanunā'nena dadyādāhutimuttamām
tataḥ kāmaṃ badhūṃ māyāṃ ramāṃ kūrcaṃ samuccaran /
amuṣyai putrakāmāyai garbhamādhehi sadviṭham /
uktvā dhyātvā raviṃ viṣṇuṃ juhuyāt saṃskṛte'nale
ekāhutidānārthaṃ mantramāha viṣṇuryonimiti / piṃśatu
dīpayatu
ājyenetyādi / viṣṇuryonimityādinā mantreṇājyena ghṛtena vā
caruṇaiva vā sājyena saghṛtena caruṇā vā sūryaṃ prajāpatiṃ
viṣṇuñca dhyāyan san tānevoddiśyaikāmāhutimutsṛjeddadyāt
९८ //
dhyātvetyādi / anena garbhaṃ dhehi śinīvālītyādinā
svāhāntena manunā śinīvālīṃ devīṃ tathā sarasvatyaśvinau
sarasvatīsahitāvaśvinau devau ca dhyātvā uttamāmāhutiṃ dadyāt
tata ityādi / tataḥ paraṃ kāmaṃ klīmiti badhūṃ strīmiti
māyāṃ hrīmiti ramāṃ śrīmiti kūrcaṃ hūmiti ca bījaṃ
samuccaran sadviṭhaṃ svāhāsahitamamuṣyai putrakāmāyai
garbhamādhehītyuktvā klī/ strī/ hrī/ śrī/ hū/ amuṣyai
putrakāmāyai garbhamādhehi svāheti mantramuccārya raviṃ
viṣṇuñca dhyātvā saṃkṛte'nale juhuyāt
(pṛ० २४५) yatheyaṃ pṛthivī devī hyuttānā garbhamādadhe /
tathā tvaṃ garbhamādhehi daśame māsi sūtaye /
svāhāntenā'munā viṣṇuṃ dhyāyannāhutimāharet
punarājyaṃ samādāya dhyātvā viṣṇuṃ parātparam /
viṣṇo jyeṣṭhena rūpeṇa nāryāmasyāṃ varīyasam /
sutamādhehi ṭhadvandvamuktvā vahnau havistyajet
kāmena puṭitāṃ māyāṃ māyayā puṭitāṃ vadhūm /
punaḥ kāmañca māyāñca paṭhitvā'syāḥ śiraḥ spṛśet
patiputravatībhiśca nārībhiḥ pariveṣṭitaḥ /
śiraścālabhya hastābhyāṃ badhvāḥ kroḍāñcale patiḥ
viṣṇuṃ durgāṃ vidhiṃ sūryaṃ dhyātvā dadyāt phalatrayam /
tataḥ sviṣṭikṛtaṃ hutvā prāyaścittyā samāpayet
yatheyamiti / sūtaye prasavāya / svāhāntenāmunā yatheyaṃ
pṛthivītyādinā mantreṇa viṣṇuṃ
dhyāyaṃstamevoddiśyāhutimāharedvahnau dadyāt
punarityādi / punarājyaṃ ghṛtaṃ samādāya gṛhītvā parādapi
paraṃ śreṣṭhaṃ viṣṇuṃ dhyātvā tamevoddiśya viṣṇo jyeṣṭhena
rūpeṇa nāryāmasyāṃ varīyasaṃ sutamādhehi svāheti
mantramuktvā vahnau havirghṛtaṃ tyajedityanvayaḥ / jyeṣṭhena
śreṣṭhena rūpeṇa viśiṣṭam varīyasamativaramatiśreṣṭhamityarthaḥ /
ṭhadvandvaṃ svāhā
kāmeneti / tataḥ kāmena klīmiti bījena puṭitāmādāvante ca
saṃyuktāṃ māyāṃ hrī/ bījaṃ tathaiva māyayā hrī/ bījena
puṭhitāṃ vadhūṃ strī/ bījaṃ punaḥ kāmaṃ klī/ bījaṃ ca
māyāṃ hrī/ bījaṃ ca paṭhitvā yojanayā klī/ hrī/ klī/ hrī/ strī/ hrī/
klī/ hrīmiti mantraṃ paṭhitvā asyā bhāryāyāḥ śiraḥ spṛśet
patītyādi / patiputravatībhirnārībhiḥ pariveṣṭitaḥ
patirhastābhyāṃ badhvāḥ śiraścālabhya spṛṣṭvā tasyā eva
kroḍāñcale hastābhyāṃ viṣṇuṃ durgāṃ vidhiṃ
(pṛ० २४६) yadvā pradoṣasamaye gaurīśaṅkarapūjanāt /
bhāskarārghyapradānācca dampatyoḥ śodhanaṃ bhavet
ārtavaṃ kathitaṃ karma garbhādhānamatho śṛṇu
tadrātrāvanyarātrau vā yugmāyāṃ niśi bhāryayā /
sadanābhyantaraṃ gatvā dhyātvā devaṃ prajāpatim
spṛśan patnīṃ paṭhedbhartā māyābījapuraḥsaram /
āvayoḥ suprajāyai tvaṃ śayaye śubhakarī bhava
āruhya bhāryayā śayayāṃ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
upaviśya striyaṃ paśyan hastamādhāya mastake /
vāmena pāṇinā'liṅgya sthāne sthāne manuṃ japet
prajāpatiṃ sūryañca dhyātvā phalatrayaṃ dadyāt / samāpayet
ārtavaṃ karmeti śeṣaḥ
१०५ //
athānyadṛtusaṃskārasya vidhānamāha yadvetyādyekena /
pradoṣasamaye rātryārambhasamaye
१०७ //
atha garbhādhānakriyāvidhimevāha tadrātrāvityādibhiḥ /
tadrātrāvṛtusaṃskārarātrāvanyarātrau vā yugmāyāmeva niśi
bhāryayā saha sadanābhyantaraṃ gatvā prajāpatiṃ devaṃ dhyātvā
ca patnīṃ spṛśan bhartā māyābījapuraḥsaraṃ māyābījaṃ hrīmiti
puraḥsaramagresaraṃ yatraivambhūtaṃ āvayoḥ suprajāyai tvaṃ
śayaye śubhakarī bhaveti mantraṃ paṭhet
१०९ //
āruhyeti / tato bhāryayā saha śayayāmāruhya prāṅmukha
udaṅmukho vā bhūtvā tatropaviśya ca striyaṃ paśyan bhartā tasyā
mastake dakṣiṇaṃ hastamādhāya vāmena pāṇinā tāmāliṅgya ca
sthāne sthāne manuṃ japet
(pṛ० २४७) śīrṣe kāmaṃ śataṃ japtvā civuke vāgbhavaṃ śatam /
kaṇṭhe ramāṃ viṃśatidhā stanadvandve śataṃ śatam
hṛdaye daśadhā māyāṃ nābhau tāṃ pañcaviṃśatim /
japtvā yonau karaṃ dattvā kāmena saha vāgbhavam
śatamaṣṭottaraṃ japtvā liṅge'pyevaṃ samācaran /
vikāśya māyayā yoniṃ striyaṃ gacchet sutāptaye
retaḥsampātasamaye dhyātvā viśvakṛtaṃ patiḥ /
nābheradhastāt citkuṇḍe raktikāyāṃ prapātayet
śukrasekāntare vidvānimaṃ mantramudīrayet
nanu kasmin kasmin sthāne kaṃ kaṃ mantraṃ
japedityapekṣāyāmāha śīrṣe kāmamityādi / śīrṣe mastake
kāmaṃ klīmiti mantraṃ śatavāraṃ japtvā civuke
oṣṭhādharādhobhāge ca vāgbhavam aimiti mantraṃ śatavāraṃ
japtvā kaṇṭhe ca ramāṃ śrīmiti mantraṃ viṃśatidhā
viṃśativāraṃ japtvā stanadvandve ca śrīmiti mantraṃ śataṃ
śataṃ japet
hṛdaye ityādi / tato bhāryāyā hṛdaye māyāṃ hrīmiti mantraṃ
daśadhā japtvā nābhau ca tāṃ māyāṃ hrīmiti mantraṃ
pañcaviṃśativāraṃ japtvā yonau ca karaṃ dattvā kāmena klīmiti
bījena saha vāgbhavaṃ aimiti mantramaṣṭottaraṃ śataṃ japtvā
liṅge'pyevaṃ klī/ aimiti mantrasya japaṃ samācaran patirmāyayā
hrīmiti mantreṇa yoniṃ vikāśya vyādāya sutāptaye putraprāptaye
striyaṃ gacchet
११३ //
retaḥsampātetyādi / retaḥsampātasamaye bījasampātanakāle
patirviśvakṛtaṃ prajāpatiṃ dhyātvā nābheradhastāccitkuṇḍe
raktikāyāṃ nāḍyāṃ bījaṃ prapātayet
११५ //
(pṛ० २४८) yathā'gninā sagarbhā bhūrdyauryathā vajradhāriṇā /
vāyunā diggarbhavatī tathā garbhavatī bhava
jāte garbhe ṛtau tasminnanyasmin vā maheśvari /
tṛtīye garbhamāse tu caret puṃsavanaṃ gṛhī
kṛtanityakriyo bhartā pañca devān samarcayet /
gauryādimātṛkāścaiva vasordhārāṃ prakalpayet
vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kṛtvā pūrvoktavidhinā sudhīḥ /
dhārāhomāntamāpādya kuryāt puṃsavanakriyām
prājāpatyaścarustatra candranāmā hutāśanaḥ
gavye dadhni yavañcaikaṃ dvau māṣāvapi nikṣipet /
patiḥ pṛcchet striyaṃ bhadre kiṃ tvaṃ pivasi triḥkṛtam
tataḥ sīmantinī brūyāt māyāpuṃsavanaṃ tridhā /
prasṛtīṃstrīn pivennārī yavamāṣayutaṃ dadhi
bījasekāntare yaṃ mantraṃ bhartā paṭhettameva mantramāha
yathāgnineti / bhūḥ pṛthvī / dyauḥ svargaḥ / vajradhāriṇā indreṇa
११७ //
puṃsavanakriyāvidhimevāha kṛtanityakriya ityādibhiḥ /
kṛtanityakriyo bhartā pūrvoktān brahmādīn pañca devān samarcayet
११९ //
tatra puṃsavanakriyāyām
gavye ityādi / gavye gosambandhini dadhni ekaṃ yavaṃ dvau
māṣāvapi niḥkṣipet / tato he bhadre patni tvaṃ kiṃ pibasīti
patistriḥkṛtaṃ trivāraṃ striyaṃ pṛcchet
tata iti / tataḥ paraṃ māyāpuṃsavanaṃ hrī/ puṃsavanamiti
sīmantinī strī tridhā trivāraṃ brūyāt / tato nārī
yāgasthānādanyatra gatvā trīn prasṛtīn yavamāṣayutaṃ dadhi pivet
(pṛ० २४९) jīvatsutābhirvanitāṃ yāgasthānaṃ samānayet /
saṃsthāpya vāmabhāge tāṃ caruhomaṃ samācaret
pūrvavaccarumādāya māyāṃ kūrcaṃ samuccaran /
ye garbhavighnakartāro ye ca garbhavināśakāḥ
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālā vālaghātakāḥ /
tān sarvān nāśaya dvandvaṃ garbharakṣāṃ kuru dviṭhaḥ
mantreṇānena rakṣoghnaṃ cintayitvā hutāśanam /
rudraṃ prajāpatiṃ dhyāyan dhyāyan pradadyāt dvādaśāhutīḥ
tato māyā candramase svāhetyāhutipañcakam /
dattvā bhāryāhṛdi spṛṣṭvā māyāṃ lakṣmīṃ śataṃ japet
jīvadityādi / tato jīvantaḥ sutāḥ putrā yāsāntā
jīvatsutāstābhiḥ strībhiḥ saha vanitāṃ striyaṃ yāgasthānaṃ
samānayet / tāṃ vanitāṃ vāmabhāge saṃsthāpya caruhomaṃ
samācaret
pūrvavaditi / pūrvavat sruve carumādāya gṛhītvā māyāṃ
hrīmiti kūrcaṃ hūmiti ca bījaṃ samuccaran ye garbhetyādi tān
sarvānityantaṃ vākyamuccaret / tato nāśaya dvandvamuccaret / tato
garbharakṣāṃ kurviti vadet / tato dviṭhaḥ svāheti vadet /
sakalapadayojanayā hrī/ hū/ ye garbhavighnakartāro ye ca
garbhavināśakā bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālā
vālaghātakāstān sarvānnāśaya nāśaya garbharakṣāṃ kuru
svāheti mantro jātaḥ / anena mantreṇa rakṣoghnaṃ
rakṣoghnanāmānaṃ hutāśanamagniṃ cintayitvā rudraṃ
prajāpatiñca dhyāyan dvādaśāhutīḥ pradadyāt
१२६ //
tata ityādi / tataḥ paraṃ hrī/ ccandramase svāheti
mantreṇāhutipañcakaṃ dattvā bhāryāhṛdi spṛṣṭvā māyāṃ
lakṣmīṃ hrī/ śrīmiti mantraṃ śatavāraṃ japet
(pṛ० २५०) tataḥ sviṣṭikṛtaṃ hutvā prāyaścittyā samāpayet /
tatastu pañcame māsi dadyāt pañcāmṛtaṃ striyai
śarkarā madhu dugdhañca ghṛtaṃ dadhi samāṃśakam /
pañcāmṛtamidaṃ proktaṃ dehaśuddhau vidhīyate
vāgbhavaṃ madanaṃ lakṣmīṃ māyāṃ kūrcaṃ purandaram /
pañcadravyopari śive prajapya pañca pañcadhā /
ekīkṛtyā'mṛtānyatra prāśayeddayitāṃ patiḥ
sīmantonnayanaṃ kuryānmāsi ṣaṣṭhe'ṣṭame'pi vā /
yāvanna jāyate'patyaṃ tāvat sīmantanakriyā
pūrvoktadhārāhomāntaṃ karma kṛtvā striyā saha /
upaviśyā'sane prājñaḥ pradadyādāhutitrayam /
viṣṇave bhāsvate dhātre vahnijāyāṃ samuccaran
tataścandramasaṃ dhyātvā śivanāgni hutāśane /
saptadhā havanaṃ kuryāt somamuddiśya mānavaḥ
samāpayet puṃsavanaṃ karmeti śeṣaḥ
nanu kinnāma pañcāmṛtamata āha śarkaretyādi /
samāṃśakam tulyabhāgam
vāgbhavamityādi / vāgbhavaṃ aimiti madanaṃ klīmiti
lakṣmīṃ śrīmiti māyāṃ hrīmiti kūrcaṃ hūmiti purandaraṃ lamiti
ca bījaṃ śarkarādipañcadravyopari pañca pañcadhā pañca
pañcavārān prajapya śarkarādīni amṛtāni ekīkṛtya patirdayitāṃ
bhāryām atra pañcame māsi prāśayet
१३१ //
sīmantonnayanakriyāvidhimevāha pūrvoktetyādibhiḥ / prājño
vidvān puruṣaḥ striyā sahāsane upaviśya pūrvoktadhārāhomāntaṃ
karma kṛtvā pūrvaṃ viṣṇave iti
(pṛ० २५१) aśvinau vāsavaṃ viṣṇuṃ śivaṃ durgāṃ prajāpatim /
dhyātvā pratyekato dadyādāhutīḥ pañcadhā śive
svarṇakaṅkatikāṃ bhartā gṛhītvā dakṣiṇe kare /
sīmantādvaddhakeśāntaḥ keśapāśe niveśayet
śivaṃ viṣṇuṃ vidhiṃ dhyāyan māyābījaṃ samuccaran
bhārye kalyāṇi subhage daśame māsi suvrate /
suprasūtā bhava prītā prasādādviśvakarmaṇaḥ
āyuṣmatī kaṅkatikā varcasvī te śubhaṃ kuru /
tataḥ samāpayet karma sviṣṭikṛddhavanādibhiḥ
bhāsvate iti dhātre iti samuccaran tato vahnijāyāṃ svāhā samuccaran
viṣṇave svāhā sūryāya svāhā prajāpataye svāheti ca mantraṃ
prakīrtayan san viṣṇuṃ sūryaṃ prajāpatiṃ coddiśyāhutitrayaṃ
pradadyāt // १३२ - १३४ //
svarṇetyādi / tato bhartā dakṣiṇe kare svarṇakaṅkatikāṃ
suvarṇamayīṃ prasādhanīṃ gṛhītvā pūrvaṃ māyābījaṃ hrīmiti
bījaṃ samuccaran tato /
bhārye kalyāṇi subhage daśame māsi suvrate /
suprasūtā bhava prītā prasādādviśvakarmaṇaḥ /
āyuṣmatī kaṅkatikā varcasvī te śubhaṃ kuru /
iti mantraṃ samuccaran śivaṃ viṣṇuṃ vidhiṃ prajāpatiñca dhyāyan
san sīmantāt sakāśāt vaddhakeśāntaḥ keśapāśe
vaddhakeśābhyantarakeśasamūhe niveśayet / āyuṣmatītyasya
bhavetyanenānvayo vidheyaḥ / te ityasya kaṅkatiketyanenānvayaḥ //
१३५-१३८ //
(pṛ० २५२) jātamātraṃ sutaṃ dṛṣṭvā dattvā svarṇaṃ gṛhāntare /
pūrvoktavidhinā dhīro dhārāhomaṃ samāpayet
tataḥ pañcāhutīrdadyāt agnimindraṃ prajāpatim /
viśvān devāṃśca brahmāṇamuddiśya tadanantaram
madhusarpiḥ kāṃsyapātre samānīyā'samāṃśakam /
vāgbhavaṃ śatadhā japtvā prāśayettanayaṃ pitā
dakṣahastānāmikayā mantramenaṃ samuccaran /
āyurvarco balaṃ medhā varddhatāṃ te sadā śiśo
ityāyurjananaṃ kṛtvā guptaṃ nāma prakalpayet /
kṛtopanayane putre tena nāmnā samāhvayet
prāyaścittādikaṃ kṛtvā jātakarma samāpayet /
nālachedaṃ tato dhātrī kuryādutsāhapūrvakam
yāvanna chidyate nālaṃ tāvacchaucaṃ na vādhate /
prāgeva nāḍikāchedāddaivīṃ paitrīṃ kriyāñcaret
atha jātakarmavidhimāha jātamātramityādibhiḥ / dattvā
sutāyeti śeṣaḥ gṛhāntare sūtikāgṛhādanyasmin gṛhe / tata ityādistu
spaṣṭārthaḥ
१४० //
madhviti / tadanantaraṃ pañcāhutidānānantaraṃ
kāṃsyapātre'samāṃśakaṃ madhusarpiśca samānīya tadupari
vāgbhavam aimiti mantraṃ śatadhā japtvā āyurvarco valaṃ medhā
varddhatāṃ te sadā śiśo ityenaṃ mantraṃ samuccaran pitā
dakṣahastānāmikayāṅgulyā madhusarpistanayaṃ prāśayet
१४२ //
ityāyurjananamityādayastu spaṣṭārthāḥ // १४३ - १४५ //
(pṛ० २५३) kumāryāścāpi kartavyamevamevamamantrakam /
ṣaṣṭhe vā cāṣṭame māsi nāma kuryāt prakāśataḥ
snāpayitvā śiśuṃ mātā paridhāpyāmbare śubhe /
bhartuḥ pārśvaṃ samāgatya prāṅmukhaṃ sthāpayet sutam
abhiṣiñcet śiśormūrdhni sahiraṇyakuśodakaiḥ /
jāhnavī yamunā revā supavitrā sarasvatī
narmadā varadā kuntī sāgarāśca sarāṃsi ca /
ete tvāmabhiṣiñcantu dharmakāmārthasiddhaye
hrī/ āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana
mahe raṇāya cakṣuṣe
kumāryā ityādi / kumāryāścāpyamantrakaṃ mantrahīnameva
jātakarmaivameva kartavyam
atha nāmakaraṇasya vidhimoha snāpayitvetyādibhiḥ / mātā
śiśuṃ snāpayitvā śubhe ambare vastre paridhāpya bhartuḥ
pārśvaṃ samāgatya sutaṃ prāṅmukhaṃ sthāpayet
abhiṣiñcedityādi / tataḥ pitā jāhnavītyādibhirmantraiḥ
sahiraṇyakuśodakaiḥ śiśoḥ mūrdhnyabhiṣiñcet
१४९ //
āpa ityādi / he āpo hi yasmāt yūyaṃ mayobhuvaḥ sthā mayaḥ
sukhaṃ tasya bhāvayitryaḥ prāpayitryo bhavata / tā tasmāt no'smān
ūrje'nnāya dadhātana sthāpayata / kiñca mahe mahate raṇāya
ramaṇīyāya cakṣuṣe darśanīyāya dadhātana / ayamarthaḥ he āpo
yasmādyūyaṃ sukhaṃ prāpayatha tasmādasmān
aihikenā'nnādinā'muṣmikena ca mahāramaṇīyadarśanīyena
brahmaṇā saṃyojayateti / hi ṣṭhā iti asterloṭ
madhyamapuruṣavahuvacanam / dadhātanetyapi dadhāterloṭ
madhyamapuruṣabahuvacanaṃ chandasi vahulamityanena siddham / maha
iti mahate iti padasya chāndasatvādakāratakārayorlope
(pṛ० २५४) hrī/ yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha na
ūśatīriva mātaraḥ
hrī/ tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha
āpo janayathā ca naḥ
abhiṣicya tribhirmantraiḥ pūrvavadvahnisaṃskriyām /
kṛtvā sampādya dhārāntaṃ dadyāt pañcāhutīḥ sudhīḥ
sati mahe iti bhavati / raṇāyeti ramaṇīyaśabdasya chandasi raṇādeśaḥ
/ cakṣuṣe iti us pratyayāntāccaturthī
yo va ityādi / he āpo vo yuṣmākaṃ
śivatamo'tyantakalyāṇarūpo yo raso niryāso madhurastasya rasasyeha
no'smān bhājayata bhāginaḥ kuruta tena rasena sambaddhānasmān
kurutetyarthaḥ / kimbhūtā yūyam ūśatīricchāvatyaḥ snehena
mātara iva / ayamarthaḥ yathā snehena mātaraḥ putrān
tulyarasabhāginaḥ kurvanti tathā yūyamapyasmān
kalyāṇakārirasasambandhān kuruteti / ūśatīriti vaśa kāntau
śatṛpratyayaḥ tadantādīppratyayaḥ tato jasi kṛte nipātanāt
pūrvasavarṇadīrghaḥ / he āpo vo yuṣmākaṃ tasmai tasmin
rase'ramalaṃ paryāptaṃ gamāma gacchāmetyarthaḥ / kiñca vaḥ
tatra rase no'smākaṃ bhogaṃ yūyaṃ janayatha / yasya rasasya
kṣayāya kṣaye sthāne jinvatha prīṇayatha ābrahmastambaparyantaṃ
jagaditi śeṣaḥ / ayamarthaḥ he āpo yuṣmākaṃ yasya rasasya sthāne
jagad yūyaṃ prīṇayatha tasya viṣaye vayaṃ tṛptiṃ gacchāma
yūyañca naḥ tatra sambhogaṃ janayatheti / tasmai
kṣayāyetyubhayatrāpi saptamyarthe caturthī / gamāma iti
loṭuttamapuruṣabahuvacanaṃ gacchādeśābhāvaśchāndasaḥ /
janayathā iti chandasi dīrghaḥ / jinvatha iti chandasi siddham
१५२ //
abhiṣicyetyādi / etaistribhirmantraiḥ śiśormūrdhnyabhiṣicya
pūrvavat vahnisaṃskriyāṃ kṛtvā dhārāntaṃ dhārāhomāntaṃ
karma ca sampādya sudhīḥ pitā pañcāhutīrdadyāt
(pṛ० २५५) agnaye prathamāṃ dattvā vāsavāya tataḥ param /
tataḥ prajānāmpataye viśvadevebhya eva ca /
brahmaṇe cāhutiṃ dadyādvahnau pārthivasaṃjñake
tato'ṅke putramādāya śrāvayet dakṣiṇaśrutau /
svalpākṣaraṃ sukhoccāryaṃ śubhaṃ nāma vicakṣaṇaḥ
śrāvayitvā tridhā nāma brāhmaṇebhyo nivedya ca /
tataḥ samāpayet karma kṛtvā sviṣṭikṛdādikam
kanyāyā niṣkramo nāsti bṛddhiśrāddhaṃ na vidyate /
nāmānnaprāśanaṃ cūḍāṃ kuryāddhīmānamantrakam
caturthe māsi ṣaṣṭhe vā kuryānniṣkramaṇaṃ śiśoḥ
kṛtanityakriyastātaḥ sampūjya gaṇanāyakam /
snāpayitvā tu tanayaṃ vastrālaṅkārabhūṣitam /
saṃsthāpya purato vidvānimaṃ mantramudīrayet
brahmā viṣṇuḥ śivo durgā gaṇeśo bhāskarastathā /
indro vāyuḥ kuveraśca varuṇo'gnirbṛhaspatiḥ /
śiśoḥ śubhaṃ prakurvantu rakṣantu pathi sarvadā
nanu kāndevānuddiśya pañcāhutīrdadyādityapekṣāyāmāha
agnaye ityādi
tata ityādi / tato'ṅke kroḍe putramādāya gṛhītvā vicakṣaṇaḥ
pitā putrasya dakṣiṇaśrutau dakṣiṇe karṇe svalpākṣaraṃ
sukhoccāryaṃ śubhaṃ maṅgalavācakaṃ nāma śrāvayet // १५५ -
१५८ //
atha śiśuniṣkramaṇakriyāvidhimāha kṛtanityakriya ityādibhiḥ
yaṃ mantramudīrayettameva mantramāha brahmā viṣṇuriti
(pṛ० २५६) ityuktvā'ṅke samādāya gītavādyapuraḥsaram /
bahirniṣkrāmayedbālaṃ sānandaiḥ svajanaiḥ saha
gatvā'dhvani kiyaddūraṃ śiśuṃ sūryaṃ nirīkṣayet
hrī/ taccakṣurdevahitaṃ purastācchrakramuccarat /
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam
ityādityaṃ darśayitvā samāgatya nijālayam /
arghyaṃ dattvā dineśāya svajanān bhojayet pitā
ṣaṣṭhe māsi kumārasya māsi vāpyaṣṭame śive /
pitṛbhrātā pitā vāpi kuryādannāśanakriyām
pūrvavaddevapūjādi vahnisaṃskaraṇaṃ tathā /
evaṃ dhārāntakarmāṇi sampādya vidhivat pitā
dadyāt pañcāhutīstatra śucināgni hutāśane /
agnimuddiśya prathamāṃ dvitīyāṃ vāsavaṃ smaran
tataḥ prajāpatiṃ devaṃ viśvān devān tataḥ param /
brahmāṇañca samuddiśya pañcamīmāhutiṃ tyajet
itītyādi / itīmaṃ mantramuktvā'ṅke kroḍe bālaṃ samādāya
gṛhītvā sānandaiḥ svajanaiḥ saha gītavādyapuraḥsaraṃ bālaṃ
bahirniṣkrāmayet
gatvetyādi / adhvani mārge kiyaddūraṃ gatvā pitā śiśuṃ
bālaṃ sūryaṃ nirīkṣayeddarśayet
yena mantreṇa śiśuṃ sūryaṃ darśayettaṃ mantramāha hrī/
taccakṣuriti / purastādagrataḥ śukramuccarat śukramullaṅghya gacchat
tatsūryarūpaṃ devahitaṃ cakṣurvartate yadvayaṃ śataṃ śarado
varṣāṇi paśyema yacca paśyanto vayaṃ śataṃ śarado jīvema // १६३
- १६५ //
annaprāśanakriyāvidhimāha pūrvavadityādibhiḥ
tatra annaprāśanakriyāyām / nanu kāndevānuddiśya
pañcāhutīrdadyādityapekṣāyāmāha agnimityādi
१६८ //
(pṛ० २५७) tato'gnāvannadāṃ dhyātvā dattapañcāhutiḥ pitā /
tatrāthavā gṛhe'nyasmin vastrālaṅkāraśobhitam /
kroḍe nidhāya tanayaṃ prāśayet pāyasāmṛtam
pañcaprāṇāhutermantrairbhojayitvā tu pañcadhā /
tato'nnavyañjanādīnāṃ dattvā kiñcit śiśormukhe
śaṅkhatūryādighoṣeṇa prāyaścittyā samāpayet /
ityannaprāśanaṃ proktaṃ cūḍāvidhimataḥ śṛṇu
tṛtīye pañcame varṣe kulācārānusārataḥ /
cūḍākarma śiśoḥ kuryādbālasaṃskārasiddhaye
devapūjādidhārāntaṃ karma niṣpādya sādhakaḥ /
satyāgneruttare deśe vṛṣagomayapūritam
tilagodhūmasaṃyuktaṃ śarāvaṃ sthāpayed budhaḥ /
kavoṣṇaṃ salilaṃ cāpi kṣuramekaṃ suśāṇitam
tata ityādi / tataḥ paramannadāṃ devīṃ dhyātvā
tāmuddiśyāgnau dattāḥ pañcāhutīryena sa dattapañcāhutiḥ pitā
tatrāthavā'nyasmin gṛhe vastrālaṅkāraśobhitaṃ tanayaṃ kroḍe
nidhāya saṃsthāpya pāyasāmṛtaṃ paramānnarūpamamṛtaṃ
prāśayet bhojayet
pañcetyādi / prāṇāya svāhā apānāya svāhā samānāya
svāhā udānāya svāhā vyānāya svāhetyātmakaiḥ
pañcaprāṇāhutermantraiḥ putraṃ pāyasaṃ pañcadhā bhojayitvā
tato'nnavyañjanādīnāṃ kiñcit śiśormukhe datvā
śaṅkhatūryādighoṣ.eṇa prāyaścittyā cānnaprāśanakriyāṃ
samāpayet
१७१ //
atha cūḍākarmavidhimāha tṛtīya ityādibhiḥ / budho
vicakṣaṇaḥ sādhakaḥ karmaniṣpādakaḥ pitā
pūrvavaddevapūjādidhārāntaṃ karma niṣpādya satyāgneḥ
satyanāmno vahneruttare deśe vṛṣagomayapūritaṃ
tilagodhūmasaṃyuktaṃ śarāvaṃ kavoṣṇamīṣaduṣṇaṃ salilaṃ
jalaṃ suśāṇitamekaṃ kṣurañcāpi sthāpayet // १७२ - १७४ //
(pṛ० २५८) āsādya tanayaṃ tatra janakaḥ svīyavāmataḥ /
saṃsthāpya jananīkroḍe kavoṣṇasalilaiśca taiḥ
vāruṇaṃ daśadhā japtvā sammārjya śiśumūrddhajān /
māyayā kuśapatrābhyāṃ juṣṭimekāṃ prakalpayet
māyāṃ lakṣmīṃ tridhā japtvā gṛhītvā lauhajaṃ kṣuram /
chittvā tu juṣṭikāmūlaṃ mātṛhaste niveśayet
kumāramātā hastābhyāmādāya gomayānvite /
śarāve sthāpayet juṣṭiṃ nāpitāya pitā vadet
kṣuramuṇḍin śiśoḥ kṣauraṃ sukhaṃ sādhaya ṭhadvayam /
paṭhitvā nāpitaṃ paśyan satyanāmani pāvake /
prajāpatiṃ samuddiśya pradadyādāhutitrayam
āsādyetyādi / tato janakaḥ pitā tanayaṃ putraṃ tatra
satyanāmno vahneḥ samīpe āsādyā'nīya svīyavāmataḥ ātmano
vāme deśe jananīkroḍe saṃsthāpya tairvahneruttare deśe sthāpitaiḥ
kavoṣṇasalilairvāruṇaṃ varuṇasambandhi vamiti bījaṃ daśadhā
japtvā śiśumūrddhajān bālakakeśān sammārjya māyayā hrī/
bījena kuśapatrābhyāmekāṃ juṣṭiṃ prakalpayet
१७६ //
māyāmityādi / tato māyāṃ hrī/ bījaṃ lakṣmīṃ śrī/
bījañca tridhā japtvā lauhajaṃ kṣuraṃ gṛhītvā juṣṭikāmūlaṃ
chittvā mātṛhaste juṣṭikāṃ niveśayet sthāpayet
kumāretyādi / kumāramātā hastābhyāṃ juṣṭikāmādāya
gṛhītvā gomayānvite śarāve sthāpayet / tato nāpitāya pitā
śiśujanako vadet
śiśoḥ pitā nāpitāya kiṃ vadedityapekṣāyāmāha
kṣuramuṇḍinnityādi / he kṣuramuṇḍinnāpita śiśoḥ kṣauraṃ
sukhaṃ yathā syāttathā tvaṃ sādhaya ṭhadvayaṃ svāhā /
(pṛ० २५९) nāpitena kṛtakṣauraṃ snāpayitvā śiśuṃ tataḥ /
vastrālaṅkāramālyena bhūṣayitvā'gnisannidhau
svavāmabhāge saṃsthāpya sviṣṭikṛddhomamācaret /
prāyaścittaṃ tataḥ kṛtvā dadyāt pūrṇāhutiṃ pitā
māyā śiśo te kuśalaṃ kurutāṃ viśvakṛdvibhuḥ /
paṭhitvainaṃ śiśoḥ karṇe svarṇamayayā śalākayā /
rājatyā lauhamayayā vā karṇavedhaṃ prakalpayet
āpohiṣṭheti mantreṇa abhiṣicya sutaṃ tataḥ /
śāntyādidakṣiṇāṃ kṛtvā cūḍākarma samāpayet
garbhādhānādicūḍāntaṃ samānaṃ sarvajātiṣu /
śūdrasāmānyajātīnāṃ sarvametadamantrakam
jātakarmādicūḍāntaṃ kumāryāścāpyamantrakam /
kartavyaṃ pañcabhirvarṇairekaṃ niṣkramaṇaṃ vinā
kṣuramuṇḍinnityādyaṃ sādhaya svāhetyantaṃ manuṃ paṭhitvā
nāpitaṃ paśyan śiśujanakaḥ prajāpatiṃ samuddiśya satyanāmani
pāvake'gnāvāhutitrayaṃ pradadyāt
nāpiteneti / tato nāpitena kṛtaṃ kṣauraṃ yasya tathābhūtaṃ
śiśuṃ snāpayitvā tato vastrālaṅkāramālyena
bhūṣayitvā'gnisannidhau svavāmabhāge saṃsthāpya ca
sviṣṭikṛtaṃ homamācaret kuryāt
१८१ //
māyetyādi / māyā hrī/ bījam / enaṃ hrī/ śiśo ityādyaṃ
viśvakṛdvibhurityantaṃ mantraṃ śiśoḥ karṇe paṭhitvā
svarṇamayayā suvarṇavikārabhūtayā rājatyā rajatodbhūtayā
lauhamayayā vā śalākayā śiśoḥ karṇavedhaṃ prakalpayet kuryāt //
१८२ - १८५ //
(pṛ० २६०) athocyate dvijātīnāmupavītakriyāvidhiḥ /
yasmin kṛte dvijanmāno daivapaitrādhikāriṇaḥ
garbhāṣṭame'ṣṭame vā'bde kuryādupanayaṃ śiśoḥ /
ṣoḍaśābdādhiko nopanetavyo niṣkriyo'pi saḥ
kṛtanityakriyo vidvān pañca devān samarcayet /
gauryādimātṛkāścaiva vasudhārāṃ prakalpayet
vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kuryāt devatāpitṛtṛptaye /
kuśaṇḍikoktavidhinā dhārāhomāntamācaret
prātaḥ kṛtāśanaṃ bālaṃ susnātaṃ samalaṅkṛtam /
śikhāṃ vinā kṛtakṣauraṃ kṣaumāmbaravibhūṣitam
chāyāmaṇḍapamānīya samudbhavahutāśituḥ /
samīpe cātmano vāme saṃsthāpya vimalāsane
athetyādi / dvijātīnām brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām
garbhetyādi / garbhādaṣṭame jananādvāṣṭame'bde varṣe
śiśorbālasyopanayamupanayanaṃ kuryāt / ṣoḍaśābdādhiko
laṅghitaṣoḍaśavarṣo bālo nopanetavyaḥ / sa bālo niṣkriyo'pi
daivapitryakriyāvihīno'pi bhavati
athopavītakriyāvidhimāha kṛtanityakriya ityādibhiḥ / pañca
devān brahmādīn
१८९ //
prātarityādi / tataḥ prātaḥ kṛtāśanaṃ kṛtamaśanaṃ
bhojanaṃ yena tathābhūtaṃ śikhāṃ vinā kṛtaṃ kṣauraṃ yasya
tathābhūtaṃ susnātaṃ suṣṭhu kṛtasnānaṃ bhūṣaṇādibhiḥ
samalaṅkṛtaṃ kṣaumāmbaravibhūṣitaṃ
dukūlavastrābhyāmalaṅkṛtaṃ bālaṃ chāyāmaṇḍapamānīya
samudbhavahutāśituḥ samudbhavanāmno vahneḥ samīpe ātmano
vāme deśe vimalāsane
(pṛ० २६१) śiṣyaṃ vadedbrahmacaryaṃ kuru vatsa tataḥ śiśuḥ /
brahmacaryaṃ karomīti gurave vinivedayet
tato guruḥ prasannātmā śiśave śāntacetase /
kāṣāyavāsasī dadyāt dīrghāyuṣṭvāya varcase
mauñjīṃ kuśamayīṃ vāpi trivṛtāṃ granthisaṃyutām /
tūṣṇīṃ ca mekhalāṃ dadyāt kāṣāyāmbaradhāriṇe
māyāmuccārya subhagā mekhalāṃ syāt śubhapradā /
ityuktvā mekhalā baddhvā maunī tiṣṭhet guroḥ puraḥ
yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ bṛhaspatiryat sahajaṃ purastāt /
āyuṣyamagryaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ
mantreṇānena śiśave dadyāt kṛṣṇājinānvitam /
yajñopavītaṃ daṇḍañca vaiṇavaṃ khādirañca vā /
pālāśamathavā dadyāt kṣīravṛkṣasamudbhavam
saṃsthāpya ca brahmacaryaṃ kuru vatseti guruḥ śiṣyaṃ vadet / tataḥ
paraṃ śiśuḥ brahmacaryaṃ karomīti gurave vinivedayet // १९० - १९२ //
tata ityādi / tataḥ paraṃ prasannātmā prasannamanā guruḥ
śāntacetase śiśave śiṣyāya dīrghāyuṣṭvāya dīrghamāyuryasya sa
dīrghāyustasya bhāvo dīrghāyuṣṭvaṃ tasmai varcase tejase ca
kāṣāyavāsasī kaṣāyeṇa rakte vastre dadyāt
mauñjīmiti / mauñjīṃ muñjamayīṃ kuśamayīṃ vā
trivṛtāṃ granthisaṃyutāṃ mekhalāmapi kāṣāyāmbaradhāriṇe
śiśave tūṣṇīmeva dadyāt
māyāmiti / pūrvaṃ māyāṃ hrīmiti bījamuccārya tataḥ
subhagā mekhalā syācchubhapradeti mantramuktvā kaṭyāṃ
mekhalāṃ baddhvā maunī san guroḥ purastiṣṭhet
१९६ //
mantreṇetyādi / anena yajñopavītamityādinā balamastu teja
ityantena mantreṇa kṛṣṇājinānvitaṃ
kṛṣṇavarṇamṛgacarmasaṃyuktaṃ yajñopavītaṃ śiśave dadyāt /
(pṛ० २६२) āpo hi ṣṭheti mantreṇa māyayā puṭitena ca /
trirāvṛttyā kuśāmbhobhirdhṛtadaṇḍopavītinam /
abhiṣicya tatastoyaiḥ pūrayedvālakāñjalim
tadañjaliṃ dineśāya dātāraṃ brahmacāriṇam /
taccakṣuriti mantreṇa darśayedbhāskaraṃ guruḥ
dṛṣṭabhāskaramācāryo vadenmāṇavakaṃ tataḥ /
mama vrate mano dhehi mama cittaṃ dadāmi te /
juṣasvaikamanā vatsa mama vāco'stu te śivam
hṛdi spṛṣṭvā paṭhitvainaṃ kinnāmā'sīti taṃ vadet /
śiṣyastvamukaśarmā'haṃ bhavantamabhivādaye
vaiṇavaṃ veṇusamudbhavaṃ khādiraṃ khadirasamudbhavaṃ
pālāśaṃ palāśasamudbhavaṃ kṣīravṛkṣasamudbhavaṃ vā
daṇḍamapi śiśave dadyāt
āpohiṣṭhetyādi / tato māyayā hrī/ bījenādāvante ca puṭitena
saṃyuktenāpo hi ṣṭheti mantreṇa
kuśāmbhobhirdhṛtadaṇḍopavītinaṃ dhṛtadaṇḍamupavītavantaṃ
śiśuṃ trirāvṛttyā'bhiṣicya tataḥ paraṃ toyairjalairvālakāñjaliṃ
pūrayet
tadañjalimityādi / dineśāya sūryāya tadañjaliṃ dātāraṃ
brahmacāriṇaṃ bālakaṃ taccakṣuriti mantreṇa bhāskaraṃ
gururdarśayet / dātāramityatra śīle tṛnpratyayaḥ / ata eva
tadañjalimityatra kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyanena karmaṇi prāptāyāḥ
ṣaṣṭhyā na lokānvayaniṣṭhā khalarthatṛṇamityanena pratiṣedho
jātaḥ
dṛṣṭabhāskaramityādi / tataḥ paramācāryo guruḥ
ddaṣṭabhāskaraṃ dṛṣṭo bhāskaro yena tathābhūtaṃ māṇavakaṃ
śiśuṃ vadet / ācāryo bālakaṃ kiṃ vadedityapekṣāyāmāha mama
vrate ityādi / juṣasva mama vrataṃ sevasva / śivaṃ kalyāṇam
hṛdīti / gururenaṃ mamavratamityādikaṃ śivamityantaṃ
mantraṃ paṭhitvā śiśorhṛdi spṛṣṭvā vatsa tvaṃ kiṃ nāmāsīti taṃ
śiṣyaṃ vadet / guruṇaivamuktaḥ śiṣyastu amukadevaśarmāhaṃ
bhavantamabhivādaye iti brūyāt
(pṛ० २६३) kasya tvaṃ brahmacārīti gurau pṛcchati pārvati /
śiṣyaḥ sāvahito brūyādbhavato brahmacāryaham
indrasya brahmacārī tvamācāryarate hutāśanaḥ /
ityuktvā sadguruḥ paścāddevebhyastaṃ samarpayet
tvāṃ prajāpataye vatsa savitre varuṇāya ca /
pṛthivyai viśvadevebhyaḥ sarvadevebhya eva ca /
samarpayāmi te sarve rakṣantu tvāṃ nirantaram
tato māṇavako vahniṃ dakṣiṇāvartayogataḥ /
guruṃ pradakṣiṇīkṛtya svāsane punarāviśet
guruḥ śiṣyeṇa saṃspṛṣṭaḥ samudbhavahutāśane /
pañcadevān samuddiśya dadyāt pañcāhutīḥ priye
kasyetyādi / he vatsa tvaṃ kasya brahmacāryasīti gurau pṛcchati
sati śiṣyaḥ sāvahitaḥ sāvadhānaḥ san bhavato brahmacāryahamiti
brūyāt
indrasyetyādi / he vatsa tvamindrasya brahmacāryasi te tava
hutāśano'gnirācāryo gururbhavati iti śiṣyamuktvā sadguruḥ
paścāt taṃ śiṣyaṃ devebhyaḥ samarpayet
nanu kebhyo devebhyo guruḥ śiṣyaṃ
samarpayedityākāṅkṣāyāmāha tvāṃ prajāpataye vatsetyādi
tata ityādi / tataḥ paraṃ māṇavako bālako dakṣiṇāvartayogato
vahniṃ guruñca pradakṣiṇīkṛtya punaḥ svāsane āviśet
gururiti / guruḥ śiṣyeṇa saṃspṛṣṭaḥ san samudbhavahutāśane
samudbhavasaṃjñake agnau pañcadevān samuddiśya
pañcāhutīrdadyāt
(pṛ० २६४) prajāpatistathā śakro viṣṇurbrahmā śivastathā
māyādivahnijāyāntairjuhuyāt svasvanāmabhiḥ /
anuktamantre sarvatra vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ
tato durgā mahālakṣmīḥ sundarī bhuvaneśvarī /
indrādidaśadikpālā bhāskarādinavagrahāḥ
pratyekanāmnā hutvaitān vāsasā'cchādya bālakam /
pṛcchenmāṇavakaṃ prājño brahmacaryābhimāninam /
ko vā'śramaste tanaya brūhi kiṃ te manogatam
tataḥ śiṣyaḥ sāvahito dhṛtvā gurupadadvayam /
karotu māmāśramiṇaṃ brahmavidyopadeśataḥ
nanu kān pañcadevān samuddiśya
pañcāhutīrdadyādityapekṣāyāṃ tān pañca devān darśayati
prajāpatirityādyarddhena
nanu kairmantraiḥ pañcadevānuddiśyāhutīrdadyāttatrāha
māyādītyādi / māyādivahnijāyāntaiḥ hrī/ bījādibhiḥ
svāhāntaiḥ svasvanāmabhiḥ prajāpatyādīn pañcadevānuddiśya
juhuyāt / nanu prajāpatyādipañcadevoddeśyaka eva homo
māyādivahnijāyāntaiḥ
svasvanāmabhirvidhātavyastadanyadevoddeśyako'pi vā tatrāha
anuktamantre ityādi
tata ityādi / tato hrī/ bījādyena svāhāntena pratyekanāmnā
etān durgāmahālakṣmyādīnuddiśya hutvā vāsasā vastreṇa
bālakamācchādya he tanaya te tavāśramaḥ kaḥ te manogataṃ vā
kiṃ vartate tvaṃ brūhi iti prājño dhīmān
gururbrahmacaryābhimānina māṇavakaṃ bālakaṃ pṛcchet
२१० //
tata ityādi / tataḥ paraṃ śiṣyaḥ sāvahitaḥ sāvadhānaḥ san
gurupadadvayaṃ dhṛtvā he guro brahmavidyopadeśataḥ sāvitryā
upadeśena māmāśramiṇaṃ bhavān karotviti prārthayet
(pṛ० २६५) evaṃ prārthayamānasya dakṣakarṇe śiśostadā /
śrāvayitvā tridhā tāraṃ sarvamantramayaṃ śive /
vyāhṛtitrayamuccārya sāvitrīṃ śrāvayedguruḥ
ṛṣiḥ sadāśivaḥ proktaḥ chandastriṣṭubudāhṛtam /
adhiṣṭhātrī tu sāvitrī mokṣārthe viniyogitā
ādau tatsavituḥ paścādvareṇyaṃ padamuccaret /
bhargaḥ padānte devasya dhīmahīti padaṃ vadet
tatastu parameśāni dhiyo yo naḥ pracodayāt /
punaḥ praṇavamuccārya sāvitryarthaṃ gururvadet
evamityādi / tadā tasmin kāle evaṃ prāryayamānasya
śiśordakṣakarṇe sarvamantramayaṃ sakalamantrasvarūpaṃ
sakalamantrapradhānaṃ vā tāraṃ praṇavaṃ tridhā trivāraṃ
śrāvayitvā tato bhūrādivyāhṛtitrayamuccārya guruḥ sāvitrīṃ
gāyatrīṃ śrāvayet
atha gāyatryā ṛṣyādikamāha ṛṣirityādinā / asyā gāyatryāḥ
sadāśiva ṛṣistriṣṭupchandaḥ sāvitryadhiṣṭhātrī devatā mokṣārthe
viniyogaḥ / śirasi sadāśivāya ṛṣaye namaḥ mukhe triṣṭupchandase
namaḥ hṛdaye sāvitryai adhiṣṭhātryai devātāyai namaḥ iti
ṛṣinyāsaṃ vidhāya sāvitryā japo vidheyaḥ
sāvitrīmevāha ādāvityādinā sārddhena / ādau tatsavituriti
vadet / paścāt vareṇyaṃ padamuccareduddharet / tato bharga iti padaṃ
vadet / tatpadānte devasyeti padaṃ vadet / tadante dhīmahīti padaṃ vadet
/ tatastu dhiyo yo naḥ pracodayāditi vadet / sakalapadayojanayā
tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt
ityākārikā sāvitrī jātā / sāvitryante punaḥ
praṇavamoṅkāramuccārya guruḥ sāvitryarthaṃ vadet /
sāvitryarthamiti praṇavārthasya vyāhṛtyarthasya cāpyupalakṣaṇam
२१५ //
(pṛ० २६६) tryakṣarātmakatāreṇa pareśaḥ pratipādyate /
pātā hartā ca saṃsraṣṭā yo devaḥ prakṛteḥ paraḥ
asau devastrilokātmā triguṇaṃ vyāpya tiṣṭhati /
ato viśvamayaṃ brahma vācyaṃ vyāhṛtibhistribhiḥ
tāravyāhṛtivācyo yaḥ sāvitryā jñeya eva saḥ /
jagadrūpasya savituḥ saṃsraṣṭurdīvyato vibhoḥ
antargataṃ mahadvarco varaṇīyaṃ yatātmabhiḥ /
dhyāyema tat paraṃ satyaṃ sarvavyāpi sanātanam
yo bhargaḥ sarvasākṣīśo manobuddhīndriyāṇi naḥ /
dharmārthakāmamokṣeṣu prerayedviniyojayet
prathamataḥ praṇavārthaṃ vyāhṛtyarthaṃ cābhidadhāti
dvābhyāṃ tryakṣarātmaketyādi / pātā jagataḥ pālako hartā tasya
saṃhārakaḥ saṃsraṣṭā tasyaivotpādakaśca prakṛteḥ paro dūra
uttamo vā yaḥ pareśaḥ paramātmā devo dīptyādikriyāśrayo'sti
asau pareśo devaḥ tryakṣarātmakatāreṇa akārāditrivarṇātmakena
praṇavena pratipādyate bodhyate / praṇavapratipādyo yo devaḥ asau
devo yatastrilokātmā trilokasvarūpo bhavati triguṇaṃ sattvādikaṃ
vyāpya tiṣṭhati ca ato hetorviśvamayaṃ viśvasvarūpaṃ brahma
lokatrayābhidhāyibhirbhūrādibhistribhirvyāhṛtibhirvācyaṃ bhavati
२१७ //
evaṃ praṇavārthaṃ vyāhṛtyarthaṃ ca
dvābhyāmabhidhāyedānīṃ tāra ityādibhistribhiḥ
sāvitryarthamabhidhatte tāretyādi / tāravyāhṛtivācyo yaḥ
paramātmā sa eva savitryā api vācyo jñeyaḥ / paramātmana eva
yathā sāvitrīvācyatvaṃ bhavettathaiva vyākhyāyayati
jagadarūpasyetyādi / saviturityasya vivaraṇaṃ jagadrūpasya
saṃsraṣṭuriti / devasyetyasya vivaraṇaṃ dīvyato vibhoriti /
bhargapadārthamāha antargataṃ mahadvarca iti /
vareṇyamityasyārthamāha yatātmabhirvaraṇīyamiti / dhīmahītyasya
vivaraṇaṃ
(pṛ० २६७) itthamarthayutāṃ brahmavidyāmādiśya sadguruḥ /
śiṣyaṃ niyojayeddevi gṛhasthāśramakarmasu
brahmacaryocitaṃ veśaṃ vatsedānīṃ parityaja /
śāmbhavoditamārgeṇa devān pitṝn samarcaya
brahmavidyopadeśena pavitraṃ te kalevaram /
prāptā gṛhasthāśramitā taduktaṃ karma kalpaya
dhyāyemeti / tatpadārthamāha paraṃ satyaṃ sarvavyāpi sanātanamiti
/ ya ityasya vivaraṇaṃ sarvasākṣīśa iti / dhiya ityasya vivaraṇaṃ
manobuddhīndriyāṇīti / pracodayādityasya vivaraṇaṃ
dharmārthakāmamokṣeṣu prerayediti / prerayedityasya ca vivaraṇaṃ
viniyojayediti / tadevaṃ vākyārthaḥ / saviturjagadrūpasya vastunaḥ
saṃsraṣṭurdevasya dīvyato vibhorvareṇyaṃ yatātmabhiḥ
saṃyatāntaḥkaraṇairvaraṇīyamupāsanīyaṃ tat paramuttamaṃ
satyaṃ yathārthabhūtaṃ sarvavyāpi sakalapadārthavyāpanaśīlaṃ
sanātanamādyantaśūnyam antargataṃ mahadvarcastejo vayaṃ
dhīmahi dhyāyema / yaḥ sarvasākṣīśaḥ sarveṣāṃ
śubhāśubhakarmaṇāṃ draṣṭā niyantā ca bhargo no'smākaṃ
dhiyo manobuddhīndriyāṇi pracodayāt dharmārthakāmamokṣeṣu
prerayet viniyojayediti / atra yadyapi saviturbharga iti
savitṛbhargayorbhedaḥ pratīyate tathāpi paramārthacintāyāmabheda
eveti boddhavyam // २१८ - २२० //
itthamityādi / he devi itthamanena prakāreṇārthayutāṃ
brahmavidyāṃ gāyatrīmādiśya bhikṣārthamitastato gamayitvā ca
sadguruḥ śiṣyaṃ gṛhasthāśramakarmasu niyojayet pravartayet
gṛhasthāśramakarmasu śiṣyasya pravartanamāha
brahmacaryetyādibhiḥ / he vatsa tvamidānīṃ brahmacaryocitaṃ
veśaṃ parityaja śāmbhavoditamārgeṇa śambhuproktena vartmanā
devān pitṝṃśca samarcaya samyak pūjaya
brahmetyādi / he vatsa brahmavidyopadeśena te tava kalevaraṃ
śarīraṃ pavitramāsīt / idānīṃ prāptā yā gṛhasthāśramitā
taduktaṃ karma kalpaya kuru
(pṛ० २६८) upavītadvayaṃ divyavastrālaṅkaraṇāni ca /
gṛhāṇa pādukāchatraṃ gandhamālyānulepanam
tataḥ kāṣāyavasanaṃ kṛṣṇājinasamanvitam /
yajñasūtraṃ mekhalāñca daṇḍaṃ bhikṣākaraṇḍakam
ācārādarjitāṃ bhikṣāṃ samarpya gurave śive /
śuddhopavītayugalaṃ paridhāyāmbare śubhe
gandhamālyadharastūṣṇīṃ tiṣṭhedācāryasannidhau /
tato gṛhasthāśramiṇaṃ śiṣyametadvadedguruḥ
jitendriyaḥ satyavādī brahmajñānaparo bhava /
svādhyāyā'śramakarmāṇi yathādharmeṇa sādhaya
ityādiśya dvijaṃ paścāt samudbhavahutāśane /
māyādipraṇavāntena bhūrbhuvaḥsvastrayeṇa ca
upavītetyādi / he vatsa tvamidānīmupavītadvayaṃ dve upavīte
divyāni vastrālaṅkaraṇāni ca pādukāchatramupānahaṃ chatraṃ ca
gandhamālyānulepanamapi gṛhāṇa
tata ityādi / guruṇaivamājñāpitaḥ śiṣyaḥ tataḥ paraṃ
kāṣāyavasanaṃ kaṣāyeṇa raktaṃ vastraṃ kṛṣṇājinasamanvitaṃ
yajñasūtraṃ mekhalāṃ daṇḍaṃ bhikṣākaraṇḍakaṃ
bhikṣāpātramācārādarjitāṃ bhikṣāñca gurave samarpya datvā
śudvopavītayugalaṃ śubhe ambare vastre ca paridhāya
gandhamālyadharaḥ san tūṣṇīmācāryasannidhau gurusamīpe tiṣṭhet
/ tato gṛhasthāśramiṇaṃ śiṣyaṃ gururetadvadet // २२५ - २२७ //
nanu gṛhasthāśramiṇaṃ śiṣyaṃ guruḥ kiṃ
vadedityapekṣāyāmāha jitendriya ityādi
(pṛ० २६९) hāvayitvā tridhā'cāryaḥ sviṣṭikṛddhomamācaran /
dattvā pūrṇāhutiṃ bhadre vratakarma samāpayet
jīvasekādisaṃskārā vratāntāḥ pitṛto nava /
udvāhaḥ pitṛto vāpi svato'pi sidhyati priye
vivāhāhni kṛtasnānaḥ kṛtanityakriyaḥ kṛtī /
pañcadevān samabhyarcya gauryādimātṛkāstathā /
vasordhārāṃ kalpayitvā vṛddhiśrāddhaṃ samācaret
rātrau pratiśrutaṃ pātraṃ gītavādyapuraḥsaram /
chāyāmaṇḍapamānīya upaveśya varāsane
vāsavābhimukhaṃ dātā paścimābhimukho viśet /
ācamya svastimṛddhiñca kathayedbrāhmaṇaiḥ saha
itītyādi / dvijaṃ dvijatvaśālinaṃ śiṣyamityādiśya ājñāpya
paścāt samudbhavahutāśane samudbhavākhye vahnau
māyādipraṇavāntena hrī/ bījādinā o/ kārāntena bhūrbhuvaḥ
svastrayeṇa mantreṇa tridhā trivāraṃ śiṣyeṇa hāvayitvā ca
sviṣṭakṛtaṃ homamācarannācāryaḥ pūrṇāhutiṃ dattvā vratakarma
yajñopavītakriyāṃ samāpayet // २२९ - २३१ //
athodvāhakriyāvidhimāha vivāhāhnītyādibhiḥ
rātrāvityādi / tataḥ pratiśrutamaṅgīkṛtaṃ pātraṃ varaṃ
gītavādyapuraḥsaraṃ yathā syāttathā rātrau
chāyāmaṇḍapamānīya varāsane śreṣṭhe pīṭe vāsavābhimukhaṃ
pūrvābhimukhamupaveśya ca kanyāyā dātā paścimābhimukho
bhūtvā viśet / paścimābhimukha upaviṣṭo dātā ācamyācamanaṃ
kṛtvā kartavye'smin śubhavivāhakarmaṇi svasti bhavanto
bruvantvityuktvā brāhmaṇaiḥ saha svasti na indro bṛddhaśravā ityādi
svastiṃ kathayet / tataḥ kartavye'smin śubhavivāhakarmaṇi
ṛddhiṃbhavanto'dhibruvantvityuktvā
(pṛ० २७०) sādhupraśnaṃ varaṃ pṛcchedarcanāpraśnameva ca /
varāt praśnottaraṃ nītvā pādyādyairvaramarcayet
samarpayāmi vākyena deyadravyaṃ samarpayet /
pādayorarpayet pādyaṃ śirasyarghyaṃ nivedayet
ācamyaṃ vadane dadyāt gandhaṃ mālyaṃ suvāsasī /
divyābharaṇaratnāni yajñasūtraṃ samarpayet
tatastu bhājane kāṃsye kṛtvā dadhi ghṛtaṃ madhu /
samarpayāmi vākyena madhuparkaṃ kare'rpayet
varo'pi pātramādāya vāme pāṇau nidhāya ca /
dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ prāṇāhutyuktamantrakaiḥ
taireva saha ṛdhyatām ṛdhyatām ṛdhyatām ityṛddhiñca kathayet
vācayet
२३४ //
sādhvityādi / tato dātā sādhu bhavānāstāmiti sādhupraśnaṃ
bhavantamarcayiṣyāma ityarcanāpraśnañca varaṃ pṛcchet / tato varāt
sādhvahamāse iti omarcayeti ca praśnottaraṃ nītvā samādāya
pādyādyairvaramarcayet pūjayet pādyādīni varāya
samarpayedityarthaḥ
nanu kena vākyena kutra kutra vā aṅge pādyādikaṃ
samarpayedityākāṅkṣāyāmāha samarpayāmītyādi / tubhyamidaṃ
samarpayāmīti vākyena pādyādideyadravyaṃ varāya samarpayet
२३७ //
tatastvityādi / tatastu kāṃsye bhājane dadhi ghṛtaṃ madhu ca
kṛtvā tubhyaṃ samarpayāmīti vākyena madhuparkaṃ varasya kare
dakṣiṇe haste samarpayet
varo'pītyādi / varo'pi madhuparkapātramādāya gṛhītvā
vāme pāṇau nidhāya saṃsthāpya ca
dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāmaṅgulibhyāṃ prāṇāya
svāhetyādikaiḥ
(pṛ० २७१) pañcadhāghrāya tatpātramudīcyāṃ diśi dhārayet /
madhuparkaṃ samarpyaivaṃ punarācāmayedvaram
dūrvākṣatābhyāṃ jāmāturvidhṛtya jānu dakṣiṇam /
smṛtvā viṣṇuṃ tatsaditi māsapakṣatithīstataḥ
samullikhya nimittāni vṛṇuyādvaramuttamam /
gotrapravaranāmāni pratyekaṃ prapitāmahāt
ṣaṣṭhyantāni samuccārya varasya janakāvadhi /
dvitīyāntaṃ varaṃ brūyāt gotrapravaranāmabhiḥ
tathaiva kanyāmullikhya brāhmodvāhena paṇḍitaḥ /
dātuṃ bhavantamityuktvā vṛṇe'hamiti kīrtayet
prāṇāhutyuktamantraiḥ pañcadhā pañcavāraṃ
madhuparkamāghrāya tatpātraṃ
madhuparkapātramudīcyāmuttarasyāṃ diśi dhārayet / evaṃ varāya
madhuparkaṃ samarpya punarvaramācāmayet
२४० //
dūrvetyādi / tato jāmāturvarasya dakṣiṇaṃ jānu vidhṛtya
prathamato viṣṇuṃ smṛtvā tatastatsaditi samullikhyoccārya tato
māsaprabhṛtīni nimittāni samullikhya tato varasya prapitāmahāt
prapitāmahamārabhya janakāvadherjanakaparyantasya tripuruṣasya
pratyekaṃ ṣaṣṭhyantāni gotrapravaranāmāni samuccārya tato
gotrapravaranāmabhirviśiṣṭaṃ dvitīyāntaṃ varaṃ brūyāt /
tatastathaiva kanyāyāḥ prapitāmahāderjanakaparyantasya tripuruṣasya
ṣaṣṭhyantāni gotrapravaranāmānyullikhya tato
gotrapravaranāmabhirviśiṣṭāṃ dvitīyāntāṃ kanyāmullikhya tato
brāhmodvāhena dātuṃ bhavantamityuktvā paṇḍitaḥ sampradātā
vṛṇe'hamiti kīrtayet / yojanayā viṣṇuro/ tatsat o/
adyāmukamāsyamukapakṣe'mukatithāvamukarāśisthite
bhāskare'mukagotraḥ śrīmadamukadevaśarmā amukagotrasya
amukapravarasya śrīmato amukadevaśarmaṇaḥ prapautram
amukagotrasya amukapravarasya
(pṛ० २७२) vṛto'smīti varo brūyāt tato dātā vadedvaram /
yathāvihitamityuktvā vivāhakarma kurviti /
varo brūyāt yathājñānaṃ karavāṇi taduttaram
tataḥ kanyāṃ samānīya vastrālaṅkārabhūṣitām /
vastrāntareṇa saṃcchādya sthāpayedvarasammukham
punarvaraṃ samabhyarcya vāso'laṅkaraṇādibhiḥ /
varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṃ niyojayet
tanmadhye pañcaratnāni phalatāmbūlameva vā /
dattvā'rcayitvā tanayāṃ varāya viduṣe'rpayet
śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ pautram amukagotrasyāmukapravarasya
śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ putram amukagotramamukapravaraṃ
śrīmantamamukadevaśarmāṇaṃ varam
amukagotrasyāmukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
prapautrīm amukagotrasyāmukapravarasya
śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ pautrīmamukagotrasyāmukapravarasya
śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ putrīm
amukagotrāmamukapravarāmamukīṃ devīṃ kanyāṃ
brāhmodvāhena dātuṃ bhavantamahaṃ vṛṇe iti vākyaṃ jātam /
anena vākyena dūrvākṣatābhyāmuttamaṃ varaṃ vṛṇuyāt // २४१ -
२४४ //
vṛta ityādi / tato vṛto'smīti varo brūyāt / tato dātā
yathāvihitamityuktvā vivāhakarma kuru iti varaṃ vadet yathāvihitaṃ
vivāhakarma kurviti jāmātaraṃ brūyādityarthaḥ / tato
yathājñānaṃ vivāhakarma karavāṇīti taduttaraṃ varo brūyāt
tata ityādi / tataḥ paraṃ vastrālaṅkārabhūṣitāṃ kanyāṃ
vastrāntareṇa saṃcchādya gṛhāt samānīya varasammukhaṃ
sthāpayet
punarityādi / tato dātā vāso'laṅkaraṇādibhirvaraṃ punaḥ
samabhyarcya varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṃ kanyāyā
dakṣiṇaṃ hastaṃ niyojayet sthāpayet
tanmadhye ityādi / tatastanmadhye pāṇimadhye pañcaratnāni
phalatāmmūlameva vā datvā tanayāṃ putrīmarcayitvā viduṣe
dhīmate varāyārpayet dadyāt
(pṛ० २७३) prāgvattripuruṣākhyānaṃ nimittākhyānameva ca /
ātmanaḥ kāmamuddiśya caturthyantaṃ varaṃ vadet
kanyābhidhāṃ dvitīyāntāmarcitāṃ samalaṅkṛtām /
sācchādanāṃ prajāpatidevatākāmudīrayan
tubhyamahamiti procya dadyāt sampradade vadan /
varaḥ svastīti svīkuryāt sampradātā varaṃ vadet
dharme cārthe ca kāme ca bhavatā bhāryayā saha /
vartitavyaṃ varo bāḍhamuktvā kāmastutiṃ paṭhet
nanu kena vākyena varāya kanyā
samarpayitavyetyākāṅkṣāyāmāha prāgvadityādi / prāgvat
pūrvavat tripuruṣākhyānaṃ nimittākhyānañca kṛtvā'tmanaḥ
kāmamapyuddiśya tataścaturthyantaṃ varaṃ vadet / tato
dvitīyāntāmarcitāṃ samalaṅkṛtāṃ sācchādanāṃ
prajāpatidevatākāṃ kanyābhidhāmudīrayaṃstubhyamahamiti procya
tataḥ sampradade iti vadaṃstanayāṃ dadyāt / yojanayā viṣṇuro/ tatsat
o/ adyāmukamāsyamukapakṣe'mukatithāvamukarāśisthite
bhāskare'mukābhīṣṭāsiddhikāmo'mukagotraḥ
śrīmadamukaśarmā'mukagotrasyā'mukapravarasya
śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ prapautrāya
amukagotrasyā'mukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
pautrāya amukagotrasyāmukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
putrāyā amukagotrāyā'mukapravarāya śrīmate'mukadevaśarmaṇe
varāya amukagotrasyā'mukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
prapautrīmamukagotrasyāmukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
pautrīmamukagotrasyāmukapravarasya śrīmadamukadevaśarmaṇaḥ
putrīmamukagotrāmamukapravarāmarcitāṃ samalaṅkṛtāṃ
sācchādanāṃ prajāpatidevatākāmamukīṃ devīmenāṃ kanyāṃ
tubhyamahaṃ sampradade iti vākyena viduṣe varāya tanayāṃ
samarpayedityarthaḥ / varaḥ svastītyuktvā bhāryāṃ svīkuryāt / tataḥ
sampradātā varaṃ vadet // २४९ - २५१ //
sampradātā varaṃ prati kiṃ vadedityapekṣāyāmāha dharme
cetyādi / he jāmātaḥ dharme cārthe ca kāme ca bhāryayā saha
bhavatā vartitavyam / tato varo
(pṛ० २७४) dātā kāmo gṛhītā'pi kāmāyā'dācca kāminīm /
kāmena tvāṃ pragṛhṇāmi kāmaḥ pūrṇo'stu cāvayoḥ
tato vadet sampradātā kanyāṃ jāmātaraṃ prati /
prajāpatiprasādena yuvayorabhivāñchitam /
pūrṇamastu śivañcāstu dharmaṃ pālayataṃ yuvām
tata ācchādya vastreṇa sampradātā sumaṅgalaiḥ /
parasparaśubhālokaṃ kārayedvarakanyayoḥ
tato hiraṇyaratnāni yathāśaktyanusārataḥ /
jāmātre dakṣiṇāṃ dadyādacchidramavadhārayet
bāḍhamityuktvā kāmastutiṃ paṭhet / bāḍhamaṅgīkaraṇam /
bhṛśapratijñayorbāḍhamityamaraḥ
kāmastutimevāha dātā kāma iti / kāmo dātā bhavati kāma
eva gṛhītā bhavati kāmaḥ kāmāya kāminīmadāt he bhārye
kāmena tvāmahaṃ pragṛhṇāmi āvayoḥ kāmaḥ pūrṇo'stu
tata ityādi / tataḥ kāmastutipaṭhanādanantaraṃ sampradātā
kanyāṃ jāmātaraṃ varañca prati vadet / kiṃ
vadedityapekṣāyāmāha prajāpatiprasādenetyādi
tata ityādi / tataḥ sampradātā vastreṇa varakanye ācchādya
sumaṅgalairgītavādyādibhirvarakanyayoḥ parasparaśubhālokaṃ
kārayet
tata ityādi / tata o/ adyetyādi kṛtasyāsya śubhavivāhakarmaṇaḥ
sāṅgatvārthaṃ
hiraṇyādidakṣiṇāmamukagotrāyāmukadevaśarmaṇe varāya
tubhyamahaṃ sampradade iti vākyena sampradātā jāmātre
yathāśaktyanusārato hiraṇyaratnāni dakṣiṇāṃ dadyāt / tataḥ
kṛtamidaṃ śubhavivāhakarmā'cchidramastu ityavadhārayet
(pṛ० २७५) varastu bhāryayā sārddhaṃ tadrātrau divase'pi vā /
kuśaṇḍikoktavidhinā vahnisthāpanamācaret
yojakākhyaḥ pāvako'tra prājāpatyaścaruḥ smṛtaḥ /
dhārānta karma sampādya dadyāt pañcāhutīrvaraḥ
śivaṃ durgāṃ tathā viṣṇuṃ brahmāṇaṃ vajradhāriṇām /
dhyātvaikaikaṃ samuddiśya juhuyāt saṃskṛte'nale
bhāryāyāḥ pāṇiyugalaṃ gṛhṇīyādityudīrayan /
pāṇiṃ gṛhṇāmi subhage gurudevaratā bhava /
gārhasthyaṃ karma dharmeṇa yathāvadanuśīlaya
ghṛtena svāmidattena lājairbhrātrāhṛtaiḥ śive /
prajāpatiṃ samuddiśya dadyāt vedāhutīrvadhūḥ
pradakṣiṇīkṛtya vahnimutthāya bhāryayā saha /
durgāṃ śivaṃ ramāṃ viṣṇuṃ brāhmīṃ brahmāṇameva ca /
yugmaṃ yugmaṃ samuddiśya tristridhā havanaṃ caret
varastvityādi / tadanantaramiti śeṣaḥ / divase'pi vā tasyā eva
rātreḥ parasmin dine vā // atra vivāhakarmaṇi
२५८ //
nanu kāndevānuddiśya sabhāryo varaḥ
pañcāhutīrdadyādityapekṣāyāmāha śivamityādi
bhāryāyā iti / tato vara iti vakṣyamāṇaṃ mantramudīrayan
kīrtayan bhāryāyāḥ pāṇiyugalaṃ gṛhṇīyāt / tameva mantramāha
pāṇiṃ gṛhṇāmi subhage ityādi
ghṛtenetyādi / he śive tato vadhūrbhāryā svāmidattena ghṛtena
bhrātrāhṛtairdattairlājaiśca prajāpatiṃ samuddiśya
vedāhutīścatasra āhutīrdadyāt
pradakṣiṇīkṛtyetyādi / tato varo bhāryayā sahotthāya vahniṃ
pradakṣaṇīkṛtya durgāṃ śivañca ramāṃ viṣṇuñca brāhmīṃ
brahmāṇameva ca yugmaṃ yugmaṃ samuccārya tristridhā trivāraṃ
trivāraṃ havanaṃ caret kuryāt
(pṛ० २७६) aśmamaṇḍalikāsaptārohau kuryādamantrakam /
niśāyāṃ cet tadā strībhiḥ paśyed dhruvamarundhatīm
pratyāvṛtyāsane samyagupaviśya varastadā /
sviṣṭikṛddhomataḥ pūrṇāhutyantena samāpayet
brāhmo vivāho vihito doṣahīnaḥ savarṇayā /
kuladharmānusāreṇa gotrabhinnāsapiṇḍayā
brāhmodvāhena yā grāhyā saiva patnī gṛheśvarī /
tadanujñāṃ vinā brāhmavivāhaṃ nācaret punaḥ
tasyā apatye tadvaṃśe vidyamāne kuleśvari /
śaivodbhavānyapatyāni dāyārhāṇi bhavanti na
śaivā tadanvayāścaiva labheran dhanabhājinaḥ /
yathāvibhavamācchādaṃ grāsañca parameśvari
śaivo vivāho dvividhaḥ kulacakre vidhīyate /
cakrasya niyamenaiko dvitīyo jīvanāvadhi
aśmamaṇḍaliketyādi / tataḥ sabhāryo varo'mantrakaṃ
mantravarjitamevāśmamaṇḍalikāsaptārohau pāṣāṇārohaṇaṃ
saptamaṇḍalikārohañca kuryāt / cet yadi niśāyāṃ tadārohau
kuryāttadā strībhiḥ parivṛtaḥ sabhāryo varo dhruvamarundhatīñca
paśyet
samāpayet vivāhakarmeti śeṣaḥ // २६४ - २६६ //
tasyā ityādi / tasyā brāhmodvāhena gṛhītāyāḥ patnyāḥ
apatye ātmaje ātmajāyāṃ vā
dhanabhājino janāt
२६९ //
(pṛ० २७७) cakrānuṣṭhānasamaye svagaṇaiḥ śaktisādhakaiḥ /
parasparecchayodvāhaṃ kuryādvīraḥ samāhitaḥ
bhairavīvīravṛndeṣu svābhiprāyaṃ nivedayet /
āvayoḥ śāmbhavodvāhe bhavadbhiranumanyatām
teṣāmanujñāmādāya japtvā saptākṣaraṃ manum /
aṣṭottaraśatāvṛttyā praṇamet kālikāṃ parām
tato vadet tāṃ ramaṇīṃ kaulānāṃ sannidhau śive /
akaitavena cittena patibhāvena māṃ vṛṇu
gandhapuṣpākṣatairvṛtvāṃ sā kaulā dayitaṃ tataḥ /
suśraddadhānā deveśi karau dadyāt karopari
atha śāmbhavodvāhavidhimāha cakrānuṣṭhānetyādibhiḥ /
svagaṇaiḥ śaktisādhakaiḥ saha cakrānuṣṭhānasamaye
parasparecchayā parasparasya bhairavyā vīrasya cākāṅkṣayā
samāhitaḥ sāvadhānaḥ san vīra udvāhaṃ kuryāt
२७१ //
teṣāmityādi / teṣāṃ
bhairavīvīravṛndānāmanujñāmanumatimādāya gṛhītvā
saptākṣaraṃ parameśvari svāheti manumaṣṭottaraśatāvṛttyā japtvā
vīraḥ paramāmuttamāṃ kālikāṃ praṇamet
tata ityādi / he śive pārvati tato vīraḥ kaulānāṃ sannidhau
samīpe he ramaṇi tvamakaitavena vyājaśūnyena cittena patibhāvena
māṃ vṛṇviti tāṃ ramaṇīṃ vadet
gandhetyādi / he deveśi tataḥ sā kaulā suśraddadhānā satī
gandhapuṣpākṣatairdayitaṃ priyaṃ vṛtvā tasya karopari svakīyau
karau dadyāt
(pṛ० २७८) tato'bhiṣiñcet cakreśo mantreṇānena dampatī /
tadā cakrasthitāḥ kaulā brūyuḥ svastīti sādaram
rājarājeśvarī kālī tāriṇī bhuvaneśvarī /
bagalā kamalā nityā yuvāṃ rakṣantu bhairavī
abhiṣiñcet dvādaśadhā madhunā vā'rghyapāthasā /
tatastau praṇatau vidvān śrāvayedvāgbhavaṃ ramām
yadyadaṅgīkṛtaṃ tatra tābhyāṃ pālyaṃ prayatnataḥ /
śāmbhavoktavidhānena kulīnābhyāṃ kuleśvari
vayovarṇavicāro'tra śaivodvāhe na vidyate /
asapiṇḍāṃ bhartṛhīnāmudvahecchambhuśāsanāt
pariṇītā śaivadharme cakranirdhāraṇena yā /
apatyārthī ṛtuṃ dṛṣṭvā cakrātīte tu tāṃ tyajet
tata ityādi / tataḥparaṃ cakreśo'nena vakṣyamāṇena mantreṇa
tau dampatī jāyāpatī abhiṣiñcet / tadā tasmin kāle cakrasthitāḥ
kaulāḥ sādaraṃ yathā syāttathā svastīti brūyurvadeyuḥ
nanu kena mantreṇa cakreśo dampatī
abhiṣiñcedityapekṣāyāmāha rājarājeśvarītyādi
abhiṣiñcedityādi / cakreśo'nenaiva mantreṇa madhunā madyena
vā'rghyapāthasā'rghyajalena vā dvādaśadhā dvādaśavāraṃ
dampatī abhiṣiñcet / tataḥ praṇatau dampatī prati vidvāṃścakreśo
vāgbhavaṃ aimiti ramāṃ śrīmiti ca bījaṃ śrāvayet
tatra śāmbhavodvāhakarmaṇi / tābhyāṃ jāyāpatibhyāṃ
२७९ //
pariṇītetyādi / cakranirdhāraṇena cakraniyamena śaivadharme
yā strī pariṇītā udūḍhā āsīttāṃ striyaṃ cakrātīte sati
apatyārthī vīraḥ dvitoyamṛtuṃ dṛṣṭvā tyajet
(pṛ० २७९) śaivabhāryodbhavāpatyamanulomena mātṛvat /
samācaredvilomena tattu māmānyajātivat
eṣāṃ saṅkarajātīnāṃ sarvatra pitṛkarmasu /
bhojyapradānaṃ kaulānāṃ bhojanaṃ vihitaṃ bhavet
nṛṇāṃ svabhāvajaṃ devi priyaṃ bhojanamaithunam /
saṅkṣepāya hitārthāya śaivadharme nirūpitam
ata eva maheśāni śaivadharmaniṣevaṇāt /
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prabhurbhavati nānyathā
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
kuśaṇḍikādaśavidhasaṃskāravidhirnāma navamollāsaḥ /
śaivabhāryetyādi / anulomena varṇena
śaivabhāryodbhavāpatyaṃ mātṛvat karma samācaret kuryāt / yathā
brāhmaṇāt kṣatriyāyāṃ śaivyāṃ bhāryāyāṃ jātamapatyaṃ
kṣatriyāvat karma samācaredityevam vilomena varṇena yat
śaivabhāryodbhavāpatyaṃ tattu sāmānyajātivat pañcamavarṇavat
karma samācaret // २८१ - २८४ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ navamollāsaḥ /
daśamollāsaḥ
śrīdevyuvāca /
kuśaṇḍikāvidhirnātha saṃskārāśca daśa śrutāḥ /
vṛddhiśrāddhavidhiṃ deva kṛpayā me prakāśaya
kasmin kasmiṃśca saṃskāre pratiṣṭhāsu ca kāsvapi /
kuśaṇḍikāvidhānañca vṛddhiśrāddhañca śaṅkara
kartavyaṃ vā na kartavyaṃ tanmamācakṣva tatvataḥ /
matprītaye maheśāna jīvānāṃ maṅgalāya ca
śrīsadāśiva uvāca /
jīvasekādvivāhāntadaśasaṃskārakarmasu /
yatra yadvihitaṃ bhadre saviśeṣaṃ prakīrtitam
tadeva kāryaṃ manujaistatvajñairhitamicchubhiḥ /
anyatra yadvidhātavyaṃ tacchṛṇuṣva varānane
o/ namo brahmaṇe /
kuśaṇḍikāyā jīvasekādivivāhāntānāṃ
daśavidhasaṃskārāṇāñca vidhiṃ śrutvedānīṃ
vṛddhiśrāddhavidhiṃ kuśaṇḍikāyā vṛddhiśrāddhasya ca kasmin
kasmin karmaṇi kāryatvamakāryatvaṃ vā vartate tadapi
śrotumicchantī śrīdevyuvāca kuśaṇḍikāvidhirityādi // ācakṣva
brūhi
२
śrīdevyaivaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca
jīvasekādityādi / jīvasekājjīvasekamārabhya
५ //
(pṛ० २८१) vāpīkūpataḍāgānāṃ devapratikṛtestathā /
gṛhārāmavratādīnāṃ pratiṣṭhākarmasu priye
sarvatra pañcadevānāṃ mātṝṇāmapi pūjanam /
vasordhārā ca kartavyā vṛddhiśrāddhakuśaṇḍike
strīṇāṃ vidheyakṛtyeṣu vṛddhiśrāddhaṃ na vidyate /
devatāpitṛtṛptyarthaṃ bhojyamekaṃ samutsṛjet
devamātrārcanaṃ tatra vasudhārā kuśaṇḍikā /
bhaktyā striyā vidhātavyā ṛtvijā kamalānane
putraśca pautro dauhitro jñātayo bhaginīsutaḥ /
jāmātartvigdaivapitre śastāḥ pratinidhau śive
vṛddhiśrāddhaṃ pravakṣyāmi tattvataḥ śṛṇu kālike
kṛtvā nityoditaṃ karma mānavaḥ susamāhitaḥ /
gaṅgāṃ yajñeśvaraṃ viṣṇuṃ vāstvīśaṃ bhūpatiṃ yajet
vāpītyādi / devapratikṛteḥ devatāpratimāyāḥ
pañcadevānāṃ brahmādīnāṃ / mātṝṇāṃ gauryādīnām
strīṇāmityādi / strīṇāmiti kṛtyānāṃ kartari vetyanena kartari
ṣaṣṭhī / samutsṛjet strīti śeṣaḥ
tatra strībhirvidheyeṣu karmasu / ṛtvijā ātmapratinidhinā
purohitena
nanu purohita eva pratinidhiḥ praśasto bhavati tadanyo'pi vā
kaścit tatrāha putra ityādi
११ //
atha vṛddhiśrāddhavidhimāha kṛtvetyādibhiḥ / nityoditaṃ
karma kṛtvā pūrvābhimukho mānavaḥ susamāhito'tisāvadhānaḥ
san praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhirgaṅgāṃ yajñeśvaraṃ viṣṇuṃ vāstvīśaṃ
bhūpatiṃ bhūmisvāminaṃ puruṣañca kramato yajet pūjayet
(pṛ० २८२) tato darbhamayān viprān kalpayet praṇavaṃ smaran /
pañcabhirnavabhirvā'pi saptabhistribhireva vā
nirgarbhaiśca kuśaiḥ sāgrairdakṣiṇāvartayogataḥ /
sārddhadvayāvartanena ūrddhvāgrairacayed dvijān
vṛddhiśrāddhe pārvaṇādau ṣaḍviprāḥ parikīrtitāḥ /
ekoddiṣṭe tu kathita eka eva dvijaḥ śive
tato viprān kuśamayānekasminneva bhājane /
kauberābhimukhān kṛtvā snāpayedamunā sudhīḥ
hrī/ śanno devīrabhīṣṭaye śanno bhavantu pītaye /
śaṃyorabhisravantu naḥ
tatastu gandhapuṣpābhyāṃ pūjayet kuśabhūsurān
tata ityādi / tataḥ paraṃ praṇavamoṅkāraṃ smaran san mānavo
darbhamayān viprān kalpayet racayet /
darbhamayabrāhmaṇanirmāṇavidhānamāha pañcabhirityādinā
sārddhena / nirgarbhairgarbhaśūnyaiḥ
sāgrairagrasahitairūrddhāgrairnavabhiḥ saptabhiḥ pañcabhistribhireva
vā kuśairdakṣiṇāvartayogataḥ sārddhadvayāvartanena dvijān
viprān racayet
१४ //
nanu kati darbhamayā brāhmaṇāḥ kalpayitavyā
ityapekṣāyāmāha vṛddhiśrāddhe ityādi
tata ityādi / tataḥ paraṃ sudhīrvṛddhiśrāddhakartā ekasminneva
bhājane pātre kuśamayān viprān kauberābhimukhānuttaramukhān
kṛtvā'munā vakṣyamāṇena mantreṇa snāpayet
kuśamayabrāhmaṇasnāpanārthaṃ mantramevāha / hrī/ śanna
ityādyam
tatastvityādi / tatastu praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa
gandhapuṣpābhyāṃ kuśabhūsurān kuśamayabrāhmaṇān pūjayet
(pṛ० २८३) paścime dakṣiṇe caiva yugmayugmakramāt sudhīḥ /
ṣaṭpātrāṇi sadarbhāṇi sthāpayettulasītilaiḥ
pātradvaye paścimāyāṃ yāmye pātracatuṣṭaye /
pūrvāsyāvuttaramukhān ṣaḍviprānupaveśayet
daivapakṣaṃ paścimāyāṃ dakṣiṇe vāmayāmyayoḥ /
piturmātāmahasyāpi pakṣau dvau viddhi pārvati
nāndīmukhāśca pitaro nāndīmukhyaśca mātaraḥ /
mātāmahādayo'pyevaṃ mātāmahyādayo'pi ca /
śrāddhe nāmnyābhyudayike samullekhyā varānane
paścime ityādi / tatastu sudhīḥ karmasādhakaḥ paścime
dakṣiṇe caiva yugma yugmakramāt sadarbhāṇi kuśasahitāni
tulasītilaiśca yuktāni ṣaṭpātrāṇi sthāpayet
pātradvaye ityādi / tataḥ paścimāyāṃ diśi sthāpite
pātradvaye yāmye dakṣiṇe sthāpite pātracatuṣṭaye ca kramataḥ
pūrvāsyau pūrvamukhau uttaramukhāṃśca kuśamayān
ṣaḍviprānupaveśayet
daivapakṣamityādi / he pārvati paścimāyāṃ diśi daivaṃ
pakṣaṃ tvaṃ viddhi jānīhi / dakṣiṇe tu vāmayāmyayorvāmabhāge
dakṣiṇabhāge ca kramataḥ piturmātāmahasyāpi dvau pakṣau viddhi
nāndīmukhāścetyādi / he varānane devi ābhyudayike nāmni
śrāddhe pitaraḥ pitrādayo nāndīmukhā mātaro mātrādayaśca
nāndīmukhyaḥ samullekhyāḥ samuccāryāḥ / evaṃ
mātāmahādayo'pi nāndīmukhāḥ mātāmahyādayo'pi
nāndīmukhyaḥ samullekhyāḥ
(pṛ० २८४) dakṣāvartenottarāsyo daivaṃ karma samācaret /
vāmāvartena dakṣārayaḥ pitṛkarmāṇi sādhayet
sarvaṃ karma prakurvīta daivādikramataḥ śive /
laṅghanānmātṛmātṝṇāṃ śrāddhaṃ tadviphalaṃ bhavet
kauberābhimukho'nujñāvākyaṃ daive prakalpayet /
yāmyāsyaḥ kalpayedvākyaṃ pitrye mātāmahe'pi ca /
tatrādau daivapakṣe tu vākyaṃ śṛṇu śucismite
kālādīni nimittāni samullikhya tataḥ param /
tattatkarmābhyudayārthamuktvā sādhakasattamaḥ
dakṣāvartenetyādi / dakṣiṇāvartenottarāsya uttaramukhaḥ san
daivaṃ karma samācaret kuryāt / vāmāvartena dakṣāsyo
dakṣiṇamukhaḥ san pitṛkarmāṇi sādhayet
sarvamityādi / he śive daivādikramata eva sarvaṃ karma
prakurvīta / nanu pitṛkarmasādhanāya dakṣiṇāvartenaiva
dakṣiṇāmukhabhavane ko doṣastatrāha laṅghanādityādi /
mātṛmātṝṇāṃ māturmātrādīnāṃ laṅghanāttacchrāddhaṃ
viphalaṃ bhavet / mātṛmātṝṇāmiti mātuḥ
pitrādīnāmapyupalakṣaṇam
kauberetyādi / kauberābhimukho uttarābhimukho bhūtvā
daivapakṣe'nujñāvākyaṃ kalpayet racayet / yāmyāsyo
dakṣiṇamukho bhūtvā pitrye pakṣe mātāmahe api pakṣe
anujñāvākyaṃ kalpayet
daivapakṣe prakalpanīyaṃ yadanujñāvākyaṃ tadevāha
kālādīnītyādibhiḥ / prathamataḥ kālādīni nimittāni samullikhya
tataḥ paraṃ tattatkarmābhyudayārthamuktvā sādhakasattamo
gotranāmoccāraṇapūrvakaṃ pitrādīnāṃ trayāṇāṃ
mātrādīnāmapi tisṝṇāṃ tathaiva mātāmahādīnāṃ trayāṇāṃ
mātāmahyādīnāmapi tisṝṇāṃ ṣaṣṭhyantaṃ nāma kīrtayet / tato
viśveṣāṃ devānāṃ ceti padamudīrayeduccārayet / tataḥ
śrāddhapadamudīrayet /
(pṛ० २८५) pitrādīnāṃ trayāṇāṃ tu mātrādīnāṃ tathaiva ca /
mātāmahānāṃ ca mātāmahyādīnāmapi priye
ṣa.ṣṭhyantaṃ kīrtayennāma gotroccāraṇapūrvakam /
viśveṣāñcaiva devānāṃ śrāddhaṃ padamudīrayet
kuśanirmitayoḥ paścāt viprayorahamityapi /
kariṣye parameśānītyanujñāvākyamīritam
viśvān devān parityajya pitṛpakṣe tu pārvati /
tathā mātāmahasyāpi pakṣe'nujñā prakīrtitā
paścāt kuśanirmitayorviprayorahamityapyudīrayet / tataḥ kariṣye
ityudīrayet / sakalapadayojanayā viṣṇuro/ tatsat o/
adyāmukamāsyamukapakṣe'mukatithāvamukakarmābhyudayārthama
mukagotrāṇāṃ nāndīmukhānāṃ
pitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukāmukāmukadevaśarmaṇāmamu
kagotrāṇāṃ nāndīmukhīnāṃ
mātṛpitāmahīprapitāmahīnāmamukyamukyamukīnāṃ devīnāṃ ca
amukagotrāṇāṃ nāndīmukhānāṃ
mātāmahapramātāmahavṛddhapramātāmahānāmamukāmukāmuk
adevaśarmaṇāṃ ca amukagotrāṇāṃ nāndīmukhīnāṃ
mātāmahīpramātāmahīvṛddhapramātāmahīnāmamukyamukya-
mukīnāṃ devīnāṃ ca viśveṣāṃ devānāmābhyudayikaṃ
śrāddhaṃ kuśanirmitayorviprayorahaṃ kariṣye iti vākyaṃ jātam / he
parameśāni daivapakṣe ityetadevānujñāvākyamīritaṃ kathitam // २६
- २९ //
pitṛpakṣe mātāmahapakṣe ca yadanujñāvākyaṃ
prakalpanīyaṃ tadāha viśvānityādinā / he pārvati pitṛpakṣe tathā
mātāmahasyāpi pakṣe viśvān devān parityajyānujñā
prakīrtitā'nujñāvākyaṃ kathitaṃ / pitṛpakṣe'nujñāvākyaṃ
yathā o/ adya amuke
māsyamukapakṣe'mukatithāvamukakarmābhyudayārthamamukagotrā
ṇāṃ nāndīmukhānāṃ
pitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukāmukāmukadevaśarmaṇāṃ
amukagotrāṇāṃ nāndīmukhīnāṃ
mātṛpitāmahīprapitāmahīnāmamukyamukyamukīnāṃ devīnāṃ
cāpyābhyudayikaṃ śrāddhaṃ kuśanirmitayorviprayorahaṃ kariṣye
iti / mātāmahapakṣe'pyevamevānujñāvākyaṃ prakalpanīyam
(pṛ० २८६) tato japedbrahmavidyāṃ gāyatrīṃ daśadhā śive
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca /
namo'stu puṣṭyai svāhāyai nityameva bhavantviti
paṭhitvainaṃ tridhā haste jalamādāya sattamaḥ /
va/ hū/ phaḍiti mantreṇa śrāddhadravyāṇi śodhayet
āgneyayāṃ pātramekantu saṃsthāpya kulanāyike /
rakṣoghnamamṛtaṃ procya yajñarakṣāṃ kuruṣva me /
ityuktvā bhājane tasmiṃstulasīdalasaṃyutam
nidhāya salilaṃ devi devādikramataḥ sudhīḥ /
viprebhyo jalagaṇḍūṣaṃ datvā dadyāt kuśāsanam
tataḥ anujñāvākyakalpanādanantaram
३२ //
paṭhitvainamityādi / enaṃ devatābhya ityādyaṃ
bhavantvitītyantaṃ mantraṃ tridhā trivāraṃ paṭhitvā tataḥ sattamaḥ
śrāddhakartā haste jalamādāya va/ hū/ phaḍiti mantreṇa
śrāddhadravyāṇi śodhayet
āgneyayāmityādi / tata āgneyayāṃ diśyekaṃ pātraṃ
saṃsthāpya prathamato rakṣoghnamamṛtaṃ procya tato me
yajñarakṣāṃ kuruṣveti vadet / yojanayā rakṣoghnamamṛtamasi mama
yajñarakṣāṃ kuruṣveti mantro jātaḥ / itīmaṃ mantramuktvā
tasminnāgneyayāṃ diśi saṃsthāpite bhājane tulasīyavasaṃyutaṃ
salilaṃ jalaṃ nidhāya saṃsthāpya tataḥ sudhīḥ śrāddhakartā
daivādikramataḥ kuśamayebhyo viprebhyo jalagaṇḍūṣaṃ dattvā
viśvedevā idamāsanaṃ vo nama iti vākyena viśvebhyo
devebhyo'mukagotra nāndīmukha pitaramukadevaśarman amukagotra
nāndīmukha pitāmahāmukadevaśarmannamukagotra nāndīmukha
prapitāmahāmukadevaśarmannidamāsanaṃ vaḥ svadheti vākyena
pitrādibhyo'mukagotre nāndīmukhi mātaramuki devi amukagotre
nāndīmukhi pitāmahi amuki devi
(pṛ० २८७) tata āvāhayedvidvān viśvān devān pitṝṃstathā /
mātṝrmātāmahāṃścāpi tathā mātāmahīḥ śive
āvāhya pūjayedādau viśvān devāṃstato yajet /
pitṛtrayaṃ tathā mātṛtrayaṃ mātāmahatrayam
amukagotre nāndīmukhi prapitāmahi amuki devi idamāsanaṃ vaḥ
svadheti vākyena mātrādibhyo'mukagotra nāndīmukha
mātāmahāmukadevaśarmannamukagotra nāndīmukha
pramātāmahāmukadevaśarmannamukagotra nāndīmukha
vṛddhapramātāmahāmukadevaśarmannidamāsanaṃ vaḥ svadheti
vākyena mātāmahādibhyo'mukagotre nāndīmukhi mātāmahyamuki
devi amukagotre nāndīmukhi pramātāmahyamuki devi amukagotre
nāndīmukhi vṛddhapramātāmahyamuki devi idamāsanaṃ vaḥ
svadheti vākyena mātāmahyādibhyo'pi kuśāsanaṃ dadyāt
३५
//
tata ityādi / tato vidvān śrāddhakartā viśvedevā ihāgacchateha
tiṣṭhateha sannidhatta mama pūjāṃ gṛhṇīteti vākyena viśvān
devān amukagotrā nāndīmukhāḥ pitṛpitāmahaprapitāmahā
amukāmukadevaśarmāṇaḥ ihāgacchateha tiṣṭhateha sannidhatta
mama pūjāṃ gṛhṇīteti vākyena pitṝn pitrādīn tathā amukagotrā
nāndīmukhyo mātṛpitāmahīprapitāmahyo'mukyamukyamukyo devya
ihāgacchateha tiṣṭhateha sannidhatta mama pūjāṃ gṛhṇīteti vākyena
mātṝrmātrādīrapi amukagotrā nāndīmukhā
mātāmahapramātāmahavṛddhapramātāmahā
amukāmukāmukadevaśarmāṇa ihāgacchateha tiṣṭhateha sannidhatta
mama pūjāṃ gṛhṇīteti vākyena mātāmahān mātāmahādīnapi
amukagotrā nāndīmukhyo
mātāmahīpramātāmahīvṛddhapramātāmahyo'mukyamukyamukyo
devya ihāgacchateha tiṣṭhateha sannidhatta mama pūjāṃ gṛhṇīteti
vākyena mātāmahīrmātāmahyādīścāpi kuśāsane āvāhyet
āvāhyetyādi / evaṃ viśvedevādīnāvāhya viśvedevā etāni
pādyārghyācamanādīni vo nama iti vākyena
pādyārghyācamanādibhirdhūpairdīpairvāsobhiścāpyādau
(pṛ० २८८) mātāmahītrayaṃ cāpi pādyārghyācamanādibhiḥ /
dhūpairdīpaiśca vāsobhiḥ pūjayitvā varānane /
pātrāṇāṃ pātanapraśnaṃ kuryāddaivakramāt śive
maṇḍalaṃ racayedekaṃ māyayā caturasrakam /
dve dve ca maṇḍale kuryāt tadvatpakṣadvayorapi
vāruṇaprokṣiteṣveṣu pātrāṇyāsādya sādhakaḥ /
tena kṣālitapātreṣu sarvopakaraṇaiḥ saha /
pānārthapāthasānnāni krameṇa pariveśayet
viśvān devān pūjayet / tataḥ o/ adyāmukagotrā nāndīmukhāḥ
pitṛpitāmahaprapitāmahā amukāmukāmukadevaśarmāṇa etāni
gandhapuṣpadhūpadīpādīni vaḥ svadheti vākyena pitṛtrayaṃ
tathaivāmukagotrā nāndīmukhyo
mātṛpitāmahīprapitāmahyo'mukyamukyamukyo devya etāni
pādyādīni vaḥ svadheti vākyena mātṛtrayaṃ tathaiva prakalpitena
vākyena mātāmahatrayaṃ tathaiva kalpitavākyena mātāmahītrayaṃ
cāpi kramataḥ pādyādibhiryajet pūjayet / he varānane śive evaṃ
viśvadevādīn pūjayitvā tato daivakramāt devapakṣādikramataḥ
pātrāṇi pātayiṣye iti pātrāṇāṃ pātanapraśnaṃ brāhmaṇaṃ
prati kuryāt
३८ //
maṇḍalamityādi / tataḥ o/ pātayeti brāhmaṇāttaduttaraṃ
prāpya daivapakṣe māyayā hrī/ bījena caturasrakaṃ
catuṣkoṇamekaṃ maṇḍalaṃ racayet / pakṣadvayorapi
pitṛpakṣamātāmahapakṣayorapi tadvat hrī/ bījena catuṣkoṇe dve dve
maṇḍale kuryāt
vāruṇetyādi / tataḥ sādhako jano vāruṇaprokṣiteṣu vamiti
bījenābhiṣikteṣveṣu maṇḍaleṣu kramataḥ pātrāṇyāsādya
saṃsthāpya tena vamiti bījena kṣāliteṣu pātreṣu sarvairupakaraṇaiḥ
pānārthapāthasā pānārthena jalena ca sahānnāni krameṇa
daivādikramataḥ pariveśayet
(pṛ० २८९) tato madhuyavān datvā hrā/ hrū/ phaḍiti mantrakaiḥ /
saṃprokṣyānnāni sarvāṇi viśvān devāṃstathā pitṝn
mātṝrmātāmahān mātāmahīrullikhya tattvavit /
nivedya devīṃ gāyatrīṃ devatābhyastridhā paṭhet
śeṣānnapiṇḍayoḥ praśnau kuryādādye tataḥ param
tata ityādi / tataḥ paramanneṣu madhuyavān dattvā hrā/ hrū/
phaḍiti mantrakaiḥ sarvāṇyannāni saṃprokṣyābhiṣicya tattvavit jano
viśvān devān tathā pitṝn pitrādīn tathā mātṝrmātrādīṃstathā
mātāmahānmātāmahādīn tathā
mātāmahīrmātāmahyādīrapyullikhyoccārya viśvadevādibhyaḥ
sarvāṇyannāni nivedya viśvedevāḥ
pānārthodakamadhuyavasarvopakaraṇasahitametadannaṃ vo nama iti
vākyena viśvebhyo devebhyo'mukagotrā nāndīmukhāḥ
pitṛpitāmahaprapitāmahā amukāmukāmukadevaśarmāṇaḥ
pānārthodakamadhuyavasarvopakaraṇānvitametadannaṃ vaḥsvadheti
vākyena pitrādibhyo'mukagotrā nāndīmukhyo
mātṛpitāmahīprapitāmahyo'mukyamukyamukyo devyaḥ
pānārthodakamadhuyavasarvopakaraṇānvitametadannaṃ vaḥsvadheti
vākyena mātrādibhyo'mukagotrā nāndīmukhā
mātāmahapramātāmahavṛddhapramātāmahā
amukāmukāmukadevaśarmāṇa etat
pānārthodakamadhuyavasarvopakaraṇānvitamannaṃ vaḥsvadheti
vākyena mātrādibhyo'mukagotrā nāndīmukhyo
mātāmahīpramātāmahīvṛddhapramātāmahyo'mukyamukyamukyo
devyaḥ pānārthodakamadhuyavasarvopakaraṇānvitametadannaṃ
vaḥsvadheti vākyena mātāmahyādibhyo'pisopakaraṇānyannāni
krameṇa dattvā gāyatrīṃ devīṃ daśadhā paṭhet / tato devatābhya
ityādyaṃ bhavantvitītyantaṃ mantraṃ tridhā paṭhet he ādye tataḥ
paraṃ śeṣānnamasti kva deyamiti piṇḍadānaṃ kariṣye iti ca
śeṣānnapiṇḍayoḥ praśnau vipraṃ prati kuryāt // ४१ - ४३ //
(pṛ० २९०) dattaśeṣairakṣatādyairmālūraphalasannibhān /
dvijāt prāptottaraḥ piṇḍān racayeddvādaśa priye
anyaṃ tu kalpayedekaṃ piṇḍaṃ tatsamamambike /
āstarennairṛte darbhān maṇḍale yavasaṃyutān
ye me kule luptapiṇḍāḥ putradāravivarjitāḥ /
agnidagdhāśca ye ke'pi vyālavyāghrahatāśca ye
ye bāndhavābāndhavā vā ye'nyajanmani bāndhavāḥ /
maddattapiṇḍatoyābhyāṃ te yāntu tṛptimakṣayām
dattvā piṇḍamapiṇḍebhyo mantrābhyāṃ suravandite /
prakṣālya hastāvācāntaḥ sāvitrīṃ prajapaṃstataḥ /
devatābhyastridhā japtvā maṇḍalāni prakalpayet
dattaśeṣairityādi / tataḥ paraṃ dvijāt iṣṭebhyo dīyatāmiti o/
kuruṣveti prāptottaraḥ san
dattaśeṣairdattebhyo'vaśiṣṭairakṣatādyairmālūraphalasannibhān
vilvaphalatulyān dvādaśa piṇḍān racayet
anyantvityādi / tatastebhyo'nyamapi tatsamaṃ
bilvaphalatulyamekaṃ piṇḍaṃ kalpayet / tato nairṛte koṇe kalpite
catuṣkoṇamaṇḍale yavasaṃyutān darbhān
kuśānāstaredācchādayet
dattvetyādi / he suravandite ye me kule ityādibhyāṃ te yāntu
tṛptimakṣayāmityantābhyāṃ dvābhyāṃ
mantrābhyāmapiṇḍebhyaḥ piṇḍahīnebhyo nairṛtakoṇe kalpite
catuṣkoṇe maṇḍale ācchāditeṣu darbheṣu
pūrvaracitadvādaśapiṇḍātiriktaṃ paścādracitaṃ trayodaśaṃ
piṇḍaṃ dattvā hastau prakṣālya tata ācāntaḥ kṛtācamanaḥ san
sāvitrīṃ gāyatrīṃ dvādaśadhā prajapan devatābhya iti mantraṃ
tridhā japtvā maṇḍalāni prakalpayet // ४६ - ४८ //
(pṛ० २९१) ucchiṣṭapātrapurataḥ pūrvoktavidhinā budhaḥ /
dve dve ca maṇḍale devi racayet pitṛtaḥ kramāt
pūrvamantreṇa saṃprokṣya kuśāṃsteṣvāstaret kṛtī /
abhyukṣya vāyunā darbhān pitṛdarbhakramāt śive /
ūrddhve mūle ca madhye ca trīṃstrīn piṇḍānnivedayet
āmantraṇena pratyekaṃ nāmoccārya maheśvari /
svadhayā vitaret piṇḍaṃ yavamādhvīkasaṃyutam
nanu kena vidhinā kutra sthāne kiyanti vā maṇḍalāni
kalpayitavyānītyākāṅkṣāyāmāha ucchiṣṭetyādi / he devi budhaḥ
prājñaḥ śrāddhakartā pūrvoktena vidhinā pitṛtaḥ
kramāducchiṣṭapātrāṇāṃ purato dve dve catuṣkoṇe maṇḍale
racayet
pūrvamantreṇetyādi / he śive tato vamiti bījarūpeṇa
pūrvamantreṇa maṇḍalāni samprokṣyā'bhiṣicya kṛtī vicakṣaṇaḥ
śrāddhakartā teṣu maṇḍaleṣu kuśānāstaret / tato vāyunā yamiti
bījena darbhānabhyukṣyā'bhiṣicya pitṛdarbhakramāt darbhāṇāṃ
mūle madhye corddhve ca pitrādibhyo mātrādibhyo
mātāmahādibhyo mātāmahyādibhyaśca krameṇaiva trīṃstrīn
piṇḍānnivedayet dadyāt
nanu kena kena vākyena pitrādibhyaḥ piṇḍā nivedayitavyā
ityapekṣāyāmāha āmantraṇenetyādi / he maheśvari āmantraṇena
sambodhanavibhaktyā viśiṣṭaṃ pitrādīnāṃ pratyekaṃ nāmoccārya
svadhayā yavamādhvīkasaṃyutaṃ madhuyavābhyāṃ saṃyuktaṃ
piṇḍaṃ vitaret / amukagotra nāndīmukha pitaramukadevaśarmanneṣa
madhuyavayutaḥ piṇḍaste svadheti vākyena darbhamūle pitre
amukagotra nāndīmukha pitāmaha amukadevaśarmanneṣa
madhuyavayutaḥ piṇḍaste svadheti vākyena darbhamadhye pitāmahāya
amukagotra nāndīmukha prapitāmaha amukadevaśarmanneṣa
madhuyavayutaḥ piṇḍaste svadheti vākyena darbhorddhve bhāge
prapitāmahāyā'mukagotre
(pṛ० २९२) piṇḍānte piṇḍaśeṣañca vikīrya lepabhājinaḥ /
prīṇayet karalepena naikoddiṣṭeṣvayaṃ vidhiḥ
devatāpitṛtṛptyarthaṃ sāvitrīṃ daśadhā japet /
devatābhyastridhā japtvā piṇḍān sampūjayettataḥ
gotre nāndīmukhi mātaramuki devi madhuyavayuta eṣa piṇḍaste
svadheti vākyena darbhamūle mātre amukagotre nāndīmukhi
pitāmahyamuki devi madhuyavayuta eṣa piṇḍaste svadheti vākyena
darbhamadhye pitāmahyai amukagotre nāndīmukhi prapitāmahyamuki
devi madhuyavayuta eṣa piṇḍaste svadheti vākyena darbhāgre
prapitāmahyai amukagotra nāndīmukha
mātāmahāmukadevaśarmanneṣa madhuyavayutaḥ piṇḍaste
svadhetyanena vākyena darbhamūle mātāmahāya amukagotra
nāndīmukha pramātāmaha amukadevaśarmanneṣa madhuyavayutaḥ
piṇḍaste svadhetyanena vākyena darbhamadhye pramātāmahāya
amukagotra nāndīmukha vṛddhapramātāmaha amukadevaśarmanneṣa
madhuyavayutaḥ piṇḍaste svadhetyanena darbhāgre
vṛddhapramātāmahāya amukagotre nāndīmukhi mātāmahyamuki
devi madhuyavayuta eṣa piṇḍaste svadhetyanena darbhamūle
mātāmahyai amukagotre nāndīmukhi pramātāmahyamuki devi
madhuyavayuta eṣa piṇḍaste svadhetyanena dabhamadhye
pramātāmahyai amukagotre nāndīmukhi vṛddhapramātāmahyamuki
devi madhuyavayuta eṣa piṇḍaste svadheti vākyena darbhāgre
vṛddhapramātāmahyai ca piṇḍaṃ dadyādityarthaḥ
piṇḍānte ityādi / piṇḍānte piṇḍapradānānte piṇḍānabhitaḥ
piṇḍaśeṣaṃ vikīrya vikṣipya o/ lepabhujaḥ pitaraḥ prīyantāmiti
vākyena karalepena hastalagnenānnena lepabhājinaścaturthādyān
pitṝn prīṇayet / ekoddiṣṭeṣvayaṃ
vidhirlepabhājipitṛprīṇanavidhirnāsti
devatetyādi / tato devatāpitṛtṛptyarthaṃ sāvitrīṃ gāyatrīṃ
daśadhā japet / tato devatābhya iti mantraṃ tridhā japtvā tato
gandhapuṣpābhyāṃ piṇḍān sampūjayet
(pṛ० २९३) prajvālya dhūpaṃ dīpaṃ ca nimīlya nayanadvayam /
divyadehadharān pitṝnaśnataḥ kavyamadhvare /
vibhāvya praṇameddhīmānimaṃ mantramudīrayan
pitā me paramo dharmaḥ pitā me paramaṃ tapaḥ /
svargaḥ pitā me tattṛptau tṛptamastyakhilaṃ jagat
tato nirmālyamādāya prārthayedāśiṣaḥ pitṝn
āśiṣo me pradīyantāṃ pitaraḥ karuṇāmayāḥ /
vedāḥ santatayo nityaṃ varddhantāṃ bāndhavā mama
pātāro me vivarddhantāṃ bahūnyannāni santu me /
yācitāraḥ sadā santu mā ca yācāmi kañcana
daivādito dvijān piṇḍān visṛjettadanantaram /
tathaiva dakṣiṇāṃ kuryāt pakṣeṣu triṣu tattvavit
prajvālyetyādi / tato dhūpaṃ dīpaṃ ca prajvālya
nayanadvayaṃ nimīlya divyadehadharān adhvare yajñe kavyaṃ
pitryamannaṃ aśnataḥ khādataḥ pitṝn vibhāvya vicintyemaṃ
vakṣyamāṇaṃ mantramudīrayan kīrtayan dhīmān janastān praṇamet
tameva mantramāha pitā me ityādyam
tata ityādi / tataḥ paraṃ nirmālyaṃ puṣpādyādāya gṛhītvā
āśiṣo me pradīyantāmityādyaṃ mā ca yācāmi kañcanetyantaṃ
mantradvayamudīrayan karmasādhakaḥ pitṝnāśiṣaḥ kāmān
prārthayet yācet // ५६ - ५८ //
daivādita ityādi / tadanantaraṃ daivādito daivapakṣādikramato
brahman kṣamasveti piṇḍa gayāṃ gaccheti ca vākyamuccaran tattvavit
sādhako darbhamayān dvijān piṇḍāṃśca visṛjet / tathaiva
daivādikrameṇaiva triṣvapi pakṣeṣu o/ tatsat
(pṛ० २९४) gāyatrīṃ daśadhā japtvā devatābhyo'pi pañcadhā /
dṛṣṭvā vahniṃ raviṃ vipramidaṃ pṛcchet kṛtāñjaliḥ
idaṃ śrāddhaṃ samuccārya sāṅgaṃ jātamudīrayet /
dvijo vadet samyageva sāṅgaṃ jātaṃ vidhānataḥ
aṅgavaiguṇyaśāntyarthaṃ praṇavaṃ daśadhā japan /
acchidrābhividhānena kuryāt karmasamāpanam /
pātrīyānnāni piṇḍāṃśca brāhmaṇāya nivedayet
viprābhāve gavājebhyaḥ salile vā viniḥkṣipet /
vṛddhiśrāddhamidaṃ proktaṃ nityasaṃskārakarmaṇi
śrāddhe parvaṇi kartavye pārvaṇatvena kīrtayet
adyetyādi kṛtaitadābhyudayikaśrāddhapratiṣṭhārthaṃ
hiraṇyādikamamukagotrāyāmukadevaśarmaṇe brāhmaṇāya
dakṣiṇāṃ dātumahamutsṛje iti vākyena yathāśakti hiraṇyādikaṃ
dakṣiṇāṃ kuryāt
gāyatrīmityādi / tato gāyatrīṃ daśadhā japtvā devatābhya iti
mantramapi pañcadhā japtvā vahniṃ raviṃ ca dṛṣṭvā kṛtāñcaliḥ
san vipramidaṃ pṛcchet
vipraṃ prati kiṃ pṛcchedityapekṣāyāmāha idamityādi / idaṃ
śrāddhaṃ samuccārya sāṅgaṃ jātamityudīrayet / yojanayā idaṃ
śrāddhaṃ sāṅgaṃ jātamityeva vipraṃ pṛcchet / tato vidhānataḥ
samyageva sāṅgaṃ jātamiti dvijo vadet
acchidrābhividhānena kṛtametacchrāddhakarmā'cchidramastviti
vākyena
६३ //
evamābhyudayikaśrāddhavidhimuktvedānīṃ saviśeṣeṇa
tenaiva vidhinā pārvaṇādikamapi śrāddhaṃ vidhātavyamityāha
śrāddhe ityādibhiḥ / parvaṇyamāvāsyādau kartavye śrāddhe
kalpanīyeṣvanujñāvākyeṣu pārvaṇatvena śrāddhaṃ
kīrtayeduccārayet
(pṛ० २९५) devatādipratiṣṭhāsu tīrthayātrāpraveśayoḥ /
pārvaṇena vidhānena śrāddhametadudīrayet
naiteṣu śrāddhakṛtyeṣu pitṝnnāndīmukhān vadet /
namo'ntapuṣṭyāyityatra svadhāyai padamuccaret
pitrāditrayamadhye tu yo jīvati varānane /
tasyorddhvatanamullikhya śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
janakādiṣu jīvatsu triṣu śrāddhaṃ vivarjayet /
teṣu prīteṣu deveśi śrāddhayajñaphalaṃ labhet
jīvatpitari kalyāṇi nānyaśrāddhādhikāritā /
mātuḥ śrāddhaṃ vinā patnyāstathā nāndīmukhaṃ vinā
ekoddiṣṭe tu kauleśi viśvadevānna pūjayet /
ekameva samuddiśyā'nujñāvākyaṃ prakalpayet
dakṣiṇābhimukho dadyādannaṃ piṇḍaṃ ca mānavaḥ /
yavasthāne tilā deyāḥ sarvamanyacca pūrvavat
devatādītyādi / devatādipratiṣṭhāsu tīrthayātrāpraveśayośca
kartavye śrāddhe kalpanīyeṣvanujñāvākyeṣu pārvaṇena
vidhānenaitacchrāddhamityudīrayet
naiteṣvityādi / eteṣu śrāddhakṛtyeṣu pitṝnnāndīmukhānna
vadet kiṃ ca devatābhyaḥ pitṛbhyaśceti mantreṇa namo'nte puṣṭyai
ityatra svadhāyai iti padamuccaret / anyat sarvaṃ pūrvavadeva vidheyam
ūrddhvatanam ūrddhvabhavam
६८ //
jīvadityādi / he kalyāṇi pitari jīvati sati putrasya mātuḥ
patnyāśca śrāddhaṃ vinā tathā nāndīmukhamābhyudayikamapi
śrāddhaṃ vinā anyaśrāddhādhikāritā nāstītyanvayaḥ
ekoddiṣṭe śrāddhe
७१ //
(pṛ० २९६) pretaśrāddhe viśeṣo'yaṃ gaṅgādyarcāṃ vivarjayet /
mṛtaṃ samullikhet pretaṃ vākye dāne'nnapiṇḍayoḥ
ekamuddiśya yat śrāddhamekoddiṣṭaṃ taducyate /
pretasyānne ca piṇḍe ca matsyaṃ māṃsaṃ niyojayet
aśaucāntāt dvitīye'hni śrāddhaṃ yat kurute naraḥ /
pretaśrāddhaṃ vijānīhi tadeva kulanāyike
garbhasrāvājjātamṛtādanyatra mṛtajātayoḥ /
kulācārānusāreṇa mānavo'śaucamācaret
dvijātīnāṃ daśāhena dvādaśāhena pakṣataḥ /
śūdrasāmānyayordevi māsenāśaucakalpanā
pretaśrāddha ityādi / pretaśrāddhe gaṅgādyarcāṃ vivarjayet
na kuryāt / anujñāvākye'nnapiṇḍayordāne ca mṛtaṃ janaṃ pretaṃ
samullikheduccārayet / pretaśrāddhe'yaṃ viśeṣo vijñeyaḥ
nanu kinnāma ekoddiṣṭaṃ śrāddhaṃ tatrāha
ekamuddiśyetyādi / niyojayet samarpayet
nanu pretaśrāddhaṃ kinnāma tatrāha aśaucāntādityādi /
aśaucāntāt aśaucasyānto yatrāsti tadaśaucāntaṃ tasmāt
atha prasaṅgādaśaucādivyavasthāmāha
garbhasrāvādityādibhiḥ / garbhasrāvādgarbhapātāt jātamṛtāt
jātaḥ sanneva mṛto jātamṛtastasmāccānyatrānyayormṛtajātayoḥ
satormānavaḥ svasvakulācārānusāreṇāśaucamaśucikriyāmācaret
kuryāt
dvijātīnāmityādi / upanītasapiṇḍamaraṇe śiśujanane ca
dvijātīnāṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāṃ kramato daśāhena
dvādaśāhena pakṣataḥ pakṣeṇāśaucakalapnā vijñeyā /
śūdrasāmānyayostu māsenāśaucakalpanā vijñeyā /
śūdrasāmānyavarṇayorupanayanasthāne vivāho jñeyaḥ
(pṛ० २९७) asapiṇḍamṛtajñātau trirātrāśaucamiṣyate /
śṛṇvato'pi gatāśauce sapiṇḍasya mṛtiṃ śive
aśucirnādhikārī syāddaive syāddaive pitrye ca karmaṇi /
ṛte kulārcanādādye tathā prārabdhakarmaṇaḥ
pañcavarṣādhikān martyān dāhayet pitṛkānane /
bhartrā saha kuleśāni na dahet kulakāminīm
tava svarūpā ramaṇī jagatyācchannavigrahā /
mohādbhartuścitārohāt bhavennarakagāminī
brahmamantropāsakāṃstu teṣāmājñānusārataḥ /
pravāhayedvā nikhaneddāhayedvāpi kālike
puṇyakṣetre ca tīrthe vā devyāḥ pārśve viśeṣataḥ /
kulīnānāṃ samīpe vā maraṇaṃ śastamambike
vibhāvayan satyamekaṃ vismaran jagatāṃ trayam /
parityajati yaḥ prāṇān sa svarūpe pratiṣṭhati
asapiṇḍetyādi / asapiṇḍamṛtajñātau sapiṇḍabhinne gotraje
mṛte sati trirātramaśaucamiṣyate / gatāśauce'śauce gate sati
sapiṇḍasya mṛtiṃ maraṇaṃ śṛṇvato'pi janasya
trirātrāśaucamiṣyate
aśucirityādi / he ādye kulārcanāttathā prārabdhakarmaṇaśca
ṛte kulārcana prārabdhakarmabhyāmanyasmin daive pitrye ca
karmaṇyaśucirjano'dhikārī na syāt
pitṛkānane śmaśāne // ७९ - ८२ //
vibhāvayanniti / vibhāvayan vicintayan / svarūpe paramātmani
(pṛ० २९८) pretabhūmau śavaṃ nītvā snāpayitvā ghṛtokṣitam /
uttarābhimukhaṃ kṛtvā śāyayettaṃ citopari
sambodhanāntaṃ tadgotraṃ pretākhyānaṃ samuccaran /
dattvā piṇḍaṃ pretamukhe dahedvahnimanuṃ smaran
piṇḍantu racayettatra siddhānnaistaṇḍulaiśca vā /
yavagodhūmacūrṇairvā dhātrīphalasamaṃ priye
sthiteṣu pretaputreṣu jyeṣṭhe śrāddhādhikāritā /
tadabhāve'nyaputrādau jyeṣṭhānukramato bhavet
aśaucāntāntadivase kṛtasnāno naraḥ śuciḥ /
mṛtapretatvamuktyarthamutsṛjettilakāñcanam
pretabhūmāvityādi / pretabhūmau śavaṃ nītvā ghṛtokṣitaṃ
ghṛtābhyaktaṃ taṃ snāpayitvottarābhimukhaṃ kṛtvā citopari taṃ
śavaṃ śāyayet
sambodhanāntamityādi / sambodhanāntaṃ
sambodhanavibhaktyantaṃ pretākhyānaṃ pretanāma tadgotrañca
samuccaran o/ adyāmukagotra preta pitaramukadevaśarmanneṣa
piṇḍaste svadheti vākyamudīrayan pretamukhe piṇḍaṃ dattvā
vahnimanuṃ ramiti mantraṃ smaran san śavaṃ dahet // jyeṣṭhe putre //
८५ - ८७ //
aśaucāntetyādi / aśaucāntāntadivase aśaucāntādvāsarāt
parasmin vāsare / kṛtasnānaḥ śuciśca sannaraḥ o/ adyetyādi
amukagotrasya pretasya pituramukadevaśarmaṇaḥ
pretatvavimuktyarthamamukagotrāyāmukadevaśarmaṇe brāhmaṇāya
dātuṃ kāñcanasahitāṃstilānahamutsṛje iti vākyena
mṛtapretatvavimuktyarthaṃ tilakāñcanamutsṛjet
(pṛ० २९९) gāṃ bhūmiṃ vasanaṃ yānaṃ pātraṃ dhātuvinirmitam /
bhojyaṃ bahuvidhaṃ dadyāt pretasvargāya satsutaḥ
gandhaṃ mālyaṃ phalaṃ toyaṃ śayayāṃ priyakarīṃ tathā /
yad yat pretapriyaṃ dravyaṃ tat svargāya samutsṛjet
tatastu vṛṣabhañcaikaṃ triśūlāṅkena lāñchitam /
svarṇenālaṅkṛtaṃ kṛtvā tyajet tatsvaravāptaye
pretaśrāddhoktavidhinā śrāddhaṃ kṛtvā'tibhaktitaḥ /
brahmajñān brāhmaṇān kaulān kṣudhitānapi bhojayet
dāneṣvaśakto manujaḥ kurvan śrāddhaṃ svaśaktitaḥ /
bubhukṣitān bhojayitvā pretatvaṃ mocayet pituḥ
ādyaikoddiṣṭametattu pretatvānmuktikāraṇam /
varṣe varṣe mṛtatithau dadyādannaṃ gatāsave
bahubhirvidhibhiḥ kiṃ vā karmabhirbahubhiśca kim /
sarvasiddhimavāpnoti mānavaḥ kaulikārcanāt
vinā homājjapāt śrāddhāt saṃskāreṣu ca karmasu /
sampūrṇakāryasiddhiḥ syādekayā kaulikārcayā
gāmityādi / o/ adyāmukagotrasya pretasya
pituramukadevaśarmaṇaḥ
svargārthamamukagotrāyāmukadevaśarmaṇe brāhmaṇāya
gāmimāmahaṃ sampradade iti vākyena satsutaḥ pretasvargāya gāṃ
dadyāt / itthameva kalpitena tattadvākyena bhūmyādikamapi
pretasvargāya dadyāt
९० //
tatsvaravāptaye pretasvargāvāptaye
९२ //
bubhukṣitān kṣudhitān
ādyetyādi / etadādyamekoddiṣṭaṃ tu mṛtasya pretatvānmukteḥ
kāraṇaṃ bhavati / ataḥparaṃ varṣe varṣe mṛtatithau kariṣyamāṇe
ekoddiṣṭaśrāddhe mṛtaṃ pretaṃ noccārayedityavagantavyam /
gatāsave vigataprāṇāya // ९४ - ९६ //
(pṛ० ३००) śuklāṃ caturthīmārabhya śubhakarmāṇi sādhayet /
asitāṃ pañcamīṃ yāvat vidhireṣa śivoditaḥ
anyatrāpi viruddhe'hni gurvartvikkaulikājñayā /
karmāṇyaparihāryāṇi karmārthī kartumarhati
gṛhārambhaḥ praveśaśca yātrā ratnādidhāraṇam /
sampūjyā'dyāṃ pañcatattvaiḥ kuryādetāni kaulikaḥ
saṃkṣepayātrāmathavā kuryāt sādhakasattamaḥ /
dhyāyan devīṃ smaranmantraṃ natvā gacched yathāmati
sarvāsu devatārcasu śāradīyotsavādiṣu /
tattatkalpoktavidhinā dhyānapūjāṃ samācaret
ādyāpūjoktavidhinā balihomaṃ prayojayet /
kaulārcanaṃ dakṣiṇāñca kṛtvā karma samāpayet
gaṅgāṃ viṣṇuṃ śivaṃ sūryaṃ brahmāṇaṃ paripūjya ca /
uddeśyamarcayeddevaṃ sāmānyo vidhirīritaḥ
kaulikaḥ paramaṃ dharmaḥ kaulikaḥ paradevatā /
kaulikaḥ paramaṃ tīrthaṃ tasmāt kaulaṃ sadārcayet
sārddhatrikoṭitīrthāni brahmādyāḥ sarvadevatāḥ /
vasanti kaulike dehe kinna syāt kaulikārcanāt
pūrṇābhiṣiktaḥ satkaulo yasmin deśe virājate /
dhanyo mānyaḥ puṇyatamaḥ sa deśaḥ prārthate suraiḥ
kṛtapūrṇābhiṣekasya sādhakasya śivātmanaḥ /
puṇyapāpavihīnasya prabhāvaṃ vetti ko bhuvi
śuklāmityādi / asitāṃ kṛṣṇām / yāvadityavadhau // ९७ - १०८ //
(pṛ० ३०१) kevalaṃ nararūpeṇa tārayannakhilaṃ jagat /
śikṣayan lokayātrāñca kaulo viharati kṣitau
śrīdevyuvāca /
pūrṇābhiṣiktakaulasya māhātmyaṃ kathitaṃ prabho /
vidhānamabhiṣekasya kṛpayā śrāvayasva mām
śrīsadāśiva uvāca /
vidhānametat paramaṃ guptamāsīd yugatraye /
guptabhāvena kurvanto narā mokṣaṃ yayuḥ purā
pravale kalikāle tu prakāśe kulavartmanaḥ /
naktaṃ vā divase kuryāt saprakāśābhiṣecanam
nā'bhiṣekaṃ vinā kaulaḥ kevalaṃ madyasevanāt /
pūrṇābhiṣekāt kaulaḥ syāt cakrādhīśaḥ kulārcakaḥ
tatrābhiṣekapūrve'hṇi sarvavighnopaśāntaye /
yathāśaktyupacāreṇa vighneśaṃ pūjayedguruḥ
pūrṇābhiṣekavidhiṃ śrotumicchantī śrīdevyuvāca /
pūrṇābhiṣiktakaulasyetyādi
evaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca / vidhānamityādi
naktaṃ rātrau
११२ //
atha pūrṇābhiṣekasya vidhānamāha tatretyādibhiḥ /
vighneśam gaṇapatim
(pṛ० ३०२) guruścennādhikārī syāt śubhapūrṇābhiṣecane /
tadā'bhiṣiktakaulena saṃskāraṃ sādhayet priye
khāntārṇaṃ bindusaṃyuktaṃ bījamasya prakīrtitam
gaṇako'sya ṛṣiśchando nivṛt vighnastu devatā /
kartavyakarmaṇo vighnaśāntyarthe viniyogitā
ṣaḍdīrghayuktamūlena ṣaḍaṅgāni samācaret /
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dhyāyed gaṇapatiṃ śive
gururityādi / cet yadyanabhiṣiktatvāt śubhapūrṇābhiṣecane
gururadhikārī na syāttadābhiṣiktakaulena pūrṇābhiṣecanaṃ
saṃskāraṃ naraḥ sādhayet
atha gaṇapatipūjāyā vidhānamevāha khāntārṇamityādibhiḥ
/ bindusaṃyuktamanusvārasahitaṃ khāntārṇaṃ khasyāntimaṃ
gakārarūpamakṣaram asya vighneśasya bījaṃ prakīrtitam
atha ṛṣinyāsaṃ vidhātuṃ gaṇapatibījamantrasya
ṛṣyādikamāha gaṇaka ityādinā / asya gaṇapatibījamantrasya gaṇaka
ṛṣinivṛcchando vighno devatā kartavyasya
śubhapūrṇābhiṣekakarmaṇo vighnaśāntyarthe viniyogaḥ / śirasi
gaṇakāya ṛṣaye namaḥ / mukhe nivṛcchandase namaḥ / hṛdaye
vighnāya devatāyai namaḥ /
iti ṛṣinyāsaṃ vidadhyāt
ṣaḍityādi / tataḥ ṣaḍdīrghayuktena mūlena
gaṇapatibījenāṅguṣṭhādīni hṛdayādīni ca ṣaḍaṅgāni prati
nyāsaṃ samācaret / gāṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ / gīṃ
tarjanībhyāṃ svāhā / gūṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ / gaiṃ
anāmikābhyāṃ hu/ / gauṃ kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ / gaḥ
karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ / ityuṅguṣṭhādiṣaḍaṅganyāsam / gāṃ
hṛdayāya namaḥ / gīṃ śirase svāhā / gūṃ śikhāyai vaṣaṭ / gauṃ
kavacāya hu/ / gauṃ netratrayāya vauṣaṭ / gaḥ karatalapṛṣṭhābhyāṃ
phaṭ / iti hṛdayādiṣaḍaṅganyāsaṃ ca vidadhyādityarthaḥ / tato gamiti
mantreṇa prāṇāyāmaṃ kṛtvā gaṇapatiṃ dhyāyet
(pṛ० ३०३) sindūrābhaṃ trinetraṃ pṛthutarajaṭharaṃ
hastapadmairdadhānaṃ /
khaḍgaṃ
pāśāṅkuśeṣṭānyurukaravilasadvāruṇīpūrṇakumbhakam /
bālendūddīptamauliṃ karipativadanaṃ bījapūrārdragaṇḍaṃ
bhogīndrābaddhabhūṣaṃ bhajata gaṇapatiṃ raktavastrāṅgarāgam
dhyātvaivaṃ mānasairiṣṭvā pīṭhaśaktīḥ prapūjayet /
tīvrā ca jvālinī nandā bhogadā kāmarūpiṇī
ugrā tejasvatī satyā madhye vighnavināśinī /
pūrvādito'rcayitvaitāḥ pūjayet kamalāsanam
gaṇapatidhyānamevāhaikena sindūrābhamityādi / he bhaktā
gaṇapatiṃ gaṇeśānaṃ yūyaṃ bhajatetyanvayaḥ / kathambhūtaṃ
gaṇapatim sindūrābham sindūreṇābhā dīptiryasya yasmin vā
tathābhūtam / punaḥ kīdṛśam trinetram trilocanam / punaḥ kīdṛśam
pṛthutarajaṭharam ativiśālakukṣim / punaḥ kīdṛśam hastapadmaiḥ
pāṇikamalaiḥ khaḍgaṃ pāśāṅkuśeṣṭāni pāśamaṅkuśaṃ
varaṃ ca dadhānaṃ dadhatam / punaḥ kīdṛśam
urukaravilasadvāruṇīpūrṇakumbham urau viśāle kare śuṇḍāyāṃ
vilasan bhāsamāno vāruṇyā madirayā pūrṇaḥ kumbho yasya
tathābhūtam / punaḥ kīdṛśam bālendūddīptamaulim
bālendunoddīpto mauliḥ kirīṭaṃ yasya tathābhūtam / punaḥ
kīdṛśam karipativadanam karipatergajarājasyeva vadanaṃ mukhaṃ
yasya tathābhūtam / punaḥ kīdṛśam bījapūrārdragaṇḍam
bījapūreṇa madapravāheṇārdrau gaṇḍau kapolau yasya tathābhūtam
/ punaḥ kīdṛśam bhogīndrābaddhabhūṣam bhogīndreṇa sarparājena
baddhā bhūṣā yasya yena vā tathābhūtam / punaḥ kīdṛśam
raktavastrāṅgarāgam raktavastreṇāṅge rāgo raktatvaṃ yasya
tathābhūtam
dhyātvaivamityādi / evaṃ gaṇapatiṃ dhyātvā
mānasairupacārairiṣṭvā pūjayitvā ca praṇavādinamo'ntena
nāmamantreṇa gandhapuṣpādibhiḥ pīṭhaśaktīḥ prapūjayet / yāḥ
(pṛ० ३०४) punardhyātvā gaṇeśānaṃ pañcatattvopacārakaiḥ /
abhyarcya taccaturdikṣu gaṇeśaṃ gaṇanāyakam
gaṇanāthaṃ gaṇakrīḍaṃ yajet kaulikasattamaḥ /
ekadantaṃ raktatuṇḍaṃ lambodaragajānanau
mahodarañca vikaṭaṃ dhūmrābhaṃ vighnanāśanam
tato brāhmīmukhāḥ śaktīrdikpālāṃśca prapūjayan /
teṣāmastrāṇi sampūjya vighnarājaṃ visarjayet
evaṃ sampūjya vighneśamadhivāsanamācaret /
bhojayecca pañcatattvairbrahmajñān kulasādhakān
pīṭhaśaktīḥ prapūjayettā āha tībrā cetyādinaikena / pūrvāditaḥ
krameṇaitāstībrādyā arcayitvā praṇavādinamo'ntena
nāmamantreṇa gandhapuṣpādibhiḥ kamalāsanaṃ pūjayet
१२०
//
punarityādi / kaulikasattamaḥ punargaṇeśānaṃ dhyātvā
pañcatattvopacārakaiḥ pūrvoktamantraśodhitairmadyādibhiḥ
pañcatattvairanyaiśca
pādyārghyācamanīyādibhirupacārairabhyarcya ca taccaturdikṣu
namo'ntanāmamantreṇa gandhapuṣpādibhirgaṇeśādīn kramato yajet
// १२१ - १२३ //
tata ityādi / tataḥ paraṃ praṇavādinamo'ntanāmamantreṇa
gandhapuṣpādibhirbrāhmīmukhā
brāhmīprabhṛtīraṣṭaśaktīrindrādīn dikpālāṃśca prapūjayan
teṣāṃ dikpālānāmastrāṇi caṃ sampūjya vighnarāja kṣamasveti
vākyena vighnarājaṃ visarjayet
evamityādi / evaṃ vighneśaṃ sampūjya vakṣyamāṇena
vidhinā adhivāsanamācaret kuryāt
(pṛ० ३०५) tataḥ paradine snātaḥ kṛtanityoditakriyaḥ /
ājanmakṛtapāpānāṃ kṣayārthaṃ tilakāñcanam /
utsṛjet kaulatṛptyarthaṃ bhojyañcaikamapi priye
arghyaṃ dattvā dineśāya brahmaviṣṇuśivagrahān /
arcayitvā mātṛgaṇān vasudhārāṃ prakalpayet
karmaṇo'bhyudayārthāya vṛddhiśrāddhaṃ samācaret /
tato gatvā guroḥ pārśvaṃ praṇamya prārthayedidam
trāhi nātha kulācāranalinīkulavallabha /
tvatpādāmbhoruhachāyāṃ dehi mūrdhni kṛpānidhe
ājñāṃ dehi mahābhāga śubhapūrṇābhiṣecane /
nirvighnaṃ karmaṇaḥ siddhimupaimi tvatprasādataḥ
śivaśaktyājñayā vatsa kuru pūrṇābhiṣecanam /
manorathamayī siddhirjāyatāṃ śivaśāsanāt
itthamājñāṃ guroḥ prāpya sarvopadravaśāntaye /
āyurlakṣmīvalārogyāvāptyai saṅkalpamācaret
tata ityādi / tato dināt paradine snātaḥ kṛtanityoditakriyaśca san
o/ adyāmukagotraḥ śrīmadamukadevaśarmā
ājanmakṛtāśeṣaduṣkṛtakṣayakāmo'mukagotrāyāmukadevaśarma.
ne brāhmaṇāya dātuṃ kāñcanasahitāṃstilānahamutsṛje iti
vākyenājanmakṛtapāpānāṃ kṣayārthaṃ tilakāñcanamutsṛjet /
tathaiva kalpitena vākyena kaulatṛptyarthamekaṃ bhojyamapyutsṛjet //
१२६ - १२८ //
yat prārthayettadāha trāhi nāthetyādibhyāṃ dvābhyām // १२९
- १३१ //
itthamityādi / itthaṃ gurorājñāṃ prāpya sarvopadravaśāntaye
āyurlakṣmīvalārogyaprāptyai ca o/ adyāmukagotraḥ
śrīmadamukadevaśarmā niḥśeṣopadravadhvaṃsakāma
(pṛ० ३०६) tatastu kṛtasaṅkalpo vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ /
kāraṇaiḥ śuddhisahitairabhyarcya vṛṇuyād gurum
gururmanohare gehe gairikādivicitrite /
citradhvajapatākābhiḥ phalapallavaśobhite
kiṅkiṇījālamālābhiścandrātapavibhūṣite /
ghṛtapradīpāvalibhistamoleśavivarjite
karpūrasahitairdhūpairyakṣadhūpaiḥ suvāsite /
vyajanaiścāmarairbarhairdarpaṇādyairalaṅkṛte
sārdhahastamitāṃ vedīmuccakaiścaturaṅgulām /
racayenmṛṇmayīṃ tatra cūrṇairakṣatasambhavaiḥ
āyurlakṣmīvalārogyakāmaśca śubhapūrṇābhiṣecanamahaṃ
kariṣye iti saṅkalpamācaret kuryāt
tatastvityādi / tatastu kṛtasaṅkalpaḥ śiṣyo
vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ śuddhisahitairmāṃsādisahitaiḥ
kāraṇairmadyaiśca gurumabhyarcya o/ adyāmukagotraḥ śrī
amukadevaśarmā amukagotraṃ śrīmantamamukānandanāthaṃ
gurutvena bhavantaṃ vastrādibhirahaṃ vṛṇe iti vākyena guruṃ
vastrādibhirvṛṇuyāt
gururityādi / tato gururgehe gṛhe
sārdhahastamitāmuccakairuccatve caturaṅgulāṃ
caturaṅguliparimitāṃ mṛṇmayīṃ vedīṃ racayet kalpayet iti
caturthaślokagataiḥ padairanvayaḥ / manohareḥ ityādīni saptamyantāni
padāni gehasya viśeṣaṇāni bhavantīti jñeyam /
citradhvajapatākābhiśca śobhite
kiṅkiṇījālamālābhiḥ kṣudraghaṇṭikāsamūhamālābhiśca
bhūṣite yakṣadhūpaiḥ śālavṛkṣarasaiḥ / barhaiḥ mayūrapakṣaiḥ
१३६ //
(pṛ० ३०७) pītaraktāsitaśvetaśyāmalaiḥ sumanoharam /
maṇḍalaṃ sarvatobhadraṃ vidadyāt śrīgurustataḥ
svasvakalpoktavidhinā mānasārcāvadhikriyām /
kṛtvā pūrvoktamantreṇa pañcatattvāni śodhayet
saṃśodhya pañcatattvāni puraḥkalpitamaṇḍale /
svārṇaṃ vā rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ ghaṭameva vā
kṣālitañcā'strabījena dadhyakṣatavicarcitam /
sthāpayedbrahmabījena sindūreṇā'ṅkayet śriyā
kṣakārādyairakārāntairvarṇairbinduvibhūṣitaiḥ /
mūlamantratrijāpena pūrayet kāraṇena tam
athavā tīrthatoyena śuddhena pāthasā'pi vā /
navaratnaṃ suvarṇaṃ vā ghaṭamadhye viniḥkṣipet
tataḥ paraṃ śrīgurustatra racitāyāṃ vedyāṃ pītaraktā
sitaśvetaśyāmalairakṣatasambhavaiścūrṇaiḥ sumanoharaṃ
sarvatobhadraṃ maṇḍalaṃ vidadhyāt kuryāt / asitairnīlavarṇaiḥ /
śyāmalairharidvarṇaiḥ
१३८ //
svasvetyādi / tataḥ svasvakalpoktavidhinā
mānasārcāvadhikriyāṃ mānasapūjāparyantāṃ kriyāṃ kṛtvā
pūrvoktamantreṇa madyādīni pañcatattvāni śodhayet
saṃśodhyetyādi / pūrvoktena mantreṇa pañcatattvāni
saṃśodhya puraḥkalpite sarvatobhadramaṇḍale'strabījena phaṭā
mantreṇa kṣālitaṃ dhautaṃ dadhyakṣatavicarcitaṃ
dadhyakṣatairviliptaṃ svārṇaṃ suvarṇabhavaṃ rājataṃ
rajatodbhavaṃ tāmrodbhavaṃ mṛṇmayameva vā ghaṭaṃ
brahmabījena praṇavena sthāpayet / śriyā śrī/ bījena
sindūreṇā'ṅkayecca
१४१ //
kṣakārādyairityādi / tato binduvibhūṣitairanusvārālaṅkṛtaiḥ
kṣakārādyairakārāntairvarṇaiḥ saha mūlamantrasya trijāpena
kāraṇena madyenā'thavā tīrthatoyena śuddhena
(pṛ० ३०८) panasoḍumbarāśvatthavakulāmrasamudbhavam /
pallavaṃ tanmukhe dadyāt vāgbhavena kṛpānidhiḥ
śarāvaṃ mārtikaṃ vāpi phalākṣatasamanvitam /
rāmāṃ māyāṃ samuccārya sthāpayet pallavopari
badhnīyādvastrayugmena grīvāṃ tasya varānane /
śaktau raktaṃ śive viṣṇau śvetavāsaḥ prakīrtitam
sthāṃ sthīṃ māyāṃ ramāṃ smṛtvā sthirīkṛtya ghaṭāntare /
niḥkṣipya pañcatattvāni navapātrāṇi vinyaset
rājataṃ śaktipātraṃ syāt gurupātraṃ hiraṇmayam /
śrīpātrantu mahāśaṅkhaṃ tāmrāṇyanyāni kalpayet
pavitreṇā'nyena pāthasā jalenāpi vā taṃ ghaṭaṃ pūrayet / tato
ghaṭamadhye navaratnaṃ suvarṇaṃ vā viniḥkṣipet
१४३ //
tanmukhe ghaṭamukhe / vāgbhavena aimiti mantreṇa
śarāvamityādi / tataḥ phalākṣatasamanvitaṃ
suvarṇādibhavaṃ mārtikaṃ mṛttikodbhavaṃ vāpi śarāvaṃ
ramāṃ śrīmiti māyāṃ hrīmiti ca bījaṃ samuccārya pallavopari
sthāpayet
tasya ghaṭasya / nanu kiṃ varṇena vastrayugmena ghaṭasya
grīvāṃ badhnīyādityapekṣāyāmāha śaktau raktamityādi
sthāṃ sthīmityādi / tataḥ sthāṃ sthīṃ māyāṃ ramāṃ
smṛtvā sthāṃ sthīṃ hrī/ śrī/ sthirībhaveti mantraṃ paṭhitvā
sthirīkṛtaghaṭāntare pañcatattvāni niḥkṣipya pūrvoktavidhinā
navapātrāṇi vinyaset sthāpayet
nanu kiṃ dravyodbhavāni navapātrāṇi vinyasettatrāha
rājatamityādi / mahāśaṅkhaṃ narakapālam
१४९ //
(pṛ० ३०९) pāṣāṇadārulauhānāṃ pātrāṇi parivarjayet /
śaktyā prakalpayet pātraṃ mahādevyāḥ prapūjane
pātrāṇāṃ sthāpanaṃ kṛtvā gurūn devīṃ pratarpayet /
tatastvamṛtasampūrṇaghaṭamabhyarcayet sudhīḥ
darśayitvā dhūpadīpau sarvabhūtabaliṃ haret /
pīṭhadevān pūjayitvā ṣaḍaṅganyāsamācaret
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dhyātvā'vāhya maheśvarīm /
svaśaktyā pūjayediṣṭāṃ vittaśāṭhyaṃ vivarjayet
homāntakṛtyaṃ niṣpādya kumārīśaktisādhakān /
puṣpacandanavāsobhirarcayet sadguruḥ śive
anugṛhṇantu kaulā me śiṣyaṃ prati kulavratāḥ /
pūrṇābhiṣekasaṃskāre bhavadbhiranumanyatām
evaṃ pṛcchati cakreśe taṃ brūyurgurumādarāt /
mahāmāyāprasādena prabhāvāt paramātmanaḥ /
śiṣyo bhavatu pūrṇaste paratattvaparāyaṇaḥ
gurūn devīmiti ānandabhairavādīnāmapyulakṣaṇam /
pratarpayet pūrvoktena tattanmantreṇa
darśayitvetyādi / tato ghaṭaṃ prati dhūpadīpau darśayitvā
pūrvoktamantreṇa sarvabhūtabaliṃ haret dadyāt
१५२ //
homāntakṛtyaṃ homaparyantaṃ kartavyaṃ karma niṣpādya
sādhayitvā
१५४ //
paratattvaparāyaṇaḥ paraṃbrahmatatparaḥ
(pṛ० ३१०) śiṣyeṇa ca gururdevīmarcayitvā'rcite ghaṭe /
kāmaṃ māyāṃ ramāṃ japtvā cālayedvimalaṃ ghaṭam
uttiṣṭha brahmakalaśa devatātmaka siddhida /
tvattoyapallavaiḥ siktaḥ śiṣyo brahmarato'stu me
itthaṃ sañcālya kalaśamuttarābhimukhaṃ guruḥ /
mantrairetairvakṣyamāṇairabhiṣiñcet kṛpānvitaḥ
śubhapūrṇābhiṣekasya sadāśiva ṛṣiḥ smṛtaḥ /
chando'nuṣṭubdevatā'dyā praṇavaṃ bījamīritam /
śubhapūrṇābhiṣekārthe viniyogaḥ prakīrtitaḥ
śiṣyeṇetyādi / tato guruḥ śiṣyeṇa devīmarcayitvā'rcite pūjite
ghaṭe kāmaṃ māyāṃ ramāṃ klī/ hrī/ śrīmiti mantraṃ japtvā
vakṣyamāṇamantreṇa vimalaṃ ghaṭaṃ cālayet
ghaṭacālanamantramevāha uttiṣṭhetyādyam
itthamityādi / itthaṃ kalaśaṃ ghaṭaṃ sañcālya kṛpānvito
gururuttarābhimukhaṃ śiṣyaṃ vakṣyamāṇairetairmantrairabhiṣiñcet
atha śubhapūrṇābhiṣekamantrāṇāmṛṣyādikamāha
śubhapūrṇābhiṣekasyetyādinā sārdhena / eṣāṃ
śubhapūrṇābhiṣekamantrāṇāṃ sadāśiva ṛṣiranuṣṭupchandaḥ
ādyā kālī devatā praṇavo bījaṃ śubhapūrṇābhiṣekārthe
viniyogaḥ / śirasi sadāśivāya ṛṣaye namaḥ / mukhe'nuṣṭupcchandase
namaḥ / hṛdaye ādyāyai kālikāyai devatāyai namaḥ / guhye
praṇavāya bījāya namaḥ / śubhapūrṇābhiṣekārthe viniyogaḥ iti
ṛṣinyāso vidhātavyaḥ
(pṛ० ३११) guravastvā'bhiṣiñcantu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
durgālakṣmībhavānyastvāmabhiṣiñcantu mātaraḥ
ṣoḍaśī tāriṇī nityā svāhā mahiṣamardinī /
etāstvāmabhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā
jayadurgā viśālākṣī brahmāṇī ca sarasvatī /
etāstvāmabhiṣiñcantu vagalā varadā śivā
nārasiṃhī ca vārāhī vaiṣṇavī vanamālinī /
indrāṇī vāruṇī raudrī tvā'bhiṣiñcantu śaktayaḥ
bhairavī bhadrakālī ca tuṣṭiḥ puṣṭirumā kṣamā /
śraddhā kāntirdayā śāntirabhiṣiñcantu te sadā
mahākālī mahālakṣmīrmahānīlasarasvatī /
ugracaṇḍā pracaṇḍā tvāmabhiṣiñcantu sarvadā
matsyaḥ kūrmo varāhaśca nṛsiṃho vāmanastathā /
rāmo bhārgavarāmastvāmabhiṣiñcantu vāriṇā
asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodhonmatto bhayaṅkaraḥ /
kapālī bhīṣaṇaśca tvāmabhiṣiñcantu vāriṇā
kālī kapālinī kullā kurukullā virodhinī /
vipracittā mahogrā tvāmabhiṣiñcantu sarvadā
atha guravastvābhiṣiñcantvityādīnabhiṣekamantrānevāha tvā
tvām // १६० - १६२ //
tvā tvām
te iti karmaṇaḥ śeṣatvena vivakṣitatvāt ṣaṣṭhī // १६४ - १६९ //
(pṛ० ३१२) indro'gniḥ śamano rakṣo varuṇaḥ pavanastathā /
dhanadaśca maheśānaḥ siñcantu tvāṃ digīśvarāḥ
raviḥ somo maṅgalaśca budho jīvaḥ sitaḥ śaniḥ /
rāhuḥ ketuḥ sanakṣatrā abhiṣiñcantu te grahāḥ
nakṣatraṃ karaṇaṃ yogo vārāḥ pakṣau dināni ca /
ṛturmāso hāyanastvāmabhiṣiñcantu sarvadā
lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalāntakāḥ /
samudrāstvā'bhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā
gaṅgā sūryasutā revā candrabhāgā sarasvatī /
sarayurgaṇḍakī kuntī śvetagaṅgā ca kauśikī /
etāstvāmabhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā
anantādyā mahānāgāḥ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ /
taravaḥ kalpavṛkṣādyāḥ siñcantu tvāṃ mahīdharāḥ
pātālabhūtalavyomacāriṇaḥ kṣemakāriṇaḥ /
pūrṇābhiṣekasantuṣṭāstvā'bhiṣiñcantu pāthasā
dorbhāgyaṃ duryaśo rogā daurmanasyaṃ tathā śucaḥ /
vinaśyantvabhiṣekena paramabrahmatejasā
jīvo bṛhaspatiḥ / sitaḥ śukraḥ // १७० - १७२ //
sūryasutā sūryaputrī yamunā
anantādyāḥ śeṣaprabhṛtayaḥ / suparṇādyāḥ garuḍādayaḥ /
patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ
१७५ //
(pṛ० ३१३) alakṣmīḥ kālakarṇī ca ḍākinyo yoginīgaṇāḥ /
vinaśyantvabhiṣekeṇa kālībījena tāḍitāḥ
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca grahā ye'riṣṭakārakāḥ /
vidrutāste vinaśyantu ramābījena tāḍitāḥ
abhicārakṛtā doṣā vairimantrodbhavāśca ye /
manovākkāyajā doṣāḥ vinaśyantvabhiṣecanāt
naśyantu vipadaḥ sarvāḥ sampadaḥ santu susthirāḥ /
abhiṣekeṇa pūrṇena pūrṇāḥ santu manorathāḥ
ityekādhikaviṃśatyā mantraiḥ saṃsiktasādhakam /
paśormukhāllabdhamantraṃ punaḥ saṃśrāvayed guruḥ
pūrvoktanāmnā sambodhya jñāpayan śaktisādhakān /
dadyādānandanāthāntamākhyānaṃ kauliko guruḥ
śrutamantro guroryantre sampūjya nijadevatām /
pañcatattvopacāreṇa gurumabhyarcayettataḥ
gobhūhiraṇyavāsāṃsi pānālaṅkaraṇāni ca /
gurave dakṣiṇāṃ dattvā yajet kaulān śivātmakān
śucaḥ śokāḥ
१७७ //
ariṣṭakārakāḥ aśubhotpādakāḥ // १७८ - १८१ //
pūrvoktetyādi / tataḥ kauliko guruḥ śaktisādhakān jñāpayan
san pūrvoktanāmnā śiṣyaṃ sambodhya
tasyā'nandanāthāntamākhyānaṃ nāma dadyāt / yathā
amukadevaśarman
tvametaddinamārabhyā'mukānandanāthākhyo'sīti
१८३ //
gobhūhiraṇyetyādi / o/ adyetyādi
kṛtaitacchubhapūrṇābhiṣekakarmaṇaḥ sāṅgatvārthaṃ
gobhūhiraṇyādidakṣiṇāmamukagotrāyāmukānandanāthāya
guruve tubhyamahaṃ
(pṛ० ३१४) kṛtakaulārcano dhīraḥ śānto'tivinayānvitaḥ /
śrīguroścaraṇau spṛṣṭvā bhaktyā natvedamarthayet
śrīnātha jagatāṃ nātha mannātha karuṇānidhe /
parāmṛtapradānena pūrayā'smanmanoratham
ājñāṃ me dīyatāṃ kaulāḥ pratyakṣaśivarūpiṇaḥ /
sacchiṣyāya vinītāya dadāmi paramāmṛtam
cakreśa parameśāna kaulapaṅkajabhāskara /
kṛtārthaṃ kuru sacchiṣyaṃ dehyamuṣmai kulāmṛtam
ājñāmādāya kaulānāṃ paramāmṛtapūritam /
saśuddhikaṃ pānapātraṃ śiṣyahaste samarpayet
hṛdyākṛṣya gururdevīṃ sruvasaṃlagnabhasmanā /
svasya śiṣyasya kaulānāṃ kūrce ca tilakaṃ nyaset
tataḥ prasādatattvāni kaulebhyaḥ pariveśayan /
cakrānuṣṭhānavidhinā vidadhyāt pānabhojanam
iti te kathitaṃ devi śubhapūrṇābhiṣecanam /
brahmajñānaikajananaṃ śivatvaphalasādhanam
navarātraṃ saptarātraṃ pañcarātraṃ trirātrakam /
atha vāpyekarātrañca kuryāt pūrṇābhiṣecanam
sapradade iti vākyena yathāśakti gobhūhiraṇyādīni dakṣiṇāṃ
gurave dattvā śivātmakān śivasvarūpān kaulān yajet
arthayet yācet
yat prārthayettadāha śrīnāthetyādyekena // १८६ - १९० //
(pṛ० ३१५) saṃskāre'smin kuleśāni pañcakalpāḥ prakīrtitāḥ /
navarātre vidhātavyaṃ sarvatobhadramaṇḍalam
navanābhaṃ saptarātre pañcābjaṃ pañcarātrake /
trirātre caikarātre ca padmamaṣṭadalaṃ priye
maṇḍale sarvatobhadre navanābhe'pi sādhakaiḥ /
sthāpanīyā nava ghaṭāḥ pañcābje pañcasaṅkhyakāḥ
naline'ṣṭadale devi ghaṭastvekaḥ prakīrtitaḥ /
aṅgāvaraṇadevāṃśca kesarādiṣu pūjayet
pūrṇābhiṣekasiddhānāṃ kaulānāṃ nirmalātmanām /
darśanāt sparśanād ghrāṇād dravyaśuddhirvidhīyate
śāktairvā vaiṣṇavaiḥ śaivaiḥ saurairgāṇapatairapi /
kauladharmāśritaḥ sādhuḥ pūjanīyo'tiyatnataḥ
śākte śākto guruḥ śastaḥ śaive śaivo gururmataḥ /
vaiṣṇave vaiṣṇavaḥ saure sauro gururudāhṛtaḥ
gāṇape gāṇapaścaiva kaulaḥ sarvatra sadguruḥ /
ataḥ sarvātmanā dhīmān kaulād dīkṣāṃ samācaret
pañcatattvena yatnena bhaktyā kaulān yajanti ye /
uddhṛtya puruṣān sarvāṃste yānti paramāṃ gatim
tata iti / vidadhyāt kuryāt // १९१ - १९६ //
naline padme // १९७ - २०० //
(pṛ० ३१६) paśorvaktrāllabdhamantraḥ paśureva na saṃśayaḥ /
vīrāllabdhamanurvīraḥ kaulādbhavati brahmavit
śāktābhiṣekī vīraḥ syāt pañca tattvāni śodhayet /
sveṣṭapūjāvidhāveva na tu cakreśvaro bhavet
vīraghātī vṛthāpāyī vīrāṇāṃ strīgamastathā /
steyī mahāpātakinastatsaṃsargī ca pañcamaḥ
kulavartma kuladravyaṃ kulasādhakameva ca /
ye nindanti durātmānaste gacchantyadhamāṃ gatim
nṛtyanti rudraḍākinyo nṛtyanti rudrabhairavāḥ /
māṃsāsthicarvaṇānandāḥ surākauladviṣāṃ nṛṇām
dayālavaḥ satyaśīlāḥ sadā parahitaiṣiṇaḥ /
tān garhayanto narakānniṣkṛtiṃ yānti na kvacit
uktā prayogā bahavaḥ karmāṇi vividhāni ca /
brahmaikaniṣṭhakaulasya tyāgānuṣṭhānayoḥ samam
ekameva paraṃ brahma jagadāvṛtya tiṣṭhati /
viśvārcayā tadarcā syāt yataḥ sarvaṃ tadanvitam
sarvātmanā sarvaprayatnena // २०१ - २०४ //
atha pañcamahāpātakina āha vīraghātītyādyekena // २०५ - २०७
//
garhayantaḥ nindantaḥ
२०९ //
eketi / tadarcā parabrahmārcanam / tadanvitam parabrahmānvitam
(pṛ० ३१७) phalāsaktāḥ kāmaparāḥ karmajālaratāḥ priye /
pṛthaktvena yajanto'pi tat prayānti viśanti ca
sarvaṃ brahmaṇi sarvatra brahmaiva paripaśyati /
jñeyaḥ sa eva satkaulo jīvanmukto na saṃśayaḥ
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
vṛddhiśrādhādimṛtakriyāpūrṇābhiṣekakathanaṃ nāma
daśamollāsaḥ /
phalāsaktā ityādi / ata iti śeṣaḥ / karmajālaratāḥ
karmasamūhānuraktāḥ / tat paraṃ brahma
२१२ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ daśamollāsaḥ /
ekādaśollāsaḥ
śrutvā śāmbhavadharmāṇi varṇāśramavibhedataḥ /
aparṇā parayā prītyā papraccha śaṅkaraṃ prati
śrīdevyuvāca /
varṇāśramācāradharmāḥ saṃskārā lokasiddhaye /
kathitāḥ kṛpayā mahyaṃ sarvajñena tvayā prabho
o/ namo brahmaṇe /
kalau lokānāṃ prāyaśo nāstikatvāt
saṃśayāpannamānasatvāt kāmakrodhādyabhibhūtatvāt
sarvadendriyasukhākāṃkṣitvācca
sadāśivaproktasanmārgānanuṣṭhānāttanniṣiddhadurvartmanaḥ
sevanāccānekavidhaṃ pāpamutpadyate / tataśca teṣāṃ kathaṃ
vimuktirityāśayavatī pārvatī śaṅkaraṃ pṛcchati smetyāha
śrutvetyādinā / varṇā brāhmāṇādayaścāśramau
gārhasthyabhaikṣukau ca teṣāṃ vibhedataḥ śāmbhavadharmāṇi
śambhuproktadharmāṇi śrutvā aparṇā vratatyaktapatrā pārvatī
parayottamayā prītyā śaṅkaraṃ kalyāṇakartāraṃ mahādevaṃ
pratipapraccha
kiṃ prapracchetyākāṅkṣāyāṃ
praṣṭavyamevābhidhātumupakramate varṇāśrametyādi
vaktumarhasītyantaṃ ślokatrayaṃ / prabho he svāmin yadyapi
lokasiddhaye lokanirvāhaniṣpattaye varṇānāmāśramāṇāṃ
cācārā dharmāḥ saṃskārāśca sarvajñena sarvaṃ jānatā tvayā
kṛpayā mahyaṃ māmuddiśya kathitā uktāḥ
(pṛ० ३१९) kalau durvṛttayo lokāḥ kāmakrodhāndhacetasaḥ /
nāstikāḥ saṃśayātmānaḥ sadendriyasukhaiṣiṇaḥ
bhavannigaditaṃ vartma nānuṣṭhāsyanti durdhiyaḥ /
teṣāṃ kā gatirīśāna viśeṣādvaktumarhasi
śrīsadāśiva uvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā devi lokānāṃ hitakāriṇi /
tvaṃ jagajjananī durgā janmasaṃsāramocanī
tathāpi kalau lokā janā bhavannigaditaṃ bhavatā kathitaṃ
vartma mārgaṃ nānuṣṭhāsyanti nānucariṣyantīti dvitīyenānvayaḥ /
śivoktavartmānanuṣṭhāne hetuṃ darśayan lokān viśinaṣṭi kalau
durvṛttaya ityādinā / kathambhūtāḥ lokāḥ durvṛttayaḥ duṣṭe
karmaṇi vṛttirduṣṭā vā vṛttiryeṣāṃ te / duṣṭe karmaṇi vartamānā
ityarthaḥ / punaḥ kāmakrodhāndhacetasaḥ
kāmakrodhābhyāmandhañceto yeṣāṃ tathābhūtāḥ / nāstikā
paralokādikaṃ nāstīti buddhiśālinaḥ / saṃśayātmānaḥ
paralokādikamasti nāsti veti sandehāpannamānasāḥ /
sadendriyasukhaiṣiṇaḥ sarvadā rasanādīndriyasukhākāṅkṣiṇaḥ
durdhiyaḥ durbuddhayaḥ / īśāna he aiśvaryaśālin teṣāṃ
lokānāṃ kā gatiḥ ko vimukterupāyaḥ syāditi viśeṣādvaktuṃ
kathayitumarhasi tva yogyo bhavasi / gatirjñāne daśāyāṃ ca mārge
yātrābhyupāyayoriti koṣaḥ
śambhuridānīmaparṇāpraśnaṃ stauti sādhu pṛṣṭamityadinā /
devi he dyutimati tvayā sādhu manoramaṃ pṛṣṭam / sādhupraśne
hetuṃ darśayannāha lokānāmiti / kīdṛśi devi lokānāṃ hitakāriṇi
janānāmabhīṣṭotpādayitri / lokānāṃ hitakāriṇītve bījaṃ
darśayannāha tvamityādi / tvaṃ jagajjananī jagatāṃ janayitrī
jagajjananītvāllokānāṃ hitakāriṇī lokānāṃ hitakāriṇītvācca
sādhu pṛṣṭamiti yojyam /
(pṛ० ३२०) tvamādyā jagatāṃ dhātrī pālayitrī parātparā /
tvayaiva dhāryate devi viśvametaccarācaram
tvameva pṛthvī tvaṃ vāri tvaṃ vāyustvaṃ hutāśanaḥ /
tvaṃ viyattvamahaṅkārastvaṃ mahattattvarūpiṇī
tvameva jīvo loke'smiṃstvaṃ vidyā paradevatā /
indriyāṇi manobuddhirviśveṣāṃ tvaṃ gatiḥ sthitiḥ
tvameva vedāḥ praṇavaḥ smṛtayastvaṃ hi saṃhitāḥ /
nigamāgamatantrāṇi sarvaśāstramayī śivā
janmasaṃsāramocanī janmanaḥ utpatteḥ saṃsārāt
punaḥpunaryātāyātakartuḥ kalatraputrādeśca muktikartrī tvam / ata
eva duḥkhena gamyate jñāyate yā sā durgā durjñeyā ca tvam
tvamiti / tvaṃ jagatāmādyā ādibhūtā'si / jagatāṃ dhātrī
poṣṭrī ca tvam / pālayitrī jagatāṃ rakṣikā ca tvameva / parāt
śreṣṭhādapi parā śreṣṭhā ca tvam / he devi kāntimati carācaraṃ
jaṅgamasthāvarametadviśvaṃ tvayaiva dhāryate
tvameveti / tvameva pṛthvī bhūmiḥ tvaṃ vāri jalaṃ tvameva
vāyuḥ pavanaḥ tvaṃ ca hutāśano'gniḥ tvaṃ viyadākāśaṃ tvaṃ
cāhaṅkāraḥ / mahattattvarūpiṇī ca tvameva
tvameveti / asmiṃlloke yo jīvastadrūpā ca tvameva / vidyā
ātmajñānarupā ca tvameva / paradevatā śreṣṭhadevatā ca
tvamevāsi / indriyāṇi netrādīni mano hṛdayaṃ buddhiḥ
śāstrāditattvajñānam tattadrūpā ca tvamevāsi / viśveṣāṃ yā
gatiḥ sthitiśca tadrūpā ca tvameva
tvameveti / vedā yajurādayaḥ tadrūpā ca tvamevāsi / praṇava
oṅkārarūpā ca tvam / smṛtayo manvādikathitadharmaśāstrāṇi
tadrūpā ca
(pṛ० ३२१) mahākālī mahālakṣmīrmahānīlasarasvatī /
mahodarī mahāmāyā mahāraudrī maheśvarī
sarvajñā tvaṃ jñānamayī nāstyavedyaṃ tavā'ntike /
tathāpi pṛcchasi prājñe prītaye kathayāmi te
satyamuktaṃ tvayā devi manujānāṃ viceṣṭitam /
jānanto'pi hitaṃ mattāḥ pāpairāśu sukhapradaiḥ
tvam / saṃhitā mahābhāratādayastadrūpā ca tvamevāsi / nigamaḥ
śambhupraśnataḥ pārvatīmukhajātaḥ padyarūpo granthaviśeṣaḥ /
āgamaśca
śivamukhāgatagirijānanayātavāsudevamatapadyarūpagranthaviśeṣa
eva / tantraṃ cā'mbikāmuddiśya śivokto gaṇeśalikhito
granthaviśeṣa eva / tattadrūpā ca tvameva / sarvaśāstramayī
vedāntādisakalaśāstrarūpā ca tvam / śivā kalyāṇaikanilayabhūtā
ca tvamasi
maheti / jagatsaṃhartrītvānmahākālī tvam /
sampattivṛddhihetutvānmahālakṣmīśca tvameva /
vidyāpradātrītvānmahānīlasarasvatī ca tvamevāsi / pralaye
aśeṣajagatkukṣitvānmahodarī tvam / jaganmohayitrītvānmahāmāyā
ca tvam / mahāraudrī atyugrā ca tvam / maheśvarī
mahaiśvaryaviśiṣṭā ca tvam
sarvajñeti / sarvajñā aśeṣapadārthajñātrī jñānamayī
mokṣaviṣayaprajñāsvarūpā ca tvamasi / atastavā'ntike tvannikaṭe
avedyamaprajñeyaṃ kiñcidapi nāsti / nanu kiñcidapi mamāvedyaṃ
nāsti cet kathaṃ pṛcchāmītyāśaṅkamānāṃ pratyāha tathāpīti /
yadyapyevaṃ tathāpi prājñe he prakṛṣṭajñānavati prītaye pṛcchasi
mameti śeṣaḥ ahamapi te tava prītaye kathayāmi / te tavāgrataḥ te
tubhyamiti vā / kākākṣigolakanyāyena prītaye iti pūrvottarābhyāṃ
kriyābhyāṃ sambadhyate
adhunā pūrvoktamevānuvadannuttaraṃ dātuṃ prakramate
satyamuktamityādi / he devi manujānāṃ mānavānāṃ viceṣṭitaṃ
viruddhaṃ ceṣṭitaṃ tvayā satyamuktam / viceṣṭitamevāha jānanta
ityādinā / ātmano hitaṃ jānanto'pi manujāḥ sadvartma
(pṛ० ३२२) nā'cariṣyanti sadvartma hitāhitabahiṣkṛtāḥ /
teṣāṃ niḥśreyasārthāya kartavyaṃ yattaducyate
anuṣṭhānaṃ niṣiddhasya tyāgo vihitakarmaṇaḥ /
nṝṇāṃ janayataḥ pāpaṃ kleśaśokāmayapradam
svāniṣṭamātrajananāt parāniṣṭopapādanāt /
tadeva pāpaṃ dvividhaṃ jānīhi kulanāyike
parāniṣṭakarāt pāpāt mucyate rājaśāsanāt /
anyasmānmucyate martyaḥ prāyaścittyā samādhinā
sādhumārgaṃ nācariṣyanti nānuṣṭhāsyanti / sadvartmānācaraṇe
hetuṃ vadanmanujān viśinaṣṭi / kathambhūtā manujāḥ āśu
sukhapradairjhaṭiti sukhaprāpakairavaidhastrīgamanasurāpānādibhiḥ
pāpaiḥ karmabhirmattāḥ ata eva hitāhitābhyāṃ bahiṣkṛtāḥ ato
nācariṣyantīti bhāvaḥ / teṣāṃ manujānāṃ niḥśreyasārthāya
muktaye yat kartavyaṃ vidheyaṃ taducyate
१३ //
prathamato
niṣiddhakarmānuṣṭhānavihitakarmānanuṣṭhānābhyāṃ
pāpotpattiriti brūte anuṣṭhānamityādinā / niṣiddhasya
karmaṇo'nuṣṭhānamācaraṇaṃ vihitasya
karmaṇastyāgo'nācaraṇaṃ nṝṇāṃ kleśaśokāmayapradaṃ
duḥkhaśokavyādhipradāyakaṃ pāpaṃ janayataḥ utpādayataḥ
atha pūrvoktapāpasya sahetukaṃ dvaividhyaṃ sampādayati
svāniṣṭetyādinā / kulanāyike he kuleśvari svāniṣṭamātrajananāt
ātmana evānīpsitasyotpādanāt tathā
parāniṣṭopapādanādanyānākāṃkṣitasyāpi jananāt tadeva
pūrvoktaṃ pāpaṃ dvividhaṃ dviprakārakaṃ jānīhi pratīhi
evaṃ dvividhapāpotpattiṃ pradarśyedānīṃ
tasmādvimukterupāyaṃ vadati parāniṣṭetyādinā /
parāniṣṭakarādanyasyāpyanākāṃkṣitotpādakāt pāpāt
rājaśāsanāt
(pṛ० ३२३) prāyaścittyā'thavā daṇḍairna pūtā ye kṛtāṃhasaḥ /
narakānna nivartante ihāmutra vigarhitāḥ
tatrādau kathayāmyādye nṛpaśāsananirṇayam /
yallaṅghanānmaheśāni rājā yātyadhamāṃ gatim
bhṛtyān putrānudāsīnān priyānapi tathā'priyān /
śāsane ca tathā nyāye samadṛṣṭyā'valokayet
svayaṃ cet kṛtapāpaḥ syāt pīḍayedakṛtāṃhasaḥ /
upavāsaiśca dānaistān paritoṣya viśudhyati
rājadaṇḍāt martyo jano mucyate mukto bhavati / karmakartari laṭ /
anyasmāt svāniṣṭamātrajanakāt tu pāpāt prāyaścittyā
prāyaścittena samādhinā cittavṛttinirodhena ca mucyate
jātadvividhapāpānāṃ prāyaścittadaṇḍābhyāṃ
pūtatvābhāve sarvadā narakasthāyitvaṃ darśayitumāha
prāyaścittyeti / ye kṛtāṃhasaḥ kṛtapāpā janāḥ prāyaścittyā
daṇḍairvā pūtāḥ pavitrā na babhūvuḥ iha loke paraloke ca vigarhitā
vininditāḥ santaste narakānna nivartante tatraiva tiṣṭhantītyarthaḥ
atha rājaśāsananirṇayaṃ vadaṃstamullaṅghayato
bhūpaternarakagāmitvamāha tatrādāvityādinā / he ādye he
maheśāni tatra prāyaścittanṛpaśāsanayormadhye ādau prathamato
nṛpaśāsananirṇayaṃ kathayāmi / yasya laṅghanāt rājā'dhamāṃ
gatiṃ yāti
nṛpaśāsananirṇayamevāha bhṛtyānityādinā / bhṛtyān
bhartavyānamātyādīn putrānātmajān udāsīnān
śatrumitrabhinnān priyān hitān tathā apriyān ahitāṃśca śāsane
tathā nyāye ca rājā samadṛṣṭyā tulyadṛṣṭyā'valokayet paśyet
nanvakṛtakilviṣān puruṣān daṇḍayataḥ svayaṃ kṛtakalmaṣasya
nṛpasya kathaṃ śuddhistatrāha svayaṃ cedityādinā / cedyadi rājā
svayaṃ kṛtapāpaḥ syāt tadā
(pṛ० ३२४) vadhārhaṃ manyamānaḥ svaṃ kṛtapāpo narādhipaḥ /
tyaktvā rājyaṃ vanaṃ prāpya tapasā'tmānamuddharet
gurudaṇḍaṃ naiva rājā vidadhyāllaghupāpiṣu /
na laghuṃ gurupāpeṣu vinā hetuṃ viparyaye
tasmin yacchāsane śāsyā anekonmārgavartinaḥ /
pāpebhyo nirbhaye śasto laghupāpe gururdamaḥ
sakṛtkṛtāparādhena satrape bahumānini /
pāpādbhīrau praśastaḥ syād gurupāpe laghurdamaḥ
upavāsairdānaiśca viśudhyati / cedyadi akṛtāṃhaso'kṛtapāpān
anyān pīḍayeddaṇḍayet tadā dānaistānakṛtāṃhasaḥ paritoṣya
upavāsairdānaiśca viśudhyati / atra
pāpatāratabhyādupavāsadānayostāratamyaṃ boddhavyam
athātmānaṃ vadhārhaṃ manyamānasya kṛtaduṣkṛtasya
bhūpateḥ prāyaścittamāha vadhārhamityādinā / svamātmānaṃ
vadhārhaṃ vadhayogyaṃ manyamānaḥ kṛtapāpo narādhipo rājyaṃ
tyaktvā vanaṃ prāpya tapasā'tmānamuddharet śodhayet
atha daṇḍavaiparītye hetāvasati laghupāpe gurudaṇḍaṃ
gurupāpe ca laghudaṇḍaṃ niṣedhati gurvityādinā / viparyaye
daṇḍavaiparītye hetuṃ vinā laghupāpiṣu janeṣu gurudaṇḍaṃ rājā
naiva vidadhyānna kuryāt / gurupāpeṣu janeṣu laghudaṇḍaṃ na
vidadhyāt
vinā hetuṃ viparyaye ityanena vaiparītye kāraṇasattve
viparītadaṇḍaṃ vidadhyādeveti dhvanitamato hetudarśanapūrvakaṃ
viparītadaṇḍaṃ vidadhāti tasminnityādinā ślokadvayena /
yacchāsane yasyonmārgavartino janasya śāsane'nekonmārgavartino
bahavo'sadvartmasu vartamānā janāḥ śāsyā bhavanti tasmin
pāpebhyo bahubhyo'pi duritebhyo nirbhaye bhayahīne'pi jane
laghupāpe'pi gururdamaḥ śastaḥ
sakṛditi / sakṛtkṛtāparādhena satrape salajje bahumānini
sabahumāne pāpādekasmādapi bhīrau bhayaśīle jane gurupāpe'pi
laghurdamaḥ praśastaḥ
(pṛ० ३२५) svalpāparādhī kaulaścet brāhmaṇo laghupāpakṛt /
bahumānyo'pi daṇḍyaḥ syādvacobhiravanībhṛtā
nyāyaṃ daṇḍaṃ prasādaṃ ca vicārya sacivaiḥ saha /
yo na kuryānmahīpālaḥ sa mahāpātakī bhavet
na tyajet pitarau putro na tyajeyurnṛpaṃ prajāḥ /
na tyajet svāminaṃ bhāryā vinā tānatipāpinaḥ
rājyaṃ dhanaṃ jīvanaṃ ca dhārmikasya mahīpateḥ /
saṃrakṣeyuḥ prajā yatnairanyathā yāntyadhogatim
mātaraṃ bhaginīñcāpi tathā duhitaraṃ śive /
gantāro jñānato ye ca mahāgurunighātakāḥ
atha kṛtālpāparādhayorbahumānyayorapi
kaulabrāhmaṇayordaṇḍamāha svalpāparādhītyādinā /
bahumānyo'pi kaulaḥ svalpāparādhī cet syāt tādṛg brāhmaṇo'pi
laghupāpakṛccettadā'vanībhṛtā rājñā vacobhirdaṇḍyaḥ syāt
atha sahāmātyairvicāramakṛtvaiva daṇḍādikaṃ vidadhato
mahīpālasya mahāpātakitvamāha nyāyamityādinā /
sacivairmantribhiḥ saha vicārya nyāyaṃ daṇḍaṃ prasādaṃ ca yo
mahīpālo na kuryāt sa mahāpātakī bhavet
atha strīputraprajānāṃ dharmamāha na tyajetityādinā / putraḥ
pitarau mātāpitarau na tyajet / prajāḥ nṛpaṃ rājānaṃ na tyajeyuḥ /
bhāryā svāminaṃ patiṃ na tyajet / nanvatipātakino'pi pitrādayo na
hātavyāstatrāha vineti / atipāpinastān pitrādīnvinā / atipātakinaste
tyājyā evetyarthaḥ
dhārmikabhūpate rājyādikamarakṣantīnāṃ prajānāṃ
doṣamāha rājyamityādinā / dhārmikasya mahīpate rājyaṃ dhanaṃ
jīvanaṃ ca prajā yatnaiḥ saṃrakṣeyuḥ / anyathā
rājyādikamarakṣantyastā adhogatiṃ yānti
(pṛ० ३२६) kuladharmaṃ samāśritya punastyaktakulakriyāḥ /
viśvāsaghātino lokā atipātakinaḥ smṛtāḥ
mātaraṃ bhaginīṃ kanyāṃ gacchato nidhanaṃ damaḥ /
tāsāmapi sakāmānāṃ tadeva vihitaṃ śive
mātāpitṛsvasustalpaṃ snuṣāṃ śvaśrūṃ gurustriyam /
pitāmahasya vanitāṃ tathā mātāmahasya ca
pitrorbhrātuḥ sutāṃ jāyāṃ bhrātuḥ patnīṃ sutāmapi /
bhāgineyīṃ prabhoḥ patnīṃ tanayāñca kumārikām
pitrādayo'tipātakinaścettyājyā ityuktaṃ te ca ke
ityākāṅkṣāyāmatipātakino nirūpayati mātaramityādinā
ślokadvayena / he śive mātaraṃ jananīṃ bhaginīṃ svasāraṃ tathā
duhitaraṃ putrīṃ cāpi jñānato ye gantāro bhavanti tathā jñānato
mahāgurūṇāṃ mātrādīnāṃ nighātakāḥ hantāro ye /
kuladharmaṃ samāśritya punastyaktakulakriyā ye / ye ca
viśvāsaghātino lokāḥ te'tipātakinaḥ smṛtāḥ
३० //
atha mātrādigāminaḥ puruṣasya sakāmānāṃ tāsāṃ ca
daṇḍamāha mātaramiti / he śive mātaraṃ janayitrīṃ tathā
bhaginīṃ tathā kanyāṃ putrīṃ ca gacchataḥ puṃso nidhanaṃ
maraṇameva damo daṇḍaḥ / sakāmānāṃ tāsāmapi tadeva
maraṇameva damanaṃ vihitam
atha mātṛsvasrādigāmināṃ puṃsāṃ tāsāmapi
sakāmānāṃ daṇḍamāha mātāpitrityādinā
pāpādasmādvimuktaya ityantena sārdhatrayeṇa / mātāpitroḥ
svasustalpaṃ śayayāṃ maithunecchayā gacchatāṃ tathā snuṣāṃ
putravadhūṃ tathā śvaśrūṃ śvaśurapatnīṃ tathā gurustriyaṃ
tathā pitāmahasya mātāmahasya ca vanitāṃ striyaṃ tathā
pitrorbhrātuḥ sutāṃ mātulapitṛvyayo putrīm tayoreva jāyāṃ
bhāryāṃ ca tathā bhrātuḥ patnīṃ
(pṛ० ३२७) gacchatāṃ pāpināṃ liṅgacchedo daṇḍo vidhīyate /
āsāmapi sakāmānāṃ damo nāsānikṛntanam /
gṛhānniryāpaṇaṃ caiva pāpādasmādvimuktaye
sapiṇḍadāratanayāḥ striyaṃ viśvāsināmapi /
sarvasvaharaṇaṃ keśavapanaṃ gacchato damaḥ
strībhiretābhirajñānād bhavet pariṇayo yadi /
brāhmeṇa vāpi śaivena jñātvā tāstatkṣaṇaṃ tyajet
savarṇaṃ dārān yo gacchet anulomaparastriyam /
damastasya dhanādānaṃ māsaikaṃ kaṇabhojanam
tasyaiva sutāmapi tathā bhāgineyīṃ svasṛtanayām tathā prabhoḥ
patnīṃ tasyaiva tanayāṃ putrīṃ ca tathā kumārikāmavivāhitāṃ
striyaṃ gacchatāṃ pāpināṃ liṅgacchedaḥ śiśnakartanaṃ daṇḍo
vidhīyate / sakāmānāmāsāmapyasmāt pāpāt vimuktaye
nāsānikṛntanaṃ nāsikācchedanaṃ gṛhānniryāpaṇaṃ ca damo
daṇḍo vidhīyate // ३२ - ३४ //
atha sapiṇḍapatnītanayāgāmino viśvasitastrīgāminaśca
daṇḍamāha sapiṇḍetyādinā / sapiṇḍānāṃ dārāṃstanayāśca
viśvāsināmapi striyaṃ gacchato janasya sarvasvaharaṇaṃ
sarvadhanādānaṃ keśavapanaṃ keśamuṇḍanaṃ ca damo bhavet
athājñānato vedoktaśivoktavidhibhyāṃ
sapiṇḍāditanayādibhirjātavivāhasya yadvidheyaṃ tadāha
strībhirityādinā / etābhiḥ sapiṇḍāditanayādibhiḥ strībhirbrāhmeṇa
vedoktavidhinā śaivena śivoktavidhinā vā yadyajñānāt pariṇayo
vivāho bhavet tadā jñātvā tāḥ strīstatkṣaṇameva tyajet
nanu savarṇadārān savarṇāntaravarṇadārāṃśca gacchataḥ
kathaṃ viśuddhistatrāha savarṇetyādinā / yaḥ pumān savarṇadārān
gacchet tathā'nulomaparastriyaṃ ca yo gacchet / yathā brāhmaṇaḥ
kṣatriyāṃ kṣatriyo vaiśyāmevam / tasya dhanādānaṃ māsaikaṃ
kaṇabhojanaṃ ca damo jñeyaḥ
(pṛ० ३२८) rājanyavaiśyaśūdrāṇāṃ sāmānyānāṃ varānane /
brāhmaṇīṃ gacchatāṃ jñānālliṅgacchedo damaḥ smṛtaḥ
brāhmaṇīṃ vikṛtāṃ kṛtvā deśānniryāpayennṛpaḥ /
vīrastrīgāmināṃ tāsāmevameva damo vidhiḥ
durātmā yastu ramate pratilomaparastriyā /
daṇḍastasya dhanādānaṃ trimāsaṃ kaṇabhojanam
sakāmāyāḥ striyāścāpi daṇḍastadvadvidhīyate /
balātkāragatā bhāryā tyājyā pālyā bhavet śive
atha jñānapūrvakabrāhmaṇīgamane kṣatriyādīnāṃ
sakāmāyāstasyāśca daṇḍamāha rājanyetyādinā / varānane
śreṣṭhavadane jñānādbrāhmaṇīṃ gacchatāṃ
rājanyavaiśyaśūdrāṇāṃ sāmānyānāmantyajānāṃ ca
liṅgacchedo damo daṇḍaḥ smṛtaḥ
sakāmāṃ brāhmaṇīmapi vikṛtāṃ ekāṅgahīnāṃ kṛtvā
nṛpo deśānniryāpayenniḥsārayet / atha vīrastriyo gacchatāṃ tāsāṃ
ca daṇḍamāha vīreti / vīrastrīgāmināṃ sakāmānāṃ tāsāṃ
caivameva pūrvavadeva damo vidhirvidhātavya ityarthaḥ / vidhiriti vi
pūrvakāddhāñaḥ upasarge dhoḥ kiriti karmaṇi kiḥ
atha savarṇottamavarṇastrīgāmināṃ puṃsāṃ tasyāśca
sakāmāyā daṇḍamāha durātmetyādinā / yo durātmā duṣṭacitto
durbuddhirdusvabhāvo vā pratilomaparastriyā saha ramate / yathā
śūdro vaiśyayetyavem / tasya puṃso dhanādānaṃ trimāsaṃ
kaṇabhojanaṃ ca daṇḍo bhavati
sakāmāyāḥ striyāśca tadvat pūrvavaddaṇḍo vidhīyate / atha
balātkāreṇa parapuruṣaramitāyā abalāyāstyāgaḥ pālanaṃ ca
puṃsā vidheyamityāha balādityādinā / he śive balātkāreṇa
parapuṃsā gatā yā bhāryā sā tyājyā grāsādibhiḥ sā pālyā ca
bhavet
(pṛ० ३२९) brāhmī bhāryā'thavā śaivī kāmato vāpyakāmataḥ /
sarvathā hi parityājyā syāccet paragatā sakṛt
gacchatāṃ vāranārīṣu gavādipaśuyoniṣu /
śuddhirbhavati deveśi trirātraṃ kaṇabhojanāt
gacchatāṃ kāmataḥ puṃsaḥ striyāḥ pāyuṃ durātmanām /
vadha eva vidhātavyo bhūbhṛtā śambhuśāsanāt
balātkāreṇa yo gacchedapi cāṇḍālayoṣitam /
vadhastasya vidhātavyo na kṣantavyaḥ kadāpi saḥ
atha kāmākāmābhyāṃ
paragatayorbrāhmīśaivyorbhāryayostyāga evocita ityāha
brāhmītyādinā / brāhmī vedoktavidhinā pariṇītā athavā śaivī
śivoktavidhānena pariṇītā bhāryā sakṛdekavāramapi paragatā
cettadā sarvathā sarvaprakāreṇa parityājyā syāt
atha veśyāgāmināṃ paśuyonigāmināṃ ca
prāyaścittamāha gacchatāmityādinā / he deveśi vāranārīṣu
veśyāsu tathā gavādipaśuyoniṣu gacchatāṃ janānāṃ trirātraṃ
kaṇabhojanācchuddhirbhavati
atha strīpuṃsayoḥ pāyuṃ gacchatāṃ prāyaścittamāha
gacchatāmityādinā / puṃsaḥ puruṣasya striyāśca pāyuṃ gudaṃ
kāmato gacchatāṃ durātmanāṃ bhūbhṛtā rājñā
śambhuśāsanādvadha eva vidhātavyaḥ
balātkāreṇa parastrīgāmināmapi vadha eva daṇḍa ityāha
balādityādinā / balātkāreṇa cāṇḍālayoṣitamapi yo gacchettasyāpi
vadho vidhātavyaḥ / kadāpi sa na kṣantavyaḥ / api śabdena
brāhmaṇyādigāmināṃ tu sutarāmeva vadho vidhātavya iti dhvanitam
(pṛ० ३३०) pariṇītāstu yā nāryo brāhmairvā śaivavartmabhiḥ /
tā eva dārā vijñeyā anyāḥ sarvāḥ parastriyaḥ
kāmāt parastriyaṃ paśyan rahaḥ sambhāṣayan spṛśan /
pariṣvajyopavāsena viśudhyed dviguṇakramāt
kurvatyevaṃ sakāmā yā parapuṃsā kulāṅganā /
uktopavāsavidhinā svātmānaṃ pariśodhayet
bruvannindyaṃ vacaḥ strīṣu paśyan guhyaṃ parastriyāḥ /
hasan gurutaraṃ martyaḥ śudhyed dvirupavāsataḥ
athoktavakṣyamāṇeṣu tattacchlokeṣvākāṅkṣitatvāt svastrīḥ
parastrīśca nirūpayati pariṇītā ityādinā /
brāhmairvedoktavartmabhiḥ śivoktavartmabhirvā yāstu nāryaḥ
pariṇītā udvāhitāstā eva dārāḥ svastriyo vijñeyā
anyāstadbhinnāḥ sarvāḥ parastriyo vijñeyāḥ
atha kāmataḥ parastrīdarśanādikaṃ kurvataḥ
prāyaścittamāha kāmādityādinā / kāmāt parastriyaṃ paśyan
tathā raha ekānte sambhāṣayan tayā sahā'lāpaṃ kurvan tathā
spṛśaṃśca pariṣvajya tāmāliṅgya ca dviguṇakramādupavāsena
jano viśudhyet / yathā kāmataḥ parastrīdarśane ekopavāsena
sambhāṣaṇe upavāsadvayena sparśane upavāsacatuṣṭayena āliṅgane
aṣṭabhistaiḥ śuddhiḥ
atha saha parapuṃsā sambhāṣaṇādikaṃ kurvatyāḥ
sakāmāyāḥ striyā api tadeva prāyaścittamityāha kurvatītyādinā /
yā kulāṅganā kulapālikā strī sakāmā satī parapuṃsā saha evaṃ
sambhāṣaṇādikaṃ kurvatī vabhūva sā pūrvoktopavāsavidhinā
ātmānaṃ pariśodhayet
nanu strīṣu durvaco vadataḥ parastrīguhyaṃ paśyato gurutarān
hasataśca kathaṃ śuddhistatrāha bruvannityādinā / strīṣu
nindyamavyaktaṃ vaco bruvan tathā parastriyā guhyaṃ
gopyapradeśaṃ paśyan tayā gurutaraṃ hasanmartyo dvirupavāsataḥ
śudhyet
(pṛ० ३३१) darśayannagnamātmānaṃ kurvannagnaṃ tathā param /
trirātramaśanaṃ tyaktvā śuddho bhavati mānavaḥ
patnyāḥ parābhigamanaṃ pramāṇayati cet patiḥ /
nṛpastadā tāṃ tajjāraṃ śāsyāt śāstrānusārataḥ
pramāṇe yadyaśaktaḥ syāt dayitopapateḥ patiḥ /
tyaktvā tāṃ poṣayed grāsaistiṣṭheccet patiśāsane
ramamāṇāmupapatau paśyan patnīṃ patistadā /
nighnan vanitayā jāraṃ vadhārho naiva bhūbhṛtaḥ
nanvātmānaṃ nagnaṃ darśayataḥ parañca tādṛśaṃ
kurvataḥ kathaṃ śuddhistatrāha darśayannityādinā / ātmānaṃ
nagnaṃ darśayan tathā paraṃ nagnaṃ kurvanmānavo
dvirātramaśanaṃ bhojanaṃ tyaktvā śuddho bhavati / ātmā
dehamanobrahmasvabhāvadhṛtibuddhiṣvi ti koṣaḥ
atha svapatipramāṇitānyapuruṣagamanāyāḥ striyāḥ tajjārasya
ca daṇḍamāha patnyā ityādinā / patiścedyadi patnyāḥ
parābhigamanaṃ pramāṇayati tadā nṛpastāṃ tasyā jāraṃ ca
śāstrānusārataḥ pūrvoktavidhānataḥ śāsyāt
athopapatipramāṇāśaktapatikāyāḥ śaṅkitavyabhicārāyāḥ
striyāstyāgapoṣaṇe vidhātavye ityāha pramāṇetyādinā /
dayitopapateḥ patnyā jārasya pramāṇe yadi patiraśaktaḥ syāttarhi
tāṃ dayitāṃ tyaktvā ced yadi patiśāsane tiṣṭhet bharturājñāṃ na
laṅgheta tadā grāsaiḥ kavalaiḥ poṣayet
nanu sahopapatinā ramamāṇāṃ patnīmavalokya sajārāṃ
tāṃ ghnatastadbharturvadhārhatvaṃ syānna veti sandihānāṃ
girijāṃ prati brūte ramamāṇāmityādinā / patirbhartā yadopapatau
ramamāṇāṃ patnīṃ paśyannāsīttadā vanitayā saha jāraṃ
nighnan patirbhūbhṛto rājño vadhārho naiva bhavet / tadā
nighnannityanenā'nyakāle nighnato vadhārhatvaṃ syādeveti
dhvanitam
(pṛ० ३३२) bharturnivāraṇaṃ yatra gamane yena bhāṣaṇe /
prayāṇādbhāṣaṇāttatra tyāgārhā syāt kulāṅganā
mṛte patyau svadharmeṇa patibandhuvaśe sthitā /
abhāve pitṛbandhūnāṃ tiṣṭhantī dāyamarhati
dvirbhojanaṃ parānnaṃ ca maithunāmiṣabhūṣaṇam /
paryaṅgaṃ raktavāsaśca vidhavā parivarjayet
nāṅgamudvartayedvāsairgrāmyālāpamapi tyajet /
devavratā nayet kālaṃ vaidhavyaṃ dharmamāśritā
atha bhartṛniṣiddhasthāne
gacchantyāstanniṣiddhamanyapuruṣeṇa saha bhāṣaṇaṃ ca kurvatyāḥ
striyāstyāgārhatvaṃ vidadhāti bharturityādinā / yatra sthāne gamane
yena puṃsā saha bhāṣaṇe ca bharturnivāraṇaṃ jātaṃ tatra
prayāṇādbhāṣaṇācca kulāṅganāpi tyāgārhā syāt
atha prasaṅgāt patibāndhavādivaśe svadharmeṇa tiṣṭhantyā
mṛtapatikāyā dāyabhāktvamāha mṛta ityādinā / patyau mṛte sati
patibandhuvaśe svadharmeṇa sthitā patibandhūnāmabhāve
pitṛbandhūnāṃ vaśe tiṣṭhantī satī strī dāyamarhati
anantaroktaśloke vidhavā
dharmāṇāmākāṅkṣitatvāttānnirupayati
dvirbhojanamityādiślokadvayena / vidhavā strī dvirbhojanaṃ
parasyānnaṃ maithunaṃ ratim āmiṣaṃ māṃsādikaṃ
bhūṣaṇamalaṅkāraṃ paryaṅkaṃ khaṭvāṃ raktavāso raktaṃ
vastraṃ ca parivarjayet
nāṅgamiti / vaidhavyaṃ dharmamāśritā vidhavā vāsaiḥ
piṣṭairghṛṣṭairvā sugandhidravyaiḥ aṅgaṃ nodvartayet notsādayet /
vāsyate yaiste vāsāḥ karaṇe'c / grāmyamālāpamapi tyajet / nanu
grāmyālāpābhāve kathaṃ kālaṃ kṣipettatrāha devetyādinā /
devavratā satī kālaṃ nayet sveṣṭanāmādikīrtanādinā kālaṃ
kṣipedityarthaḥ
(pṛ० ३३३) na vidyate pitā yasya śiśormātā pitāmahaḥ /
niyataṃ pālane tasya mātṛbandhuḥ praśasyate
māturmātā pitā bhrātā māturbhrātuḥ sutāstathā /
mātuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ mātṛbāndhavāḥ
piturmātā pitā bhrātā piturbhrātuḥ svasuḥ sutāḥ /
pituḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ pitṛbāndhavāḥ
patyurmātā pitā bhrātā patyurbhrātuḥ svasuḥ sutāḥ /
patyuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ patibāndhavāḥ
pitre mātre pituḥ pitre pitāmahyai tathā striyai /
ayogyasūnave putrahīnamātāmahāya ca
nanu mṛtamātāpitṛpitāmahasya śiśoḥ pālane
pitṛbandhumātṛbandhvormadhye katarasya prāśastyamiti pṛcchantīṃ
devīṃ pratyāha na vidyata ityādinā / yasya śiśoḥ pitā mātā
pitāmahaśca na vidyate tasya pālane niyataṃ niścitaṃ mātṛbandhuḥ
praśasyate
nanu ke te mātṛbandhvādaya ityāha māturityādinā /
māturmātā mātāmahī mātuḥ pitā mātāmahaḥ māturbhrātā
mātulaḥ tathā māturbhrātuḥ sutāḥ mātulaputrāḥ mātuḥ
piturmātāmahasya sodarāśca mātṛbāndhavā vijñeyāḥ
atha pitṛbāndhavānāha piturityādinā / piturmātā pitāmahī
pituḥ pitā pitāmahaḥ piturbhrātā pitṛvyaḥ piturbhrātuḥ sodarasya
sutāḥ pituḥsvasurbhaginyāśca sutāḥ pituḥ pituḥ pitāmahasya
sodarāśca pitṛbāndhavā vijñeyāḥ
atha patibāndhavānāha patyurityādinā / patyurmātā
śvaśrūḥ patyuḥ pitā śvaśuraḥ patyurbhrātā sodaraḥ
patyurbhrātuḥ sutāḥ putrāḥ patyuḥsvasurbhaginyāśca sutāḥ
patyuḥpituḥ śvaśurasya sodarāśca patibāndhavā vijñeyāḥ
atha daridrebhyaḥ pitrādibhyo bhojanādikaṃ puruṣeṇa
narapatirdāpayedityāha pitre ityādidvayena / he ambike jagajjanani pitre
tathā mātre tathā
(pṛ० ३३४) mātāmahyai daridrebhya ebhyo vāsastathā'śanam /
dāpayennṛpatiḥ puṃsā yathāvibhavamambike
durvācyaṃ kathayan patnīmekāhamaśanaṃ tyajet /
tryahaṃ santāḍayan raktaṃ pātayan sapta vāsarān
krodhādvā mohato bhāryāṃ mātaraṃ bhaginīṃ sutām /
vadannupoṣya saptāhaṃ viśudhyecchivaśāsanāt
śaṇḍhenodvāhitāṃ kanyāṃ kālātīte'pi pārthivaḥ /
jānannudvāhayet bhūyo vidhireṣaḥ śivoditaḥ
pituḥpitre pitāmahāya pitāmahyai ca tathā ayogyasūnave
ayogyaputrāyai striyai putrahīnamātāmahāya ca tādṛśyai
mātāmahyai ca daridrebhya ebhyaḥ pitrādibhyo yathāvibhavaṃ
vibhavamanatikramya vāso vastraṃ tathā'śanaṃ bhojyaṃ nṛpatiḥ
puṃsā dāpayet
६३ //
atha patnyai durvācyaṃ kathayatastāṃ tāḍayatastasyā raktaṃ
ca pātayataḥ kramataḥ prāyaścittamahā durvācyamityādinā /
patnīṃ prati durvācyamavaktavyaṃ vacaḥ kathayan jana
ekāhamaśanaṃ bhojanaṃ tyajet tāṃ santāḍayaṃstryahamaśanaṃ
tyajet / tasyā raktaṃ pātayan sapta vāsarānaśanaṃ tyajet
atha krodhāditaḥ svabhāryāyāṃ mātṛtvādi vadataḥ
prāyaścittamāha krodhādityādinā /
krodhādamarṣānmohato'vivekādvā bhāryāṃ mātaraṃ bhaginīṃ
sutāṃ putrīṃ vā vadan pumān śivaśāsanāt saptāhamupoṣya
viśudhyet
napuṃsakapariṇītāyā nāryāḥ punarudvāho rājñā
vidhāpayitavya ityāha śaṇḍhenetyādinā / kāle'tīte'pi jānan
pārthivo bhūpaḥ śaṇḍhena napuṃsakenodvāhitāṃ kanyāṃ
bhūyaḥ punarudvāhayet / nanu vedādyasammatatvānnedaṃ mānyaṃ
tata āha vidhiriti / eṣaḥ śivoditaḥ śivabhāṣito vidhiḥ / śaṇḍha iti
śamerḍha iti ḍhaḥ
(pṛ० ३३५) pariṇītā na ramitā kanyakā vidhavā bhavet /
sāpyudvāhyā punaḥ pitrā śaivadharmeṣvayaṃ vidhiḥ
udvāhād dvādaśe pakṣe patyantāt gatahāyane /
prasūte tanayaṃ yogyaṃ na sā patnī na saḥ sutaḥ
āgarbhāt pañcamāsāntargarbhaṃ yā srāvayeddhiyā /
tadupāyakṛtaṃ tāñca yātayettivratāḍanaiḥ
pañcamāt parato māsāt yā strī bhrūṇaṃ prapātayet /
tatprayoktuśca tasyāśca pātakaṃ syādbadhodbhavam
atha patyaramitāyā mṛtabhartṛkāyāḥ kanyāyāḥ
punarudvāhaḥ pitrā kārya ityāha pariṇītetyādinā / yā pariṇītā
vivāhitā kanyā bhartrā na ramitā satī vidhavā bhavet sā pariṇītāpi
kanyā pitrā punarudvāhyā bhavet / atra pramāṇaṃ darśayati śaiveti /
vidhirayaṃ śaivadharmeṣu nirūpitaḥ
athodvāhāt ṣaṣṭhe māsi prasūtapuṣṭatanayāyā
bhartṛmaraṇāt varṣe yāte prasūtatanayāyāśca striyāstatpatnītvaṃ
bālasya tatsutatvañca vyāvartayati udvāhādityādinā / udvāhād
dvādaśe pakṣe ṣaṣṭhe māsi yogyaṃ puṣṭaṃ yaṃ tanayaṃ yā
prasūte utpādayati patyantāt gatahāyane patimaraṇāt yāte varṣe yaṃ
tanayaṃ yā prasūte sā patnī na syāt sa ca suto na syāt / tāṃ
puṃścalīntaṃ ca jārajātaṃ viditvā tayostyāgaṃ kuryāditi bhāvaḥ
atha garbhāśayamārabhya pañcamāsābhyantara eva garbhaṃ
strāvayantyāḥ striyāstadupāyakartuśca daṇḍamāha
āgarbhādityādinā / āgarbhādgarbhamārabhya pañcamāsāntaḥ
pañcamāsābhyantare garbhaṃ dhiyā buddhyā yā srāvayettām
tadupāyakṛtaṃ garbhasrāvopāyakartāraṃ ca tīvratāḍanairbhūpo
yātayet pīḍayet
atha pañcamamāsādūrdhvaṃ garbhaṃ srāvayantyāḥ
striyāstatprayoktuśca nṛvadhajanyaṃ pātakamāha
pañcamādityādinā / pañcamānmāsāt parato yā strī bhrūṇaṃ
garbhaṃ prapātayet tasyāstatprayokturjanasya ca vadhodbhavaṃ
manuṣyavadhajanyaṃ pātakaṃ syāt
(pṛ० ३३६) yo hanti jñānato martyaṃ mānavaḥ krūraceṣṭitaḥ /
vadhastasya vidhātavyaḥ sarvathā dharaṇībhṛtā
pramādād bhramato'jñānāt ghnantannaramarindamaḥ /
draviṇādānatastīvratāḍanaistaṃ viśodhayet
svato vā parato vāpi vadhopāyaṃ prakurvataḥ /
ajñānavadhināṃ daṇḍo vihitastasya pāpinaḥ
mithaḥ saṃgrāmayoddhāramātatāyinamāgatam /
nihatya parameśāni na pāpārho bhavennaraḥ
tataśca kathaṃ vimuktiḥ syāditi pṛcchantīṃ pārvatīṃ
pratyāha ya ityādinā / yaḥ krūraceṣṭito mānavo jñānato martyaṃ
manuṣyaṃ hanti tasya sarvathā sarvaprakāreṇa dharaṇībhṛtā rājñā
vadho vidhātavyaḥ / tata eva tasya śuddhirnānyatheti bhāvaḥ
atha pramādādibhirmānavaṃ mārayato viśuddhiṃ darśayati
pramādādityādinā / pramādādanavadhānatayā
bhramato'jñānādvā yo naraṃ hanti taṃ ghnantaṃ janamarindamo
vipakṣadamanakartā rājā draviṇādānato
dravyaharaṇatastīvratāḍanaiśca viśodhayet
atha svataḥ parato vā naravadhopāyaṃ kurvato daṇḍamāha svata
ityādinā / svataḥ parato vā yo vadhopāyaṃ karoti tasya vadhopāyaṃ
prakurvataḥ pāpinaḥ ajñānavadhināmajñānato narahantṝṇāṃ yo
daṇḍaḥ sa vihitaḥ
nanu saṃgrāmahatayoddhṛkasya nihatāgatātatāyinaśca
vadhārhatvaṃ syānna vetyāśaṅkāyāmāha mitha ityādinā / he
parameśāni mithaḥ parasparaṃ saṃgrāme yoddhāraṃ nihatya
tathā'gatamātatāyinaṃ ca nihatya naraḥ pāpārhaḥ pāpabhāk na
bhavet / ātatāyino yathā -
agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ /
kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete ātatāyinaḥ // iti
(pṛ० ३३७) aṅgacchede vidhātavyaṃ bhūbhṛtā'ṅganikṛntanam /
prahāre ca praharaṇaṃ nṛṣu pāpaṃ cikīrṣuṣu
viprān gurūnavaguret prahared yo durāsadaḥ /
dhanādānāddhastadāhāt kramatastaṃ viśodhayet
śastrādikṣatakāyasya ṣaṇmāsāt parato mṛtau /
prahartā daṇḍanīyaḥ syād vadhārho na hi bhūbhṛtaḥ
rāṣṭraviplāvino rājyaṃ jihīrṣūnnṛpavairiṇām /
raho hitaiṣiṇo bhṛtyān bhedakānnṛpasainyayoḥ
athāṅgacchedādikaṃ kurvato daṇḍamāha aṅgetyādinā /
pāpaṃ cikīrṣuṣu kartumicchuṣu nṛṣu bhūbhṛtā
bhūpenā'ṅgacchede satyaṅganikṛntanamaṅgacchedanaṃ prahāre ca
praharaṇaṃ vidhātavyam
atha brāhmaṇaguruhananārthaṃ daṇḍādikamudyacchatastān
praharataśca kramataḥ prāyaścittamāha viprānityādinā / yo
durāsado duṣṭo jano viprān gurūṃśca hantumiti śeṣaḥ / avaguret
daṇḍādikamutkṣipet tān praharedvā taṃ kramato dhanādānāt
hastadāhādrājā viśodhayet
atha śastrādikṣataśarīrasya ṣaṇmāsāt parato maraṇe sati
praharturdaṇḍanīyatvaṃ vadhānarhatvaṃ cāha śastrādītyādinā /
śastrādinā kṣataḥ kāyo yasya tasya puṃsaḥ ṣaṇmāsāt parato mṛtau
satyāṃ prahartā bhūmṛto rājño daṇḍanīyaḥ syāt vadhārho naiva
syāt
atha deśopadrāviṇaḥ rājyaharaṇecchūn nṛpativipakṣāṇāṃ
raho hitākāṅkṣiṇo nṛpasainyabhedakabhṛtyān rājñā saha
yoddhumicchuḥ prajāḥ pānthapīḍakaśastriṇaśca ghnato mahīpateḥ
pātakabhāgitvaṃ netyāha rāṣṭretyādiślokadvayena /
rāṣṭraviplāvino deśopadrāvakān rājyaṃ jihīrṣūn
rājyaharaṇecchūnnṛpavairiṇāṃ rājñaḥ śatrūṇāṃ raho
(pṛ० ३३८) yoddhumicchūḥ prajā rājñā śastriṇaḥ pānthapīḍakān /
hatvā narapatistvetān naiva kilviṣabhāg bhavet
yo hanyānmānavaṃ bharturājñayāparihāryayā /
bhartureva vadhastatra praharturna śivājñayā
ayatnapuṃsaḥ paśunā śastrairvā mriyate naraḥ /
dhanadaṇḍena vā kāyadamenā'sya viśodhanam
bahirmukhānnṛpājñāsu nṛpāgre prauḍhavādinaḥ /
dūṣakān kuladharmāṇāṃ śāsyādrājā vigarhitān
hitaiṣiṇo rahasi hitakāṅkṣiṇo nṛpasainyayorbhedakān nṛpasya
sainyasya ca bhedaṃ kurvato bhṛtyān amātyādīn tathā rājñā saha
yoddhumicchūḥ prajāḥ tathā pānthapīḍakān śastriṇaścaitān
hatvā narapatiḥ kilviṣabhāknaiva bhavet
७९ //
athā'parihāryaprabhvājñālaṅghanāśaktena bhṛtyena
mānuṣaṃ ghātayato bhartureva vadho vidhātavyo na bhṛtyasyetyāha
ya ityādinā / bharturaparihāryayā'nullaṅghanīyayā'jñayā yo
mānavaṃ hanyāt tasya prahartustatra hanane na vadhaḥ kintu
śivājñayā bhartureva vadho vihitaḥ / aparihāryayetyanena
bhartrājñālaṅghanaśakto bhṛtyo yadi mānavaṃ hanyāt tadā
tasyaiva vadha iti sūcitam
nanvanavadhānasya yasya puṃsaḥ śastrādibhirmanuṣyo mriyate
tasya viśuddhiḥ kathaṃ syāttatrāha ayatnetyādinā / ayatnapuṃso
yatnahīnasya yasya puruṣasya paśunā gavāśvādinā śastraiḥ
khaḍgādibhirvā naro mriyate asya puṃso dhanadaṇḍena kāyadaṇḍena
vā viśodhanaṃ bhavet
atha rājājñālaṅghinastadagre prauḍhavādinaḥ
kuladharmadūṣakāṃśca rājā daṇḍayedityāha bahirityādinā /
nṛpājñāsu bahirmukhān rājājñālaṅghino nṛpāgre
prauḍhavādinaḥ prauḍhaṃ vadataḥ tathā kuladharmāṇāṃ
dūṣakāṃśca vigarhitānninditānetān rājā śāsyāt
(pṛ० ३३९) sthāpyāpahāriṇaṃ krūraṃ vañcakaṃ bhedakāriṇam /
vivādayantaṃ lokāṃśca deśānniryāpayennṛpaḥ
śulkena kanyāṃ dātṝṃśca putraṃ śaṇḍhe prayacchataḥ /
deśānniryāpayedrājā patitān duṣkṛtātmanaḥ
mithyāpavādavyājena parāniṣṭaṃ cikīrṣavaḥ /
yathāpavādaṃ te śāsyā dharmajñena mahībhṛtā
yo yatparimitāniṣṭaṃ kuryāttatsammitaṃ dhanam /
nṛpatirdāpayettena janāyā'niṣṭabhāgine
atha nyāsāpahārakādikānnijadeśato nṛpo niṣkāśayedityāha
sthāpyetyādinā / sthāpyāpahāriṇaṃ nyāsasyā'pahartāraṃ
krūraṃ kaṭhinaṃ nirdayaṃ vā tathā vañcakaṃ tathā
bhedakāriṇaṃ tathā lokān vivādayantaṃ ca janaṃ nṛpo
deśānniryāpayenniṣkāśayet
atha śulkagrahaṇapūrvakaṃ kanyāṃ putraṃ ca dadato janān
bhūpo deśānniḥsārayedityājñāpayati śulkenetyādinā / śulkena
dānanimittakadhanena hetunā kasmaicijjanāya viśeṣataḥ śaṇḍhe
klībe kanyāṃ dātṝn tathā śulkenaiva kasmin viśeṣataḥ śaṇḍhe
putraṃ ca prayacchato dadato duṣkṛtātmanaḥ pāpahṛdayān
pāpabuddhīn vā patitān janān rājā deśānniryāpayet / śaṇḍhe iti
sampradānasyādhikaraṇatvena vivakṣitatvāt saptamyadhikaraṇe ceti
saptamī
atha mithyāpavādacchalena parāniṣṭajananākāṅkṣiṇāṃ
daṇḍamāha mithyetyādinā / mithyāpavādavyājena
asatyāpavādacchalena parāniṣṭamanyānākāṅkṣitaṃ cikīrṣavo ye
mānavāste dharmajñena dharmaṃ jānatā mahībhṛtā rājñā
yathāpavādaṃ śāsyāḥ / gurvapavāde guruśāsanaṃ laghvapavāde
ca laghuśāsanaṃ vidheyamityarthaḥ
nanu vinaivāparādhaṃ parāniṣṭaṃ kurvataḥ puṃsaḥ ko
daṇḍo vidhātavyastatrāha ya ityādinā / yo naro yasya yat
parimitamaniṣṭaṃ kuryāttena tasmai aniṣṭabhāgine janāya
tatsammitaṃ dhanaṃ nṛpatirdāpayet
(pṛ० ३४०) maṇimuktāhiraṇyādidhātūnāṃ steyakāriṇaḥ /
karasya bāhvośchedo vā kāryo mūlyaṃ vicārayan
mahiṣāśvagavādīnāṃ ratnādīnāṃ tathā śiśoḥ /
balenā'pahṛtāṃ nṝṇāṃ steyivadvihito damaḥ
annānāmalpamūlasya vastunasteyinaṃ nṛpaḥ /
viśodhayettaṃ pakṣaikaṃ saptāhaṃ vā'śayan kaṇam
viśvāsaghātake puṃsi kṛtaghne suravandite /
yajñairvrataistapodānaiḥ prāyaścittairna niṣkṛtiḥ
atha maṇimuktādidhātusteyināṃ daṇḍamāha maṇītyādinā /
maṇimuktāhiraṇyādīnāṃ dhātūnāṃ steyakāriṇo narasya karasya
bāhvorvā chedaṃ maṇyādīnāṃ mūlyaṃ vicārayan nṛpaḥ kuryāt
/ alpamūlyakamaṇyādisteye karacchedo bahumūlyakamaṇyādisteye
bāhvośchedaḥ kārya ityarthaḥ
atha balātkāreṇa mahiṣāśvādīnāmapahārakasya
daṇḍamāha mahiṣetyādinā / mahiṣāśvagavādīnāṃ paśūnāṃ
tathā ratnādīnāṃ tathā śiśośca balenā'pahṛtāmapaharatāṃ
nṝṇāṃ steyivaddamo vihitaḥ
athānnasya maṇyādibhinnālpamūlyavastunaśca steyino
viśuddhimāha annānāmityādinā / annānāṃ tathā'lpamūlyasya
vastunaśca steyī yo narastaṃ pakṣaikaṃ saptāhaṃ vā kaṇamāśayan
bhojayannṛpo viśodhayet
athā'nekayajñavratādikaṃ kurvatorapi
viśvāsaghātakakṛtaghnayoraniṣkṛtitkmāha viśvāsetyādinā / he
suravandite viśvāsaghātake tathā kṛtaghne upakṛtavināśake ca puṃsi
yajñairaśvamedhādibhirvrataiḥ
kṛcchūcāndrāyaṇādibhistapobhirdānaiśca prāyaścittaiḥ
pāpavināśakairetairniṣkṛtirduṣkṛtān suktirna syāt
(pṛ० ३४१) ye kūṭasākṣiṇo martyā madhyasthā pakṣapātinaḥ /
śāsyāttāṃstīvradaṇḍena deśānniryāpayennṛpaḥ
ṣaṭ sākṣiṇaḥ pramāṇaṃ syuścatvārastrya eva vā /
abhāve dvāvapi śive prasiddhau yadi dhārmikau
deśataḥ kālato vāpi tathā viṣayataḥ priye /
parasparamayuktañced agrāhyaṃ sākṣiṇāṃ vacaḥ
andhānāṃ vāk pramāṇaṃ syādbadhirāṇāṃ tathā priye /
mūkānāmeḍamūkānāṃ śirasā'ṅgīkṛtirlipiḥ
atha sākṣitve mithyābhidhāyināṃ pakṣapātimadhyasthānāṃ
ca daṇḍamāha ye ityādinā / kūṭasākṣiṇaḥ sākṣye
mṛṣābhidhāyino ye martyāstathā pakṣapātino madhyasthāśca ye
tān nṛpastīvradaṇḍena śāsyāttathā deśānniryāpayet
nanu kati sākṣiṇaḥ pramāṇaṃ bhaveyurityapekṣāyāmāha
ṣaḍityādinā / ṣaṭcatvārastrayo vā sākṣiṇaḥ pramāṇaṃ syuḥ / he
śive abhāve tricaturādisākṣyasattve yadi prasiddhau dhārmikau
bhavetāṃ tadā dvāvapi sākṣiṇau pramāṇaṃ syātām
sthānādibhedataḥ parasparamasaṅgataṃ sākṣiṇāṃ vaco na
pramāṇamityāha deśata ityādinā / he priye deśataḥ sthānataḥ
kālato dinapraharāditastathā viṣayato vastuto vā ced yadi
parasparamayuktamasambandhaṃ sākṣiṇāṃ vacastadā'grāhyaṃ
syāt
nanu darśanādyaśaktā andhādayaḥ sākṣiṇo bhavitumarhanti
na vetyāśaṅkāyāmāha andhānāmityādinā / he priye
andhānāmacakṣuṣāṃ tathā badhirāṇāṃ śrotrahīnānāṃ vāk
pramāṇaṃ syāt mūkānāmavācāṃ tathā eḍamūkānāṃ
śrotravacorahitānāṃ śirasā'ṅgīkṛtiḥ svīkāro lipirakṣaraṃ ca
pramāṇaṃ syāt
(pṛ० ३४२) lipiḥ pramāṇaṃ sarveṣāṃ sarvatraiva praśasyate /
viśeṣādvyavahāreṣu na vinaśyecciraṃ yataḥ
svīyārthamaparārthañcet kurvataḥ kalpitāṃ lipim /
daṇḍastasya vidhātavyo dvipādyaṃ kūṭasākṣiṇaḥ
abhramasyā'pramattasya yadaṅgīkaraṇaṃ sakṛt /
svīyārthe tatpramāṇaṃ syādvacaso bahusākṣiṇām
yathā tiṣṭhanti puṇyāni satyamāśritya pārvati /
tathā'nṛtaṃ samāśritya pātakānyakhilānyapi
ataḥ satyavihīnasya sarvapāpāśrayasya ca /
tāḍanāddamanādrājā na pāpārhaḥ śivājñayā
athā'nyapramāṇāllipipramāṇasya bahukālasthāyitvāt
prāśastyamāha lipirityādinā / sarvatraiva karmaṇi viśeṣāt
krayavikrayādirūpavyavahāreṣu sarveṣāṃ lipiḥ pramāṇaṃ
praśasyate / prāśastye hetuṃ darśayannāha na vinaśyedityādinā /
yataściraṃ bahukālaṃ lipirna vinaśyecciraṃ tiṣṭhedityarthaḥ
athā'kṣaraṃ kalpayato daṇḍamāha svīyārthamityādinā /
svīyārthamaparārthaṃ vā kalpitāṃ lipiṃ yaḥ karoti tasya tādṛśīṃ
lipiṃ kurvato janasya kūṭasākṣiṇaḥ sākṣye'nṛtaṃ vadato
dvipādyaṃ dviguṇo daṇḍo rājñā vidhātavyaḥ
bahusākṣivacobhyo'pramattābhrāntajanaḥ svayaṃ
kṛtaikavārasvīkārarūpapramāṇasyā'tiprāśastyaṃ darśayitumāha
abhramasyetyādinā / abhramasya bhrāntirahitasyāpramattasya
sāvadhānasya yat sakṛdekavāramapi aṅgīkaraṇaṃ svīkārastat
svīyārthe bahusākṣiṇāmapi vacaso bhāṣaṇādadhikaṃ pramāṇaṃ
syāt
athā'satyasyā'khilapātakāśrayatvaṃ
vyāharaṃstadāśrayānmānavān daṇḍayato rājñaḥ
pāpānarhatvamāha yathetyādinā śivājñayetyantena ślokadvayena /
he pārvati
(pṛ० ३४३) satyaṃ bravīmi saṅkalpya spṛṣṭvā kaulaṃ guruṃ dvijam /
gaṅgātoyaṃ devamūrtiṃ kulaśāstraṃ kulāmṛtam
devīnirmālyamathavā kathanaṃ śapatho bhavet /
tatrā'nṛtaṃ vadan martyaḥ kalpāntaṃ narakaṃ vrajet
apāpajanikāryāṇāṃ tyāge vā grahaṇe'pi vā /
tat kāryaṃ sarvathā martyaiḥ svīkṛtaṃ śapathena yat
svīkārollaṅghanācchudhyet pakṣamekamabhojanaiḥ /
bhrameṇāpi tamullaṅghya dvādaśāhaṃ kaṇāśanaiḥ
yathā satyamāśritya puṇyāni tiṣṭhanti tathā'nṛtamasatyaṃ
samāśrityā'khilānyapi pātakānyapi tiṣṭhanti / ataḥ satyavihīnasya
sarvapāpāśrayasya ca janasya tāḍanāddamanāddhanadaṇḍācca
rājā śivājñayā pāpārhaḥ pāpabhāk na syāt
९९ //
atha śapathasvarūpaṃ nirūpayaṃstatrā'nṛtaṃ bruvato
martyasya narakagāmitvaṃ vidadhāti satyamityādinā ślokadvayena /
satyamahaṃ bravīmīti saṅkalpya kaulaṃ kulīnaṃ guruṃ
niṣekādikaraṃ dvijaṃ brāhmaṇaṃ gaṅgātoyaṃ gaṅgājalaṃ
devamūrtiṃ devatāpratimāṃ kulaśāstraṃ tantrādikaṃ
kulāmṛtamāsavam devīnirmālyaṃ vā spṛṣṭvā kathanaṃ śapatho
bhavet tatra śapathe'nṛtaṃ mithyāṃ vadan martyaḥ kalpāntaṃ
kalpaparyantaṃ narakaṃ vrajet narakānnarakāntaraṃ gacchet
१०१ //
atha
śapathapūrvakasvīkṛtāpāpajanakakāryāṇāmavaśyakṛtyatvamāha
apāpetyādinā / na pāpasya janirutpattiryebhyasteṣāṃ kāryāṇāṃ
tyāge vā grahaṇe'pi vā śapathena martyairyat svīkṛtaṃ tat sarvathā
kāryaṃ na laṅghanīyamityarthaḥ / grahaṇe'pi vetyanena
pāpajanakakarmaṇāṃ tyāge eva yat svīkṛtaṃ
tasyaivā'vaśyakṛtyatvamiti dhvanitam
nanūllaṅghitaśapathapūrvakasvīkṛtāpāpajanakakāryo
manuṣyaḥ kathaṃ śudhyet tatrāha svīkāretyādi /
svikārollaṅghanādekaṃ pakṣamabhojanairjanaḥ śudhyet /
bhrameṇāpi taṃ svīkāramullaṅghya dvādaśāhaṃ kaṇāśanaiḥ
śudhyet
(pṛ० ३४४) kuladharmo'pi satyena vidhinā cenna sevitaḥ /
mokṣāya śreyase na syāt kaule pāpāya kevalam
surā dravamayī tārā jīvanistārakāriṇī /
jananī bhogamokṣāṇāṃ nāśinī vipadāṃ rujām
dāhinī pāpasaṅghānāṃ pāvanī jagatāṃ priye /
sarvasiddhipradā jñānabuddhividyāvivardhinī
muktairmumukṣubhiḥ siddhaiḥ sādhakaiḥ kṣitipālakaiḥ /
sevyate sarvadā devairādye svābhīṣṭasiddhaye
samyagvidhividhānena susamāhitacetasā /
pibanti madirāṃ martyā amartyā eva te kṣitau
athā'vidhisevitasya kuladharmasyāpi pāpajanakatvamāha
kuletyādinā / satyena vidhinā ced yadi sevito na syāt tadā
kuladharmo'pi kaule kulīne mokṣāya apavargāya tathā śreyase
bhadrāya ca na syāt kevalaṃ pāpāyaiva bhavati / ato vidhinaiva sevyaḥ
kuladharma iti bhāvaḥ
atha suretyādibhistribhiḥ padyairmadyaṃ stauti / surā dravamayī
dravarūpā tārā bhavati / yā jīvanistārakāriṇī jīvānāṃ
nistārakartrī yā bhogamokṣāṇāṃ jananī utpādayitrī yā vipadāṃ
vipattīnāṃ rujāṃ rogāṇāṃ ca nāśinī
yā pāpasaṅghānāṃ pāpasamūhānāṃ dāhinī dagdhrī / he
priye yā jagatāṃ pāvanī śuddhikartrī yā sarvasiddhipradā
sarvāsāṃ siddhīnāṃ pradātrī yā jñānabuddhividyāvivarddhinī /
mokṣe dhīrjñānam śāstrāditattvajñānaṃ buddhiḥ ātmajñānaṃ
vidyā teṣāṃ vivardhayitrī // he ādye muktairmuktiśālibhiḥ
mumukṣubhirmokṣepsubhiḥ siddhaiḥ sādhakaiḥ kṣitipālakaiḥ
rājabhirdevaiśca svābhīṣṭasiddhaye sarvadā yā sevyate sā surā
dravamayī tārā boddhavyeti pūrveṇānvayaḥ / yā
setyadhyāhāralabhye
१०७ //
suretyādiślokatrayeṇa madirāṃ stutvedānīṃ
vidhipūrvakatatpānakartuḥ sākṣāddevatvaṃ pratipādayati
samyagityādinā / ye martyāḥ samyagvidhividhānena
susamāhitacetasā'tisāvadhānamanasā
(pṛ० ३४५) pratyekatatvasvīkārādvidhinā syācchivo naraḥ /
na jāne pañcatatvānāṃ sevanāt kiṃ phalaṃ bhavet
iyañcet vāruṇī devī nipītā vidhivarjitā /
nṝṇāṃ vināśayet sarvaṃ buddhimāyuryaśo dhanam
atyantapānānmadyasya caturvargaprasādhanī /
buddhirvinaśyati prāyo lokānāṃ mattacetasām
vibhrāntabuddhermanujāt kāryākāryamajānataḥ /
svāniṣṭaṃ ca parāniṣṭaṃ jāyate'smāt pade pade
ato nṛpo vā cakreśo madye mādakavastuṣu /
atyāsaktajanān kāyadhanadaṇḍena śodhayet
madirāṃ pibanti te kṣitau pṛthivyāmamartyā devā eva bhavanti
atha vidhisevitamadyādipañcatattvānāmanirvacanīyaphalatvaṃ
darśayati pratyeketyādinā / vidhinā pratyekatattvasvīkārāt
madyādyekaikatatvāṅgīkārānnaraḥ śivaḥ syāt pañcānāmapi
tatvānāṃ madyādīnāṃ sevanāt kiṃ phalaṃ bhavediti tu na jāne
atha vidhivarjitasurāpānasya
buddhyāyurādisakalapadārthavināśakatvamāha iyamityādinā / ced
yadi vidhivarjiteyaṃ vāruṇī madirā devī nipītā syāttadā nṝṇāṃ
buddhimāyuryaśodhanamityādi sarvaṃ vināśayet
surātyantapānasya buddhivināśakatve'tipītamadyānāṃ
svaparāniṣṭotpādakatvasya hetutvāttadatyāsaktacetasaḥ pumāṃso
nareśacakreśābhyāṃ daṇḍyā ityāha atyantetyādinā
śodhayedityantena ślokatrayeṇa /
madyasyā'tyantapānānmattacetasāṃ lokānāṃ
caturvargaprasādhanī dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhayitrī
buddhiḥ prāyo vinaśyati
kāryākāryamajānato'smādvibhrāntabuddhermanujāt
svāniṣṭaṃ parāniṣṭaṃ ca pade pade jāyate / ato madye
mādakavastuṣu cā'tyāsaktān janān nṛpaścakreśo vā
kāyadhanadaṇḍena śodhayet
११३ //
(pṛ० ३४६) surābhedāt vyaktibhedāt nyūnenā'pyadhikena vā /
deśakālavibhedena buddhibhraṃśo bhavennṝṇām
ata eva surāmānādatipānaṃ na lakṣyate /
skhaladvākpāṇipāddṛgbhiratipānaṃ vicārayet
nendriyāṇi vaśe yasya madavihvalacetasaḥ /
devatāgurumaryādollaṅghino bhayarūpiṇaḥ
nikhilānarthayogyasya pāpinaḥ śivaghātinaḥ /
dahejjihvāṃ haredarthān tāḍayettaṃ ca pārthivaḥ
vicalatpādavākpāṇiṃ bhrāntamunmattamuddhatam /
tamugraṃ yātayedrājā draviṇaṃ cāharettataḥ
madyādivibhedato nyūnasyā'dhikasya ca tasya
buddhibhraṃśajanakatvāttanmānādatyantapānasya
jñātumaśakyatvāt skhaladvāgādibhistallakṣaṇīyamityāha
suretyādinā vicārayedityantena ślokadvayena / surābhedāt
vyaktibhedājjanaviśeṣāddeśakālayorvibhedena ca nyūnenāpi
adhikena vā madyena nṝṇāṃ buddhibhraṃśo bhavet / ata eva surāyā
mānādatipānaṃ na lakṣyate kintu skhaladvākpāṇipaddṛgbhiritastato
vicaladbhirvacohastapādanetrairatipānaṃ vicārayet vilakṣayet
११५ //
athollaṅghitadevatāgurumaryādāvaśendriyamadirāmattasya
daṇḍamāha nendriyāṇītyādiślokadvayena / yasyendriyāṇi vaśe na
santi tasya madavihvalacetaso madirāviklavacittasya
devatāgurumaryādollaṅghino laṅghitadevaniṣekādigurumaryādasya
bhayarūpiṇo bhītisvarūpasya
nikhilānarthayogyasyā'śeṣānarthārhasya pāpinaḥ pātakāśrayasya
śivaghātinaḥ śivājñālaṅghanāttaddhanturnijabhadrahanturvā
narasya jihvāṃ pārthivo dahet arthān haret taṃ ca tāḍayet
११७
//
atha vicalatpādādikasya madyamattasya daṇḍamāha
vicaladityādinā / vicalatpādavākpāṇiṃ skhalaccaraṇavacohastaṃ
bhrāntaṃ bhramayutamunmattamunmādavantamuddhatamavinītaṃ
tamugraṃ raudraṃ rājā yātayet tato draviṇaṃ ca āharet
(pṛ० ३४७) apavāgvādinaṃ mattaṃ lajjābhayavivarjitam /
dhanādānena taṃ śāsyāt prajāprītikaro nṛpaḥ
śatābhiṣiktaḥ kaulaścet atipānāt kuleśvari /
paśureva sa mantavyaḥ kuladharmabahiṣkṛtaḥ
pibannatiśayaṃ madyaṃ śodhitaṃ vā'pyaśodhitam /
tyājyo bhavati kaulānāṃ daṇḍanīyo'pi bhūbhṛtaḥ
brāhmīṃ bhāryāṃ surāṃ mattāḥ pāyayanto dvijātayaḥ /
śudhyeyurbhāryayā sārdhaṃ pañcāhaṃ kaṇabhojanāt
asaṃskṛtasurāpānāt śudhyedupavasaṃstryaham /
bhuktvā'pyaśodhitaṃ māṃsamupavāsadvayaṃ caret
athā'vācyavādino mattasya daṇḍamāha apavāgityādinā /
apavāgvādinaṃ avaktavyaṃ vaco vadantaṃ lajjābhayavivarjitaṃ taṃ
mattaṃ prajāprītikaro nṛpo dhanādānena śāsyāt
śatābhiṣiktakaulasyā'pyatyantamadyapānena
kuladharmabahiṣkṛtatvāt paśutvaśālitvamāha śatetyādinā /
cecchabdo'pyarthe / he kuleśvari śatābhiṣiktaḥ kaulo'pyatipānāt
paśureva mantavyaḥ yataḥ sa kuladharmādbahiṣkṛtaḥ
atha saṃskṛtāsaṃskṛtātiśayitamadyapāyino narasya rājñā
daṇḍanīyatvaṃ kaulaheyatvaṃ cāha pibannityādinā /
śodhitamaśodhitaṃ vā'tiśayaṃ bahulaṃ madyaṃ pibanmartyaḥ
kaulānāṃ tyājyo bhūbhṛto daṇḍanīyo'pi bhavati
nanu brāhmīṃ bhāryāṃ madyaṃ pāyayanto dvijāḥ kathaṃ
śudhyeyustatrāha brāhmīmityādinā / brāhmīṃ vedoktavidhinā
pariṇītāṃ bhāryāṃ surāṃ pāyayanto mattāḥ dvijātayo
bhāryayā sārdhaṃ pañcāhaṃ kaṇabhojanācchudhyeyuḥ
nanvaśodhitamadyapānāt tādṛṅmāṃsabhakṣaṇācca kathaṃ
śudhyettatrāha asaṃskṛte tyādinā / asaṃskṛtasurāpānāt tryahaṃ
tridinamupavasan śudhyet / aśodhitaṃ māṃsamapi bhuktvā
upavāsadvayaṃ caret kuryāt
(pṛ० ३४८) asaṃskṛte mīnamudre khādannupavasedahaḥ /
avaidhaṃ pañcamaṃ kurvan rājño daṇḍena śudhyati
bhuñjāno mānavaṃ māṃsaṃ gomāṃsaṃ jñānataḥ śive /
upoṣya pakṣaṃ śuddhaḥ syāt prāyaścittamidaṃ smṛtam
narākṛtipaśormāṃsaṃ māṃsaṃ māṃsādanasya ca /
attvā śudhyennaraḥ pāpādupavāsaistribhiḥ priye
mlecchānāṃ śvapacānāṃ ca paśūnāṃ kulavairiṇām /
khādannannaṃ viśuddhaḥ syāt pakṣamekamupoṣitaḥ
ucchiṣṭaṃ yadi bhuñjīta jñānādeṣāṃ kuleśvari /
śudhyenmāsopavāsenā'jñānāt pakṣopavāsataḥ
athāśodhitamatsyamudrayorbhokturavaidhasuratakartuśca
prāyaścittamāha asaṃskṛta ityādinā / asaṃkṛte aśodhite
mīnamudre khādannaro'hardinamekamupavaset / avaidhaṃ
vidhivarjitaṃ pañcamaṃ surataṃ kurvannaro rājño daṇḍena
śudhyati
nanu jñānato naramāṃsaṃ gomāṃsañca khādataḥ puṃsaḥ
kathaṃ śuddhistatrāha bhuñjāna ityādinā / he śive jñānato
mānavaṃ mānavasambandhimāṃsaṃ gomāṃsañca bhuñjāno
naraḥ pakṣamekamupoṣya śuddhaḥ syāt / idaṃ tayorbhakṣaṇe
prāyaścittaṃ smṛtam
nanu bhuktamanuṣyākṛtipaśumāṃso
māṃsādakamāṃsabhakṣakaśca pumān kathaṃ śudhyettatrāha
naretyādinā / he priye narākṛtipaśorvānarādermāṃsādanasya
māṃsabhakṣakasya vyāghrādeśca māṃsamattvā bhuktvā
narastribhirupavāsaiḥ pāpāt śudhyet
atha bhuktamlecchādyannasya puṃsaḥ prāyaścittamāha
mlecchānāmityādinā / mlecchānāṃ yavanānāṃ śvapacānāṃ
cāṇḍālānāṃ kulavairiṇāṃ paśūnāṃ cā'nnaṃ khādan janaḥ
pakṣamekamupoṣitaḥ san viśuddhaḥ syāt
nanu jñānājñānābhyāṃ mlecchādyucchiṣṭamannādikaṃ
bhuñjānaḥ kathaṃ śudhyettatrāha ucchiṣṭamityādinā / he kuleśvari
jñānādeṣāṃ mlecchādīnāmucchiṣṭamannādikaṃ
(pṛ० ३४९) anulomena varṇānāmannaṃ bhuktvā sakṛt priye /
dinatrayopavāsena viśuddhaḥ syānmamājñayā
paśuśvapacamlecchānāmannaṃ cakrārpitaṃ yadi /
vīrahastārpitaṃ vāpi tadaśnannaiva pāpabhāk
annābhāve ca daurbhikṣye vipadi prāṇasaṅkaṭe /
niṣiddhenā'danenāpi rakṣan prāṇānna pātakī
karipṛṣṭhe tathā'nekodvāhyapāṣāṇadāruṣu /
alakṣite'pi duṣyāṇāṃ bhakṣyadoṣo na vidyate
yadi bhuñjīta tadā māsopavāsena naraḥ śudhyet / ajñānādyadi
bhuñjīta tadā pakṣopavāsataḥ śudhyet
atha kramataḥ kṣatriyādyannamaśnatāṃ brāhmaṇādīnāṃ
prāyaścittamāha anulomenetyādinā / he priye anulomena krameṇa
varṇānāṃ sakṛdannaṃ bhuktvā brāhmaṇādirdinatrayopavāsena
mamājñayā viśuddhaḥ syāt / yathā brāhmaṇaḥ kṣatriyānnamevam
atha cakrārpitasya vīrahastārpitasya ca
paśuśvapacamlecchānnasya bhokturapātakitvamāha paśvityādinā /
paśuśvapacamlecchānāmannaṃ yadi cakrārpitaṃ cakradattaṃ
vīrahastārpitaṃ vā syāttadā tadannamaśnan khādan naraḥ
pāpabhāk naiva bhavet
nanu durbhikṣādau niṣiddhavastubhojanena prāṇān rakṣato
janasya pātakaṃ bhavennavetyāśaṅkamānāṃ pratyāha
annetyādinā / durlabhā bhikṣā yatra tatra durbhikṣe samaye vipadi ca
deśopadravapalāyanādau annābhāve prāṇasaṅkaṭe sati
niṣiddhenā'pyadanenābhojyasyāpi bhojanena prāṇān rakṣan pātakī
na bhavet
naukādāvannādikamaśnatāṃ na doṣa ityāha karītyādinā /
karipṛṣṭhe hastinaḥ pṛṣṭhe tathā'nekairudvāhyeṣu pāṣāṇeṣu
dāruṣu ca tathā duṣyāṇāṃ yavanādīnāmalakṣite'pi
yavanādīnāmidaṃ bhavati yavanādayo'tra vartante evamavijñāte'pi
sthāne yadvā
(pṛ० ३५०) paśūnabhakṣyamāṃsāṃśca vyādhiyuktānapi priye /
na hanyāddevatārthe'pi hatvā ca pātakī bhavet
kṛcchravrataṃ naraḥ kuryād govadhe buddhipūrvake /
ajñānādācaredardhaṃ vrataṃ śaṅkaraśāsanāt
na keśavapanaṃ kuryāt na nakhacchedanaṃ tathā /
na kṣārayogaṃ vasane yāvanna vratamācaret
upavāsairnayet māsaṃ māsamekaṃ kaṇāśanaiḥ /
māsaṃ bhaikṣānnamaśnīyāt kṛcchravratamidaṃ śive
duṣyāṇāṃ malamūtrādīnāmalakṣite'pi satsvapi teṣu
teṣāmavijñāne'pi bhakṣyadoṣo na vidyate
atha devatārthamabhakṣyamāṃsān vyādhiyutāṃśca
paśūnnighnataḥ pātakitvamāha paśūnityādinā / he priye
abhakṣyamāṃsān vyādhiyuktāṃśca paśūn devatārthe na hanyāt /
apīti niścitam / nanu hanane ko doṣastatrāha hatveti / hatvā ca janaḥ
pātakī bhavet
atha jñānājñānākṛtagobadhaprāyaścittamāha
kṛcchretyādinā priye ityantena / jñānapūrvake govadhe sati naraḥ
kṛcchravrataṃ kuryāt / ajñānādgovadhe sati
śaṅkaraśāsanādardhaṃ vratamācaret kuryāt
na keśeti / yāvad vrataṃ nācaret tāvat keśavapanaṃ
keśānāṃ muṇḍanaṃ na kuryāt tathā nakhacchedanaṃ na kuryāt
vasane vastre kṣārayogaṃ ca na kuryāt
nanu kiṃ nāma kṛcchravratamatastannirūpayati
upavāsairityādinā / he śive upavāsairmāsamekaṃ nayet yāpayet /
māsamekaṃ kaṇāśanairnayet / māsamekaṃ ca bhaikṣānnaṃ
bhikṣāsampannamannamaśnīyāt / idaṃ kṛcchravrataṃ jñeyam
(pṛ० ३५१) vratānte vāpitaśirāḥ kaulān jñātīṃśca bāndhavān /
bhojayitvā vimuktaḥ syād jñānagovadhapātakāt
apālanavadhādgośca śudhyedaṣṭopavāsataḥ /
bāhujādyā viśudhyeyuḥ pādanyūnakramāt priye
gajoṣṭramahiṣāśvāṃśca hatvā kaulini kāmataḥ /
upavāsaistribhiḥ śudhyenmānavaḥ kṛtakilviṣaḥ
mṛgameṣājamārjārān nighnannupavasedahaḥ /
mayūraśukahaṃsāṃśca sajyotiraśanaṃ tyajet
vratānte iti / vratānte vratasamāptau vāpitaśirāḥ
muṇḍitamastakaḥ san kaulān jñātīn sagotrāṃśca bhojayitvā
jñānagovadhapātakājjano vimuktaḥ syāt
apālaneti / gorapālanavadhādarakṣaṇato vadhādaṣṭopavāsena
śudhyet / he priye bāhujādyāḥ kṣatriyādayaḥ
pādanyūnakramādviśudhyeyuḥ / kṣatriyādibhiḥ kramataḥ
pādapādanyūnaṃ vrataṃ karaṇīyamiti bhāvaḥ
atha gajoṣṭrādivadhaprāyaścittamāha gajoṣṭretyādinā / he
kaulini gajoṣṭramahiṣāśvān bṛhatkāyān kāmato hatvā kṛtakilviṣo
mānavastribhirupavāsaiḥ śudhyet
atha mṛgameṣādivadhaprāyaścittamāha mṛgetyādinā /
mṛgameṣāmārjārān hariṇāvicchāgaviḍālān
nighnannaro'harekadinamupavaset / mayūraśukahaṃsāṃśca
nighnannaro jyotiṣā sūryeṇa saha vartamānaṃ sajyotirdinamaśanaṃ
tyajet / divase'śanaṃ tyajannastaṃ yāte sūrye bhuñjītetyarthaḥ /
jyotirnā bhāskare'gnau ca klībaṃ bhadyota dṛṣṭiṣviti rudraḥ
(pṛ० ३५२) nihatya sāsthijantūṃśca naktamadyāt nirāmiṣam /
nirasthijīvino hatvā manastāpena śuddhyati
paśumīnāṇḍajānnighnan mṛgayāyāṃ mahīpatiḥ /
na pāpārho bhaveddevi rājño dharmaḥ sanātanaḥ
devoddeśaṃ vinā bhadre hiṃsāṃ sarvatra varjayet /
kṛtāyāṃ vaidhahiṃsāyāṃ naraḥ pāpairna lipyate
saṃkalpitavratāpūrtau devanirmālyalaṅghane /
aśucau devatāsparśe gāyatrījapamācaret
atha kṛkalāsādyasthimatkṣudrajantūnnirasthijantūṃśca
nighnato narasya prāyaścittamāha nihatyetyādinā / nirasthisāhacaryāt
sāsthijantūnasthimataḥ kṛkalāsādīn kṣudrān śarīriṇo nihatya
naktaṃ rātrau nirāmiṣamāmiṣavarjitamadyāt bhuñjīta /
mayūrādihananāpekṣayā kṛkalāsādihanane
pravṛtterādhikyāttaddhanananimittakadaṇḍataḥ
kṛkalāsādihanananimittakadaṇḍasya gurutvamavagantavyam /
nirasthijīvino'sthirahitajantūn hatvā manastāpena śudhyati
nanu mṛgayāyāṃ mṛgamīnādīnnighnato mahīpālasya
mṛgādivadhahetukaṃ pāpaṃ bhavenna veti pṛcchantīṃ pratyāha
paścityādinā / he devi paśumīnāṇḍajān
mṛgavyāghrādimatsyapakṣiṇo mṛgayāyāṃ nighnan mahīpatiḥ
pāpārho na bhavet / yato'yaṃ rājñaḥ sanātano nityo dharmo bhavati
athā'vaidhahiṃsāyāḥ pāpajanakatvādakartavyatvamāha
devetyardhena / he bhadre bhadrakāriṇi devoddeśyaṃ karma vinā
sarvatra hiṃsāṃ varjayet / vaidhahiṃsāyāḥ pāpājanakatvāt
kartavyatāmāha kṛtāyāmityādyardhena / vaidhahiṃsāyāṃ
kṛtāyāṃ satyāṃ naraḥ pāpairna lipyate
nanu saṅkalpitaṃ vratamasamāpayato devanirmālyaṃ
laṅghayato'śaucānapagame devatāḥ spṛśataśca puṃsaḥ kathaṃ
śuddhistatrāha saṅkalpitetyādinā / saṅkalpitavratāpūrtau
(pṛ० ३५३) mātā pitā brahmadātā mahānto guravaḥ smṛtāḥ /
nindannetān vadan krūraṃ śudhyet pañcopavāsataḥ
evamanyān gurūn kaulān viprān garhannapi priye /
sārdhadvayopavāsena mukto bhavati pātakāt
vittārthī mānavo deśānakhilān gantumarhati /
niṣiddhakaulikācāraṃ deśaṃ śāstramapi tyajet
gacchaṃstu svecchayā deśe niṣiddhakulavartmani /
kuladharmātpatedbhūyaḥ śudhyet pūrṇābhiṣekataḥ
saṅkalpitasya vratasyā'samāptau devanirmālyalaṅghane sati
aśucāvaśauce devatāsparśe ca gāyatrījapamācaret
atha mahato gurūnnirūpayaṃstānnindataḥ krūraṃ bruvataśca
puṃsaḥ prāyaścittamāha mātetyādinā / mātā jananī pitā janako
brahmadātā vedādhyāpakaścaite mahānto guravaḥ smṛtāḥ / etān
mahāgurūnnindan krūraṃ vadaṃśca naraḥ pañcopavāsataḥ
śudhyet
atha mātrādyanyagurukaulabrāhmaṇanindakānāṃ
prāyaścittamāha evamityādinā / he priye evamanyān
mātrādibhinnān gurūn kaulān viprāṃśca garhannindan api vā
krūraṃ vadaṃśca naraḥ sārdhadayopavāsena pātakāt mukto bhavati
atha vittoddeśyakasarvadeśagamanārhasyāpi mānavasya
kaulācārarahitadeśāṭanānarhatvamāha vittārthītyādinā / vittārthī
mānavo'khilān sarvān deśān gantumarhati / niṣiddhaḥ
kaulikānāmācāro yatra taṃ deśaṃ tādṛśaṃ śāstramapi
mānavastyajet
atha dhanalobhena niṣiddhakaulikācāraṃ deśaṃ gacchato
narasya kuladharmāt patitattvaṃ punaḥ pūrṇābhiṣekataḥ
pūtatvañcāha gacchannityādinā / niṣiddhakulavartmani
(pṛ० ३५४) tapanodayamārabhya yāmāṣṭakamabhojanam /
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ prāyaścitte vidhīyate
pibaṃstoyāñjaliñcaikaṃ bhakṣannapi samīraṇam /
mānavaḥ prāṇarakṣārthaṃ na bhraśyedupavāsataḥ
upavāsāsamarthaścedrujā vā jarasā'pi vā /
tadā pratyupavāsañca bhojayeddvādaśa dvijān
paranindāṃ nijotkarṣaṃ vyasanāyuktabhāṣaṇam /
ayuktaṃ karma kurvāṇo manastāpairviśudhyati
deśe svecchayā gacchaṃstu naraḥ kuladharmāt patet bhūyaḥ punaḥ
pūrṇābhiṣekataḥ śudhyet
athoktatattacchalokeṣvākāṅkṣitatvādupavāsaṃ nirūpayati
tapanodayamityādinā / tapanodayaṃ sūryodayamārabhya
yāmāṣṭakaṃ praharāṣṭakaṃ yadabhojanaṃ sa upavāso vijñeyaḥ /
prāyaścitte sa vidhīyate kriyate
atha ekāñjalitoyapānenopavāsasyā'vināśitvaṃ
kathayannāha pibanniti / prāṇarakṣaṇārthamekaṃ toyāñcaliṃ piban
samīraṇaṃ vāyuṃ cāpi bhakṣanmānavaḥ upavāsato na bhraśyet
patet / ekāñjalitoyapānādupavāso na vinaśyediti tattvam
atha rogādinopavāsaṃ kartumaśaknuvatā janena
pratyupavāsaṃ dvādaśabrāhmaṇā bhojayitavyā ityāha
upavāsetyādinā / rujā rogeṇa vā jarasā jīrṇatvena vā cedyadi
upavāsāsamartho naraḥ syāt tadā pratyupavāsamupavāsaṃ prati
dvādaśa dvijān brāhmaṇān bhojayet
atha paranindānijotkarṣādikaṃḥ kurvataḥ prāyaścittamāha
paranindā mityādinā / parasyānyasya nindāṃ
nijotkarṣamātmotkṛṣṭatāṃ vyasanāyuktabhāṣaṇaṃ
parīvādādisambaddhakathanam ayuktamanucitaṃ karma ca kurvāṇo
naro manastāpairviśudhyati
(pṛ० ३५५) anyāni yāni pāpāni jñānājñānakṛtānyapi /
naśyanti japanāddevyāḥ sāvitryāḥ kaulabhojanāt
sāmānyaniyamān puṃsāṃ strīṣu ṣaṇḍeṣu yojayet /
yoṣitāṃ tu viśeṣo'yaṃ patireko mahāguruḥ
mahārogānvitā ye ca ye narāścirarogiṇaḥ /
svarṇadānena pūtāḥ syurdaive paitrye'dhikāriṇaḥ
apaghātamṛtenāpi dūṣitaṃ vidyudagninā /
gṛhaṃ viśodhayeddhomairvyāhṛtyā śatasaṃkhyakaiḥ
atha jñānājñānakṛtāvaśiṣṭapāpānāṃ gāyatrījapāt
kaulānāmaśanācca vināśa ityāha anyānītyādinā /
jñānājñānābhyāṃ kṛtānyanyānyapi yāni pāpāni tāni
sāvitryāḥ savitṛdevatākāyā gāyatryā devyā japanāt kaulānāṃ
bhojanācca naśyanti
atha puruṣāṇāṃ sādhāraṇaniyamāḥ strīṣu napuṃsakeṣvapi
yojayitavyā ityāha sāmānyetyādinā / puṃsāṃ puruṣāṇāṃ
sāmānyaniyamān strīṣu ṣaṇḍeṣu napuṃsakeṣu ca yojayet /
yoṣitāṃ strīṇāntu patireko mahāguruḥ smṛto'yaṃ viśeṣaḥ
atha kuṣṭhādimahārogānvitacirarogiṇorapi suvarṇadānena
pūtatvasattvāddevapitṛkarmādhikāritvamāha mahārogetyādinā / ye
narā mahārogānvitā ye ca cirarogiṇaste svarṇadānena pūtāḥ santo
daive paitrye ca karmaṇi adhikāriṇaḥ syuḥ
nanvapaghātamṛtena vidyudagninā ca dūṣitasya veśmanaḥ
kathaṃ śuddhistatrāha apaghātetyādinā /
apaghātamṛtenāpaghātaprāptamṛtyunā
sarpavyāghrodbandhanādimṛteneti yāvat / vidyudagninā cāpi
dūṣitaṃ gṛhaṃ vyāhṛtyā bhūrādyaiḥ
śatasaṃkhyakairhomairviśodhayet
(pṛ० ३५६) vāpīkūpataḍāgeṣu sāsthnāṃ śavanirīkṣaṇāt /
uddhṛtya kuṇapaṃ tebhyastatastān pariśodhayet
pūrṇābhiṣekamanubhirmantritaiḥ śuddhavāribhiḥ /
pūrṇaistrisaptakumbhaistān plāvayediti śodhanam
yadi svalpajalāste syuḥ śavadurgandhidūṣitāḥ /
sapaṅkaṃ salilaṃ sarvamuddhṛtyāplāvayettu tān
santi bhūrīṇi toyāni gajadaghnāni teṣu ca /
śatakumbhajaloddhārairabhiṣekeṇa śodhayet
yadyevaṃ śodhitā na syurmṛtaspṛṣṭajalāśayāḥ /
apeyasalilāsteṣāṃ pratiṣṭhāmapi nācaret
athāsthimajjantuśavadūṣitavāpīkūpādīnāṃ sāmānyataḥ
śodhanamāha vāpītyādinā / vāpīkūpataḍāgeṣu
sāsthnāmasthimatāṃ śavanirīkṣaṇāt kuṇapadarśanāttebhyo
vāpyādibhyaḥ kuṇapaṃ śavamuddhṛtya tatastān vāpyādīn
pariśodhayet
kathaṃ śodhayedityākāṅkṣāyāṃ śodhanaprakāramāha
pūrṇetyādi / pūrṇābhiṣekamanubhiḥ pūrṇābhiṣekasya
mantrairmantritaiḥ śuddhavāribhiḥ pavitrajalaiḥ
pūrṇaistrisaptakumbhairekaviṃśatighaṭaistān vāpyādīn plāvayet iti
śodhanaṃ ayaṃ śodhanaprakāraḥ
athālpajalatvagajamitabahujalatvābhyāṃ vāpyādīnāṃ
bhedavattvācchodhanaviśeṣamāha yadītyādinā ślokadvayena /
śavadurgandhadūṣitāste vāpyādayo yadi svalpajalāḥ syustadā
tebhyaḥ sapaṅkaṃ sarvaṃ salilaṃ jalamuddhṛtyoktaprakāreṇa
tānāplāvayet
santīti / teṣu vāpyādiṣu cet yadi gajadaghnāni hastiparimāṇāni
bhūrīṇi bahūni toyāni jalāni santi tadā
śatakumbhajaloddhārairekaviṃśatikumbhajalairabhiṣekeṇa ca tān
śodhayet
athāśodhitavāpyādīnāmapeyajalatvaṃ
pratiṣṭhānarhatvañcāha yadītyādinā / mṛtaspṛṣṭajalāśayāḥ
śavaspṛṣṭavāpyādayo yadyevaṃ śodhitā na syustadā te'peyasalilā
bhavanti /
(pṛ० ३५७) snānameṣu jalaireṣāṃ kurvan karma vṛthā bhavet /
dinamekaṃ nirāhāraḥ śudhyet pañcāmṛtāśanāt
yācakaṃ dhaninaṃ dṛṣṭvā vīraṃ yuddhaparāṅmukham /
dūṣakaṃ kuladharmāṇāṃ madyapāñca kulastriyam
mitradrohakaraṃ martyaṃ svayaṃ pāparataṃ budham /
paśyan sūryaṃ smaran viṣṇuṃ sacelaḥ snānamācaret
kharakukkuṭakolāṃśca vikrīṇanto dvijātayaḥ /
nīcavṛttiṃ caranto'pi śudhyeyustridinavratāt
teṣāmaśodhitavāpyādīnāṃ pratiṣṭhāmapi nā'carenna kuryāt
athāśodhitavāpyādijalaiḥ snānādikaṃ kurvato narasya
prāyaścittaṃ kriyamāṇasya karmaṇo niṣphalatvañcāha
snānamityādinā / eṣvaśodhitavāpyādiṣu snānaṃ kurvan teṣāṃ ca
jalairanyacca karma kurvan naro dinamekaṃ nirāhāraḥ san
pañcāmṛtāśanāt śudhyet / kriyamāṇaṃ ca karma vṛthā bhavet
atha dṛṣṭadhanikayācakayuddhaparāṅmukhavīrādikasya
puṃsaḥ prāyaścittamāha yācakamityādiślokadvayena / yācakaṃ
bhikṣukaṃ dhaninaṃ dṛṣṭvā tathā yuddhaparāṅmukhaṃ
raṇavimukhaṃ vīraṃ śūraṃ kuladharmāṇāṃ dūṣakaṃ janaṃ
kulastriyañca madyapāṃ mitradrohakaraṃ martyaṃ svayaṃ
pāparataṃ budhaṃ paṇḍitaṃ ca dṛṣṭvā sūryaṃ paśyan viṣṇuṃ
smarannaraḥ sacelaḥ savastraḥ snānamācaret
१६४ //
nanu gardabhādīn vikrīṇatāṃ nīcavṛttiṃ ca kurvatāṃ
dvijānāṃ kathaṃ śuddhistatrāha kharetyādinā / kharakukkṛṭakolān
gardabhacaraṇāyudhaśūkarān vikrīṇanto nīcavṛttiñcāpi carantaḥ
kurvanto dvijātayo brāhmaṇāstridinavratāt śudhyeyuḥ
(pṛ० ३५८) dinamekaṃ nirāhāro dvitīyaṃ kaṇabhojanaḥ /
aparantu nayedadbhistridinavratamambike
gṛhe'nudghāṭitadvāre'nāhūtaḥ praviśannaraḥ /
vāritārthapravaktā'pi pañcāhamaśanaṃ tyajet
āgacchato gurūn dṛṣṭvā nottiṣṭhedyo madānvitaḥ /
tathaiva kulaśāstrāṇi śudhyedekopavāsataḥ
etasmin śāmbhave śāstre vyaktārthapadabṛṃhite /
kūṭenārthaṃ kalpayantaḥ patitā yāntyadhogatim
nanu kiṃ tridinavratamata āha dinamityādi / nirāhāraḥ san
dinamekaṃ nayet yāpayet / kaṇabhojanaḥ san dvitīyaṃ dinaṃ nayet /
aparantu tṛtīyaṃ dinantu adbhirjalairnayet / he ambike tridinavratamidaṃ
smṛtam
atha pihitadvārāgāre'nāhūtasyaiva praviśato vāritārthaṃ
kathayataśca prāyaścittamāha gṛha ityādinā / anudghāṭitadvāre
ruddhadvāre gṛhe anāhūta eva praviśannaro vāritārthapravaktā'pi
vāritasyārthasya prakathayitāpi naraḥ pañcāhamaśanaṃ tyajet
athāgacchataḥ pitrādīn kulaśāstrāṇi ca
samīkṣyā'nuttiṣṭhataḥ puṃsaḥ prāyaścittamāha āgacchata
ityādinā / āgacchato gurūn pitrādīn tathaivāgacchanti kulaśāstrāṇi
ca dṛṣṭvā yo madānvito nottiṣṭhet sa ekopavāsataḥ śudhyet /
madānvita ityanena rogādinimittakayā'śaktyā'nuttiṣṭhatastu na
doṣabhāgitvamiti dhvanitam
adhunā śambhuprokte'smin śāstre
śabdavyājenā'rthāntaraṃ kalpayatāṃ
patitatvamadhogāmitvañcāha etasminnityādinā /
vyaktārthapadabṛṃhite vispaṣṭārthapadavardhite
(pṛ० ३५९) idaṃ te kathitaṃ devi sārātsāraṃ parātparam /
ihāmutrārthadaṃ dharmyaṃ pāvanaṃ hitakārakam
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
svaparāniṣṭhajanakapāpaprāyaścittakathanaṃ nāma
ekādaśollāsaḥ /
śāmbhave śambhuprokte etasmin śāstre kūṭena
śabdavyājenārthaṃ kalpayanto narāḥ patitāḥ santo'dhogatiṃ yānti
/
māyāniścalayantreṣu kaitavānṛtarāśiṣu /
ayoghane śailaśṛṅge sīrāṅge kūṭamastriyām // ityamaraḥ
prakaraṇārthamupasaṃharannāha idamityādinā / he devi
sārātsāraṃ nyāyayādapi nyāyayaṃ parātparamuttamādapyuttamaṃ
ihāmutrārthadamihaloke paraloke ca phaladaṃ dharmyaṃ
dharmādanapetaṃ pāvanaṃ pāvitryakārakaṃ hitakāraṇamidaṃ te
tubhyaṃ kathitam / sāro bale sthirāṃśe ca nyāyaye klībaṃ vare
triṣvityamaraḥ / artho'bhidheyaraivastu prayojananivṛttiṣvityamaraḥ
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyām ekādaśollāsaḥ /
dvādaśollāsaḥ
śrīsadāśiva uvāca /
bhūyaste kathayāmyādye vyavahārān sanātanān /
yān rakṣan pravidanrājā svacchandaṃ pālayet prajāḥ
niyamena vinā rājño mānavā dhanalolupāḥ /
mithaste vivadiṣyanti gurusvajanabandhubhiḥ
vyatighnanti tadā devi svārthino vittahetave /
pāpāśrayā bhaviṣyanti hiṃsayā ca jihīrṣayā
atasteṣāṃ hitārthāya niyamo dharmasammataḥ /
niyojyate yamāśritya na bhraśyeyuḥ śubhānnarāḥ
o/ namo brahmaṇe /
idānīṃ lokaśubhākāṅkṣayā paramakāruṇiko mahādevaḥ
sanātanavyavahārān pārvatīṃ prati punaḥ kathayitumārabhate
bhūya ityādinā / he ādye te tubhyaṃ tavāgre vā tān sanātanān
śāśvatān vyavahārān bhūyaḥ punarahaṃ kathayāmi yān
vyavahārān rakṣan pālayan pravidan prajānan rājā svacchandaṃ
svairaṃ prajāḥ pālayedrakṣet
mahīpaterniyamasyā'bhāvād dravyābhilāṣiṇo manujāḥ
pitrādibhiḥ sārddhaṃ mitho vivādādikaṃ kariṣyanti
tannirākaraṇāya lokahitākāṅkṣaḥ sadāśivo
(pṛ० ३६१) daṇḍayet pāpino rājā yathā pāpāpanuttaye /
tathaiva vibhajeddāyān nṛṇāṃ sambandhabhedataḥ
sambandho dvividho jñeyo vivāhājjanmanastathā /
tatraudvāhikasambandhādaparo balavattaraḥ
dāye tūrdhvatanājjyāyān sambandho'dhastanaḥ śive /
adha ūrdhvakramādatra pumān mukhyataraḥ smṛtaḥ
niyamaṃ vidadhātītyevāha niyamenetyādinā śubhānnarāḥ
ityantena ślokatrayeṇa / he devi yato rājño nṛpasya niyamena vinā
dhanalolupāḥ vittaviṣayakalālasāvantaste mānavā manuṣyā
gurusvajanabandhubhiḥ sākaṃ mitho vivadiṣyanti tathā tadā
niyamābhāve svārthino dhanārthinaste vittahetave dhanārthaṃ
vyatighnanti parasparaṃ haniṣyanti jihīrṣayā vittaharaṇecchayā
hiṃsayā ca pāpāśrayā bhaviṣyanti / atasteṣāṃ mānavānāṃ
hitārthāya dharmasammataḥ sa niyamo mayā niyojyate pravartyate yaṃ
niyamamāśritya narāḥ śubhādbhadrānna bhraśyeyurna pateyuḥ /
vyatighnantītyatra vartamānasāmīpye vartamānavadveti bhaviṣyati laṭ
// २ - ४ //
nanu yanniyamāśrayaṇānmanuṣyā bhadrānna bhraśyeyuḥ
ko'sau niyamastatrāha daṇḍayedityādinā / yathā rājā narādhipaḥ
pāpāpanuttaye kilviṣanāśāya pāpino janān daṇḍayettathaiva
nṝṇāṃ manuṣyāṇāṃ sambandhabhedato dāyān vibhavān vibhajet
vibhaktān kuryāt / dāyo dāne dhane puṃsi vācyaliṅgastu dātari
athodvāhajananābhyāṃ dāyavibhāgopayoginaḥ sambandhasya
dvaividhyaṃ bhāṣamāṇo mahādevastatra vaivāhikasambandhato
jananasambandhasya prābalyaṃ pratipādayati sambandha ityādinā /
vivāhāttathā janmanaḥ utpatteḥ sambandho dvividho dviprakārako
jñeyo boddhavyaḥ / tatra tayoḥ
sambandhayoraudvāhikasambandhādaparo janmasambandho balavattaro
jñeyaḥ
dāyaharaṇe urdhvatanasambandhato'dhobhavasyaiva
sambandhasya jyeṣṭhatvamadha ūrdhvakramato yoṣidbhyaḥ
puruṣasyaiva pradhānataratvaṃ cāha dāye tvityādinā / he śive dāye
(pṛ० ३६२) tatrāpi sannikarṣeṇa sambandhī dāyamarhati /
anena vidhinā dhīrā vibhajeyuḥ kramāddhanam
mṛtasya putre pautre ca kanyāsu pitari sthite /
bhāryāyāmapi dāyārhaḥ putra eva na cāparaḥ
bahavastanayā yatra sarve tatra samāṃśinaḥ /
jyeṣṭhe rājyādhikāritvaṃ tattu vaṃśānusārataḥ
tu dhane tūrdhvatanādūrdhvabhavāt
sambandhādadhastano'dhobhavaḥ sambandho jyāyān śreṣṭhaḥ
smṛtaḥ / tuśabdenā'bhivādanādāvadhastanāt
sambandhādūrdhvatanasyaiva sambandhasya jyāyastvamiti dhvanitam /
atra dāyaharaṇe'dha ūrdhvakramāt strītaḥ pumān puruṣo
mukhyataraḥ pradhānataraḥ smṛtaḥ
nanvāsannānāsannayormadhye katarasya dāyārhatvaṃ syāt
tatrāha tatrāpīti / tatrāpi mukhyatareṣu puṃsvapi sannikarṣeṇa
sānnidhyena sambandhī dāyamarhati dhanārho bhavati / anena
pūrvoktena vidhinā dhīrā manīṣiṇo dhanaṃ
kramādvibhajeyurvaṇṭayeyuḥ
nanu prāptapañcatvasya puṃso vidyamānānāṃ
patnīkanyānāṃ tātatanayapautrāṇāñca madhye katamasya
taddhanagrāhakatvamata āha mṛtasyetyādinā / mṛtasya mānavasya
putre pautre pitari ca sthite kanyāsvātmajāsu ca sthitāsu bhāryāyāṃ
patnyāmapi sthitāyāṃ sannikṛṣṭatvāt puṃstvena
mukhyataratvādadhobhavatvena jyāyastvācca putra eva dāyārhaḥ
syānna cāparastadbhinnaḥ pautrādirdāyārhaḥ / pautrasya putrato
viprakṛṣṭatvāt bhāryāyāḥ kanyānāṃ ca strītvenā'pradhānatvāt
pituścordhvabhavatvenā'jyāyastvāddāyārhatvaṃ netyarthaḥ
nanu bahuputrasya pramītasya pṛthvīpateḥ
sthāvarasthāvaretaradravyeṣu sarveṣāmātmajānāṃ
samāṃśahāritvaṃ nyūnādhikāṃśahāritvaṃ vetyata āha
vahavaḥ ityādinā / rājño yatra sthāvare jaṅgame vāpi dravye
bahavaḥ tanayāḥ putrā bhāgārhāstatra sarve
(pṛ० ३६३) ṛṇaṃ yat paitṛkaṃ tacca śodhayet paitṛkairdhanaiḥ /
tasmin sthite vibhāgārhaṃ na bhavet paitṛkaṃ vasu
vibhajya yadi gṛhṇīyurvibhavaṃ paitṛkaṃ narāḥ /
tebhyastaddhanamāhṛtya pitṝṇaṃ dāpayennṛpaḥ
yathā svakṛtapāpena nirayaṃ yānti mānavāḥ /
ṛṇenāpi tathā baddhaḥ svayameva na cāparaḥ
samāṃśinastulyabhāginaḥ syuḥ natu nyūnādhikāṃśina ityarthaḥ /
nanu mahīpaterjyeṣṭha evā'tmaje prāyaśo rājyādhikāritvaṃ
śrūyate dṛśyate ca tat kathamucyate sarve tatra samāṃśina ityata āha
jyeṣṭha ityādi / jyeṣṭhe rājñaḥ putre yadrājyādhikāritvaṃ tattu
vaṃśānusārato jñeyam / vaṃśe yadi jyeṣṭha eva rājaputro rājyaṃ
labhamāno bhavettadā tasminneva rājyādhikāritvam / anyeṣāṃ
grāsācchādanabhājanatvam / anyathā tu pṛthvyādikaṃ sakalaṃ
draviṇaṃ vibhajya sarve gṛhṇīyuriti bhāvaḥ
paitṛkamṛṇaṃ dattvā'vaśiṣṭaṃ pitṛdravyaṃ
bhrātṛbhirvibhaktavyamityāha ṛṇamityādinā / paitṛkaṃ
pitṛsambandhi yadṛṇaṃ tat paitṛkaiḥ pitṛsambandhibhirdhanaiḥ
śodhayet / tasminnṛṇe sthite sati paitṛkaṃ vasu dhanaṃ vibhāgārhaṃ
vaṇṭanayogyaṃ na bhavet
paitṛkamṛṇamaśodhayitvaiva vibhajya
gṛhītatātadravyairmartyairnarādhipastadṛṇaṃ dāpayedityāha
vibhajyetyādinā / paitṛkaṃ vibhavaṃ dhanaṃ vibhajya narā yadi
gṛhṇīyustadā tebhyo narebhyastat paitṛkaṃ dhanamāhṛtya gṛhītvā
nṛpo rājā pitṝṇaṃ tātasambandhi ṛṇaṃ tairdāpayet
ṛṇānapayane ṛṇagrahītureva sadṛṣṭāntaṃ
taddoṣabhāgitvamāha yathetyādinā / yathā svakṛtapāpena mānavā
narā nirayaṃ narakaṃ yānti tathā ṛṇenāpi svayameva baddho bhavati
na cāparastadanyaḥ kaścana baddho bhavet
(pṛ० ३६४) sādhāraṇaṃ dhanaṃ yacca sthāvaraṃ sthāvaretaram /
aṃśinaḥ prāptumarhanti svaṃ svamaṃśaṃ vibhāgataḥ
aṃśināṃ sammatāveva vibhāgaḥ parisidhyati /
teṣāmasammatau rājā samadṛṣṭyāṃśamācaret
sthāvarasya carasyāpi vibhāgānarhavastunaḥ /
mūlyaṃ vā tadupasvatvamaṃśināṃ vibhajennṛpaḥ
vibhakte'pi dhane yastu svīyāṃśaṃ pratipādayet /
punarvibhajya taddravyamaprāptāṃśāya dāpayet
sāmānye sthāvare jaṅgame ca dravye sarveṣāmeva
dāyādānāṃ tulyāṃśagrāhakatvamityāha sādhāraṇamityādinā /
sthāvaraṃ sthavaretaraṃ jaṅgamaṃ ca yat sādhāraṇaṃ sāmānyaṃ
dhanaṃ tatra vibhāgataḥ sarve aṃśinaḥ svaṃ svamaṃśaṃ prāptuṃ
labdhumarhanti yogyā bhavanti
sarveṣāmaṃśikānāṃ mithaḥ sammatau satyāmeva
vibhāgasya saṃsiddhiḥ syādityāha aṃśināmityādyardhena /
aṃśināṃ bhāgagrāhakāṇāṃ sammatāveva satyāṃ vibhāgaḥ
parisidhyati niṣpadyate na tvanyathā / nanu paitṛkadravyavibhāge
sarveṣāṃ dāyādānāṃ sammaterabhāve kathaṃ vibhāgo
bhavettatrāha teṣāmityādinā / teṣāmaṃśināmasammatau satyāṃ
rājā samadṛṣṭyā tulyadṛṣṭyā aṃśaṃ vibhāgamācaret kuryāt
nanu vibhāgāyogyasya sthāvarādervastunaḥ kathaṃ vibhāgaḥ
syādata āha sthāvarasyetyādinā / sthāvarasya carasya jaṅgamasyāpi
vibhāgānarhavastuno vibhājanāyogyasya padārthasya mūlyamathavā
tadupasvatvaṃ tadatiriktaṃ tatra evopajātaṃ dravyaṃ nṛpo rājā
aṃśināṃ dāyādānāṃ vibhajet tebhyo dāpayituṃ vibhaktaṃ
kuryāt / aṃśināmiti sampradānasya śeṣatvena vivakṣitatvāt ṣaṣṭhī
śeṣe iti ṣaṣṭhī
athāṃśibhirvibhajya gṛhīteṣvapi dravyeṣu svakīyaṃ bhāgaṃ
sākṣibhirnṛpasyāgre jñāpayate mānavāya rājā punastāni
dravyāṇi vibhajya tairdāpayedityāha
(pṛ० ३६५) kṛte vibhāge dravyāṇāmaṃśināṃ sammatau śive /
punarvivādayaṃstatra śāsyo bhavati bhūbhṛtaḥ
sthite pretasya pautre ca bhāryāyāñca pitaryapi /
pautra eva dhanārhaḥ syādadhastājjanmagauravāt
aputrasya sthite tāte sodare ca pitāmahe /
janmataḥ sannikarṣeṇa pitaivā'sya dhanaṃ haret
vidyamānāsu kanyāsu sannikṛṣṭāsvapi priye /
mṛtasya pautro dhanabhāk yato mukhyataraḥ pumān
vibhakte'pītyādinā / vibhakte'pi vaṇṭite'pi dhane yastu manuṣyaḥ
svīyāṃśamātmīyaṃ bhāgaṃ pratipādayennṛpasyāgre
sākṣibhirbodhayet tasmai aprāptāṃśāya manuṣyāya punastat
dravyaṃ vibhajya nṛpo dāyādairdāpayet
sarveṣāṃ dāyādānāṃ sammatau satyāṃ dravyavibhāge
jāte punastatra vivādaṃ kurvannaro mahīpālena śāsanīyo
bhavedityāha kṛta ityādinā / he śive aṃśināṃ sammatau satyāṃ
dravyāṇāṃ vibhāge kṛte sati punastatra dravyavibhāge vivādayan
vivādaṃ kurvannaro bhūbhṛto rājñaḥ śāsyaḥ śāsanīyo bhavati
nanu pramītasya mānavasya vidyamānānāṃ
tātabhāryāpautrāṇāṃ madhye kasya taddhanabhāgitvamata āha
sthite ityādinā / pretasya mṛtasya manuṣyasya pautre pitari cāpi sthite
bhāryāyāṃ ca sthitāyāmadhastājjanma yeṣāṃ teṣāṃ
gauravādgurutvāddhetoḥ pautra eva dhanārho dhanayogyaḥ syāt
nanvaputrasya mṛtasya puṃso vartamānānāṃ
janakapitāmahasamānodaryāṇāṃ madhye katamasya
tadvittahāritvamata āha aputrasyetyādinā / aputrasya mṛtasya janasya
tāte pitari sodare bhrātari pitāmahe ca sthite sati janmanaḥ sannikarṣeṇa
sānnidhyena hetunā'syā'putrasya dhanaṃ pitaiva haret gṛhṇīyāt
svaryāturaputrasyāsannatarāsvapi kanyāsu sthitāsu puṃsaḥ
pradhānataratvāt pautrasyaiva dhanabhāgitvamityāha
vidyamānāsvityādinā / he priye mṛtasya puruṣasya
(pṛ० ३६६) dhanaṃ mṛtena putreṇa pautraṃ yāti pitāmahāt /
ato'tra gīyate lokaiḥ putrarūpaḥ svayaṃ pitā
audvāhike'pi sambandhe brāhmī bhāryā varīyasī /
aputrasya haredrikthaṃ patyurdehārdhahāriṇī
patiputravihīnā tu samprāpya svāmino dhanam /
naiva dātuṃ na vikretuṃ samarthā svadhanaṃ vinā
vidyamānāsu sannikṛṣṭāsvāsannāsvapi kanyāsu yataḥ pumān
puruṣo mukhyataraḥ pradhānataro bhavedataḥ pautra eva dhanabhāg
bhavet
adhunā pitureva sahetukaṃ putrarūpatvaṃ vyāharan
putrahīnasya mṛtasya puṃsaḥ potrasyaiva dhanādhikāritvamanuvadati
dhanamityādinā / yato dhanaṃ pitāmahāt sakāśānmṛtena putreṇa
pautraṃ yāti gacchati ato'tra saṃsāre lokairjanaiḥ pitā svayaṃ
putrarūpa iti gīyate śabdyate
idānīṃ brāhmīśaivyorbhāryayormadhye
brāhmyevātiśreṣṭhā putrarahitasya mṛtasya patyurvittasya grāhikā
cetyāha audvāhike'pītyādinā / audvāhike'pi vivāhanimittake'pi
sambandhe brāhmī vedoktavidhinā pariṇītā bhāryā
śaivībhāryāyā varīyasyativarā bhavet / patyuḥ svāmino yato
dehārdhahāriṇī syādato brāhmyeva bhāryā'putrasya putrahīnasya
mṛtasya patyuḥ rikthaṃ dhanaṃ haret / aputrasyetyupalakṣaṇaṃ
putrapautrādirahitasya / varīyāṃstūruvarayorityamaraḥ /
rikthamṛkthaṃ dhanaṃ vasvityamaraḥ
atha svāmiputrābhyāṃ rahitā strī labdhabhartṛvibhavā satī
taddānavikrayau kartuṃ na śaknotītyāha patiputretyādinā /
patiputravihīnā strī svāmino dhanaṃ samprāpya labdhvā naiva
tadātuṃ na ca vikretuṃ samarthā śaktā bhavet parantu svadhanaṃ
vinā / svakīyaṃ tu dhanaṃ dātuṃ vikretuṃ śaknotītyarthaḥ
(pṛ० ३६७) pitṛbhiḥ śvaśurairvāpi dattaṃ yaddharmasammatam /
svakṛtyopārjitaṃ yacca strīdhanaṃ tat prakīrtitam
tasyāṃ mṛtāyāṃ rikthaṃ tat punaḥ svāmipadaṃ vrajet /
tadāsannataro rikthamadha ūrdhvakramādharet
mṛte patyau svadharmeṇa patibandhuvaśe sthitā /
tadabhāve pitṛbandhostiṣṭhantī dāyamarhati
śaṅkitavyabhicārā'pi na patyurdāyabhāginī /
labhate jīvanaṃ mātraṃ bharturvibhavahāriṇaḥ
nanu kiṃ nāma strīdhanamata āha pitṛbhirityādinā /
bahuvacanasya bahūpalakṣakatvāt pitṛbhirjanakādibhiḥ śvaśuraiḥ
patipitrādibhirvā dharmasammataṃ yaddhanaṃ dattaṃ yacca svakṛtyā
svīyayā śilpādikriyayopārjitaṃ tat strīdhanaṃ prakīrtitaṃ kathitam
nanu samprāptasvāmivittāyā yoṣito mṛtau satyāṃ kasya
tadvittahāritetyata āha tasyāmityādinā / tasyāṃ
samprāptasvāmidhanāyāṃ striyāṃ mṛtāyāṃ satyāṃ tadrikthaṃ
dhanaṃ punaḥ svāmipadaṃ vrajedgacchet / svāmipadagataṃ ca
tadrikthamadha ūrdhvakramāttadāsannataraḥ svāmino'tisannikṛṣṭo
jano haret / etattu sāmānyata uktaṃ viśeṣatastvagre vakṣyate
bharturmaraṇe sati bhartrādibāndhavavaśe svadharmeṇa
tiṣṭhantyeva strī svāmino dāyamarhatītyāha mṛte ityādinā / patyau
svāmini mṛte sati patibandhuvaśe svadharmeṇa sthitā tadabhāve
patibandhvabhāve pitṛbandhorvaśe tiṣṭhantī strī dāyaṃ
patyurdhanamarhati
śaṅkitavyabhicārā nārī tu grāsācchādanamātrabhāginī na
tu svāmidhanabhāginītyāha śaṅkitetyādinā /
śaṅkitavyabhicārā'pi strī patyurdāyabhāginī na
(pṛ० ३६८) bahvyaścedvanitāstasya svaryāturdharmatatparāḥ /
bhajeran svāmino vittaṃ samāṃśena śucismite
patyurdhanaharāyāśca mṛtau bhartṛsutāsthitau /
punaḥ svāmipadaṃ gatvā dhanaṃ duhitaraṃ vrajet
evaṃ sthitāyāṃ kanyāyāṃ rikthaṃ putravadhūgatam /
tanmṛtau svāminaṃ prāpya śvaśurāttatsutāmiyāt
bhavati kintu bharturvibhavahāriṇaḥ puruṣājjīvanaṃ mātraṃ
jīvanameva labhate prāpnoti / apīti vadatā sadāśivena
prakaṭitavyabhicārāyā nāryā nitarāmeva bhartṛdāyabhājanatvaṃ
neti sūcitam / jīvyate yenā'nnādinā tajjīvanam
karaṇādhikaraṇayośceti karaṇe lyuṭ / mātraṃ kātsnye'vadhāraṇe
ityamaraḥ
pretasya dharmaparāyaṇā vahvyo bhāryāścet sarvāḥ svāmino
dravyaṃ vibhajya gṛhṇīyurityāha vahvya ityādinā / he śucismite
śubhreṣaddhāse pavitreṣaddhāse vā / tasya svaryātuḥ
svargagāminaḥ puṃso dharmatatparāḥ puṇyaparāyaṇāścedyadi
vahvyo vanitāḥ striyaḥ syustadā sarvāstāḥ svāmino vittaṃ
samāṃśena tulyabhāgena bhajeran severan
labdhabhartṛvittāyā vanitāyā maraṇe sati tadvittaṃ
punastatsvāminaṃ prāpya tataśca tattanayāṃ gacchedityāha
patyurityādinā / patyurdhanaharāyāḥ svāmino vittahāriṇyāḥ
striyāḥ mṛtau bhartuḥ sutāyāḥ sthitau ca satyāṃ dhanaṃ
punastatsvāmipadaṃ gatvā duhitaraṃ tatsutāṃ vrajedgacchet /
bhartṛsutetivyāharanmahādevaḥ krītādisutāṃ taddhanaṃ na
gacchediti sūcayāñcakre
gṛhītapatidravyāyā nāryā mṛtau satyāṃ taddravyaṃ
bhartṛgataṃ tataḥ śvaśuragataṃ ca sat śvaśurakanyāṃ
yāyādityāha evamityādinā / evamanena prakāreṇa kanyāyāṃ
sthitāyāṃ satyāṃ putravadhūgataṃ rikthaṃ dhanaṃ tanmṛte
putravadhūmaraṇe sati svāminaṃ tadbhartāraṃ prāpya punaḥ
śvaśuraṃ prāpya śvaśurācca tatsutāṃ
śvaśuratanayāmiyādgacchet /
(pṛ० ३६९) tathā pitāmahe sattve vittaṃ mātṛgataṃ śive /
tasyāṃ mṛtāyāṃ putreṇa bhartrā śvaśuragambhavet
mṛtasyordhvagataṃ vittaṃ yathā prāpnoti tatpitā /
jananyapi tathā'pnoti patihīnā bhavedyadi
ataḥ satyāṃ jananyāṃ tu vimātā na dhanaṃ haret /
mṛtau jananyāstaṃ prāpya pitrā gacchedvimātaram
adhastanānāṃ virahādyathā rikthaṃ na yātyadhaḥ /
yenaivā'dhastanaṃ prāptaṃ tenaivordhvaṃ tadā vrajet
tanmṛte ityatra napuṃsake bhāve kta iti sūtreṇa bhāve kta pratyayaḥ /
etacca bhartṛduhitrādibhrātrīyaparyantābhāve boddhavyam
nanu prāptaputravittāyā māturmaraṇe sati kasya
tadvittabhāgitetyata āha tathetyādinā / he śive tathā tenaiva
prakāreṇa pitāmahe sattve vartamāne mātṛgataṃ jananīprāptaṃ
vittaṃ dhanaṃ tasyāṃ mātari mṛtāyāṃ satyāṃ putreṇā'tmajena
bhartrā patyā ca śvaśuragaṃ bhavet śvaśuraṃ gacchedityarthaḥ /
sanneva sattvamiti svārthikastvaḥ / idaṃ putrasya sodarāṇāṃ
tatputrāṇāñcā'sattve boddhavyam
putrādipitṛparyantarahitasya prāptapañcatvasya puṃso janakasya
jananyā api tadvittahartrītvaṃ tanmṛtau ca tasya vibhāturapītyāha
mṛtasyetyādidvayena / mṛtasya janasyordhvagatamūrdhvaṃ prāptaṃ
vittaṃ tatpitā mṛtasya janako yathā'pnoti labhate tathaiva yadi
patihīnā svāmirahitā bhavet tadā tajjananyapyāpnoti
ata iti / ato jananyāntu satyāṃ vimātā tasya dhanaṃ na haret
kintu mātaiva haret / jananyā mṛtau maraṇe tu taddhanaṃ taṃ putraṃ
prāpya pitrā vimātaraṃ gacchet
adhobhavānāṃ
rikthagrāhakāṇāmabhāvādadhastādagacchato
vittasyordhvagāmitvenā'patyahīnāyā labdhabhrātṛvittāyāḥ
pativatyāḥ svasurmṛtau satyāṃ tadgatasya vittasya
(pṛ० ३७०) ataḥ sthitau pitṛvyasya dhanaṃ svasṛgatañca sat /
patyau sthite'napatyāyā mṛtau pitṛvyamāśrayet
ūrdhvādvittamadhaḥ prāpya pumāṃsamavalambate /
ataḥ satyāṃ sodarāyāṃ vaimātreyo dhanaṃ haret
sthitāyāṃ sodarāyāñca vimātuḥ putrasantatau /
vaimātreyagataṃ vittaṃ vaimātreyānvayo bhajet
pitṛvyāśrayatvaṃ syādityevāha adhastanānāmityādidvayena /
adhastanānāmadhobhavānāṃ janānāṃ virahādabhāvādyathā
yadā rikthaṃ dhanaṃ adho na yāti gacchati tadā yenaiva janena
adhastanamadhobhavaṃ janaṃ dhanaṃ prāptaṃ tenaiva janenordhvaṃ
vrajedgacchet
ata ityādi / ato'dhastanānāṃ
virahādrikthasyordhvagāmitvādeva pitṛvyasthitāvanapatyāyāḥ
putreṇa putryā ca rahitāyāḥ svasurmṛtau satyāṃ patyau
bhaginībhartari sthite'pi svasṛgataṃ ca sat dhanaṃ pitṛvyamāśrayet
tasyā bhrātrā pitrādinā ca pitṛbhrātaraṃ bhajet / anapatyāyā iti
viśeṣaṇenā'patyavatyāḥ svasuḥ mṛtau tadgatasya dhanasya
tadapatyagāmitaivetyasūsucat
ūrdhvādadhaḥprāptasya dhanasya puruṣāvalambitvāt
sodarāyāṃ vidyamānāyāmapi vaimātreyagāmitaiva syādityāha
ūrdhvādityādinā / yato vittaṃ dhanamūrdhvādadhaḥ prāpya
pumāṃsaṃ puruṣamavalambate āśrayati ataḥ sodarāyāṃ
bhaginyāṃ satyāmapi vaimātreyo vimātṛjo dhanaṃ haret
nanu sodarāyāṃ vaimātreyasantatau ca vidyamānāyāṃ
vaimātreyamaraṇe sati tadgataṃ vittaṃ kā prāpnuyāttatrāha
sthitāyāmityādinā / sodarāyāṃ bhaginyāṃ vimātuḥ putrasantatau
ca sthitāyāṃ satyāṃ vaimātreyagataṃ vittaṃ tanmaraṇe sati
vaimātreyānvayo vimātṛjasantatirbhajet seveta
(pṛ० ३७१) mṛtasya sodaro bhrātā vaimātreyastathā śive /
dhanaṃ pitṛgatatvena vibhajetāṃ samāṃśinau
kanyāyāṃ jīvitāyāñca tadapatyaṃ na dāyabhāk /
yatra yadbādhitaṃ vittaṃ tanmṛtāvaparaṃ vrajet
vibhajeyurduhitaraḥ putrābhāve piturvasu /
udvāhayantyo'nūḍhāṃ tu pituḥ sādhāraṇairdhanaiḥ
asantatyā mṛtāyāśca strīdhanaṃ svāminaṃ bhajet /
anyattu draviṇaṃ yasmādāptaṃ tatpadamāśrayet
putrādimātṛparyantarahitasya pramītasya puṃsaḥ
sodaravaimātreyayorubhayorapi taddhane samabhāgitvamityāha
mṛtasyetyādinā / he śive mṛtasya janasya sodaro bhrātā tathā
vaimātreyaśca ubhau taddhanasya pitṛgatatvena hetunā tatra
samāṃśinau santau taddhanaṃ vibhajetāṃ vibhajya
gṛhṇīyātāmityarthaḥ
jīvantyāṃ kanyāyāṃ tadapatyasya dāyabhāgitvaṃ netyāha
kanyāyāmityādinā / kanyāyāṃ jīvitāyāṃ satyāṃ tadapatyaṃ
dāyabhāg na bhavet kintu kanyaiva dāyabhāginī syādityarthaḥ / yatra
jane yadvittaṃ dhanaṃ yadbādhitaṃ bhavet tanmṛtau tasya
bādhakajanasya maraṇe sati tadvittaṃ tamaparaṃ janaṃ vrajet gacchet
apariṇītāṃ bhaginīṃ sāmānyaistātadravyairudvāhayantyo
duhitaro mṛtasyā'putrasya piturdraviṇaṃ sarvā vibhajya
gṛhṇīyurityāha vibhajeyurityādinā / pituḥ putrābhāve sati pituḥ
sādhāraṇaiḥ sāmānyairdhanairanūḍhāmapariṇītāṃ pituḥ
putrīmudvāhayantyo duhitaraḥ putryaḥ piturvasu dravyaṃ vibhajeyuḥ /
tuśabdena vivāhyamānā'pi pitṛdravyaṃ vibhajet
anapatyāyāḥ pramītāyā nāryāḥ strīdhanasya
tatsvāmigāmitvamaparasya tu tallabdhadravyasya yataḥ
prāptirāsīttatpadāśrayitvamityāha asantatyā ityādinā /
(pṛ० ३७२) pretalabdhadhanairnārī vidadhyādātmapoṣaṇam /
puṇyantu tadupasvatvairna śaktā dānavikraye
pitāmahasnuṣāyāñca satyāṃ tātavimātari /
pitāmahagataṃ rikthaṃ tatputreṇa snuṣāṃ vrajet
pitāmahe pitṛvye ca tathā bhrātari jīvati /
adhobhavānāṃ mukhyatvāt bhrātaiva dhanabhāg bhavet
asantatyāḥ santatirahitāyā mṛtāyā nāryāḥ strīdhanaṃ svāminaṃ
tadbhartāraṃ bhajet seveta / anyattu tadbhinnantu draviṇaṃ dravyaṃ
yasmājjanādāptaṃ labdhaṃ tatpadamāśrayedbhajet
pretaprāptāni vittāni dātuṃ vikretuṃ cā'śaknuvatī nārī
maraṇaparyantaṃ bhuñjīta tadupasvatvaistu dharmamapi kurvītetyāha
pretetyādinā / pretalabdhadhanairmṛtaprāptairvittairnāri
yoṣidātmapoṣaṇamātmano bharaṇaṃ vidadhyāt kuryāt / puṇyaṃ
dharmaṃ tu tadupasvatvaistadatiriktaistata evopajātairdhanairvidadhyāt /
teṣāṃ dāne vikraye ca śaktā samarthā na bhavet
nanu putrādipitṛvyaparyantarahitasya mṛtasya puṃso draviṇasya
tatpitṛvyapatnīgāmitvaṃ tātavimātṛgāmitvaṃ
vetyāśaṅkāyāmāha pitāmahetyādinā / pitāmahasnuṣāyāṃ
pitāmahaputrabhāryāyāṃ tātavimātari ca satyāṃ
vidyamānāyāṃ pitāmahagataṃ rikthaṃ dhanaṃ tatputreṇa
pitāmahasyātmajena snuṣāṃ putrapatnīṃ vrajet
nanu putrādimātṛparyantarahitasya pretasya puṃso
vidyamānānāṃ pitāmahapitṛvyabhrātṝṇāṃ madhye katamasya
taddhanabhāgitvaṃ tatrāha pitāmaha ityādinā ślokadvayena /
pitāmahe pitṛvye tathā bhrātari ca jīvati sati adhobhavānāṃ
janānāṃ mukhyatvāt pradhānatvāddhetorbhrātaiva dhanabhāg
bhavet / mṛtāt putrāt pitṛgataṃ dhanaṃ mṛtasya bhrātaiva
bhajedityarthaḥ
(pṛ० ३७३) pitṛvyāt sannikarṣe'tra tulyau bhrātṛpitāmahau /
dhanaṃ pitṛpadaṃ gatvā prayāturbhrātaraṃ bhajet
sthite'pyapatye duhituḥ pretasya pitari sthite /
duhitrapatyaṃ dhanabhāg dhanaṃ yasmādadhomukham
svaḥprayātuḥ sthite tāte tathā mātari kālike /
puṃso mukhyataratvena dhanahārī bhavet pitā
sthitaḥ svapitṛsāpiṇḍo vartamāne'pi mātule /
pretasya dhanahārī syāt pituḥ sambandhagauravāt
pitṛvyāditi / atra loke pitṛvyāt sannikarṣe sāmīpye yadyapi
bhrātṛpitāmahau tulyau samānau bhavataḥ tathāpyadhobhavānāṃ
mukhyatvāt svaḥprayāturjanasya dhanaṃ pitṛpadaṃ gatvā bhrātaraṃ
bhajet
nanu putrādiputrīparyantahīnasya mṛtasya puṃso
vidyamānayostātaduhitrapatyayormadhye katarasya
taddhanagrāhakatvamata āha sthita ityādinā / pretasya mṛtasya janasya
pitari sthite duhiturapatye'pi sthite sati yasmāddhanamadhomukhaṃ
syādato duhitrapatyameva dhanabhāg bhavet
pretasya puṃso jīvatormātāpitrormadhye puruṣasya
pradhānatvāt pitureva taddhanahāritvamityāha svaḥprayāturityādinā
/ he kālike svaḥprayāturmṛtasya janasya tāte pitari sthite sati tathā
mātari sthitāyāṃ satyāṃ puṃso mukhyataratvena hetunā pitā
dhanahārī syāt
nanu mṛtasya puṃso vidyamānayormātulapitṛsapiṇḍayormadhye
katarasya tadvittabhāgitvamata āha sthita ityādi / mātule vartamāne'pi
pituḥ sambandhasya gauravāddheto sthitaḥ svapitṛsāpiṇḍaḥ pretasya
dhanahārī syāt / sapiṇḍa eva sāpiṇḍaḥ prajñādibhyaśceti
svārthe'ṇ
(pṛ० ३७४) adhastādgamanābhāve dhanamūrdhvabhavaṃ gatam /
tatrāpi puṃsāṃ mukhyatvāditaṃ pitṛkulaṃ śive /
ato'tra sannikṛṣṭo'pi mātulo nāpnuyāddhanam
ajīvatpitṛkaḥ pautraḥ pitṛvyaiḥ saha pārvati /
pitāmahasya draviṇāt svapiturdāyamarhati
bhrātṛhīnā tathā pautrī pitṛvyaiḥ samabhāginī /
pitāmahadhanaṃ saumyā hareccenmṛtamātṛkā
satyāṃ pautryāḥ pitāmahyāṃ pautryāḥ pitṛṣvasaryapi /
vitte pitṛgate devi pautrī tatrā'dhikāriṇī
nanu pituḥ sapiṇḍāt sannikṛṣṭasya mātulasyaiva
pretadhanahartṛtvaṃ sambhavati na tu viprakṛṣṭasya pituḥ
sapiṇḍasyetīmāmāśaṅkāṃ pariharannāha
adhastādityādidhanamityantaṃ sārdham / he śive
adhastādgamanābhāve sati pretasya dhanamūrdhvabhavaṃ janaṃ
gataṃ prāptaṃ bhavet / tatrāpyūrdhvabhaveṣvapi puṃsāṃ
mukhyatvāddhanaṃ pitṛkulamitaṃ prāptaṃ syāt / ato hetoratra loke
sannikṛṣṭo'pyāsanno'pi mātulaḥ pretasya dhanaṃ nāpnuyānna
labhet
bhrātṛbhyo'vibhaktasya puruṣasya mṛtau satyāṃ tatputraḥ
pitṛvyaiḥ sārdhaṃ paitāmahakadravyāt paitṛkamaṃśaṃ
prāptuyādityāha ajīvadityādinā / he pārvati ajīvatpitṛko
mṛtajanakaḥ pautraḥ pitṛvyaiḥ piturbhrātṛbhiḥ saha pitāmahasya
draviṇāt dravyāt svapiturdāyaṃ prāptumarhati
ajīvanmātṛkā bhrātṛrahitā pautryapi pitāmahadravyāt
pramītasya pituraṃśaṃ prāptumarhatītyāha bhrātṛhīnetyādinā /
cedyadi mṛtamātṛkā bhrātṛhīnā sodaravaimātreyarahitā saumyā
vyabhicārākhyadoṣahīnā ca bhavet tadā tathā tena prakāreṇa pautrī
putraduhitā pitṛvyaiḥ samabhāginī satī pitāmahadhanaṃ haret
gṛhṇīyāt
nanu prāptapañcatvasya puṃso vidyamānānāṃ
jananībhaginīputrīṇāṃ madhye tadvitte kā dhanādhikāriṇī syāt
tatrāha satyāmityādinā / he devi pautryāḥ pitāmahyāṃ
(pṛ० ३७५) adhogāmiṣu vitteṣu pumān jyāyānadhastanaḥ /
ūrdhvagāmidhane śreṣṭhaḥ pumānūrdhvodbhavo bhavet
ataḥ snuṣāyāṃ pautryāñca satyāṃ duhitari priye /
pretasya vibhavaṃ hartuṃ naiva śaknoti tatpitā
yadā pitṛkule na syānmṛtasya dhanabhājanam /
pūrvoktavidhinā rikthaṃ mātāmahakulaṃ bhajet
mātāmahagataṃ vittaṃ mātulaistatsutādibhiḥ /
adha ūrdhvakrameṇaivaṃ pumāṃsaṃ striyamāśrayet
tathā pautryāḥ pitṛṣvasaryapi satyāṃ vidyamānāyām
adhastājjanmagauravāt pautrī tatra pitṛgate vitte'dhikāriṇī syāt
nanu pretasya snuṣāyā duhitṛtaḥ pautryāśca tajjanakasya
puṃstvena śreṣṭhatvādvidyamānasya tasyaiva taddhanahāritvaṃ
saṅghaṭate natu tatsnuṣādīnāmitīmaṃ sandehaṃ dūrīkurvannāha
adhogāmiṣvityāditatpitetyantaṃ ślokadvayam / adhogāmiṣu vitteṣu
dhaneṣvadhastano'dhobhavaḥ pumān jyāyān śreṣṭho bhavet na
tūrdhvodbhavaḥ / ūrdhvagāmidhane tūrdhvodbhavaḥ pumān
śreṣṭho bhavet
ata iti / he priye ato'dhogāmidhane
ūrdhvodbhavasyā'śreṣṭhatvāddhetoḥ pratasya snuṣāyāṃ
putrabhāryāyāṃ pautryāṃ duhitari ca satyāṃ vartamānāyāṃ
pretasya vibhavaṃ dhanaṃ hartuṃ gṛhītuṃ tatpitā naiva śaknoti kintu
yathākramaṃ tā eva pretadhanaṃ hartuṃ śaknuvantītyarthaḥ
nanu pretapuruṣasya piturvaṃśe dhanagrāhakāsattve
tadadravyasya kiṃ kulagāmitvaṃ syādata āha yadetyādi / yadā
mṛtasya janasya pitṛkule dhanabhājanaṃ dhanasya pātraṃ na syāttadā
pūrvoktavidhinā pūrvakathitavidhānena rikthaṃ pretasya dhanaṃ
mātāmahakulaṃ bhajet seveta
mātāmahakulayātasya dravyasyādha ūrdhvakrameṇaiva
puruṣāśrayatvaṃ tadasattve nāryāśrayatvaṃ ca syādityāha
mātāmahetyādinā / mātāmahagataṃ mātāmahaṃ prāptaṃ vittaṃ
dhanaṃ
(pṛ० ३७६) brāhmyanvaye vidyamāne pitroḥ sāpiṇḍane sthite /
mṛtasya śaivītanayo na piturdāyabhāg bhavet
śaivī patnī ca tatputrā labheran dhanabhāginaḥ /
grāsamācchādanaṃ bhadre svaḥprayāturyathā dhanam
śaivodvāhaṃ prakurvantīṃ śaivabhartaiva pālayet /
saumyāñcennādhikāro'syāḥ pitrādīnāṃ dhane priye
mātulaistatsutādibhirmātulaputrādibhiśca adha ūrdhvakrameṇa evaṃ
pitṛkule iva pumāṃsaṃ puruṣaṃ tadabhāve striyamāśrayet seveta
atha pretapuruṣasya brāhmībhāryāyā anvaye mātāpitroḥ
sapiṇḍe vā sthite śaivīputrasya tadvibhavabhāgitvaṃ netyāha
brāhmyanvaye ityādinā / brāhmyanvaye brāhmyā bhāryāyā
vaṃśe vidyamāne pitrormātuḥ pituśca sāpiṇḍane sapiṇḍe vā sthite
sati śaivītanayaḥ śaivyā bhāryāyāḥ putro mṛtasya piturdāyabhāg
na bhavet kintu vidyamānayostayoreva kramataḥ
taddāyabhāgitvamityarthaḥ / etena brāhmyanvayasya mātāpitroḥ
sapiṇḍasya cābhāve śaivītanayasyaiva mṛtajanakadāyabhāgitvamiti
dhvanitam
nanu brāhmyanvayasya pitroḥ sapiṇḍasya vā vartamānatve
śaivīputrāṇāṃ mṛtapitṛdāyabhāgitvābhāve
kathamudarabharaṇādinirvāhastatrāha śaivītyādinā / he bhadre
svaḥprayātuḥ svargatasya puṃsaḥ śaivī patnī tatputrāḥ
śaivyāstanayāśca tasya dhanabhāginaḥ puruṣāt yathādhanaṃ
yathāvibhavaṃ grāsamācchādanaṃ ca labheran prāpnuyuḥ
nanu śaivamudvāhaṃ kurvatī nārī pitrādibhiḥ pālanīyā
bhavecchaivena bhartrā vetyāśaṅkāyāmāha
śaivodvāhamityādinā / he priye yato'syāḥ śaivyāḥ striyāḥ
pitrādīnāṃ dhane'dhikāro nāstyataḥ śaivodvāhaṃ prakurvantīṃ
tāṃ cedyadi saumyāmavyabhicāriṇīṃ jānīyāttadā śaivabhartaiva
pālayet rakṣet / jānīyāditi tvadhyāhāralabhyam / prakurvantīmityatra
numāgamaśchāndasaḥ
(pṛ० ३७७) ataḥ satkulajāṃ kanyāṃ śaivairudvāhayan pitā /
krodhādvā lobhato vāpi sa bhavellokagarhitaḥ
śaivītadanvayābhāve sodako brahmado nṛpaḥ /
hareyuḥ kramato vittaṃ mṛtasya śivaśāsanāt
piṇḍadāt saptapuruṣāḥ sapiṇḍāḥ kathitāḥ priye /
sodakā daśamāntāḥ syustataḥ kevalagotrajāḥ
atha śaivena vidhinā satkulajāṃ kanyāmudvāhayato janakasya
lokanindyatvaṃ darśayitumāha ata ityādinā / ato brāhmyanvaye
mātāpitroḥ sapiṇḍe vā sthite bharturdravye svapitrādidravye
cādhikārasyā'bhāvāddhetoḥ krodhādvā lobhato vāpi
śaivairvidhibhiḥ satkulajāṃ sadvaṃśajātāṃ kanyāmudvāhayan
yaḥ sa pitā lokagarhito lokanindito bhavet
putrādiśaivīsantatiparyantarahitasya prāptapañcatvasya
puruṣasya sthāvarādisakaladravyeṣu sodakasya
vedādhyāpakagurornarapateśca kramato'dhikāritvamastītyāha
śaivītyādinā / śaivītadanvayābhāve sati sodako brahmado
vedādhyāpakaḥ guruḥ nṛpo rājā ca mṛtasya vittaṃ dhanaṃ
śivaśāsanāt śivājñātaḥ kramato hareyuḥ / yathā
śaivītadanvayāsattve prathamataḥ sodako mṛtasya vittaṃ haret /
tadabhāve vedādhyāpakaḥ tadasattve tu rājā ceti
nanu keṣāṃ sapiṇḍatvaṃ keṣāṃ sodakatvaṃ
kevalagotrajatvaṃ ca keṣāmata āha piṇḍadādityādinā / he priye
piṇḍadāt piṇḍadātāraṃ puruṣamārabhya saptapuruṣāḥ sapiṇḍāḥ
kathitāḥ tata ūrdhvaṃ daśamāntāḥ daśamapuruṣāntāḥ sodakāḥ
syuḥ tataḥ paraṃ kevalagotrajā bhaveyuḥ / piṇḍadāditi lyablope
karmaṇyadhikaraṇe ceti karmaṇi pañcamī
(pṛ० ३७८) vibhaktaṃ draviṇaṃ yacca saṃsṛṣṭaṃ svecchayā tu cet /
avibhaktavidhānena bhajeraṃstaddhanaṃ punaḥ
avibhakte vibhakte vā yasya yādṛgvibhāgitā /
mṛte'pi tasya dāyādāstādṛgvibhavabhāginaḥ
ye yasya dhanahartāro bhaveyurjīvanāvadhi /
dadyuḥ piṇḍaṃ ta evā'sya śaivabhāryāsutaṃ vinā
loke'smin janmasambandhād yathā'śaucaṃ vidhīyate /
dhanabhāgitvasambandhāt trirātraṃ vihitaṃ tathā
vibhaktasya paścāt svecchayā saṃsṛṣṭasya
dravyasyā'vibhaktavidhānenaiva punarvibhāgamāha
vibhaktamityādinā / cedyadi vibhaktaṃ yat draviṇaṃ dravyaṃ
svecchayā saṃsṛṣṭaṃ miśrīkṛtaṃ syāttadā taddhanaṃ
punaravibhaktavidhānena dāyādā bhajeran
jīvato yasya puruṣasya vibhaktāvibhaktākhiladravyeṣu yeṣāṃ
yādṛgvibhāgitvaṃ tasya maraṇe'pi tatra teṣāṃ tādṛgvibhāgitvaṃ
syādevetyāha avibhakte ityādinā / yasya puruṣasyā'vibhakte vibhakte
vā dravye yeṣāṃ dāyādānāṃ yādṛgvibhāgitā syāttasya puṃso
mṛte'pi maraṇe'pi te dāyādāstādṛgvibhavabhāgino bhaveyuḥ
pramītasya yasya puṃso draviṇaṃ ye labheraṃstasmai
yāvajjīvanaṃ ta eva piṇḍaṃ daderannityāha ye ityādinā / ye
pumāṃso yasya puṃso dhanahartāro bhaveyusta eva jīvanāvadhi
jīvanaparyantamasya puruṣasya piṇḍaṃ dadyuḥ / parantu
śaivabhāryāsutaṃ vinā / tasya tatpiṇḍadāne'dhikāritvaṃ
nāstītyarthaḥ / śaivabhāryāsutamiti śaivyāstadduhitrādīnāṃ
copalakṣaṇam
yathā janmasambandhāt sarveṣāṃ bāndhavānāṃ
maraṇajanananimittakāśaucaṃ jāyate evaṃ
dhanabhāgitvasambandhāddhanahāriṇāmapi trirātramaśaucaṃ
syādityāha loke ityādinā / janmasambandhādyathā'smiṃlloke jane
maraṇajanananimittakamaśaucaṃ vidhīyate
(pṛ० ३७९) pūrṇe'śauce'thavā'pūrṇe tatkālābhyantare śrute /
śravaṇāccheṣadivasairviśuddhyeyurdvijādayaḥ
kālātīte tu vijñāte khaṇḍe'śaucaṃ na vidyate /
pūrṇe trirātraṃ vihitaṃ na cet saṃvatsarāt param
varṣātīte'pi cenmātuḥ piturvā maraṇaśrutau /
trirātramaśuciḥ putrastathā bhartuḥ pativratā
tathā dhanabhāgitvasambandhāddhanahartaryapi trirātramaśaucaṃ
vihitam / lokaḥ syādbhuvane jane ityamaraḥ
nanvaśaucakālābhyantara eva pūrṇaṃ khaṇḍaṃ vā'śaucaṃ
śṛṇvatāmaparadeśasthānāṃ
brāhmaṇādīnāmaśaucaśravaṇavāsarādavaśiṣṭairevāśaucavāsa
rairviśuddhiḥ syāt tadvāsaramārabhyā'parairvā
daśāhādibhirityāśaṃṅkāyāmāha pūrṇe ityādinā /
pūrṇe'śauce'thavā'pūrṇe khaṇḍe'śauce
tatkālābhyantare'śaucakālamadhye śrute sati
śravaṇādaśaucaśravaṇadivasāccheṣadivasairavaśiṣṭairahorātrairdv
ijādayo brāhmaṇādayo viśuddhyeyuḥ / śrūyate'sminniti śravaṇaṃ
tasmāt / karaṇādhikaraṇayośca ityadhikaraṇe lyuṭ
nanvaśaucakālavyapagame sati saṃvatsarābhyantara eva
jñātimaraṇaṃ śṛṇvanto brāhmaṇādayaḥ
kiyadbhirahorātrairviśudhyeyurata āha kālātīte ityādinā / kālātīte
tvaśaucakālātikramaṇe tu khaṇḍe'śauce vijñāte satyaśaucaṃ na
vidyate / cedyadi saṃvatsarādvarṣāt paramūrdhvaṃ dinādikamatītaṃ
na bhavettadā atīte'pyaśaucakāle pūrṇe'śauce vijñāte sati
trirātramaśaucaṃ vihitam / kālasyātītaṃ kālātītamiti ṣaṣṭhīti
sūtreṇa ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ / atītamityatipūrvādiṇo bhāvektaḥ /
nāśaucaṃ prasavasyāsti vyatīteṣu dineṣvapi iti devalavacanāt
maraṇaviṣayakamidaṃ vacanam
saṃvatsare vyatīte'pi mātāpitrormaraṇaṃ śṛṇvataḥ putrasya
svāmino maraṇaṃ śṛṇvatyāḥ pativratāyāśca trirātramaśaucaṃ
syādityāha varṣātīte'pītyādinā
(pṛ० ३८०) aśaucābhyantare yasminnaśaucāntaramāpatet /
gurvaśaucena martyānāṃ śuddhistatra vidhīyate
aśaucānāṃ gurutvañca kālavyāpitvagauravāt /
vyāpyavyāpakayormadhye garīyo vyāpakaṃ smṛtam
yadyaśaucāntadivase patedaparasūtakam /
pūrvāśaucena śuddhiḥ syādaghavṛddhyā dinadvayam
varṣātīte'pi saṃvatsarātikramaṇe'pi cedyadi mātuḥ piturvā
maraṇaśrutiḥ syāttadā tayormaraṇaśrutau satyāṃ putraḥ
trirātramaśuciḥ syāt tathā bhartuḥ svāmino maraṇaśrutau pativratā
strī trirātramaśuciḥ syāt
ekasminnaśauce sati taccheṣavāsarā'samāptāveva
viṣamakālavyāpakāśaucāntaranipāte
satyadhikadinavyāpakenā'śaucena martyānāṃ śuddhiḥ
syādityāha aśaucābhyantara ityādinā / yasminnaśauce
satyaśaucābhyantare'śaucamadhye'śaucāntaraṃ
viṣamakālavyāpakam aparamaśaucam āpatedāgacchettasminnaśauce
jāte sati gurvaśaucenā'dhikadinavyāpakenā'śocenā'pagatena
martyānāṃ śuddhirvidhīyate
athāśaucānāṃ gurutvaṃ nirūpayati aśaucānāmityādinā /
kālavyāpitvagauravāt kālavyāpakatve gurutvāddhetoraśaucānāṃ
gurutvaṃ bhavet / adhikakālavyāpakatvādaśaucānāṃ
gurutvamalpakālavyāpakatvācca laghutvamityarthaḥ /
vyāpyavyāpakayoraśaucayormadhye vyāpakamaśaucaṃ garīyo
gurutaraṃ smṛtam
nanvaśaucāntadine'parasminnaśoce patite sati
pūrvāśaucenaiva śuddhiḥ syāt parāśaucena
vetyāśaṅkāyāmāha yadītyādinā /
aśaucāntadivasejananāśaucasyāntime'horātre yadyaparasūtakaṃ
tadanyajanananimittakakhaṇḍāśaucaṃ patettadā pūrvāśaucenaiva
vyatītena śuddhiḥ syāt / yadi tvaśaucāntadivase
pūrṇāśaucāntaropanipāte satyaghavṛddhirbhavet tadā'ghavṛddhyā
pūrvāśaucāntadivasāvadhikaṃ dinadvayamaśaucaṃ syāt /
sūtakamiti tu mṛtakasyā'pyupalakṣaṇam /
tatrāpyevamevāvagantavyam
(pṛ० ३८१) tāvat pitṛkulāśaucaṃyāvannodvahanaṃ striyāḥ /
jātepariṇaye pitrormṛtau tryahamudāhṛtam
vivāhānantaraṃ nārī patigotreṇa gotriṇī /
tathā gṛhītṛgotreṇa dattaputrasya gotritā
sutamādāya sammatyā jananyā janakasya ca /
svagotranāmānyullikhya saṃskuryāt svajanaiḥ saha
nanu strīṇāṃ tātakula evā'śauce satyaśaucaṃ
bhavedbhartṛkula eva vā kimubhayatrāpītyāśaṅkāyāmāha
tāvadityādinā / yāvadudvahanamudvāho na bhavettāvat
kālaparyantaṃ striyāḥ pitṛkulāśaucaṃ pitṛkulasambandhyaśaucaṃ
syāt / etena vivāhāt parato bhartṛkulasambandhyeva striyā aśaucaṃ
bhavediti sūcitam / nanu udvāhādūrdhvamutpādakayormātāpitrorapi
mṛtau nāryā aśaucaṃ na syādityata āha jāte ityādinā / pariṇaye
vivāhe jāte satyapi pitrormṛtau mātuḥ pituśca maraṇe sati striyāḥ
tryahaṃ tridinamaśaucamudāhṛtam
nanu vaivāhikasambandhājjananasambandhasya
balavattaratvasyoktatvānnāryāḥ pitṛkula evāśauce satyaśaucaṃ
yuktaṃ natu patikulāśauce satītyata āha vivāhāntaramityādinā /
vivāhānantaramudvāhāt parato nārī strī patigotreṇa gotriṇī syāt /
vivāhādūrdhvaṃ pitṛgotrādbahirbhūtatvāt tatrāśauce sati striyā
aśaucaṃ na syāditi bhāvaḥ / nanu dattakaputrasya janakagotreṇa
gotravattvamādāturgotreṇa veti sandehaṃ nirākurvannāha
tathetyādinā / tathā tena prakāreṇa dattaputrasya gṛhītṛgotreṇa
gotritā gotravattā syāt
idānīṃ mātāpitroḥ sammatyā putramādāya gṛhītrā
svagotranāmānyuccārya tatsaṃskāro vidheya ityāha sutamityādinā /
jananyā janayitryā janakasyotpādakasya ca sammatyā sutaṃ
tatputramādāya gṛhītvā svagotranāmānyullikhyā'tmano
gotranāmadheyānyuccārya gṛhītā svajanairbāndhavaiḥ saha
saṃskāraṃ kuryāt
(pṛ० ३८२) aurase'pi yathā pitrordhane piṇḍe'dhikāritā /
ādātrordattake tadvadyato'sya pitarau hi tau
āpañcābdaṃ śiśuṃ gṛhṇan savarṇāt paripālayet /
pañcavarṣādhiko bālo dattako na praśasyate
bhrātṛputro'pi dattaścedgṛhītaiva bhavet pitā /
utpādakaḥ pitṛvyaḥ syāt sarvakarmasu kālike
yo yasya dhanahartā syāt sa taddharmāṇi pālayet /
saṃrakṣenniyamāṃstasya tadbandhūn paritoṣayet
ādātrormātāpitrordhane piṇḍe ca dattakaputrasya
sadṛṣṭāntamadhikāritvamāha aurase'pītyādinā / apiśabdaḥ
piṇḍena yojanīyaḥ / pitrordhane piṇḍe'pi yathaurase putre'dhikāritā
vartate tadvadādātrorapi dhane piṇḍe ca dattake'dhikāritā syāt /
dattakasyā'dātroḥ piṇḍādāvadhikāritve hetuṃ darśayannāha yata
ityādinā / yato'sya dattakasya tau ādātārau hīti niścitau pitarau
syātāmatastaddhana piṇḍayostasyā'dhikāritetyarthaḥ
nanu kiyaddhāyano bālo dattakaḥ praśasto'ta āha
āpañcābdamityādinā / savarṇāt samānavarṇādāpañcābdaṃ
pañcābdaparyantaṃ śiśuṃ bālaṃ gṛhṇan brāhmaṇādiḥ
paripālayedrakṣet / pañca jabdā varṣāṇi yasya sa
pañcābdastasmādā ityāpañcābdam /
āṅmaryādābhividhyorityavyayībhāvaḥ / pañcavarṣādhiko yo
bāloḥ asau dattako na praśasyate
dattasya bhrātuṣputrasyāpyādātā tatpitṛvya eva pitā syāt
tajjanakastu tatpitṛvyaḥ syādityāha bhrātṛputro'pītyādinā / he
kālike cedyadi bhrātṛputro'pi datto bhavettadā sarveṣu karmasu
gṛhītaiva tasya pitā bhavet utpādako janakastu tasya pitṛvyaḥ syāt
dhanahāriṇā puruṣeṇa dhanasvāmino dharmā niyamāśca
saṃrakṣaṇīyāstadabāndhavāśca santoṣaṇīyā ityāha ya ityādinā /
yaḥ pumān yasya puṃso dhanahartā
(pṛ० ३८३) kānīnā golakāḥ kuṇḍā atipātakinaśca ye /
nā'śaucaṃ maraṇe teṣāṃ naiva dāyādhikāritā
liṅgacchedo damo yeṣāṃ yāsāṃ nāsānikṛntanam /
mahāpātakināñcāpi mṛtau nā'śaucamācaret
nṛṇāmuddeśahīnānāṃ parivārān dhanānyapi /
pālayedrakṣayedrājā yāvaddvādaśavatsaram
syāt sa tasya dharmāṇi pālayet tasya niyamāṃśca saṃrakṣet tasya
bandhūnapi paritoṣayet
kānīnagolakādīnāṃ dāyādhikāritvaṃ teṣāṃ
maraṇe'śaucaṃ ca netyāha kānīnā ityādinā / ye kānīnāḥ
piturveśmanyaprakāśaṃ kanyayotpāditāḥ ye ca golakā mṛte bhartari
jārājjātāḥ ye ca kuṇḍā jīvatyeva patyau jārajāḥ ye coktalakṣaṇā
atipātakinasteṣāṃ maraṇe'śaucaṃ na syāt teṣāṃ dāyādhikāritā
ca naiva syāt / amṛte jārajaḥ kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ ityamaraḥ
nāsākartanadaṇḍakāparādhakartrīṇāṃ strīṇāṃ
liṅgacchedanadaṇḍakāparādhakāriṇāṃ mahāpātakināñca
puṃsāmapi mṛtāvaśaucaṃ nā'caraṇīyamityāha liṅgaccheda
ityādinā / yeṣāṃ puruṣāṇāṃ liṅgacchedaḥ śiśnakartanaṃ damo
daṇḍo vihitasteṣāṃ yāsāṃ nāsānikṛntanaṃ nāsikākartanaṃ
daṇḍastāsāṃ strīṇāṃ mahāpātakināṃ
brahmaghātakādīnāñcāpi mṛtau maraṇe'śaucaṃ nācarenna
kuryāt
anuddiṣṭānāṃ manuṣyāṇāṃ parivārān dhanāni ca
dvādaśavarṣaparyantaṃ rājñā rakṣitavyānītyāha
nṛṇāmityādinā / uddeśahīnānāmanuddiṣṭānāṃ nṛṇāṃ
manuṣyāṇāṃ parivārān yāvad dvādaśavatsaraṃ
dvādaśavarṣaparyantaṃ rājā pālayet / teṣāṃ dhanānyapi sa eva
rakṣayet
(pṛ० ३८४) dvādaśābde gate teṣāṃ darbhadehān vidāhayet /
trirātrānte tatsutādyaiḥ pretatvaṃ parimocayet
tatastatparivārebhyaḥ putrādikramato dhanam /
vibhajya nṛpatirdadyādanyathā pātakī bhavet
na ko'pi rakṣitā yasya dīnasyā'padgatasya ca /
tasyaiva nṛpatiḥ pātā yato bhūpaḥ prajāprabhuḥ
yadyāgacchedanuddiṣṭo vibhāgānte'pi kālike /
tasyaiva dārāḥ putrāśca dhanaṃ tasyaiva nānyathā
dvādaśavarṣādūrdhvamanuddiṣṭānāṃ puṃsāṃ
kuśamayāni śarīrāṇi rājñā tatputrādibhirdāhayitavyāni
trirātrānte teṣāṃ pretatvañca mocayitavyamityāha dvādaśābda
ityādinā / dvādaśābde dvādaśavarṣe gate yāte sati
teṣāmuddeśahīnānāṃ nṛṇāṃ darbhadehān kuśamayaśarīrāṇi
rājā tatsutādyairanuddiṣṭānāṃ putrādibhirvidāhayet / trirātrānte
teṣāṃ pretatvañca taireva parimocayet
tataḥ paramuddeśarahitajanasvāmikaṃ dravyaṃ vibhajya
putrādikramatastatparivārebhyo nṛpeṇa deyamityāha tata ityādinā /
tatastaddāhānantaraṃ tadīyaṃ dhanaṃ vibhajya
putrādikramatastatparivārebhyo nṛpatirdadyāt / nanvevamakurvato
narapateḥ ko doṣo'ta āha anyatheti / anyathā etadakurvan nṛpatiḥ
pātakī bhavet
vipattiṃ prāpto'nanyarakṣako martyo rājñaiva pālanīya
ityāha na ko'pītyādinā / āpadgatasya vipattiṃ prāptasya dīnasya
daridrasya yasya puṃsaḥ ko'pi rakṣitā na vidyate tasya nṛpatireva
pātā rakṣakaḥ syāt / yato bhūpa eva prajānāṃ prabhuḥ svāmī
bhavet / nisvastu durvidho dīno daridro durgato'pi saḥ ityamaraḥ
dravyavibhāgānte'pyāgatasyā'nuddiṣṭasyaiva patnyādayo
bhaveyurityāha yadītyādinā / he kālike vibhāgānte'pyanuddiṣṭo
jano yadyāgacchet tadā
(pṛ० ३८५) na samarthaḥ pumān dātuṃ paitṛkaṃ sthāvarañca yat /
svajanāyā'thavā'nyasmai dāyādānumatiṃ vinā
yattu svopārjitaṃ rikthaṃ sthāvaraṃ sthāvaretaram /
asthāvaraṃ paitṛkaṃ ca svecchayā dātumarhati
sthite putre'thavā patnyāṃ kanyāyāṃ tatsute'pi vā /
janake ca jananyāṃ vā bhrātaryevaṃ svasaryapi
svārjitaṃ sthāvaradhanamasthāvaradhanañca yat /
asthāvaraṃ paitṛkañca dātuṃ sarvaṃ kṣamo bhavet
tasyaiva dārā bhāryā putrāśca tasyaiva dhanamapi tasyaiva
etatsarvamanyathā na bhavet
aṃśikānāmananumatau pitṛsvāmikasthāvaradravyaṃ
kasmaicidapi dātuṃ na ko'pi śaknuyādityāha na samartha ityādinā /
sthāvaraṃ cetyatrā'vadhāraṇārthakaścaśabdaḥ
paitṛkasthāvarābhyāṃ dvābhyāmapi sambadhyate / tadā'yamarthaḥ
/ dāyādānumatiṃ vinā aṃśikānāmanumaterabhāve paitṛkameva
sthāvarameva yat dravyaṃ tatsvajanāyānyasmai vā dātuṃ pumān
samarthaḥ śakto na bhavet /
anvācayasamāhāretaretarasamuccaye /
viniyoge tulyayogitāvadhāraṇahetuṣu /
pādasya pūraṇe'pyuktaṃ navasvartheṣu cāvyayam
paitṛkaṃ sthāvarañca yadityanena
svopārjitasthāvarādyakhiladravyasya labdhasya paitṛkasya ca
jaṅgamadravyasya svacchandaṃ dānaṃ kuryāditi sūcitaṃ tadeva
punarvispaṣṭayitumāha yattvityādinā / yattu svopārjitaṃ sthāvaraṃ
sthāvaretaraṃ jaṅgamaṃ ca rikthaṃ dhanaṃ yacca labdhaṃ paitṛkaṃ
pitṛsambandhi asthāvaraṃ jaṅgamaṃ dhanaṃ tattu svecchayā
dātumarhati
atisannikṛṣṭataraputrādyananumatāvapi
ātmopārjitasthāvarādisakaladravyaṃ paitṛkañcā'sthāvaradhanaṃ
dātuṃ pumān samartho bhavedityāha sthita ityādinākṣamo
(pṛ० ३८६) dhanamevaṃ vidhānena dattaṃ vā dharmasātkṛtam /
puṃsā tadanyathā kartuṃ putrādyairnaiva śakyate
dharmārthaṃ sthāpitaṃ rikthaṃ dātā rakṣitumarhati /
na prabhuḥ punarādātuṃ dharmo hyasya yataḥ prabhuḥ
mūlaṃ vā tadupasvatvaṃ yathāsaṅkalpamambike /
svayaṃ vā tatpratinidhirdharmārthaṃ viniyojayet
bhavedityantena ślokadvayena / putre ātmaje'pi sthite sati patnyāṃ
bhāryāyāmathavā kanyāyāṃ duhitari sthitāyāṃ tatsute
kanyāputre vā janake pitari vā sthite jananyāṃ mātari vā
sthitāyāmevaṃ bhrātari sodare sthite svasaryapi bhaginyāmapi
sthitāyāṃ svārjitamātmopārjitaṃ yat sthāvaraṃ dhanaṃ
yaccā'sthāvaradhanaṃ jaṅgama dravyaṃ yacca
paitṛkamapyasthāvaraṃ dhanaṃ tat sarvaṃ dātuṃ pumān kṣamaḥ
samartho bhavet
९१ //
śaṅkaroktena vidhānena puruṣeṇa dattaṃ dharmārthaṃ ca
sthāpitaṃ dravyaṃ tat putrādibhirnaivānyathā kartuṃ śakyamityāha
dhanamityādinā / puṃsā puruṣeṇaivaṃ vidhānena
śivoktenaitādṛśena vidhinā yat dhanaṃ dattaṃ yadvā dhanaṃ
dharmasātkṛtaṃ dharmādhīnaṃ kṛtaṃ dharmārthaṃ sthāpitamiti
yāvat / tat dhanaṃ putrādyairanyathākartuṃ naiva śakyate
dharmārthasthāpitadravyasya dharmasvāmikatvāt dātuḥ
punaragrāhyatvaṃ tadrakṣyatvañcāha dharmārthamityādinā /
dharmārthaṃ sthāpitaṃ yadrikthaṃ dhanaṃ tadrakṣituṃ dātā'rhati /
tat dhanaṃ punarādātuṃ gṛhītuṃ dātā na prabhuradhipaḥ / yato'sya
dhanasya / hīti niścitau / dharmaḥ prabhuḥ svāmī
mūladhanaṃ tadupasvatvaṃ vā'tmanā'tmapratinidhinā vā
yathāsaṅkalpaṃ dharmārthaṃ viniyojayitavyamityāha
mūlamityādinā / he ambike yathāsaṅkalpaṃ saṅkalpamanatikramya
mūlaṃ vā dhanaṃ tadupasvatvaṃ vā svayamātmaiva vā
tatpratinidhirātmanaḥ pratinidhirvā dharmārthaṃ viniyojayet /
mukhyasyābhāve tatsadṛśo ya upādīyate sa pratinidhiḥ
(pṛ० ३८७) svopārjitadhanasyārdhaṃ dāyādāyā'pi cet dhanī /
dadyāt snehena taccānyo nānyathā kartumarhati
yadi svopārjitasyārdhamekasmai dhanahāriṇām /
dadātyanyaiśca dāyādaiḥ pratiroddhuṃ na śakyate
ekena pitṛvittena yatra vittamupārjitam /
pitrye samāṃśā dāyādā na lābhārhā vinā'rjakam
paitṛkāṇi ca vittāni naṣṭe'pyuddhārayettu yaḥ /
dāyādānāṃ taddhanebhya uddhartā dvyaṃśamarhati
nanūpārjakajanena premato dāyahāriṇe'pi dattaṃ
svopārjitadravyasyārdhamanyaḥ pumānanyathā kartumarhati na vetyata
āha svopārjitadhanasyetyādinā / dhanī pumāṃścedyadi snehena
premṇā svopārjitadhanasyārthaṃ dāyādāyā'pi dhanahāriṇe'pi
dadyāttadā'nyo janastatsnehena dattaṃ svopārjitadhanārdhamanyathā
kartuṃ nārhati na yogyo bhavati / ito'nantaraṃ vakṣyamāṇasya
vacanasya bahvaṃśiviṣayatvāt dvyaṃśiviṣayakamidaṃ vacanam
nanu bahūnāṃ dāyādānāmekasmai dīyamānaṃ
svopārjitadhanasyārthaṃ anye dāyādāḥ pratiroddhuṃ śaknuvanti na
vetyata āha yadītyādinā / yadyarjako dhanahāriṇāṃ dāyādānāṃ
madhye ekasmai dhanahāriṇe svopārjitasya drayasyārdhaṃ dadāti
tadā'nyairdāyādaiḥ pratiroddhuṃ vārayituṃ na śakyate
nanu paitṛkadraviṇenaivopārjite vitte sarve dāyādā bhāgārhā
bhaveyurna vetyāśaṅkāyāmāha ekenetyādinā / yatra yeṣu
dāyādeṣu madhye yenaikena dāyādena yena pitṛvittena paitṛkeṇa
dhanena vittaṃ dhanamupārjitaṃ te sarve dāyādāstasmin pitrye
paitṛke vitte samāṃśāḥ samabhāginaḥ syuḥ / tamarjakaṃ vinā
lābhārhāstu na syuḥ / kintvarjaka evaiko lābhārha ityarthaḥ
vinaṣṭāni paitṛkadravyāṇyuddharato janasya tatra
bhāgadvayahāritvamanyeṣāṃ tu samabhāgitvamityāha
paitṛkāṇītyādinā / dāyādānāṃ madhye yastu dāyādo
(pṛ० ३८८) puṇyaṃ vittaṃ ca vidyā ca nāśrayedaśarīriṇam /
śarīrantu pituryasmāt kinna syāt paitṛkaṃ vasu
pṛthagannaiḥ pṛthagvittairmanujairyadupārjitam /
sarvaṃ tat pitṛsaṃkrāntaṃ tadā svopārjitaṃ kutaḥ
ato maheśi svāyāsairyena yaddhanamarjitam /
svopārjitaṃ tadeva syāt sa tatsvāmī na cāparaḥ
naṣṭe'pi nāśe'pi sati paitṛkāṇi vitānyuddharet sa uddhartā
taddhanebhyo dvyaṃśaṃ bhāgadvayamarhati anye tu samamaṃśaṃ
labhanta ityarthaḥ
vapuṣaḥ paitṛkatvena vapuṣmadāśritānāṃ
vidyāvittādīnāmapi paitṛkatvasattvāt pṛthagannadravyairapi
manuṣyaistairevopārjitānāṃ sarveṣāṃ dhanānāṃ
pitṛsambandhatvānapāyāt svopārjitatvaṃ na siddhyedato
nijāyāsairarjitānāṃ sakaladravyāṇāṃ
svopārjitatvamarjakamātrasvāmikatvañca jñātavyamityetadevāha
puṇyamityādinā na cāparaḥ ityantena ślokatrayeṇa / yasmāddhetoḥ
puṇyaṃ dharmaṃ vittaṃ dhanaṃ ca vidyā śāstrāditattvajñānaṃ
cāśarīriṇamadehinaṃ nāśrayennāvalambeta kintu
śarīriṇamevā'śrayet śarīrantu pituḥ pitṛsambandhi bhavati ataḥ kiṃ
vasu dhanaṃ paitṛkaṃ pitṛsambandhi na bhavedapi tu sarvaṃ vasu
paitṛkameva bhavet
pṛthagannairiti / ataḥ pṛthagannairvibhinnabhaktaiḥ
pṛthagvittairvibhaktadhanairapi manujairmanuṣyairyadupārjitaṃ
tatsarvaṃ pitṛsaṃkrāntaṃ pitṛsambaddhaṃ jātaṃ tadā svopārjitaṃ
dhanaṃ kuto bhavet dhanasya svopārjitatvaṃ na siddhyedityarthaḥ
ata iti / he maheśi ato hetoḥ svāyāsairātmapariśramairyena
pṛthagannādinā'pṛthagannādinā vā puṃsā yat dhanamarjitaṃ
tadeva dhanaṃ svopārjitaṃ syāt / so'rjaka eva tatsvāmī svopārjitasya
dhanasya prabhurna cāparo'rjakabhinnaḥ vāmī
(pṛ० ३८९) mātaraṃ pitaraṃ devi guruṃ caiva pitāmahān /
mātāmahān kareṇāpi praharannaiva dāyabhāk
nighnannanyānapi prāṇairna teṣāṃ dhanamāpnuyāt /
hatānāmanyadāyādā bhaveyurdhanabhāginaḥ
napuṃsakāḥ paṅgavaśca grāsācchādanamambike /
yāvajjivanamarhanti na te syurdāyabhāginaḥ
sasvāmikaṃ prāptadhanaṃ pathi vā yatra kutracit /
nṛpastatsvāmine prāptrā dāpayet suvicārayan
mātrādīn pāṇinā'pi praharato mānavasya dāyabhāgitvaṃ
naiva syādityāha mātaramityādinā / he devi mātaraṃ jananīṃ
pitaraṃ janakaṃ guruṃ mantropadeṣṭāram bahuvacanasya
bahūpalakṣakatvāt pitāmahān pitāmahādīn mātāmahāṃścāpi
mātāmahādīnapi kareṇa pāṇinā'pi praharannaro dāyabhāk naiva
bhavet / api śabdena daṇḍādinā mātrādīn praharatastu sutarāmeva
dāyabhāgitvaṃ na bhavediti sūcitam
bhrātrādīnapi dhanārthaṃ mārayataḥ puruṣasya
hatasvāmikadravye niraṃśakatvamaparadāyādānāṃ
samāṃśakatvaṃ syādityāha nighnannityādinā / anyānapi
mātrādibhinnānapi janān prāṇairnighnanmārayannarasteṣāṃ
hatānāṃ dhanaṃ nāpnuyānna labheta / kintu hatānāmanye
hanturbhinnā dāyādā dhanabhāgino bhaveyuḥ
athā'naṃśānāṃ paṅguklībānāṃ yāvajjīvanaṃ
grāsācchādanabhāgitvaṃ syādityāha napuṃsakā ityādinā / he
ambike jagajjanani napuṃsakā paṅgavaśca yāvajjīvanaṃ
jīvanaparyantaṃ kevalaṃ grāsācchādanamarhanti / te dāyabhāgino
na syuḥ
nanvadhvādau labdhasya sasvāmikadravyasya
prāptṛjanagāmitvaṃ syādātmasvāmigāmitvaṃ vetyata āha
sasvāmikamityādinā / pathi mārge yatra kutracidvā
(pṛ० ३९०) asvāmikānāṃ jīvānāmasvāmikadhanasya ca /
prāptā tatra bhavet svāmī daśamāṃśaṃ nṛpe'rpayet
sthāvaraṃ dhanamanyasmai sthite sānnidhyavartini /
yogye kretari vikretuṃ na śaktaḥ sthāvarādhipaḥ
sānnidhyavartināṃ jñātiḥ savarṇo vā viśiṣyate /
tayorabhāve suhṛdo vikretricchā garīyasī
sthāne sasvāmikaṃ prāptaṃ dhanaṃ suvicārayannṛpaḥ tatsvāmine
prāptadhanasyāpi pataye prāptrā puṃsā dāpayen
nanvasvāmikāḥ prāptā gavāśvādayo jīvāstādṛśāni
prāptāni dhanāni ca prāptāraṃ pumāṃsaṃ
gaccheyurvasudhādhipaṃ vetyāśaṅkāyāmāha
asvāmikānāmityādinā / asvāmikānāṃ svāmirahitānāṃ
jīvānāṃ gavāśvādīnāmasvāmikasya dhanasya ca prāptā
janastatra teṣu prāpteṣu svāmī bhavet / tatra ca daśamamaṃśaṃ
prāptā nṛpe'rpayeddadyāt / jīvānāmiti dhanasyeti ca kartṛkarmaṇoḥ
kṛtīti karmaṇi ṣaṣṭhī
nanu sthāvaradravyasvāminā dūrasthayogyasamīpasthayoḥ
krāyakayormadhye katarasmai sthāvaraṃ dhanaṃ vikretuṃ śakyeta
tatrāha sthāvaramityādinā / sānnidhyavartini samīpasthāyini yogye
krayārhe kretari krāyake sthite satyanyasmai dūravartine puṃse
sthāvaraṃ dhanaṃ vikretuṃ sthāvarādhipo janaḥ śakto na bhavet
kintu sānnidhyavartine eva vikretuṃ śaknuyādityarthaḥ / sannidhireva
sānnidhyam / caturvarṇādīnāṃ svārthe upasaṃkhyānamiti svārthe
ṣyañ
nanvanekeṣāṃ sannidhivartināṃ madhye katamasya
sthāvaradravyakrayaṇe vaiśiṣṭyamata āha sānnidhyetyādinā /
sānnidhyavartināṃ madhye jñātirgotrajo viśiṣyate savarṇaḥ
samānavarṇo vā viśiṣyate tayorjñātisavarṇayorabhāve suhṛdo
mitrāṇi viśiṣyante / nanu bahūnāṃ gotrajānāṃ savarṇānāṃ
suhṛdāñca madhye katamasmai sthāvaraṃ dravyaṃ tatsvāmī
vikrīṇītetyata āha vikretriccheti / vikreturvikrayakarturicchā
(pṛ० ३९१) nirṇītamūlye'pyanyena sthāvarasya krayodyame /
tanmūlyaṃ cet samīpastho rāti kretā na cāparaḥ
mūlyaṃ dātumaśaktaścet sammato vikraye'pi vā /
sannidhisthastadā'nyasmai gṛhī śakto'tivikraye
krītaṃ cet sthāvaraṃ devi parokṣe prativāsinaḥ /
śravaṇādeva tanmūlyaṃ dattvā'sau prāptumarhati
garīyasī gurutarā bhavet / kramata eva teṣāṃ madhye yasmai
vikretumicchettasmai eva vikīṇīteti bhāvaḥ
nanvanyanirṇītamūlyaṃ sthāvaraṃ vittaṃ tanmūlyaṃ dadatā
samīpasthāyinā krīyeta nirṇītamūlyenā'nyena
vetyāśaṅkāyāmāha nirṇītetyādi / sthāvarasya vittasya krayodyame
sati anyena samīpasthabhinnena puṃsā nirṇītamūlye'pi mūlye
nirṇīte'pi sati tanmūlyam
anyanirṇītamūlyakasthāvaradravyamūlyaṃ cedyadi samīpastho jano
rāti dadāti tadā'paraḥ samīpasthabhinno janaḥ kretā krāyako na
bhavet kintu samīpastha eva mūlyaṃ dattvā krīṇīyādityarthaḥ
sthāvaradhanasya mūlyaṃ dātumaśaknuvati tadvikraye
sammatiṃ vāpi kurvati samīpasthāyini jane dūrasthāya tadvikretuṃ
tatsvāmī śaknotītyata āha mūlyamityādinā / sannidhisthaḥ
samīpasthāyī janaścedyadi sthāvarasya mūlyaṃ dātumaśakto bhavet
tasya vikraye'pi vā sammataḥ sammatimān bhavet tadā gṛhī
gṛhastho'nyasmai sannidhisthabhinnāya vikraye śaknoti śakto bhavati
nanu samīpasthāyinaḥ parokṣa evānyena krītaṃ sthāvaraṃ
vittaṃ kretaiva prāptumarhati tat śrutvaiva tanmūlyaṃ dadat
samīpasthāyī vetyāśaṅkāyāmāha krītañcedityādinā / he devi
cedyadi prativāsinaḥ sannidhisthāyino janasya parokṣe sthāvaraṃ
dravyamanyena krītaṃ bhavet tadā śravaṇādeva tanmūlyam
anyakrītasthāvaradravyamūlyaṃ
(pṛ० ३९२) kretā tatra gṛhārāmān vinirmāti bhanakti vā /
mūlyaṃ dattvāpi nāpnoti sthāvaraṃ sannidhisthitaḥ
karahīnā'pratihatā vanyāraṇyātidurgamā /
anādiṣṭo'pi tāṃ bhūmiṃ sampannāṃ kartumarhati
bahuprayāsasādhyāyāstasyā bhūmirmahībhṛte /
dattvā daśāṃśaṃ bhuñjīyāt bhūmisvāmī yato nṛpaḥ
mūlyaṃ dattvā'sau prativāsī prāptum arhati / śravaṇādevetyanena
kālāntare tanmūlyaṃ dattvā'pi sthāvaradravyaṃ prāptuṃ
nārhatīti sūcitam
krāyakajanavinirmitamandirārāmaṃ tadbhagnamandiropavanaṃ
vā krītaṃ sthāvaradhanaṃ mūlyaṃ dattvāpi samīpasthāyī
nāptumarhatītyāha kretetyādinā / kretā janastatra krīte sthāvare yadi
gṛhārāmān gṛhāṇyupavanāni ca vinirmāti karoti tatra vinirmitāneva
tān bhanakti āmardayati vā tadā sannidhisthito'pi jano mūlyaṃ
dattvāpi sthāvaradhanaṃ nāpnoti na labhate
bhūmipālenā'nājñāpitenāpi puṃsā jalodbhavā
kānanodbhavā ca karahīnā khilā bhūmiḥ sampannā kartavyetyāha
karahīnetyādinā / vanyā jalodbhavā'raṇyā kānanodbhavā
cātidurgamā'ta evā'pratihatā khilā'ta eva karahīnā
rājagrāhyabhāgarahitā yā bhūmistāṃ bhūmimanādiṣṭo'pi
bhūpenā'nājñapto'pi puruṣaḥ sampannāṃ śasyādyāṃ
kartumarhati / vane jale bhavā vanyā / digādibhyo yaditi yat / payaḥ
kīlālamamṛtaṃ jīvanaṃ bhuvanaṃ vanam ityamaraḥ / araṇye bhavā
āraṇyā araṇyāṇṇa iti ṇaḥ
anekāyāsasādhyavanyāraṇyakṣitijātavastuno daśamāṃśaṃ
bhūmisvāmitvādrājñe samarpyāvaśiṣṭaṃ sarvaṃ svayaṃ
bhoktavyamityāha vahvityādinā / yato nṛpo rājā bhūmisvāmi ato
bahuprayāsasādhyāyā anekapariśramaniṣpādyāyāstasyā
vanyāyā
(pṛ० ३९३) vāpīkūpataḍāgānāṃ khananaṃ vṛkṣaropaṇam /
parāniṣṭakare deśe na gṛhaṃ kartumarhati
devārthaṃ dattakūpādau tathā srotasvatījale /
pānādhikāriṇaḥ sarve secane'ntikavāsinaḥ
yattoyasecanāllokā bhaveyurjalakātarāḥ /
na siñceyurjalaṃ tasmādapi sannidhivartinaḥ
dhanānāmavibhaktanāmaṃśināṃ sammatiṃ vinā /
tathā'nirṇītavittānāmasiddhau nyāsavikrayau
āraṇyāyāśca bhūmerjātasya vastuno daśāṃśaṃ
daśamāṃśaṃ mahībhṛte rājñe dattvā'vaśiṣṭaṃ svayaṃ
bhuñcīta
anyānākāṅkṣitotpādake sthāne vāpyādīnāṃ khananaṃ
vṛkṣāṇāmāropaṇaṃ gehasya nirmāṇaṃ ca na vidheyamityāha
vāpītyādinā / vāpyādikhananavṛkṣaropaṇagṛhakaraṇasattvāt
parāniṣṭakare'nyānīṇsitotpādake deśe vāpīkūpataḍāgānāṃ
khananaṃ tathā vṛkṣaropaṇaṃ tathā gṛhamapi kartuṃ jano nārhati
devārthadattakūpādijale nadījale ca sarveṣāṃ pānādhikāritā
sekādhikāritā tu tannikaṭasthāyināmevetyāha devārthamityādinā /
devārthaṃ dattakūpādau tathā srotasvatījale nadīvāriṇi sarve
pānādhikāriṇaḥ secane tvantikavāsino nikaṭasthāyina evādhikāriṇo
bhaveyuḥ / srotasvatī dvīpavatī sravantī nimnagāpagā ityamaraḥ
nanu yat pānīyasecanatastatsamīpasthāyino lokā janā vyākulā
bhaveyustajjalaṃ secanīyaṃ na vetyata āha yattoyetyādinā /
yattoyasecanādyasya kūpādervāriṇaḥ sekāllokā janā jalakātarāḥ
pānīyavyākulā bhaveyustasmājjalaṃ sannidhivartino'pi na siñceyuḥ
dūravartināntu kā vārtā
dāyādāsammatayoravibhaktadravyanyāsavikrayayornirṇayarahita
dravyanyāsavikrayayośca siddhatvaṃ na bhavedityāha
dhanānāmityādinā / aṃśināṃ dāyādānāṃ sammatiṃ
(pṛ० ३९४) sthāpyānāṃ baddhavittānāṃ jñānānnaṣṭe'pyayatnataḥ /
tanmūlyaṃ dāpayettena svāmine sarvarthā nṛpaḥ
abhimatyā sthāpakasya paśvādinyastavastunām /
vyavahāre kṛte tatra dhārtā sampoṣayet paśūn
lābhe niyojayeddyatra sthāvarādīni mānavaḥ /
niyamena vinā kālalābhayoranyathā bhavet
vinā avibhaktānāṃ dhanānāṃ nyāsavikrayāvasiddhau siddhau na
bhavetām / tathā'nirṇītavittānāṃ vittāni imāni asyaiveti vittāni
imāni iyanti veti nirṇayarahitadravyāṇāṃ sthāpanavikrayau siddhau na
syātām
yasyālaye nyastadravyāṇāṃ baddhadravyāṇāñca
jñānapūrvakādayatnānnāśo bhavet tena puṃsā tanmūlyaṃ
tatsvāmine nṛpatinā dāpayitavyamityāha sthāpyānāmityādinā /
jñānādayatnato jñānapūrvakādayatnāt sthāpyānāṃ
nyāsavittānāṃ baddhavittānāñca naṣṭe'pi nāśe'pi sati yadgehe
sthāpitāni baddhāni ca vittāni naṣṭāni tena puṃsā tanmūlyaṃ
sthāpitabaddhavittamūlyaṃ svāmine tadvittādhipataye nṛpo rājā
sarvathā sarvaprakāreṇa dāpayet / jñānānnaṣṭe'pyayatnata iti
vadatā sadāśivena tadrakṣāyai yatnasattve'pi kathañcittannāśe sati
tanmūlyaṃ nṛpeṇa na dāpayitavyamiti sūcayāmāsa
sthāpakasammatyā kṛtanyastapaśvādivastuvyavahāreṇaiva
puṃsā sthāpitāḥ paśavaḥ sampoṣayitavyā ityāha
abhimatyetyādinā / sthāpakasya dravyanyāsakasyā'bhimatyā
sammatyā paśvādinyastavastūnāṃ vyavahāre kṛte sati tatra teṣu
nyastavastuṣu madhye paśūn dhārtā dhārakaḥ puruṣaḥ sampoṣayet /
saṃjñāpūrvakavidheranityatvāt paśvādinyastavastunāmityatra
nāmīti na dīrghatvam / āgamajasyāpyanityatvāt
dhārtetyatrārdhadhātukasyeḍūlāderiti neḍāgamaḥ
kālalābhayorniyamamakṛtvaiva yasmiṃllābhe
sthāvarādidravyāṇi prayojyante tasya anyathātvaṃ bhavedityāha
lābhe ityādinā / kālalābhayorniyamena vinā yatra
(pṛ० ३९५) sādhāraṇāni vastūni lābhārthaṃ naiva yojayet /
mṛte pitari sarveṣāmaṃśināṃ sammatiṃ vinā
kramavyatyayamūlyena dravyāṇāṃ vikraye sati /
nṛpastadanyathā kartuṃ kṣamo bhavati pārvati
jananañcāpi maraṇaṃ śarīrāṇāṃ yathā sakṛt /
dānaṃ tathaiva kanyāyā brāhmohvāhaḥ sakṛt sakṛt
lābhe phale sthāvarādīni vastūni mānavo niyojayet / sa
lābho'nyathā bhavet / nīvīparipaṇaṃ mūladhanaṃ lobho'dhikaṃ
phalam ityamaraḥ
piturmaraṇādūrdhvaṃ sarvabhrātṝṇāṃ sammaterabhāve
sāmānyadravyāṇi lābhārthaṃ naiva prayoktavyānītyāha
sādhāraṇānītyādinā / pitari mṛte sati sarveṣāmaṃśināṃ
sammatiṃ vinā sādhāraṇāni sāmānyāni vastūni lābhārthaṃ
phalārthaṃ naiva yojayet
viparītakramakeṇa mūlyena sthāvarādidravyāṇāṃ jātaṃ
vikrayaṇamanyathā kartuṃ nṛpeṇa śakyata ityāha krametyādinā / he
pārvati kramasya vyatyayo viparyayo yatra tathābhūtena mūlyena
dravyāṇāṃ vikraye sati svalpamūlyena bhūyiṣṭhamūlyānāṃ
bhūyiṣṭhamūlyena ca svalpamūlyānāṃ dravyāṇāṃ vikrayaṇe sati
tadvikrayaṇamanyathā kartuṃ nṛpo narādhipaḥ kṣamo bhavati
nanu vedoktavidhibhirekenodvāhitā kanyā jīvatyeva tasminmṛte
vā punastaireva vidhibhiranyenodvāhyā bhavenna vetyata āha
jananamityādinā / yathā śarīrāṇāṃ jananamutpattirmaraṇaṃ
mṛtiścāpi sakṛdekavārameva bhavati / tathaiva dānaṃ kanyāyā
brāhmodvāhaśca sakṛt sakṛdeva bhavati / brāhmodvāha iti
vyāharatā mahādevenaikenodvāhitāyā api kanyāyāḥ
śaivavidhibhistu punarudvāho bhavatyeveti sūcayāmbabhūve
(pṛ० ३९६) naikaputraḥ sutaṃ dadyānnaikastrīkastathā striyam /
naikakanyaḥ sutāṃ śaivodvāhe pitṛhitaḥ pumān
daive pitrye ca vāṇijye rājadvāre viśeṣataḥ /
yadvidadhyāt pratinidhistanniyantuḥ kṛtirbhavet
na daṇḍārhaḥ pratinidhistathā dūto'pi suvrate /
niyoktṛkṛtadoṣeṇa vidhireṣa sanātanaḥ
ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu /
yadyadaṅgīkṛtaṃ lokaistatkāryaṃ dharmasammatam
ekaputreṇaikastrīkeṇaikaputrīkeṇa ca pitṛhitena puṃsā
putradānaṃ strīdānaṃ śaivodvāhe kanyādānañca naiva
kāryamityāha naikaputra ityādinā / ekaputraḥ pumān sutaṃ putraṃ
kasmaicinna dadyāt / tathaikastrīkaḥ striyaṃ na dadyāt / ekakanyaśca
śaivodvāhe sutāṃ kanyāṃ na dadyāt / putrādīnāmadāne hetuṃ
darśayan pumāṃsaṃ viśinaṣṭi kathambhūtaḥ pumān pitṛhitaḥ
yataḥ pitṛbhyo hito'to na dadyādityarthaḥ
pratinidhinā vihitaṃ yadyaddaivādikaṃ karma tat
sarvamātmanaiva vihitaṃ bhavedityāha daiva ityādinā / daive pitrye
vāṇijye ca karmaṇi viśeṣato rājadvāre ca
pratinidhiryadvidadhyāttanniyantuḥ pravartayituḥ kṛtirbhavet / daive
pitrye vāṇijye iti nirdhāraṇe saptamī / kriyate iti kṛtiḥ / striyāṃ
ktinniti karmaṇi ktin
nanu niyantrā kṛtenāparādhena pratinidhidūtau daṇḍanīyau
bhavetāṃ na vetyata āha netyādinā / he suvrate śobhanavrataśālini
niyoktṛkṛtadoṣeṇa niyantṛvihitāparādhena pratinidhiḥ tathā
dūtaścāro'pi daṇḍārho na bhavet / eṣa sanātano nityo
vidhirvidhānam
ṛṇakṛṣyādāvanyeṣu ca sakalakarmasu
nikhilasyā'ṅgīkṛtasyā'vaśyakaraṇīyatāmāha ṛṇa ityādinā / ṛṇe
kṛṣau vāṇijye vaṇikkarmaṇi ca tathā'nyeṣu sarveṣu
(pṛ० ३९७) adhīśenāvitaṃ viśvaṃ nāśaṃ yānti ninaṃkṣavaḥ /
tatpātṝn pāti viśveśastasmāllokahito bhavet
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
sanātanavyavahārakathanaṃ nāma dvādaśollāsaḥ /
karmasu lokairjanairdharmasammataṃ yadyadaṅgīkṛtaṃ tat sarvaṃ
kāryaṃ vidhātavyam / dharmasammatamityanena pāpasammataṃ
svīkṛtaṃ sarvathā lokānāmakaraṇīyamiti dhvanitam
ātmano bhadramabhilaṣyadbhirmānavairlokahitaireva
bhavitavyamityāha adhīśenetyādinā / yato'dhīśena
jagadīśvareṇāvitaṃ rakṣitaṃ viśvaṃ saṃsāraṃ ninaṃkṣavo
nāśayitumicchavo janāḥ svayaṃ nāśaṃ yānti prāpnuvanti
tatpātṝn viśvapālakāṃstu viśveśaḥ pāti rakṣati
tasmāddhetorlokahito jano bhavet / naśyatyatrāntarbhāvitoṇyarthaḥ
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ dvādaśollāsaḥ /
trayodaśollāsaḥ
iti nigaditavantaṃ devadevaṃ maheśaṃ
nikhilanigamasāraṃ svargamokṣaikabījam /
kalimalakalitānāṃ pāvanaikāntacittā
tribhuvanajanamātā pārvatī prādda bhaktyā
devyuvāca /
mahadyonerādiśaktermahākālyā mahādyuteḥ /
sūkṣmātisūkṣmabhūtāyāḥ kathaṃ rūpanirūpaṇam
rūpaṃ prakṛtikāryāṇāṃ sā tu sākṣāt parātparā /
etanme saṃśayaṃ deva viśeṣācchettumarhasi
o/ namo brahmaṇe /
itītyādi / nigaditavantam kathitavantam / kalimalakalitānāṃ
pāvanaikāntacittā kalimalaiḥ saṃyuktānāṃ janānāṃ pāvane
dṛḍhamānasā
pārvatī maheśaṃ prati kimāhetyapekṣāyāmāha
mahadyonerityādinā / mahadyoneḥ mahattattvotpattisthānabhūtāyāḥ
sā mahākālī / etat etam
(pṛ० ३९९) śrīsadāśiva uvāca /
upāsakānāṃ kāryāya puraiva kathitaṃ priye /
guṇakriyānusāreṇa rūpaṃ devyāḥ prakalpitam
śvetapītādiko varṇo yathā kṛṣṇe vilīyate /
praviśanti tathā kālyāṃ sarvabhūtāni śailaje
atastasyāḥ kālaśakternirguṇāyā nirākṛteḥ /
hitāyāḥ prāptayogānāṃ varṇaḥ kṛṣṇo nirūpitaḥ
nityāyāḥ kālarūpāyā avyayāyāḥ śivātmanaḥ /
amṛtatvāllalāṭe'syāḥ śaśicihnaṃ nirūpitam
śaśisūryāgnibhirnityairakhilaṃ kālikaṃ jagat /
sampaśyati yatastasmāt kalpitaṃ nayanatrayam
atrottaraṃ śrīsadāśiva uvāca
upāsakānāmityādibhirdaśabhiḥ / he priye upāsakānāṃ janānāṃ
kāryāya guṇakriyānusāreṇa devyā mahākālyā rūpaṃ
prakalpitaṃ na tu vāstavamiti puraiva kathitam
śvetetyādi / he śailaje pārvati yathā kṛṣṇe varṇe
śvetapītādiko varṇo vilīyate viśeṣeṇa līno bhavati tathaiva
kālyāmapi sarvabhūtāni praviśanti pralīyante / ato hetostasyāḥ
kālyā varṇaḥ kṛṣṇo nirūpitaḥ kathita ityanvayaḥ / prāptayogānām
labdhajñānarūpamokṣopāyānām
६ //
nityāyā ityādinā / nityāyā vṛddhiśūnyāyā avyayāyā
apakṣayarahitāyāḥ śivātmanaḥ kalyāṇasvarūpāyāḥ
kālarūpāyā asyāḥ kālyā amṛtatvāt hetorlalāṭe śaśicihnaṃ
nirūpitaṃ kathitam
kālikam kālasambhavam
(pṛ० ४००) grasanāt sarvasattvānāṃ kāladantena carvaṇāt /
tadraktasaṅgho deveśyāḥ vāsorūpeṇa bhāṣitam
samaye samaye jīvarakṣaṇaṃ vipadaḥ śive /
preraṇaṃ svasvakāryeṣu varaścābhayamīritam
rajojanitaviśvāni viṣṭabhya paritiṣṭhati /
ato hi kathitaṃ bhadre raktapadmāsanasthitā
krīḍantaṃ kālikaṃ kālaṃ pītvā mohamayīṃ surām /
paśyantī cinmayī devī sarvasākṣisvarūpiṇī
evaṃ guṇānusāreṇa rūpāṇi vividhāni ca /
kalpitāni hitārthāya bhaktānāmalpamedhasām
śrīdevyuvāca /
dhyānaṃ yat kathitaṃ kālyā jīvanistārahetave /
tasyānurūpato mūrtiṃ mṛṇmayīṃ vā śilāmayīm
sarvasattvānām aśeṣajantūnām / kāladantena kālarūpeṇa
dantena / tadraktasaṅghaḥ sarvasattvarudhirasamūhaḥ
samaye ityādi / he śive samaye samaye kāle kāle vipadaḥ
sakāśāt jīvānāṃ rakṣaṇaṃ svasvakāryeṣu preraṇaṃ ca
kālikāyā varaścābhayamīritam / vipattito jīvānāṃ
rakṣaṇamabhayaṃ kathitaṃ svasvakāryeṣu preraṇaṃ varaḥ kathita
ityarthaḥ
viṣṭabhya avalambya
kālikam kālasambhavaṃ jagat / cinmayī jñānasvarūpā
१३ //
ādyāyāḥ kālikāyāstadbhinnānāṃ ca devatānāṃ
pratimāyā gṛhādīnāñca pratiṣṭhāyā vidhānaṃ phalaṃ
gṛhādipradānaphalañca śrotumicchantī devyuvāca -
(pṛ० ४०१) dārudhātumayīṃ vāpi nirmāya yadi sādhakaḥ /
vicitrabhavanaṃ kṛtvā vastrālaṅkārabhūṣitām /
sthāpayettatra deveśīṃ kiṃ phalaṃ tasya jāyate
pratiṣṭhā kena vidhinā tasyāḥ pratikṛteḥ prabho /
kartavyā tadaśeṣeṇa kṛpayā me prakāśyatām
vāpīkūpagṛhārāmadevapratikṛtestathā /
pratiṣṭhā sūcitā pūrvaṃ gaditā na viśeṣataḥ
tadvidhānamapi śrotumicchāmi tvanmukhāmbujāt /
kathyatāṃ parameśāna kṛpayā yadi rocate
śrīsadāśiva uvāca /
guhyametat paraṃ tattvaṃ yat pṛṣṭaṃ parameśvari /
kathayāmi tava snehāt samāhitamanāḥ śṛṇu
sakāmāścaiva niṣkāmā dvividhā bhuvi mānavāḥ /
akāmānāṃ padaṃ mokṣaḥ kāmināṃ phalamucyate
yo yaddevapratikṛtiṃ pratiṣṭhāpayati priye /
sa tallokamavāpnoti bhogānapi tadudbhavān
dhyānamityādi / he prabho jīvanistārahetave kālyā yaddhyānaṃ
kathitaṃ tasya dhyānasyānurūpato mṛṇmayīṃ
mṛttikāvikārabhūtāṃ śilāmayīṃ dārudhātumayīṃ vā mūrtiṃ
nirmāya vicitraṃ bhavanaṃ ca kṛtvā tatra bhavane
vastrālaṅkārabhūṣitāṃ deveśīṃ kālīṃ sādhako yadi
sthāpayettadā tasya sādhakasya kiṃ phalaṃ jāyate ityanvayaḥ /
pratikṛteḥ pratimāyāḥ // १४ - १७ //
apinā phalam
śrīdevyaivaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca
guhyametadityādi // १९ - २१ //
(pṛ० ४०२) mṛṇmaye pratibimbe tu vaset kalpāyutaṃ divi /
dārupāṣāṇadhātūnāṃ kramāddaśaguṇādhikam
tṛṇakāṣṭhādiracitaṃ dhvajavāhanasaṃyutam /
mandiraṃ devamuddiśya kāmamuddiśya vā naraḥ /
saṃskuryādutsṛjedvāpi tasya puṇyaṃ niśāmaya
tṛṇādinirmitaṃ gehaṃ yo dadyāt parameśvari /
varṣakoṭisahasrāṇi sa vaseddevaveśmani
iṣṭakāgṛhadāne tu tasmācchataguṇaṃ phalam /
tato'yutaguṇaṃ puṇyaṃ śilāgehapradānataḥ
setusaṅkramadātā'dye yamalokaṃ na paśyati /
sukhaṃ surālayaṃ prāpya modate svarnivāsibhiḥ
vṛkṣārāmapratiṣṭhātā gatvā tridaśamandiram /
kalpapādapavṛndeṣu nivasan divyaveśmani /
bhuṅkte manoramān bhogān manaso yānabhīpsitān
prītaye sarvasattvānāṃ ye pradadyurjalāśayam /
vidhūtapāpāste prāpya brahmalokamanāmayam /
nivaseyuḥ śataṃ varṣānambhasāṃ pratiśīkaram
pratibimbe pratimāyām / atra pratiṣṭhāpite sati ityadhyāhāryam
niśāmaya śṛṇu // २३ - २७ //
jalāśayam vāpīkūpādikam / anāmayam nirupadravam /
pratiśīkaram pratyambukaṇam
(pṛ० ४०३) yo dadyādvāhanaṃ devi devatāprītikārakam /
sa tena rakṣito nityaṃ talloke nivasecciram
mṛṇmaye vāhane datte yat phalaṃ jāyate bhuvi /
dāruje taddaśaguṇaṃ śilāje taddaśādhikam
rintikā kāṃsyatāmrādinirmite devavāhane /
datte phalamavāpnoti kramāt śataguṇādhikam
devyāgāre mahāsiṃhaṃ vṛṣabhaṃ śaṅkarālaye /
garuḍaṃ kaiśave gehe pradadyāt sādhakottamaḥ
tīkṣṇadaṃṣṭraḥ karālāsyaḥ śaṭāśobhitakandharaḥ /
caturaṅghrirvajranakho mahāsiṃhaḥ prakīrtitaḥ
śṛṅgāyudhaḥ śuddhakāyaḥ catuṣpādasitakṣuraḥ /
bṛhatkakut kṛṣṇapucchaḥ śyāmaskandho vṛṣaḥ smṛtaḥ
garuḍaḥ pakṣijaṅghastu narāsyo dīrghanāsikaḥ /
pādasaṅkocasaṃviṣṭaḥ pakṣayuktaḥ kṛtāñjaliḥ
talloke tasya devasya loke
३० //
rintikā pittalam
३२ //
mahāsiṃhasvarūpamāha tīkṣṇadaṃṣṭra ityādyekena /
karālāsyaḥ danturavadanaḥ / śaṭāśobhitakandharaḥ śaṭayā
parasparaśliṣṭaromaviśeṣasamūhena śobhitā kandharā yasya
tathābhūtaḥ / caturaṅghriḥ catuṣpāt
vṛṣabhasvarūpamāha śṛṅgāyudha ityādyekena / asitakṣuraḥ
nīlakṣuraḥ
garuḍasvarūpamāha garuḍa ityādyekena / narāsyaḥ
manuṣyamukhaḥ
(pṛ० ४०४) patākādhvajadānena devaprītiḥ śataṃ samāḥ /
dhvajadaṇḍastu kartavyo dvātriṃśaddhastasammitaḥ
sudṛḍhaśchirarahitaḥ saralaḥ śubhadarśanaḥ /
veṣṭito raktavastreṇa koṭau cakrasamanvitaḥ
patākā tatra saṃyojyā tattadvāhanacihnitā /
praśastamūlā sūkṣmāgrā divyavastravinirmitā /
śobhamānā dhvajāgre yā patākā sā prakīrtitā
vāsobhūṣaṇaparyaṅkayānasiṃhāsanāni ca /
pānaprāśanatāmbūlabhājanāni patadgraham
maṇimuktāpravālādiratnānyātmapriyañca yat /
yo dadyāddevamuddiśya śraddhābhaktisamanvitaḥ /
sa tallokaṃ samāsādya tattatkoṭiguṇaṃ labhet
kāmināṃ phalamityuktaṃ kṣayiṣṇuḥ svapnarājyavat /
niṣkāmānāntu nirvāṇaṃ punarāvṛttivarjitam
jalāśayagṛhārāmasetusaṃkramaśākhinām /
devatānāṃ pratiṣṭhāyāṃ vāstudaityaṃ prapūjayet
patāketyādi / patākādhvajadānena
patākāsahitadhvajasamarpaṇena / śataṃ samāḥ śatavarṣāṇi
devaprītirbhavati / tayormadhye pūrvaṃ dhvajasvarūpamāha
dhvajadaṇḍa ityādinā sārdhena / koṭau agrabhāge
३७ //
tatra dhvajadaṇḍe / patākāsvarūpamāha
tattadvāhanacihnitetyādinā sapādaślokena / dhvajāgre
dhvajadaṇḍāgrabhāge
patadgraham mukhāt patato jalatāmbūlādervāhakaṃ
pātraviśeṣam
(pṛ० ४०५) anarcayitvā yo vāstuṃ kuryāt karmāṇi mānavaḥ /
vighnaṃ tasyā'caredvāstuḥ parivāragaṇaiḥ saha
kapilāsyaḥ piṅgakeśo bhīṣaṇo raktalocanaḥ /
koṭarākṣo lambakarṇo dīrghajaṅgho mahodaraḥ
aśvatuṇḍaḥ kākakaṇṭho vajrabāhurvratāntakaḥ /
ete parikarā vāstoḥ pūjanīyāḥ prayatnataḥ
maṇḍalaṃ śṛṇu vakṣyāmi yatra vāstuṃ prapūjayet
vedyāṃ vā samadeśe vā śastādbhirupalepite /
vāyavīśakoṇayormadhye hastamātrapramāṇataḥ
sūtrapātakrameṇaiva rekhāmekāṃ prakalpayet /
īśānādagniparyantamaparāṃ racayettathā
āgneyānnairṛtaṃ yāvat nairṛtādvāyavāvadhi /
dattvā rekhe catuṣkoṇamekaṃ maṇḍalamālikhet
samāsādya samprāpya // ४० - ४३ //
atha vāstudaityasya parivārānāha kapilāsya ityādinā sārdhena
/ parikarāḥ parivārāḥ // ४४ - ४६ //
vāstuprapūjanārthaṃ maṇḍalamevāha vedyāṃ vetyādibhiḥ /
vedyāṃ vā śastādbhiḥ praśastairjalairupalepite samadeśe vā
vāyavīśakoṇayormadhye sūtrapātakrameṇaiva hastamātrapramāṇata
ekāṃ rekhāṃ prakalpayet racayet / tathā tenaiva tenaiva prakāreṇa
īśānādīśānakoṇamārabhyā'gnikoṇaparyantam aparām anyāṃ
rekhāṃ racayet / tathaivā'gneyādagnikoṇamārabhya nairṛtaṃ yāvat
nairṛtakoṇāvadhi nair-ṛtamapi koṇamārabhya vāyavāvadhi
vāyukoṇaparyantaṃ kramato dve rekhe dattvā evaṃ vidhānena ekaṃ
catuṣkoṇaṃ maṇḍalamālikhet // ४७ - ४९ //
(pṛ० ४०६) koṇasūtre pātayitvā caturdhā vibhajettu tat /
yathā tatra bhaveddevi matsyapucchacatuṣṭayam
tato bhitvā pucchamūlaṃ vāruṇādvāsavāvadhi /
kauberād yāmyaparyantaṃ dadyādrekhādvayaṃ sudhīḥ
tataścaturṣu koṇeṣu koṇarekhānviteṣvapi /
karṇākarṇiprayogeṇa nyasedrekhācatuṣṭayam
evaṃ saṅketavidhinā koṣṭhānāṃ ṣoḍaśaṃ likhan /
pañcavarṇena cūrṇena racayedyantramuttamam
caturṣu madhyakoṣṭheṣu padmaṃ kuryāt manoharam /
caturdalaṃ pītaraktakarṇikaṃ raktakesaram
koṇasūtre ityādi / he devi tatra catuṣkoṇe maṇḍale yathā
matsyapucchacatuṣṭayaṃ bhavettathā tat catuṣkoṇaṃ maṇḍalaṃ
koṇasūtre pātayitvā caturdhā vibhajet vibhaktaṃ kuryāt
tata ityādinā / tataḥ sudhīrjano vāruṇāt paścimamārabhya
vāsavāvadhi pūrvaparyantaṃ kauberāduttaramārabhya
yāmyaparyantaṃ dakṣiṇāvadhi ca pucchamūlaṃ bhittvā
rekhādvayaṃ dadyāt
tata ityādinā / tataḥparaṃ koṇarekhānviteṣu caturṣvapi
koṣṭheṣu karṇākarṇiprayogeṇa rekhācatuṣṭayaṃ nyaset / apinā
koṇarekhānviteṣu caturṣu koṣṭheṣu paścimāt pūrvāvadhi
rekhādvayamuttarasmāddakṣiṇāvadhi ca rekhādvayaṃ nyaset
evamityādi / evaṃ saṅketavidhinā itthaṃ saṅketavidhānena
koṣṭhānāṃ ṣoḍaśamālikhet / nanu kena dravyeṇedaṃ
maṇḍalamālikhedityapekṣāyāmāha pañcavarṇenetyādi
(pṛ० ४०७) dalāni śuklavarṇāni yadvā pītāni kalpayet /
yatheṣṭaṃ pūrayet padmasandhisthānāni varṇakaiḥ
śāmbhavaṃ koṣṭhamārabhya koṣṭhānāṃ dvādaśaṃ kramāt /
śvetakṛṣṇapītaraktaiścaturvarṇaiḥ prapūrayet
dakṣiṇāvartayogena koṣṭhānāṃ pūraṇaṃ priye /
vāmāvartena devānāṃ pūjanaṃ teṣu sādhayet
padme samarcayedvāstudaityaṃ vighnopaśāntaye /
īśādidvādaśe koṣṭhe kapilāsyādidānavān
kuśaṇḍikoktavidhinā kurvannanalasaṃskṛtim /
yathāśaktyā'hutiṃ dattvā vāstuyajñaṃ samāpayet
iti te kathitā devi vāstupūjā śubhapradā /
yāṃ sādhayannaraḥ kvāpi vāstuvighnairna bādhyate
devyuvāca /
maṇḍalaṃ kathitaṃ vāstorvidhānamapi pūjane /
dhyānaṃ na gaditaṃ nātha tadidānīṃ prakāśaya
caturṣvityādi / tataścaturṣu madhyakoṣṭheṣu manoharaṃ
caturdalaṃ catuṣpatrakaṃ pītaraktakarṇikaṃ
pītaraktavarṇabījakośakaṃ raktakesaraṃ padmaṃ kuryāt // ५४ - ५६ //
evaṃ vāstumaṇḍalaṃ kathayitvedānīṃ tatra saparivārasya
vāstoḥ pūjāyā vidhānamāha vāmāvartenetyādinā sārdhadvayena
/ teṣu dvādaśasu koṣṭheṣu vāmāvartena devānāṃ dīvyatāṃ
kapilāsyādīnāṃ dvādaśānāṃ dānavānāṃ pūjanaṃ sādhayet
// ५७ - ६० //
evaṃ vāstumaṇḍalaṃ tatra saparivārasya vāstoḥ pūjāyā
vidhānañca śrutvedānīṃ vāstordhyānaṃ śrotumicchantī
śrīdevyuvāca maṇḍalamityādinā
(pṛ० ४०८) śrīsadāśiva uvāca /
dhyānaṃ vacmi maheśāni śrūyatāṃ vāsturakṣasaḥ /
yasyānuśīlanāt sadyo naśyanti sakalāpadaḥ
caturbhujaṃ mahākāyaṃ jaṭāmaṇḍitamastakam /
trilocanaṃ karālāsyaṃ hārakuṇḍalaśobhitam
lambodaraṃ dīrghakarṇaṃ lomaśaṃ pītavāsasam /
gadātriśūlaparaśukhaṭvāṅgaṃ dadhataṃ karaiḥ
asicarmadharairvīraiḥ kapilāsyādibhirvṛtam /
śatrūṇāmantakaṃ sākṣādudyadādityasannibham
dhyāyeddevaṃ vāstupatiṃ kūrmapadmāsanasthitam /
mārībhaye rogabhaye ḍākinyādibhaye tathā
autpātikāpatyadoṣe vyālarakṣobhaye'pi ca /
dhyātvaivaṃ pūjayedvāstuṃ parivārasamanvitam
tilājyapāyasairhutvā sarvaśāntimavāpnuyāt /
yathā vāstuḥ pūjanīyaḥ proktakarmasu suvrate
grahāścāpi tathā pūjyā daśadikpatibhiryutāḥ /
brahmā viṣṇuśca rudraśca vāṇī lakṣmīśca śaṅkarī
evaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca dhyānamityādi
vāstordhyānamevāha caturbhujamityādinā sārdhatrayeṇa
lomaśam bahulomaviśiṣṭam
(pṛ० ४०९) mātaraḥ sagaṇeśāśca sampūjyā vasavastathā /
pitaro yadyatṛptāḥ syuḥ karmasveteṣu kālike
sarvaṃ tasya bhavedvyarthaṃ vighnañcāpi pade pade /
ato maheśi yatnena proktasaṃskārakarmasu
pitṝṇāṃ tṛptaye'trā'bhyudayikaṃ śrāddhamācaret /
grahayantraṃ pravakṣyāmi sarvaśāntividhāyakam
yatra sampūjitāḥ sendrā grahā yacchanti vāñchitam /
tritrikoṇairlikhedyantraṃ tadvahirvṛttamālikhet
vidadhyādvṛttalagnāni dalānyaṣṭau ca tadbahiḥ /
caturdvārānvitaṃ kuryāt bhūpuraṃ sumanoharam
vāsaveśānayormadhye bhūpurasya bahiḥsthale /
vṛttaṃ viracayedekaṃ prādeśaparimāṇakam
rakṣovāruṇayormadhye cāparaṃ kalpayettathā
udyadādityasannibham udyatsūryasadṛśam // ६५ - ७२ //
sendrāḥ indrādidaśadikpatisahitāḥ / yacchanti dadati
grahayantramevāha tritrikoṇairityādibhiḥ /
prathamatastribhistrikoṇairviśiṣṭaṃ yantraṃ likhet /
tatastadbahistritrikoṇebhyo bahirvṛttaṃ vartulamekaṃ maṇḍalamālikhet
/ tato vṛttalagnānyaṣṭau dalāni patrāṇi vidadhyāt kuryāt /
tadbahiścaturdvārānvitaṃ sumanoharaṃ bhūpuraṃ kuryāt / tato
vāsaveśānayormadhye bhūpurasya bahiḥsthale
prādeśaparimāṇakamekaṃ vṛttaṃ vartulaṃ maṇḍalaṃ vilikhayet /
tato rakṣovaruṇayoḥ nairṛtyapaścimayormadhye bhūpurasya
bahiḥsthale tathaiva prādeśaparimāṇakamaparaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ
kalpayedracayet // ७४ - ७६ //
(pṛ० ४१०) navagrahāṇāṃ varṇena navakoṇāni pūrayet /
madhyatrikoṇadvau pārśvau savyadakṣiṇabhedataḥ
śvetapītau vidhātavyau pṛṣṭhabhāgaḥ sitetaraḥ /
aṣṭadikpativarṇena parṇānyaṣṭau prapūrayet
sitaraktāsitaiścūrṇaiḥ puraḥ prākāramācaret /
puro bahiḥsthe dve vṛtte devi prādeśasammite
uparyadhaḥkrameṇaiva raktaśvete vidhāya ca /
sandhisthānāni yantrasya svecchayā raṃjayet sudhīḥ
yatkoṣṭhe yo grahaḥ pūjyo yatpatre yaśca dikpatiḥ /
yaddvāre'vasthitā ye ca tatkramaṃ śṛṇu sāmpratam
madhyakoṇe yajet sūryaṃ pārśvayoraruṇaṃ śikhām /
paścāt pracaṇḍayordaṇḍau pūjayedaṃśumālinaḥ
bhānūrdhvakoṇe pūrvasyāmarcayedrajanīkaram /
āgneye maṅgalaṃ yāmye budhaṃ nairṛtakoṇake
navagrahāṇāmityādi / tat sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ
varṇena viśiṣṭaiścūrṇaiḥ navakoṇāni pūrayet / tataḥ
savyadakṣiṇabhedato madhyatrikoṇasya dvau pārśvau kramataḥ
śvetapītau vidhātavyau / madhyatrikoṇasya pṛṣṭhabhāgaḥ sitetaraḥ
kṛṣṇavarṇo vidhātavyaḥ / tataḥ indrādīnāmaṣṭānāṃ dikpatīnāṃ
varṇena viśiṣṭaiścūrṇairaṣṭau parṇāni patrāṇi prapūrayet
७८ //
sitetyādi / tataḥ sitaraktāsitaiḥ
śvetalohitakṛṣṇavarṇaiścūrṇaiḥ puro bhūpurasya prākāramācaret
kuryāt / he devi puro bhūpurasya bahiḥsthe prādeśasammite dve vṛtte
vartule maṇḍale uparyadhaḥkrameṇaiva raktaśvete vidhāya sudhīḥ
sādhako mantrasya sandhisthānāni svecchayā raṃjayet // ७९ - ८३ //
(pṛ० ४११) bṛhaspatiṃ vāruṇe ca daityācāryaṃ prapūjayet /
śanaiścaraṃ tu vāyavye kauvereśānayoḥ kramāt /
rāhuṃ ketuṃ yajet candraṃ paritastārakāgaṇān
sūro raktaḥ śaśī śuklo maṅgalo'ruṇavigrahaḥ /
budhajīvau pāṇḍupītau śvetaḥ śukro'sitaḥ śaniḥ /
rāhuketū vicitrābhau grahavarṇāḥ prakīrtitāḥ
caturbhujaṃ raviṃ dhyāyet padmadvayavarābhayaiḥ /
cintayecchaśinaṃ dānamudrāmṛtakarāmbujam
kujamīṣatkubjatanuṃ hastābhyāṃ daṇḍadhāriṇam /
dhyāyet somātmajaṃ bālaṃ bhālalolitakuntalam
yajñasūtrānvitaṃ dhyāyet pustakākṣakaraṃ gurum /
evaṃ daityaguruñcāpi kāṇaṃ khañjaṃ śanaiścaram
paritaḥ sarvataḥ
atha kramataḥ sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ varṇānāha sūra
ityādinā sārdhena / sūraḥ sūryaḥ
atha sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ kramato dhyānamāha
caturbhujamityādibhiḥ / padmadvayavarābhayairviśiṣṭaṃ caturbhujaṃ
raviṃ sūryaṃ dhyāyet / dānamudrāmṛtakarāmbujaṃ dānamudrā
cāmṛtañca karāmbujayorhastapadmayoryasya tathābhūtaṃ
śaśinaṃ candraṃ vicintayet
somātmajam budham / bhālalolitakuntalam bhāle lolitāścalitāḥ
kuntalāḥ keśā yasya tathābhūtam
८८ //
(pṛ० ४१२) rāhuketū śiraḥkāyau vikṛtau krūraceṣṭitau /
svaiḥ svairdhyānairgrahāniṣṭvā yajedindrādidikpatīn
daleṣvaṣṭasu pūrvādikramataḥ sādhakottamaḥ /
sahasrākṣaṃ yajedādau pītakauṣeyavāsasam
vajrapāṇiṃ pītaruciṃ sthitamairāvatopari /
raktābhaṃ chāgavāhasthaṃ śaktihastaṃ hutāśanam
dhyāyet kālaṃ lulāpasthaṃ daṇḍinaṃ kṛṣṇavigraham /
nirṛtiṃ khaḍgahastañca śyāmalaṃ vājivāhanam
varuṇaṃ makarārūḍhaṃ pāśahastaṃ sitaprabham /
dhyāyet kṛṣṇatviṣaṃ vāyuṃ mṛgasthañcāṅkuśāyudham
kuberaṃ kanakākāraṃ ratnasiṃhāsanasthitam /
stutaṃ yakṣagaṇaiḥ sarvaiḥ pāśāṅkuśakarāmbujam
īśānaṃ vṛṣabhārūḍhaṃ triśūlavaradhāriṇam /
vyāghracarmāmbaradharaṃ pūrṇendusadṛśaprabham
iṣṭvā pūjayitvā
atha kramata indrādīnāmaṣṭānāṃ dikpatīnāṃ dhyānaṃ
varṇañcāha sahasrākṣamityādibhiḥ / pītakauśeyavāsasam pītaṃ
kauśeyaṃ kṛmikośotthaṃ vāso vastraṃ yasya tathābhūtam
९१
//
kālam yamam / lulāpastham mahiṣastham
nirṛtim rākṣasam // ९३ - ९५ //
(pṛ० ४१३) dhyātvā caitān kramādiṣṭvā brahmānantau puro bahiḥ /
ūrdhvādhovṛttayorarcyau tato'rcyā dvāradevatāḥ
ugro bhīmaḥ pracaṇḍeśau pūrvadvāḥsthāḥ prakīrtitāḥ /
jayantaḥ kṣetrapālaśca nakuleśo bṛhacchirāḥ /
yāmyadvāre paścime ca vṛkāśvānandadurjayāḥ
triśirāḥ purajiccaiva bhīmanādo mahodaraḥ /
uttaradvārapāścaite sarve śastrāstrapāṇayaḥ
śrūyatāṃ brahmaṇo dhyānamanantasyāpi suvrate
raktotpalanibho brahmā caturāsyaścaturbhujaḥ /
haṃsārūḍho varābhītimālāpustakapāṇikaḥ
himakundendudhavalaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
sahasrapāṇivadano dhyeyo'nantaḥ surāsuraiḥ
dhyānaṃ pūjākramaścāpi yantrañca kathitaṃ priye /
vāstvādikramato hyeṣāṃ mantrānapi śṛṇu priye
dhyātvetyādi / etānindrādīnaṣṭau dikpatīnevaṃ dhyātvā
kramādiṣṭvā pūjayitvā ca puro
bhūpurādbahirūrdhvādhaḥsthitayorvṛttayormaṇḍalayorbrahmā-
nantau dikpatī kramato'rcyau pūjanīyau / tato dvāradevatā arcyāḥ
pūjyā dvāradevatā evāha ugro bhīma ityādinā sārdhadvayena
९८ //
brahmaṇo dhyānamevāha raktotpalanibha ityādinā
१०० //
athā'nantasya dhyānamāha himakundendudhavala ityādyekena
eṣām vāstvādīnāmanantāntānām
(pṛ० ४१४) kṣakāro havyavāhasthaḥ ṣaḍdīrghasvarasaṃyutaḥ /
bhūṣito nādabindubhyāṃ vāstumantraḥ ṣaḍakṣaraḥ
tāraṃ māyāṃ tīgmaraśme ṅe'ntamārogyadaṃ vadet /
vahnijāyāṃ tato dattvā sūryamantraṃ samuddharet
kāmo māyā ca vāṇī ca tato'mṛtakareti ca /
amṛtaṃ plāvaya dvandaṃ svāhā somamanurmataḥ
ai/ hrā/ hrī/ sarvapadādduṣṭānnāśaya nāśaya /
svāhāvasāno mantro'yaṃ maṅgalasya prakīrtitaḥ
vāstvādīnāṃ kramato mantrānevāha kṣakāraḥ ityādibhiḥ /
havyavāhasthaḥ havyavāho rephaḥ tatsthaḥ kṣakāraḥ
ṣaḍdīrghasvarasaṃyuto nādabindubhyāṃ bhūṣitaśca kartavyaḥ /
evañca kṣrā/ kṣrī/ kṣrū/ kṣrai/ kṣrau/ kṣra/ḥ iti ṣaḍakṣaro
vāstumantra uddhṛta āsīt
tāramityādi / pūrvam tāraṃ praṇavaṃ vadet / tato māyāṃ
hrī/ bījaṃ vadet / tatastīgmaraśme iti vadet / tato ṅe'ntamārogyadaṃ
vadet / tato vahnijāyāṃ dattvā sūryamantraṃ samuddharet / yojanayā
o/ hrī/ tīgmaraśme ārogyadāya svāheti sūryamantra uddhṛta āsīt
kāma ityādi / pūrvaṃ kāmaḥ klīmiti bījamucyeta / tato māyā
hrī/ bījamucyeta / tato vāṇī aimiti bījamucyeta / tato'mṛtakaretyucyeta /
tato'mṛtamucyeta / tataḥ plāvayadvandvamucyeta / tataḥ svāhocyeta /
yojanayā klī/ hrī/ ai/ amṛtakarā'mṛtaṃ plāvaya plāvaya svāheti
somamanurmataḥ
aimityādi / pūrvam ai/ hrā/ hrī/ vadet / tataḥ sarvapadato
duṣṭānnāśaya nāśayeti vadet / yojanayā ai/ hrā/ hrī/
sarvaduṣṭānnāśaya nāśayeti mantro jātaḥ / svāhāvasānaḥ
svāhānto'yaṃ maṅgalasya mantraḥ prakīrtitaḥ
(pṛ० ४१५) hrī/ śrī/ saumyapadañcoktvā sarvān kāmāṃ stato vadet /
pūrayā'nte vahnikāntāmeṣa somātmaje manuḥ
tāreṇa puṭitā vāṇī tataḥ suraguropadam /
abhīṣṭaṃ yaccha yaccheti svāhāmantro bṛhaspateḥ
śā/ śī/ śū/ śai/ tataḥ śau/ śa/ḥ śukramantraḥ samīritaḥ //
hrā/ hrā/ hrī/ hrī/ sarvaśatrūn vidrāvaya padadvayam /
mārtaṇḍasūnave paścāt namo mantraḥ śanaiścare
rā/ hrau/ bhrau/ hrī/ somaśatro śatrūn vidhvaṃsaya dvayam /
rāhave nama ityeṣa rāhormanurudāhṛtaḥ
hrīmityādi / pūrvam hrī/ śrī/ saumyapadaṃ coktvā tataḥ
sarvān kāmān vadet / tataḥ pūrayānte vahnikāntāṃ vadet /
yojanayā hrī/ śrī/ saumya sarvān kāmān pūraya svāhetyeṣa
somātmaje budhe manurmataḥ
tāreṇetyādi / tāreṇa praṇavena puṭitā ādāvante ca saṃyuktā
vāṇī vaktavyā / tataḥ suraguro iti padaṃ vadet / tato'bhīṣṭaṃ yaccha
yaccheti vadet / tataḥ svāheti vadet / yojanayā o/ ai/ o/ suraguro
abhīṣṭaṃ yaccha yaccha svāheti bṛhaspatermantro mataḥ
śā/ śī/ śū/ śai/ śau/ śa/ḥ iti śukramantraḥ samīritaḥ
kathitaḥ
hrā/ hrāmityādi / pūrvam hrā/ hrā/ hrī/ hrī/ sarvaśatrūniti
vadet / tato vidrāvayapadadvayaṃ vadet / tato mārtaṇḍasūnave iti vadet
/ paścānnamo vadet / yojanayā hrā/ hrā/ hrī/ hrī/ sarvaśatrūn
vidrāvaya vidrāvaya mārtaṇḍasūnave namaḥ iti śanaiścare mantro
mataḥ
rāmityādi / pūrvaṃ rā/ hrau/ bhrau/ hrī/ somaśatro śatrūniti
vadet / tato vidhvaṃsayadvayaṃ vadet / tato rāhave nama iti vadet /
yojanayā rā/ hrau/
(pṛ० ४१६) krū/ hra/ krai/ ketave svāhā ketormantraḥ prakīrtitaḥ
la/ ra/ mṛ/ strū/ va/ yamiti kṣa/ hau/ brīmamiti kramāt /
indrādyanantadikpānāṃ daśamantrāḥ samīritāḥ
anyeṣāṃ parivāraṇāṃ nāmamantrāḥ prakīrtitāḥ /
anuktamantre sarvatra vidhireṣa śivoditaḥ
namo'ntamantre deveśi na namo yojayed budhaḥ /
svāhānte'pi tathāmantre na dadyādvahnivallabhām
grahādibhyaḥ pradātavyaṃ puṣpaṃ vāsaśca bhūṣaṇam /
teṣāṃ varṇānurūpeṇa nānyathā prītaye bhavet
kuśaṇḍikoktavidhinā vahniṃ saṃsthāpayan sudhīḥ /
puṣpairuccāvacairyadvā samidbhirhomamācaret
śāntikarmaṇi puṣṭau ca varado havyavāhanaḥ /
pratiṣṭhāyāṃ lohitākṣaḥ śatruhā krūrakarmaṇi
bhrai/ hrī/ somaśatro śatrūn vidhvaṃsaya vidhvaṃsaya rāhave nama
ityeṣa rāhormanurudāhṛtaḥ kathitaḥ
११२ //
lamityādi / lamiti ramiti mṛmiti strūmiti vamiti yamiti kṣamiti
haumiti brīmiti amityete kramādindrādīnāmanantāntānāṃ
dikpānāṃ daśamantrāḥ samīritāḥ kathitāḥ
११४ //
vahnivallabhām svāheti padam
teṣāṃ grahādīnām
samidbhiḥ kāṣṭhaiḥ
(pṛ० ४१७) śāntau puṣṭau maheśāni tathā krūre'pi karmaṇi /
grahayāgaṃ prakurvāṇo vācchitārthamavāpnuyāt
yathā pratiṣṭhākāryeṣu devārcā pitṛtarpaṇam /
vāstoryāge grahāṇāñca tadvadeva vidhīyate
yadyekasmin dine dvistriḥ pratiṣṭhā yāgakarma ca /
tantreṇa tatra devārcā pitṛśrāddhāgnisaṃskriyāḥ
jalāśayagṛhārāmasetusaṃkramaśākhinaḥ /
vāhanāsanayānāni vāso'laṅkaraṇāni ca
pānāśanīyapātrāṇi deyavastūni yānyapi /
asaṃskṛtāni devāya na pradadyuḥ phalepsavaḥ
kāmye karmaṇi sarvatra budhaḥ saṅkalpamācaret /
vidhivākyānusāreṇa sampūrṇasukṛtāptaye
saṃskṛtābhyarcitaṃ dravyaṃ nāmoccāraṇapūrvakam /
sampradānābhidhāñcoktvā dattvā samyak phalaṃ labhet
jalāśayagṛhārāmasetusaṃkramaśākhinām /
kathyante prokṣaṇe mantrāḥ prayojyā brahmavidyayā
varado varadanāmā / lohitākṣo lohitākṣākhyaḥ / śatrṛhā
śatrṛhasaṃjñakaḥ // ११८ - १२० //
tantreṇa ekadhaiva // १२१ - १२४ //
saṃskṛtābhyarcitam śodhitaṃ prapūjitam /
saṃpradānābhidhāṃ sampradānanāmadheyam
brahmavidyayā gāyatryā saha
(pṛ० ४१८) jīvanādhāra jīvānāṃ jīvanaprada vāruṇa /
prokṣaṇe tava tṛpyantu jalabhūcarakhecarāḥ
tṛṇakāṣṭhādisambhūta vāseya brahmaṇaḥ priya /
tvāṃ prokṣayāmi toyena prītaye bhava sarvadā
iṣṭhakādisamudbhūta vaktavyantviṣṭakāmaye
phalaiḥ patraiśca śākhādyaiśchāyābhiśca priyaṅkarāḥ /
yacchantu me'khilān kāmān prokṣitāstīrthavāribhiḥ
setustvaṃ bhavasindhūnāṃ pāradaḥ pathikapriyaḥ /
mayā saṃprokṣitaḥ seto yathoktaphalado bhava
saṃkrama tvāṃ prokṣayāmi lokānāṃ saṃkramaṃ yathā /
dadāsīha tathā svarge saṃkramo me pradīyatām
ārāmaprokṣaṇe mantro ya eva kathitaḥ priye /
sa eva śākhisaṃskāre prayoktavyo manīṣibhiḥ
teṣāṃ madhye prathamato jalāśayaprokṣaṇamantramāha
jīvanādhāra jīvānāmiti / jīvanādhāra jalādhāra / vāruṇa
varuṇadevatāka
atha gṛhaprokṣaṇamantramāha tṛṇakāṣṭhādisambhūteti /
vāseya vāsāya hita
iṣṭakādītyādi / iṣṭakādimaye gṛhe prokṣaṇīye
tṛṇakāṣṭhādisaṃbhūte ityatra iṣṭakādisamudbhūteti vaktavyam
athārāmaprokṣaṇamantramāha phalaiḥ patraiśca
śākhādyairiti
atha setuprokṣaṇamantramāha setustvaṃ bhavasindhūnāmiti
atha saṃkramaprokṣaṇamantramāha saṃkrama tvāṃ
prokṣayāmīti / saṃkramyate samyak pādavikṣepaḥ kriyate lokairyatra
sa saṃkramaḥ setuviśeṣaḥ tatsambodhane saṃkrameti / saṃkramam
samyaggamanam
१३३ //
(pṛ० ४१९) praṇavo vāruṇañcā'straṃ bījatritayamambike /
sarvasādhāraṇadravyaprokṣaṇe viniyojayet
snāpanārhaṃ vāhanaṃ cet snāpayet brahmavidyayā /
anyatraivā'rghyatoyena kuśāgreṇa viśodhayet
prāṇapratiṣṭhāmācarya tattadvāhanasaṃjñayā /
pūjito'laṅkṛto vāho deyo bhavati daivate
jalāśaye pūjanīyo varuṇo yādasāṃ patiḥ /
gṛhe prajāpatirbrahmā'rāme setau ca saṃkrame /
pūjyo viṣṇurjagatpātā sarvātmā sarvadṛgvibhuḥ
devyuvāca /
vividhāni vidhānāni kathitānyuktakarmasu /
kramo na darśito yena mānavaḥ karma sādhayet
kramavyatyayakarmāṇi bahvāyāsakṛtānyapi /
na yacchanti phalaṃ samyak nṝṇāṃ karmānujīvinām
praṇava ityādi / he ambike praṇava oṅkāraḥ vāruṇaṃ vaṃ
astraṃ phaḍiti bījatritayaṃ sarvasādhāraṇadravyaprokṣaṇe
viniyojayet
brahmavidyayā gāyatryā
prāṇetyādi / pūrvoktenohanīyaliṅgakapadaśālinā
devīprāṇapratiṣṭhāmantreṇa vāhanasya prāṇapratiṣṭhāmācarya
kṛtvā tattadvāhanasaṃjñayā pūjito'laṅkṛtaśca vāho vāhanaṃ
daivate deyo bhavati
sarvadṛk sakalapadārthadraṣṭā / vibhuḥ vyāpakaḥ
athoktakṛtyatattatkarmakramaṃ jijñāsurdevyuvāca
vividhānītyādinā
१३९ //
(pṛ० ४२०) śrīsadāśiva uvāca /
yaduktaṃ parameśāni māteva hitakāriṇi /
niḥśreyasantallokānāṃ phalavyāpṛtacetasām
eteṣāmuktakṛtyānāmanuṣṭhānaṃ pṛthak pṛthak /
vāstuyāgakramāddevi kathayāmyavadhīyatām
pūrve'hni niyatāhāraḥ śvaḥprātaḥ snānamācaret /
kṛtvā paurvāhnikaṃ karma guruṃ nārāyaṇaṃ yajet
tataḥ svakāmamuddiśya vidhidarśitavartmanā /
kṛtasaṅkalpako mantrī gaṇeśādīn samarcayet
bandhūkābhaṃ trinetraṃ dviradavaramukhaṃ nāgayajñopavītaṃ
śaṅkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ vimalasarasijaṃ hastapadmairdadhānam /
udyadbālendumauliṃ dinakarakiraṇoddiptavastrāṅgaśobhaṃ
nānālaṅkārayuktaṃ bhajata gaṇapatiṃ raktapadmopaviṣṭam
evaṃ dhyātvā yathāśaktyā pūjayitvā gaṇeśvaram /
brahmāṇañca tato vāṇīṃ viṣṇuṃ lakṣmīṃ samarcayet
evaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca yaduktamityādinā /
phalavyāpṛtacetasām phalāya vyāpṛtaṃ vyāpāraviśiṣṭaṃ ceto
yeṣāṃ te teṣām
anuṣṭhānam sādhanam
vāstuyāgakramāduktakṛtyānāmanuṣṭhānasya kramamāha
pūrve'hnītyādibhiḥ
१४३ //
atha gaṇapatidhyānamāha bandhūkābhamityādyekena /
bandhūkābham bandhūkapuṣpasadṛśadyutim / udyadbālendumaulim
udyan yo bāla indurbālaścandraḥ sa maulau
(pṛ० ४२१) śivaṃ durgāṃ grahāṃścāpi tathā ṣoḍaśa mātṛkāḥ /
ghṛtadhārāsvapi vasūniṣṭvā kuryāt pitṛkriyām
tataḥ proktavidhānena maṇḍalaṃ vāsturakṣasaḥ /
nirmāya pūjayettatra vāstudaityaṃ gaṇaiḥ saha
tatastu sthaṇḍilaṃ kṛtvā vahniṃ saṃskṛtya pūrvavat /
dhārāhomāntamācarya vāstuhomaṃ samārabhet
yathāśaktyā'hutīstasmai parivāragaṇāya ca /
tathā pūjitadevebhyo dattvā karma samāpayet
vāstuyāge pṛthakkārye eṣa te kathitaḥ kramaḥ /
anenaiva grahāṇāñca yajño'pi vihitaḥ priye
grahāṇāmatra mukhyatvānnāṅgatvena prapūjanam /
saṅkalpānantaraṃ kāryaṃ vāstvarcanamiti kramaḥ
gaṇeśādyarcanaṃ sarvaṃ vāstuyāgavidhānavat /
grahāṇāṃ yantramantrau ca dhyānaṃ prāgeva kīrtitam
prasaṅgāt kathitau bhadre grahavāstukratukramau /
atha prastutakṛtyānāmucyate kūpasaṃskriyā
kirīṭe yasya tathābhūtam / dinakarakiraṇoddiptavastrāṅgaśobham
dinakarakiraṇavaduddiptena vasteṇāṅge śobhā yasya tathābhūtam
१४५ //
iṣṭvā pūjayitvā
१४७ //
ācarya vidhāya
tasmai vāstudaityāya
anenaiva krameṇa
atra grahayajñe // १५१ - १५३ //
(pṛ० ४२२) saṃkalpaṃ vidhivat kṛtvā vāstupūjanamācaret /
maṇḍale kalaśe vāpi śālagrāme yathāmati
tataḥ pūjyo gaṇapatirbrahmā vāṇī harī ramā /
śivo durgā grahāścāpi pūjyā dikpatayastathā
mātarau vasavo'ṣṭau ca tataḥ kāryā pitṛkriyā /
prādhānyaṃ varuṇasyātra sa hi pūjyo viśeṣataḥ
nānopahārairvaruṇamarcayitvā svaśaktitaḥ /
vidhivat saṃskṛte vahnau vāruṇaṃ homamācaret
pūjitebhyaśca devebhyo dattvā pratyekamāhutim /
pūrṇāhutyantakṛtyena homakarma samāpayet
tato dhvajapatākāsraggandhasindūracarcitam /
uktaprokṣaṇamantreṇa prokṣayet kūpamuttamam
tataḥ svakāmamuddiśya devamuddiśya vā naraḥ /
sarvabhūtaprīṇanāyotsṛjet kūpajalāśayam
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet sādhakāgraṇīḥ /
suprīyantāṃ sarvabhūtā nabhobhūtoyavāsinaḥ
utsṛṣṭaṃ sarvabhūtebhyo mayaitajjalamuttamam /
tṛpyantu sarvabhūtāni snānapānāvagāhanaiḥ
sāmānyaṃ sarvajīvebhyo mayā dattamidaṃ jalam /
ye ca kecidvipadyante svasvakarmavipākataḥ
kūpasaṃskārakramamevāha saṃkalpamityādibhiḥ
१५५ //
atra kūpasaṃskāre / saḥ varuṇaḥ // १५६ - १६० //
(pṛ० ४२३) tatpāpairna pralipye'haṃ saphalāstu mama kriyā /
tatastu dakṣiṇāṃ kṛtvā kṛtaśāntyādikakriyaḥ
brāhmaṇān bhojayet kaulān dīnānapi bubhukṣitān /
jalāśayapratiṣṭhāsu sarvatraiṣa kramaḥ śive
taḍāgādau ca kartavyā nāgastambhajalecarāḥ
mīnamaṇḍūkamakarakūrmāśca jalajantavaḥ /
kāryā dhātumayāścaite kartṛvittānusārataḥ
matsyau svarṇamayau kuryāt maṇḍūkāvapi hemajau /
rājatau makarau kūrmamithunaṃ tāmrarintikam
etairjalacaraiḥ sārdhaṃ taḍāgamapi dīrghikām /
sāgarañca samutsṛjya prārthayannāgamarcayet
nanu sādhakāgraṇīḥ kiṃ prārthayedityākāṅkāyāmāha
suprīyantāmityādibhiḥ // १६१ - १६५ //
taḍāgādipratiṣṭhāyāṃ yo viśeṣastamāha taḍāgādau
cetyādibhiḥ / taḍāgādau saṃskārye sati nāgastambho jalecarāśca
kartavyāḥ
nanu kiṃ dravyamayāḥ ke vā jalajantavaḥ kartavyā
ityapekṣāyāmāha mīnamaṇḍūketyādinā
nanu kiṃ dhātumayāḥ kati vā mīnādayo jalajantavo
vidhātavyā ityākāṅkṣāyāmāha matsyau svarṇamayāvityādinā
etairityādi / etairmīnādibhirjalacaraiḥ sārdhaṃ taḍāgaṃ
dīrghikāṃ sāgarañcāpi samutsṛjya nāgaṃ prārthayan sana arcayet
(pṛ० ४२४) ananto vāsukiḥ padmo mahāpadmaśca takṣakaḥ /
kulīraḥ karkaṭaḥ śaṅkhaḥ pāthasāṃ rakṣakā ime
ityaṣṭau nāganāmāni likhitvā'śvatthapallave /
smṛtvā praṇavagāyatryau ghaṭamadhye viniḥkṣipet
candrārkau sākṣiṇau kṛtvā viloḍyaikaṃ samuddharet /
tatrottiṣṭhati yo nāgastaṃ kuryāttoyarakṣakam
stambhamekaṃ samānīya viṃśahastamitaṃ śubham /
saralaṃ dārujaṃ tailairukṣitañca haridrayā
snāpayettīrthatoyena vyāhṛtyā praṇavena ca /
tatra hrīśrīkṣamāśāntisahitaṃ nāgamarcayet
nanu kasmin sthāne kaṃ vā nāgamabhyarcayet kiṃ vā
prārthayedityapekṣāyāmāha ananta ityādinā / ime'nantādayo'ṣṭau
nāgāḥ pāthasāṃ jalānāṃ rakṣakā bhavantītyanvayaḥ
ityaṣṭāvityādi / ityetānyanantādīnyaṣṭau
nāganāmānyaśvatthapallave likhitvā praṇavagāyatryau smṛtvā
ghaṭamadhye viniḥkṣipet
candrārkāvityādi / tataścandrārkau sākṣiṇau kṛtvā
likhitanāganāmānyaśvatthapallavāni viloḍyaikaṃ
likhitanāganāmakamaśvatthapallavaṃ samuddharet / tatra yo nāga
uttiṣṭhati taṃ nāgaṃ toyarakṣakaṃ kuryāt
stambhamityādi / viṃśahastamitaṃ viṃśatihastaparimitaṃ
saralamavakraṃ dārujaṃ kāṣṭhasambhavaṃ tailairharidrayā
cokṣitamabhyaktaṃ śubhamekaṃ stambhaṃ samānīya vyāhṛtyā
praṇavena ca tīrthatoyena snāpayet / tatra snāpite stambhe
hrīśrīkṣamāśāntisahitaṃ nāgamarcayet
१७४ //
(pṛ० ४२५) nāga tvaṃ viṣṇuśayayā'si mahādevavibhūṣaṇam /
stambhamenamadhiṣṭhāya jalarakṣāṃ kuruṣva me
iti prārthya tato nāgastambhaṃ madhyejalāśayam /
samāropya taḍāgañca kartā kuryāt pradakṣiṇam
yūpaścet sthāpitaḥ pūrvaṃ tadā nāgaṃ ghaṭe'rcayan /
tajjalaṃ tatra niḥkṣipya śiṣṭaṃ karma samāpayet
evaṃ gṛhapratiṣṭhāyāṃ kṛtasaṃkalpako budhaḥ /
vāstvādivasupūjāntaṃ paitraṃ karma ca kūpavat
vidhāyā'tra viśeṣeṇa yajeddevaṃ prajāpatim /
prājāpatyañca havanaṃ kuryāt sādhakasattamaḥ
nāga tvamityādi / he nāga tvaṃ viṣṇuśayayā'si
mahādevavibhūṣaṇañcā'si enaṃ stambhamadhiṣṭhāya me mama
jalarakṣāṃ kuruṣva
itītyādi / iti nāgaṃ prārthya tato nāgastambhaṃ
madhyejalāśayaṃ jalāśayasya madhye samāropya kartā
taḍāgapradakṣiṇaṃ kuryāt / madhye jalāśayamiti pāre madhye
ṣaṣṭyā vā ityanenāvyayībhāvaḥ
yūpa ityādi / cedyadi yūpo nāgastambhaḥ pūrvameva sthāpito
bhavet tadā nāgaṃ ghaṭe'rcayan kartā tajjalaṃ ghaṭasambandhijalaṃ
tatra taḍāge niḥkṣipya śiṣṭamavaśeṣaṃ karma samāpayet
evaṃ jalāśayapratiṣṭhāvidhānamuktvā'tha
gṛhapratiṣṭhāvidhānamāha evaṃ gṛha pratiṣṭhāyāmityādibhiḥ
atra gṛhasaṃskāre
(pṛ० ४२६) gṛhaṃ pūrvoktamantreṇa prokṣya gandhādinā'rcayan /
īśānābhimukho bhūtvā prārthayedvihitāñjaliḥ
prajāpatipate geha puṣpamālyādibhūṣitaḥ /
asmākaṃ śubhavāsāya sarvathā sukhado bhava
tatastu dakṣiṇāṃ kṛtvā śāntyāśīrvādamācaret /
viprān kulīnān dīnāṃśca bhojayedātmaśaktitaḥ
anyārthantu pratiṣṭhā cet tadvāsāyātra yojayet /
devatrākṛtagehasya vidhānaṃ śṛṇu śailaje
itthaṃ saṃskṛtya bhavanaṃ śaṅkhatūryādiniḥsvanaiḥ /
devatāsannidhiṃ gatvā prārthayedvihitāñjaliḥ
uttiṣṭha devadeveśa bhaktānāṃ vāñchitaprada /
āgatya janmasāphalyaṃ kuru me karuṇānidhe
gṛhamityādi / tataḥ pūrvoktamantreṇa gṛhaṃ
prokṣyā'bhiṣicya gandhādinā gṛhamarcayan kartā īśānābhimukho
bhūtvā vihitāñjaliḥ san gṛhaṃ prārthayet
gṛhaṃ prati prārthanāmevāha prajāpatipate ityādyekena /
prajāpatiḥ patiryasya sa prajāpatipatiḥ tatsambodhane prajāpatipate iti
१८२ //
anyārthantvityādi / cedyadyanyārthaṃ gṛhasya pratiṣṭhā
vidhīyate tadā'tra gṛhapratiṣṭhāyāṃ kartavye saṃkalpe tadvāsāyeti
yojayet / he śailaje pārvati devatrākṛtagehasya
devatādhīnakṛtagṛhasya dānasya vidhānaṃ tvaṃ śṛṇu
devatrākṛtagehadānavidhānamevāha itthamityādibhiḥ / itthaṃ
pūrvoktavidhānena bhavanaṃ gṛhaṃ saṃskṛtya
śaṅkhatūryādiniḥsvanaiḥ saha devatāsannidhiṃ gatvā
vihitāñjaliḥ san devatāṃ prārthayet
yat prārthayettadāha uttiṣṭhetyādinā
(pṛ० ४२७) ityabhyarthya gṛhābhyarṇe devamānīya sādhakaḥ /
upasthāpya gṛhadvāri purato vāhanaṃ nyaset
triśūlamathavā cakraṃ vinyasya bhavanopari /
ropayenmandireśāne sapatākaṃ dhvajaṃ sudhīḥ
candrātapaiḥ kiṅkiṇībhiḥ puṣpasrakcūtapallavaiḥ /
śobhayitvā gṛhaṃ samyak chādayeddivyavāsasā
uttarābhimukhaṃ devaṃ vakṣyamāṇavidhānataḥ /
snāpayedvihitairdravyaistatkramaṃ vacmi te śṛṇu
ai/ hrī/ śrīmiti mantrānte mūlamantraṃ samuccaran /
dugdhena snāpayāmi tvāṃ māteva paripālaya
proktabījatrayasyānte tathā mūlaṃ niyojayan /
dadhnā tvāṃ snāpayāmyadya bhavatāpaharo bhava
itītyādi / sādhako jana ityabhyarthya gṛhābhyarṇe gṛhasamīpe
devamānīya gṛhadvāryupasthāpya ca tasya purato vāhanaṃ nyaset
sthāpayet
triśūlamityādi / sudhīrjano bhavanopari triśūlamathavā
cakraṃ vinyasya saṃsthāpya mandireśāne gṛheśānakoṇe
sapatākaṃ patākāsahitaṃ dhvajaṃ ropayet
१८८ //
tatkramam vakṣyamāṇena vidhānena vihitaiḥ
dravyairdevasnāpanasya kramam
tatkramamevāha ai/ hrī/ śrīmityādibhiḥ / ai/ hrī/ śrīmiti
mantrānte mūlamantraṃ samuccaran tadante ca dugdhena snāpayāmi
tvāṃ māteva paripālaya iti samuccaran kartā pūrvaṃ dugdhena
devaṃ snāpayet
proktetyādi / tataḥ paraṃ proktabījatrayasyānte tathaiva mūlaṃ
mantraṃ viniyojayan tadante ca dadhnā tvāṃ snāpayāmyadya
bhavatāpaharo bhava iti samuccaran kartā dadhnā devaṃ snāpayet
(pṛ० ४२८) punarbījatrayaṃ mūlaṃ sarvānandakareti ca /
madhunā snāpitaḥ prīto māmānandamayaṃ kuru
prāgvanmūlaṃ samuccārya sāvitrīṃ praṇavaṃ smaran /
devapriyeṇa haviṣā āyuḥśukreṇa tejasā /
snānaṃ te kalpayāmīśa māmarogaṃ sadā kuru
tadvanmūlañca gāyatrīṃ vyāhṛtiṃ samudīrayan /
deveśa śarkarātoyaiḥ snāto me yaccha vāñchitam
tathā mūlaṃ samuccārya gāyatrīṃ vāruṇaṃ manum /
vidhātrā nirmitairdivyaiḥ priyaiḥ snigdhairalaukikaiḥ /
nārikelodakaiḥ snānaṃ kalpayāmi namo'stu te
punarityādi / punaḥ ai/ hrī/ śrīmiti bījatrayaṃ samuccaran
tadante mūlaṃ mantraṃ samuccaran tadante sarvānandakareti
samuccaran tadante ca madhunā snāpitaḥ prīto māmānandamayaṃ
kuru iti samuccaran kartā madhunā devaṃ snāpayet
prāgvadityādi / prāgvadeva mūlaṃ mantraṃ samuccārya tataḥ
sāvitrīṃ gāyatrīṃ praṇavamoṅkāraṃ ca smaran san
devapriyeṇa haviṣā āyuḥśukreṇa tejasā /
snānante kalpayāmīśa māmarogaṃ sadā kuru //
iti smaran kartā ghṛtena devaṃ snāpayet / āyuḥśukreṇa
āyuḥśukravardhakena tejasā tejovardhakena
tadvadityādi / tadvadeva mūlamantraṃ gāyatrīṃ vyāhṛtiñca
samudīrayan tato deveśa śarkarātoyaiḥ snāto me yaccha vāñchitam
iti ca samudīrayan kartā śarkarātoyairdevaṃ snāpayet
tathetyādi / tathaiva mūlaṃ mantraṃ gāyatrīṃ vāruṇaṃ
manuṃ vamiti mantraṃ ca samuccārya tataḥ
(pṛ० ४२९) gāyatryā mūlamantreṇa snāpayedikṣujaiḥ rasaiḥ
kāmabījaṃ tathā tāraṃ sāvitrīṃ mūlamīrayan /
karpūrāgurukāśmīrakastūrīcandanodakaiḥ /
susnāto bhava suprīto bhuktimuktī prayaccha me
ityaṣṭakalaśaiḥ snānaṃ kārayitvā jagatpatim /
gṛhābhyantaramānīya sthāpayedāsanopari
snāpanārhā na cedarcā tadyantre vāpi tanmanau /
śālagrāmaśilāyāṃ vā snāpayitvā prapūjayet
vidhātrā nirmitairdivyaiḥ priyaiḥ snigdhairalaukikaiḥ /
nārikelodakaiḥ snānaṃ kalpayāmi namo'stu te //
iti samuccaran kartā nārikelajalairdevaṃ snāpayet
tato gāyatryā mūlamantreṇa ca ikṣujaiḥ rasairdevaṃ snāpayet
kāmabījamityādi / kāmabījaṃ klīmiti bījaṃ tathā
tāramoṃkāraṃ sāvitrīṃ gāyatrīṃ mūlaṃ mantraṃ
cerayannuccaran tataḥ
karpūrāgurukāśmīrakastūrīcandanodakaiḥ /
susnāto bhava suprīto bhuktimuktī prayaccha me //
iti codīrayan kartā karpūrādivāsitairjalairdevaṃ snāpayet /
kāśmīram kuṅkumam
itītyādi / ityanenaiva vidhānena krameṇa
cāṣṭakalasairaṣṭakalasaparimitairdugdhādibhiḥ snānaṃ kārayitvā
gṛhābhyantaramānīya ca jagatpatiṃ devamāsanopari sthāpayet
snāpanārhetyādi / cedyadyarcā devatāpratimā snāpanārhā
snāpanayogyā na bhavet tadā tadyantre devatāyantre tanmanau
taddevatāmantre vā śālagrāmaśilāyāṃ vā snāpayitvā devaṃ
prapūjayet
(pṛ० ४३०) aśaktau mūlamantreṇa snāpayecchuddhapāthasām /
aṣṭabhiḥ kalaśairyadvā pañcabhiḥ saptabhiryathā
ghaṭapramāṇaṃ prāgeva kathitaṃ cakrapūjane /
sarvatrāgamakṛtyeṣu sa eva vihito ghaṭaḥ
tato yajenmahādevaṃ svasvapūjāvidhānataḥ /
tatropacārān vakṣyāmi śṛṇu devi parātpare
āsanaṃ svāgataṃ pādyamarghyamācamanīyakam /
madhuparkastathācamyaṃ snānīyaṃ vastrabhūṣaṇe
gandhapuṣpe dhūpadīpau naivedyaṃ vandanaṃ tathā /
devārcanāsu nirdiṣṭā upacārāśca ṣoḍaśa
pādyamarghyañcācamanaṃ madhuparkācamau tathā /
gandhādipañcakaṃ caite upacārā daśa smṛtāḥ
gandhapuṣpe dhūpadīpau naivedyañcāpi kālike /
pañcopacārāḥ kathitā devatāyāḥ prapūjane
aśaktāvityādi / dugdhādibhiḥ devatāyāḥ snāpane'śaktau
satyāṃ mūlamantreṇa śuddhapāthasāṃ śuddhānāṃ
jalānāmaṣṭabhiḥ saptabhiḥ pañcabhirvā kalaśairyathāvaddevaṃ
snāpayet
२०१ //
mahādevam mahāntaṃ devam / tatra devayajane
upacārānevāha āsanamityādibhiḥ / nirdiṣṭāḥ kathitāḥ
२०४ //
upacāraprakārabhedamāha pādyetyādidvayena / spaṣṭam
२०६ //
(pṛ० ४३१) astreṇā'rghyāmbhasā dravyaṃ prokṣya dhenuṃ pradarśayan
/
sampūjya gandhapuṣpābhyāṃ dravyākhyānaṃ samullikhet
vakṣyamāṇamanuṃ smṛtvā mūlañca devatābhidhām /
sacaturthīṃ samuccārya tyāgārthaṃ vacanaṃ paṭhet
nivedanavidhiḥ prokto deve deyeṣu vastuṣu /
anena vidhinā vidvān dravyaṃ dadyāddivaukase
ādyārcanavidhau pūrvaṃ pādyārghyādinivedanam /
arpaṇaṃ kāraṇādīnāṃ sarvameva pradarśitam
anuktamantrā ye tatra tānevātra śṛṇu priye /
āsanādyupacārāṇāṃ pradāne viniyojayet
sarvabhūtāntarasthāya sarvabhūtāntarātmane /
kalpayāmyupaveśārthamāsanaṃ te namo namaḥ
athāsanādisamarpaṇavidhimāha astreṇetyādidvayena / astreṇa
phaḍitimantreṇārghyāmbhasā'rghyajalena dravyamāsanādikaṃ
prokṣyā'bhiṣicya tadupari dhenuṃ mudrāṃ pradarśayan sādhako
gandhapuṣpābhyāṃ dravyaṃ sampūjya dravyākhyānaṃ
dravyanāma samullikheduccārayet / vakṣyamāṇaṃ manuṃ smṛtvā
mūlaṃ mantraṃ sacaturthīṃ devatābhidhāṃ ca samuccārya
tyāgārthaṃ vacanaṃ paṭhet // २०७ - २०८ //
divaukase devāya // २०९ - २११ //
ādyārcanavidhāvanuktānmantrāneva krameṇāha
sarvabhūtāntarasthāyetyādi / he deva sarveṣāṃ bhūtānāmantare
tiṣṭhatīti sarvabhūtāntarasthastasmai sarvabhūtāntarasthāya /
sarveṣāṃ bhūtānāmantarātmane / te
tubhyamupaveśārthamāsanaṃ kalpayāmi samarpayāmi / te tubhyaṃ
namo namo'stu anena mantreṇa devāyā'sanaṃ dadyāt
(pṛ० ४३२) uktakrameṇa deveśi pradāyā'sanamuttamam /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā svāgataṃ prārthayettataḥ
devāḥ svābhīṣṭasiddhyarthaṃ yasya vāñchanti darśanam /
susvāgataṃ svāgataṃ me tasmai te paramātmane
adya me saphalaṃ janma jīvanaṃ saphalāḥ kriyāḥ /
svāgataṃ yattvayā tanme tapasāṃ phalamāgatam
devamāmantrya saṃprārthya svāgatapraśnamambike /
vihitaṃ pādyamādāya mantramenamudīrayet
yatpādajalasaṃsparśācchuddhimāpa jagattrayam /
tatpādābjaprokṣaṇārthaṃ pādyante kalpayāmyaham
uktetyādi / he deveśi uktakrameṇa devāyottamamāsanaṃ
pradāya tataḥ kṛtāñcalipuṭo bhūtvā devāḥ
svābhīṣṭasiddhyarthamityādivacanadvayamudīrayan amukadeva tvayā
svāgataṃ susvāgatamiti svāgataṃ bhaktyā devaṃ prārthayet
devā ityādi / he paramātman yasya bhavato darśanaṃ devā api
svābhīṣṭasiddhyarthaṃ vāñchanti tena tvayā me madarthaṃ
svāgataṃ susvāgatam tasmai paramātmane te tubhyaṃ namaḥ
adyetyādi / he deva yadyatastvayā svāgataṃ tat tato hetoradya me
mama janma jīvanañca saphalaṃ jātam / kriyā api saphalā jātāḥ / me
mama tapasāmapi phalamāgatam
devamityādi / he ambike devamāmantrya sambodhya
uktamantradvayamudīrayan svāgatapraśnaṃ samprārthya vihitaṃ
pādyamādāya gṛhītvā etaṃ mantramudīrayedvadet
yaṃ mantramudīrayettamāha yatpādajaleti / he parameśvara
yatpādajalasaṃsparśājjagattrayaṃ śuddhimāpa jagāma
tatpādābjaprokṣaṇārthaṃ te tubhyaṃ pādyamahaṃ kalpayāmi
samarpayāmi imaṃ mantramudīrya devāya pādyaṃ dadyāt
(pṛ० ४३३) paramānandasandoho jāyate yatprasādataḥ /
tasmai sarvātmabhūtāya ānandārghyaṃ samarpaye
jātīlavaṅgakakkolairjalaṃ kevalameva vā /
prokṣitārcitamādāya mantreṇā'nena cārpayet
yaducchiṣṭamupaspṛṣṭaṃ śuddhimetyakhilaṃ jagat /
tasmai mukhāravindāya ācāmaṃ kalpayāmi te
madhuparkaṃ samādāya bhaktyā'nena samarpayet
tāpatrayavināśārthamakhaṇḍānandahetave /
madhuparkaṃ dadāmyadya prasīda parameśvara
aśuciḥ śucitāmeti yatspṛṣṭasparśamātrataḥ /
tasmiṃste vadanāmbhoje punarācamanīyakam
paramānandasandoha ityādi / paramānandasandohaḥ
paramānandasamūhaḥ / anena mantreṇa devāyā'rghyaṃ dadyāt
jātītyādi / prokṣitamarcitaṃ ca jātīlavaṅgakakkolairvāsitaṃ
jalaṃ kevalameva vā jalamādāyā'nena vakṣyamāṇena mantreṇa
devāya arpayet
tameva mantramāha yaducchiṣṭamiti / eti prāpnoti / anena
mantreṇā'camanīyaṃ devatāmukhe dadyāt
tato bhaktyā madhuparkaṃ samādāyā'nena vakṣyamāṇena
mantreṇa devāya samarpayet
tameva mantramāha tāpatrayavināśārthamiti
tataḥ aśuciḥ śucitāmetītyādinā mantreṇa punardevatāmukhe
ācamanīyaṃ dadyāt
(pṛ० ४३४) snānārthaṃ jalamādāya prāgvat prokṣitamarcitam /
nidhāya devapurato mantramenamudīrayet
yattejasā jagadvyāptaṃ yato jātamidaṃ jagat /
tasmai te jagadādhāra snānārthaṃ toyamarpaye
snāne vastre ca naivedye dadyādācamanīyakam /
anyadravyapradānānte dadyāttoyaṃ sakṛt sakṛt
vastramānīya devāgre śodhitaṃ pūrvavartmanā /
dhṛtvā karābhyāmuttolya paṭhedenaṃ manuṃ sudhīḥ
sarvāvaraṇahīnāya māyāpracchannatejase /
vāsasī paridhānāya kalpayāmi namo'stu te
nānābharaṇamādāya svarṇaraupyādinirmitam /
prokṣyā'rcayitvā devāya dadyādenaṃ samuccaran
viśvābharaṇabhūtāya viśvaśobhaikayonaye /
māyāvigrahabhūṣārthaṃ bhūṣaṇāni samarpaye
snānārthamityādi / tataḥ prāgvat prokṣitamarcitaṃ ca
snānārthaṃ jalamādāya devapurato nidhāya saṃsthāpya cainaṃ
mantramudīrayet
yaṃ mantramudīrayettamāha yattejasā jagadvyāptamiti / anena
mantreṇa devāya snānārthaṃ jalaṃ dadyāt // २२५ - २२७ //
yaṃ manuṃ paṭhet tamāha sarvāvaraṇahīnāyeti / anena
mantreṇa devāya vastre dadyāt
२२९ //
yaṃ mantraṃ samuccaran devāya bhūṣaṇāni dadyāt tameva
mantramāha viśvābharaṇa bhūtāyeti
(pṛ० ४३५) gandhatanmātrayā sṛṣṭā yena gandhadharā dharā /
tasmai parātmane tubhyaṃ paramaṃ gandhamarpaye
puṣpaṃ manoharaṃ ramyaṃ sugandhaṃ devanirmitam /
mayā niveditaṃ bhaktyā puṣpametat pragṛhyatām
vanaspatiraso divyo gandhāḍhyaḥ sumanoharaḥ /
āghreyaḥ sarvabhūtānāṃ dhūpo ghrāṇāya te'rpyate
suprakāśo mahādīptaḥ sarvatastimirāpahaḥ /
sabāhyābhyantarajyotirdīpo'yaṃ pratigṛhyatām
naivedyaṃ svādusaṃyuktaṃ nānābhakṣyasamanvitam /
nivedayāmi bhaktyedaṃ juṣāṇa parameśvara
pānārthaṃ salilaṃ deva karpūrādisuvāsitam /
sarvatṛptikaraṃ svacchamarpayāmi namo'stu te
tataḥ karpūrakhadiralavaṅgailādibhiryutam /
tāmbūlaṃ punarācamyaṃ dattvā vandanamācaret
gandhatanmātrayeti / dharā pṛthvī / anena mantreṇa devāya
gandhaṃ dadyāt
puṣpamityādinā mantreṇa devāya puṣpaṃ dadyāt
vanaspatirasa ityādi / vanaspatirasaḥ vṛkṣaviśeṣarasaḥ / anena
mantreṇa devāya dhūpaṃ dadyāt
suprakāśa ityādimantreṇa devāya dīpaṃ dadyāt
naivedyamityādinā devāya naivedyaṃ dadyāt
(pṛ० ४३६) upacārādhāradāne sādhāraṃ dravyamullikhet /
dadyādvā pṛthagādhāraṃ tattannāma samuccaran
itthamarcitadevāya dattvā puṣpāñjalitrayam /
sācchādanaṃ gṛhaṃ prokṣya paṭhedenaṃ kṛtāñjaliḥ
geha tvaṃ sarvalokānāṃ pūjyaḥ puṇyayaśaḥpradaḥ /
devatāsthitidāneṣu sumerusadṛśo bhava
tvaṃ kailāsaśca vaikuṇṭhastvaṃ brahmabhavanaṃ gṛha /
yat tvayā vidhṛto devastasmāt tvaṃ suravanditaḥ
yasya kukṣau jagat sarvaṃ varīvarti carācaram /
māyavidhṛtadehasya tasya mūrtervidhāraṇāt
devamātṛsamastvaṃ hi sarvatīrthamayastathā /
sarvakāmaprado bhūtvā śāntiṃ me kuru te namaḥ
ityabhyarthya trirabhyarcya gṛhaṃ cakrādisaṃyutam /
ātmanaḥ kāmamuddiśya dadyāddevāya sādhakaḥ
pānārthaṃ salilamityādinā karpūrādisuvāsitaṃ pānārthaṃ
jalaṃ devāya dadyāt // २३६ - २३९ //
enaṃ kaṃ paṭedityākāṅkṣāyāmāha geha tvamityādi
२४१ //
kukṣau udare
२४३ //
itītyādi / iti gṛhamabhyarthya tristrivāramabhyarcya ca
sādhakaścakrādi saṃyutaṃ gṛhamātmanaḥ kāmamuddiśya devāya
dadyāt
(pṛ० ४३७) viśvāvāsāya viśvāya gṛhaṃ te viniveditam /
aṅgīkuru maheśāna kṛpayā sannidhīyatām
ityuktvā'rpitagehāya devāya dattadakṣiṇaḥ /
śaṅkhatūryādighoṣaistaṃ sthāpayedvedikopari
spṛṣṭvā devapadadvandvaṃ mūlamantraṃ samuccaran /
sthā/ sthī/ sthiro bhavetyuktvā vāsaste kalpito mayā /
iti devaṃ sthirīkṛtya bhavanaṃ prārthayet punaḥ
gṛha devanivāsāya sarvathā prītido bhava /
utsṛṣṭe tvayi me lokāḥ sthirāḥ santu nirāmayāḥ
dvisaptātītapuruṣān dvisaptānāgatānapi /
māṃ ca me parivārāṃśca devadhāmni nivāsaya
yajanāt sarvayajñānāṃ sarvatīrthaniṣevaṇāt /
yatphalaṃ tatphalaṃ me'dya jāyatāṃ tvatprasādataḥ
viśvetyādi / viśvāvāsāya viśvamāvāso gṛhaṃ yasya sa
viśvāsaḥ tasmai
itītyādi / iti prārthanāvākyaṃ devaṃ pratyuktvā arpitaṃ
dattaṃ gehaṃ yasmai so'rpitagehaḥ tasmai arpitagehāya devāya
dattadakṣiṇaḥ san sādhakaḥ śaṅkhatūryādi ghoṣaistaṃ devaṃ
vedikopari sthāpayet
spṛṣṭvetyādi / tato devapadadvandvaṃ spṛṣṭvā pūrvaṃ
mūlaṃ mantraṃ samuccaran tataḥ sthā/ sthī/ sthiro bhava ityuktvā
vāsaste kalpito mayeti samuccaret / ityanena mūlamantrasaṃyutena sthī/
sthā/ sthiro bhava vāsaste kalpito mayeti mantreṇa devaṃ sthirīkṛtya
punarbhavanaṃ gṛhaṃ prārthayet
nanu bhavanaṃ prati kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha gṛha
devanivāsāyetyādinā / utsṛṣṭe datte / nirāmayāḥ upadravaśūnyāḥ
// २४८ - २५० //
(pṛ० ४३८) yāvat vasundharā tiṣṭhet yāvadete dharādharāḥ /
yāvaddivāniśānāthau tāvanme vartatāṃ kulam
iti prārthya gṛhaṃ prājñaḥ punardevaṃ samarcayan /
darpaṇādyanyavastūni dhvajaṃ cāpi nivedayet
tatastu vāhanaṃ dadyāt yasmin deve yathoditam /
śivāya vṛṣabhaṃ dattvā prārthayedvihitāñjaliḥ
vṛṣabha tvaṃ mahākāyastīkṣṇaśṛṅgo'righātakaḥ /
pṛṣṭhe vahasi deveśaṃ pūjyo'si tridaśairapi
kṣureṣu sarvatīrthāni romni vedāḥ sanātanāḥ /
nigamāgamatantrāṇi daśanāgre vasanti te
tvayi datte mahābhāga suprītaḥ pārvatīpatiḥ /
vāsaṃ dadātu kailāse tvaṃ māṃ pālaya sarvadā
siṃhaṃ dattvā mahādevyai garuḍaṃ viṣṇave tathā /
yathā stūyānmaheśāni tanme nigadataḥ śṛṇu
surāsuraniyuddheṣu mahābalaparākramaḥ /
devānāṃ jayado bhīmo danujānāṃ vināśakṛt
dharādharāḥ parvatāḥ // २५१ - २५३ //
nanu vṛṣabhaṃ prati kiṃ prārthayedityākāṃkṣāyāmāha
vṛṣabha tvamityādi
daśanāgre dantāgre
suprītaḥ bhavatu iti śeṣaḥ
२५७ //
(pṛ० ४३९) sadā devīpriyo'si tvaṃ brahmaviṣṇuśivapriyaḥ /
devyai samarpito bhaktyā jahi śatrūnnamo'stu te
garutman patagaśreṣṭha śrīpatiprītidāyaka /
vajracañco tīkṣṇanakha tava pakṣā hiraṇmayā /
namaste'stu khagendrāya pakṣirāja namo'stu te
yathā karapuṭena tvaṃ saṃsthito viṣṇusannidhau /
tathā māmaridarpaghna viṣṇoragre nivāsaya
tvayi prīte jagannāthaḥ prītaḥ siddhiṃ prayacchati
devāya dattadravyāṇāṃ dadyāddevāya dakṣiṇām /
tathā karmaphalañcāpi bhaktyā tasmai samarpayet /
nṛtyairgītaiśca vāditraiḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ
veśmapradakṣiṇaṃ kṛtvā devaṃ natvā'śayeddvijān
devāgārapratiṣṭhāyāṃ ya eṣa kathitaḥ kramaḥ /
ārāmasetusaṃkrāmaśākhināmīrito'pi saḥ
viśeṣeṇā'tra kṛtyeṣu pūjyo viṣṇuḥ sanātanaḥ /
pūjāhomau tathā sarvaṃ gṛhadānavidhānavat
siṃhastutimeva vidadhāti surāsuretyādibhyāṃ dvābhyām
२५९ //
atha garuḍastutiṃ vidadhāti garutmannityādibhistribhiḥ /
garutman garuḍa / patagaśreṣṭha pakṣiśreṣṭha // २६० - २६२ //
tasmai devāya
(pṛ० ४४०) apratiṣṭhitadevāya naiva dadyāt gṛhādikam /
arcyā'pratiṣṭhite deve pūjādānaṃ vidhīyate
atha tatra śrīmadādyāpratiṣṭhākrama ucyate /
yena pratiṣṭhitā devī tūrṇaṃ yacchati vāñchitam
taddine sādhakaḥ prātaḥ snātaḥ śucirudaṅmukhaḥ /
saṃkalpaṃ vidhivat kṛtvā yajedvāstvīśvaraṃ tataḥ
grahadikpatiherambādyarcanaṃ pitṛkarma ca /
vidhāya sādhakairvipraiḥ pratimāsannidhiṃ vrajet
pratiṣṭhitagṛhe yadvā kutracit śobhanasthale /
ānīyā'rcāmarcayitvā snāpayet sādhakottamaḥ
bhasmanā prathamaṃ snānaṃ tato valmīkamṛtsnayā /
varāhadantidantotthamṛttikābhistataḥ param /
veśyādvāramṛdā cāpi pradyumnahṛdajātayā
tataḥ pañcakaṣāyeṇa pañcapuṣpaistripatrakaiḥ /
kārayitvā gandhatailaiḥ snāpayet pratimāṃ sudhīḥ
āśayet bhojayet // २६४ - २६८ //
śrīmadādyāpratiṣṭhākramamevāha taddine sādhaka
ityādibhiḥ / taddine śrīmadādyāpratiṣṭhādine
herambo gaṇeśaḥ
pratiṣṭhitetyādi / tataḥ sādhakottamaḥ pratiṣṭhitagṛhe
kutracicchobhanasthāne vā arcāṃ pratimāmānīyā'rcayitvā ca
snāpayet
nanu kena dravyeṇa pratimāṃ snāpayedityapekṣāyāmāha
bhasmanetyādi
२७३ //
(pṛ० ४४१) vāṭyālabadarījambuvakulāḥ śālmalistathā /
ete nigaditāḥ snāne kaṣāyāḥ pañca bhūruhāḥ
karavīraṃ tathā jātīcampakaṃ sarasīruham /
pāṭalīkusumañcāpi pañcapuṣpaṃ prakīrtitam
varvarātulasībilvaṃ patratrayamudāhṛtam
eteṣu proktadravyeṣu jalayogo vidhīyate /
pañcāmṛte gandhataile toyayogaṃ vivarjayet
savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ mūlamuccaran /
etaddravyasya toyena snāpayāmi namo vadet
tataḥ prāguktavidhinā dugdhādyairaṣṭabhirghaṭaiḥ /
kavoṣṇasalilaiścāpi snāpayet pratimāṃ budhaḥ
sitagodhūmacūrṇena tilakalkena vā śivām /
śālītaṇḍulacūrṇena mārjayitvā virukṣayet
nanu kaiḥ pañcakaṣāyaiḥ kaiḥ pañcapuṣpaistripatrakaiśca
kaiḥ pratimāṃ snāpayedityākāṅkṣāyāmāha vāṭyāletyādi // २७४
- २७६ //
nanu kevalairbhasmādibhiḥ pratimāṃ snāpayejjalasaṃyuktairvā
ityapekṣāyāmāha eteṣvityādinā
nanu kena mantreṇa bhasmādibhiḥ pratimāṃ
snāpayedityapekṣāyāmāha savyāhṛtimityādinā / pūrvaṃ
savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīmuccaran tato mūlaṃ
mantramuccaran tata etaddravyasya toyena snāpayāmi nama iti vadet /
anenaiva mantreṇa jalasaṃyuktaiḥ bhasmādibhiḥ pratimāṃ snāpayet
(pṛ० ४४२) tīrthāmbhasāmaṣṭaghaṭaiḥ snāpayitvā suvāsasā /
sammārjitāṅgīṃ pratimāṃ pūjāsthānaṃ samānayet
aśaktau śuddhatoyānāṃ pañcaviṃśatisaṃkhyakaiḥ /
kalaśaiḥ snāpayedarcāṃ bhaktyā sādhakasattamaḥ
snāne snāne mahādevyāḥ śaktyā pūjanamācaret /
tato niveśya pratimāmāsane supariṣkṛte /
pādyārghyādyairarcayitvā prārthayedvihitāñjaliḥ
namaste pratime tubhyaṃ viśvakarmavinirmite /
namaste devatāvāse bhaktābhīṣṭaprade namaḥ
tvayi sampūjayāmyādyāṃ parameśīṃ parātparām /
śilpadoṣāvaśiṣṭāṅgaṃ sampannaṃ kuru te namaḥ
tatastatpratimāmūrdhni pāṇiṃ vinyasya vāgyataḥ /
aṣṭottaraśataṃ mūlaṃ japtvā gātrāṇi saṃspṛśet
ṣaḍaṅgamātṛkānyāsaṃ pratimāṅge pravinyasan /
ṣaḍdīrghabhājā mūlena ṣaḍaṅganyāsamācaret
kavoṣṇasalilaiḥ īṣaduṣṇairjalaiḥ // २७९ - २८१ //
arcāṃ pratimām // २८२ - २८४ //
nanu pratimāṃ prati kiṃ prārthayedityapekṣāyāmāha namaste
pratime tubhyamityādi // २८५ - २८७ //
ṣaḍaṅgetyādi / tataḥ pūrvavidhinā pratimāṅge
ṣaḍaṅgamātṛkānyāsaṃ pravinyasan sādhakaḥ ṣaḍdīrghabhājā
mūlena mantreṇāpi pratimāṅge ṣaḍaṅganyāsamācaret kuryāt
(pṛ० ४४३) tāramāyāramādyaiśca namo'ntairbindusaṃyutaiḥ /
aṣṭavargairdevatāṅge varṇanyāsaṃ prakalpayet
mukhe svarān kavargañca kaṇṭhadeśe nyaset budhaḥ /
cavargamudare dakṣabāhau ṭādyakṣarāṇi ca
tavargañca vāmabāhau dakṣavāmoruyugmayoḥ /
pavargañca yavargañca śavargaṃ mastake nyaset
varṇanyāsaṃ vidhāyetthaṃ tattvanyāsaṃ samācaret
pādayoḥ pṛthivītattvaṃ toyatattvañca liṅgake /
tejastattvaṃ nābhideśe vāyutattvaṃ hṛdambuje
āsye gaganatattvañca cakṣuṣo rūpatattvakam /
ghrāṇayorgandhatattvañca śabdatattvaṃ śrutidvaye
jihvāyāṃ rasatattvañca sparśatattvaṃ tvaci nyaset /
manastattvaṃ bhruvormadhye sahasradalapaṅkaje
śivatattvaṃ jñānatattvaṃ paratattvaṃ tathorasi /
jīvaprakṛtitattve ca vinyaset sādhakāgraṇīḥ /
mahattattvamahaṅkāratattvaṃ sarvāṅgake kramāt
tāretyādi / tataḥ tāramāyāramādyairoṅkārahrī/
śrīmādyairnamo'ntairbindusaṃyutairanusvārasahitairaṣṭavargairde-
vatāṅge varṇanyāsaṃ prakalpayet kuryāt
nanu kasmin kasmin devatāṅge kaṃ kaṃ vargaṃ
nyasedityākāṃkṣāyāmāha mukhe svarānityādi
२९१ //
nanu kasmin kasmin devatāṅge kiṃ kiṃ tattvaṃ
nyasedityapekṣāyāmāha pādayoḥ pṛthivītattvamityādi // २९२ - २९६ //
(pṛ० ४४४) tāramāyāmādyena ṅe namo'ntena vinyaset
sabindumātṛkāvarṇapuṭitaṃ mūlamuccaran /
namo'ntaṃ mātṛkāsthāne mantranyāsaṃ prayojayet
sarvayajñamayaṃ tejaḥ sarvabhūtamayaṃ vapuḥ /
iyaṃ te kalpitā mūrtiratra tvāṃ sthāpayāmyaham
tataḥ pūjāvidhānena dhyānamāvāhanādikam /
prāṇapratiṣṭhāṃ sampādya pūjayet paradevatām
devagehapradāne tu ye ye mantrāḥ samīritāḥ /
ta evātra prayoktavyā mantraliṅgena pūjane
vidhivat saṃskṛte vahnāvarcitebhyo'rpitāhutiḥ /
āvāhya devīṃ sampūjya jātakarmāṇi sādhayet
jātanāmnī niṣkramaṇamannaprāśanameva ca /
cūḍopanayanaṃ caite ṣaṭsaṃskārāḥ śivoditāḥ
praṇavaṃ vyāhṛtiṃ caiva gāyatrīṃ mūlamantrakam /
sāmantraṇābhidhānaṃ te jātakarmādi nāma ca
nanu kena mantreṇa pṛthivītattvādikaṃ pādādau
nyasedityapekṣāyāmāha tāretyādi / tāramāyāramādyena o/ hrī/
śrīmādinā ṅe namo'ntena pṛthivītattvādinā mantreṇa
pṛthivītattvādikaṃ pādādau vinyaset
sabindvityādi / tataḥ sabindumātṛkāvarṇapuṭitaṃ
sānusvārairmātṛkāvarṇairādāvante ca saṃyuktaṃ namo'ntaṃ
mūlaṃ mantramuccaran san mātṛkāsthāne mantranyāsaṃ prayojayet
vidadhyāt
tataḥ sarvayajñamayaṃ teja ityādinā devīṃ prārthayet / vapuḥ
taveti śeṣaḥ // २९९ - ३०३ //
(pṛ० ४४५) sampādayāmyagnikāntāṃ samuccārya vidhānavit /
pañcapañcāhutīrdadyāt pratisaṃskārakarmaṇi
dattanāmnā'hutiśataṃ mūloccāraṇapūrvakam /
devyai dattvā'huteraṃśaṃ pratimāmūrdhni niḥkṣipet
prāyaścittādibhiḥ śeṣaṃ karma sampādayan sudhīḥ /
bhojayet sādhakān viprān dīnānāthāṃśca toṣayet
uktakarmasvaśaktaścet pāthasāṃ saptabhirghaṭaiḥ /
snāpayitvā'rcayan śaktyā śrāvayennāma devatām
iti te śrīmadādyāyāḥ pratiṣṭhā kathitā priye /
evaṃ durgādividyānāṃ maheśādidivaukasām
calataḥ śivaliṅgasya pratiṣṭhāyāmayaṃ vidhiḥ /
prayoktavyo vidhānajñairmantranāmohapūrvakam
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
ādyākālīpratiṣṭhānuṣṭhāne
vāstugrahayāgajalāśayādipratiṣṭhādevagṛhadānādisarvadevapratiṣ
ṭhākathanaṃ nāma trayodaśollāsaḥ /
nanu kena mantreṇa devyā jātakarmādi
sādhayedityapekṣāyāmāha praṇavamityādi / pūrvam
praṇavamoṅkāraṃ tato vyāhṛtiṃ bhūrādiṃ tato gāyatrīṃ tato
mūlamantraṃ tataḥ sāmantraṇābhidhānam
āmantraṇasahitadevīnāma tataste iti padaṃ tato jātakarmādināma
tataḥ sampādayāmīti padaṃ tato'gnikāntāṃ svāheti padaṃ
samuccārya vidhānavit sādhako devyā jātakarmāṇi sādhayediti
pūrveṇānvayo vidheyaḥ // ३०४ - ३३१० //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ trayodaśollāsaḥ /
caturdaśollāsaḥ
śrīdevyuvāca /
ādyaśakteranuṣṭhānāt kṛpayā bhūrisādhanam /
kathitaṃ me kṛpānātha tṛptā'smi tava bhāvataḥ
sacalasyeśaliṅgasya pratiṣṭhāvidhirīritaḥ /
acalasya pratiṣṭhāyāṃ kiṃ phalaṃ vidhireva kaḥ
kathyatāṃ jagatāṃ nātha saviśeṣeṇa sāmpratam /
idaṃ hi paramaṃ tattvaṃ praṣṭuṃ vada vṛṇomi kam
tvattaḥ ko vāsti sarvajño dayāluḥ sarvavidvibhuḥ /
āśutoṣo dīnanātho mamā'nandavibardhanaḥ
o/ namo brahmaṇe /
evaṃ sakaladevatānāṃ sacalasya śivaliṅgasyāpi pratiṣṭhāyā
vidhiṃ phalañca śrutvedānīmacalasya śivaliṅgasya pratiṣṭhāyāḥ
phalaṃ vidhiṃ ca śrotumicchantī śrīdevyuvāca ādyaśakterityādi /
bhāvataḥ prītitaḥ
२ //
paramakāruṇikamāśutoṣaṃ sarvajñamaparaṃ kañcit pṛccha
māṃ kiṃ punaḥ punaḥ pṛcchasi tatrāha idaṃ hi paramaṃ
tattvamityādi
sarvavit sarvavicārakaḥ
(pṛ० ४४७) śrīsadāśiva uvāca /
śivaliṅgasthāpanasya māhātmyaṃ kiṃ bravīmi te /
yatsthāpanānmahāpāpairmukto yāti paraṃ padam
svarṇapūrṇamahīdānādvājimedhāyutārjanāt /
nistoye toyakaraṇāt dīnārtaparitoṣaṇāt
yat phalaṃ labhate martyastasmāt koṭiguṇaṃ phalam /
śivaliṅgapratiṣṭhāyāṃ labhate nātra saṃśayaḥ
liṅgarūpī mahādevo yatra tiṣṭhati kālike /
tatra brahmā ca viṣṇuśca sendrāstiṣṭhanti devatāḥ
sārdhatrikoṭitīrthāni dṛṣṭādṛṣṭāni yāni ca /
puṇyakṣetrāṇi sarvāṇi vartante śivasannidhau
liṅgarūpadharaṃ śambhuṃ parito digvidikṣu ca /
śatahastapramāṇena śivakṣetraṃ prakīrtitam
īśakṣetraṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrthottamottamam /
yatrā'marā virājante sarvatīrthāni sarvadā
kṣaṇamātraṃ śivakṣetre yo vasedbhāvatatparaḥ /
sa sarvapāpanirmukto yātyante śaṅkarālayam
prathamataḥ śivaliṅgapratiṣṭhāyāḥ phalaṃ śrīsadāśiva
uvāca śivaliṅgasthāpanasyetyādibhiḥ // ५ - ९ //
paritaḥ savartaḥ // १० - १२ //
(pṛ० ४४८) atra yat kriyate karma svalpaṃ vā bahulaṃ tathā /
prabhāvāddhūrjaṭestattatkoṭikoṭiguṇaṃ bhavet
yatra tatra kṛtāt pāpānmucyate śivasannidhau /
śaivakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ vajralepasamaṃ priye
puraścaryāṃ japaṃ dānaṃ śrāddhaṃ tarpaṇameva ca /
yat karoti śivakṣetre tadanantāya kalpate
puraścaryāśataṃ kṛtvā grahe śaśidineśayoḥ /
yat phalaṃ tadavāpnoti sakṛjjaptvā śivāntike
gayāgaṅgāprayāgeṣu koṭipiṇḍaprado naraḥ /
yat prāpnoti tadatraiva sakṛt piṇḍapradānataḥ
atipātakino ye ca mahāpātakinaśca ye /
śaivatīrthe kṛtaśrādhāste'pi yānti parāṃ gatim
liṅgarūpī jagannātho vedyāṃ śrīdurgayā saha /
yatrāsti tatra tiṣṭhanti bhuvanāni caturdaśa
sthāpiteśasya māhātmyaṃ kiñcidetat prakāśitam /
anādibhūtabhūteśamahimā vāgagocaraḥ
mahāpīṭhe tavā'rcāyāmaspṛśyasparśadūṣaṇam /
vidyate vidyate naitalliṅgarūpadhare hare
atra śivakṣetre / dhūrjaṭeḥ śivasya // १३ - १५ //
grahe grahaṇe
१७ //
(pṛ० ४४९) yathā cakrārcane devi ko'pi doṣo na vidyate /
śivakṣetre mahatīrthe tathā jānīhi kālike
bahunātra kimuktena tavāgre satyamucyate /
prabhāvaḥ śivaliṅgasya mayā vaktuṃ na śakyate
ayuktavedikaṃ liṅgaṃ yuktaṃ vedikayā'pi vā /
sādhakaḥ pūjayedbhaktyā svābhīṣṭaphalasiddhaye
pratiṣṭhāpūrvasāyāhne devatāṃ yo'dhivāsayet /
so'śvamedhāyutaphalaṃ labhate sādhakottamaḥ
mahī gandhaḥ śilā dhānyaṃ dūrvā puṣpaṃ phalaṃ dadhi /
ghṛtaṃ svastikasindūraṃ śaṅkhakajjalarocanāḥ
siddhārthaṃ kāñcanaṃ raupyaṃ tāmraṃ dīpaśca darpaṇam /
adhivāsavidhau viṃśaddravyāṇyetāni yojayet
pratyekaṃ dravyamādāya māyayā brahmavidyayā /
anenā'muṣyapadataḥ śubhamastvadhivāsanam
kṛtaṃ śrāddhaṃ yeṣāṃ te kṛtaśrāddhāḥ // १८ - २४ //
athācalasya śivaliṅgasya pratiṣṭhāyā vidhimāha
pratiṣṭhāpūrvasāyāhne ityādibhiḥ
nanu kena kena vastunā
devatāmadhivāsayedityākāṅkṣāyāmāha mahītyādi siddhārthaḥ
dhavalasarṣapaḥ
२७ //
nanu kena vidhinā devatāmadhivāsayedityākāṅkṣāyāmāha
pratyekamityādi / pratyekamahyādidravyamādāya gṛhītvā māyayā
hrī/ bījena viśiṣṭayā brahmavidyayā
(pṛ० ४५०) iti spṛśet sādhyabhālaṃ mahyādyaiḥ sarvavastubhiḥ /
tataḥ praśastipātreṇa tridhaivamadhivāsayet
anena vidhinā devamdhivāsya vidhānavit /
gṛhadānavidhānena dugdhādyaiḥ snāpayettataḥ
sammārjya vāsasā liṅgaṃ sthāpayitvā'sanopari /
pūjānuṣṭhānavidhinā gaṇeśādīn samarcayet
praṇavena karanyāsau prāṇāyāmaṃ vidhāya ca /
dhyāyet sadāśivaṃ śāntaṃ candrakoṭisamaprabham
vyāghracarmaparīdhānaṃ nāgayajñopavītinam /
vibhūtiliptasarvāṅgaṃ nāgālaṅkārabhūṣitam
dhūmrapītāruṇaśvetaraktaiḥ pañcabhirānanaiḥ /
yuktaṃ trinayanaṃ bibhrajjaṭājūṭadharaṃ vibhum
gaṅgādharaṃ daśabhujaṃ śaśiśobhitamastakam /
kapālaṃ pāvakaṃ pāśaṃ pinākaṃ paraśuṃ karaiḥ
vāmairdadhānaṃ dakṣaiśca śūlaṃ vajrāṅkuśaṃ śaram /
varañca bibhrataṃ sarvairdevairmunivaraiḥ stutam
gāyatryā saṃyuktena anena dravyeṇā amuṣya daivatasya
śubhamadhivāsanamastu iti mantreṇa mahyādyaiḥ sarvavastubhiḥ
sādhyasya devasya bhālaṃ spṛśet / tataḥparaṃ praśastipātreṇa
tridhā trivāramevaṃ vidhinā devamadhivāsayet // २८ - ३२ //
bibhrat vibhratam / supāṃ suluk ityamo luk // ३३ - ३५ //
vibhrataṃ dadhatam
(pṛ० ४५१) paramānandasandohollasatkuṭilalocanam /
himakundendusaṅkāśaṃ vṛṣāsanavirājitam
paritaḥ siddhagandharvairapsarobhiraharniśam /
gīyamānamumākāntamekāntaśaraṇapriyam
iti dhyātvā maheśānaṃ mānasairupacārakaiḥ /
saṃpūjyā'vāhya talliṅge yajecchaktyā vidhānataḥ
āsanādyupacārāṇāṃ dāne mantrāḥ puroditāḥ /
mūlamatra manuṃ vakṣye maheśasya mahātmanaḥ
māyā tāraḥ śabdabījaṃ sandhyarṇāntākṣarānvitam /
ardhendubindubhūṣāḍhyaṃ śivabījaṃ prakīrtitam
sugandhipuṣpamālyena vāsasā'cchādya śaṅkaram /
niveśya divyaśayayāyāṃ devīmevaṃ viśodhayet
vedyāṃ prapūjayeddevīmevameva vidhānataḥ /
māyayā'tra karanyāsau prāṇāyāmaṃ samācaret
paramānandasandohollasatkuṭilalocanam
paramānandasandohenollasanti kuṭilāni ca locanāni yasya tathābhūtam
/ sandohaḥ samūhaḥ // ३७ - ४० //
maheśasya mūlamantramevāha māyetyādinā / pūrvaṃ
māyā hrī/ bījamucyeta tatastāraḥ praṇavo vācyaḥ / tataḥ
sandhyarṇāntākṣarānvitaṃ sandhyakṣarāntākṣarasaṃyuktam
ardhendubindubhūṣāḍhyañca śabdabījaṃ hakārarūpamakṣaraṃ
vācyam / sakalapadayojanayā hrī/ o/ hrau/ iti śivabījaṃ prakīrtitam
४२ //
māyayā hrī/ bījena
(pṛ० ४५२) udyadbhānusahasrakāntimamalāṃ vahnyarkacandrekṣaṇām
muktāyantritahemakuṇḍalalasatsmerānanāmbhoruhām /
hastābjairabhayaṃ varañca dadhatīṃ cakraṃ tathābjaṃ dadhat
pīnottuṅgapayodharāṃ bhayaharāṃ pītāmbarāṃ cintaye
iti dhyātvā mahādevīṃ pūjayennijaśaktitaḥ /
tatastu daśa dikpālān vṛṣabhañca samarcayet
bhagavatyā manuṃ vakṣye yenā'rādhyā jaganmayī
māyāṃ lakṣmīṃ samuccārya thāntaṃ ṣaṣṭhasvarānvitam /
binduyuktaṃ tadante ca yojayedvahnivallabhām
atha mahādevyā dhyānamevāhaikena udyadbhānvityādinā /
mahādevīmahaṃ cintaye / kathambhūtāṃ mahādevīm
udyadbhānusahasrakāntim udyatāṃ bhānūnāṃ sūryāṇāṃ
sahasrasyeva kāntirdīptiryasyāḥ tathābhūtām / punaḥ kīdṛśīm
amalāṃ nirmalām / punaḥ kīdṛśīm vahnyarkacandrekṣaṇām
vahnyarkacandrāḥ īkṣaṇāni locanāni yasyāstathābhūtām / punaḥ
kīdṛśīm muktāyantritahemakuṇḍalalasatsmerānanāmbhoruhām
muktābhiryantritābhyāṃ sambaddhābhyāṃ hemakuṇḍalābhyāṃ
lasaddīpyamānaṃ smeramīṣaddhasanaśīlam ānanāmbhoruhaṃ
mukhapadmaṃ yasyāḥ tathābhūtām / punaḥ kīdṛśīm hastābjaiḥ
pāṇikamalaiḥ abhayaṃ varaṃ cakraṃ tathā sugandhādikaṃ
dadhadabjaṃ kamalaṃ ca dadhatīm / punaḥ kīdṛśīm
pīnottuṅgapayodharām pīnau mahāntāvuttuṅgāvunnatau payodharau
stanau yasyāstathābhūtām / punaḥ kīdṛśīm bhayaharām
bhayahantrīm / punaḥ kīdṛśīm pītāmbarām pītamambaraṃ vastraṃ
yasyāstathābhūtām // ४४ - ४६ //
bhagavatyā mantramevāha māyāmityādinā / māyāṃ hrī/
bījaṃ lakṣmīṃ śrī/ bījaṃ ca samuccārya tataḥ ṣaṣṭhasvarānvitaṃ
binduyuktaṃ ca thāntaṃ varṇaṃ samuccārya
(pṛ० ४५३) pūrvavat sthāpayan devīṃ sarvadevabaliṃ haret /
dadhiyuktamāṣabhaktaṃ śarkarādisamanvitam
aiśānyāṃ balimādāya vāruṇena viśodhayet /
saṃpūjya gandhapuṣpābhyāṃ mantreṇānena cārpayet
sarve devāḥ siddhagaṇā gandharvoragarākṣasāḥ /
piśācā mātaro yakṣā bhūtāśca pitarastathā
ṛṣayo ye'nyadevāśca baliṃ gṛhṇantu saṃyatāḥ /
parivārya mahādevaṃ tiṣṭhantu girijāmapi
tato japenmahādevyā mantramenaṃ yathepsitam /
gītavādyādibhiḥ sadbhirvidadhyānmaṅgalakriyām
adhivāsaṃ vidhāyetthaṃ pare'hni vihitakriyaḥ /
saṃkalpaṃ vidhivat kṛtvā pañca devān prapūjayet
tadante vahnivallabhāṃ yojayet / sakalapadayojanayā hrī/ śrī/ dū/
svāheti mantro jātaḥ / thāntamityatra sāntamiti vākvacit
pūrvavadityādi / tataḥ pūrvavat śivaliṅgavat
sugandhipuṣpamālyena vāsasā cā'cchādya divyaśayayāyāṃ
devīṃ sthāpayan san dadhiyuktaṃ śarkarādisamanvitaṃ ca
māṣabhaktaṃ sarvadevabaliṃ hareddadyāt
nanu kena vidhinā sarvadevabaliṃ
dadyādityākāṅkṣāyāmāha aiśānyāmityādi / vāruṇena vamiti
mantreṇa
sarvadevabalisamarpaṇamantramevāha sarve devāḥ siddhagaṇā
ityādikam
५१ //
enaṃ hrī/ śrī/ dū/ svāhetīmam
(pṛ० ४५४) mātṛpūjāṃ vasordhārāṃ vṛddhiśrāddhaṃ samācaran /
maheśadvārapālāṃśca yajet bhaktyā samāhitaḥ
nandī mahābalaḥ kīśavadano gaṇanāyakaḥ /
dvārapālāḥ śivasyaite sarve śastrāstrapāṇayaḥ
tato liṅgaṃ samānīya vedīrūpāṃ ca tāriṇīm /
maṇḍale sarvatobhadre sthāpayedvā śubhāsane
aṣṭabhiḥ kalaśaiḥ śambhuṃ manunā tryambakena ca /
snāpayitvā'rcayet bhaktyā ṣoḍaśairupacārakaiḥ
vedīṃ ca mūlamantreṇa tadvat saṃsthāpya pūjayan /
kṛtāñjalipuṭaḥ sādhuḥ prārthayet śaṅkaraṃ śivam
āgaccha bhagavan śambho sarvadevanamaskṛta /
pinākapāṇe sarveśa mahādeva namo'stu te
āgaccha mandire deva bhaktānugrahakāraka /
bhagavatyā sahā'gaccha kṛpāṃ kuru namo namaḥ
mātardevi mahāmāye sarvakalyāṇakāriṇi /
prasīda śambhunā sārdhaṃ namaste'stu harapriye
pañca devān brahmādīn
५४ //
sampūjyānmaheśadvārapālānāha nandītyādinaikena
५६ //
manunā hrī/ o/ hau/ iti mantreṇa / tryambakena tryambakaṃ
yajāmahe ityādinā mantreṇa
mūlamantreṇa hrī/ śrī/ dū/ svāheti mantreṇa / vedīmityatra
devīmitivā kvacit
(pṛ० ४५५) āyāhi varade devi bhavane'smin varaprade /
prītā bhava maheśāni sarvasampatkarī bhava
uttiṣṭha devadeveśi svaiḥ svaiḥ parikaraiḥ saha /
sukhaṃ nivasatāṃ gehe prīyetāṃ bhaktavatsalau
iti prārthya śivaṃ devīṃ maṅgaladhvanipūrvakam /
pradakṣiṇaṃ tridhā veśma kārayitvā praveśayet
pāṣāṇakhanite garte iṣṭakāracite'pi vā /
adhastribhāgaliṅgasya ropayenmūlamuccaran
yāvaccandraśca sūryaśca yāvat pṛthvī ca sāgarāḥ /
tāvadatra mahādeva sthiro bhava namo'stu te
mantreṇānena sudṛḍhaṃ kārayitvā sadāśivam /
uttarāgrāṃ tatra vedīṃ mūlenaiva praveśayet
sthirā bhava jagaddhātri sṛṣṭisthityantakāriṇi /
yāvaddivāniśānāthau tāvadatra sthirā bhava
nanu śaṅkaraṃ śivāñca prati kiṃ
prārthayedityapekṣāyāmāha āgaccha bhagavan śambho ityādi // ५९ -
६४ //
pāṣāṇetyādi / tato mūlaṃ mantramuccaran sādhakaḥ pāṣāṇe
svanite iṣṭakāracite'pi vā garte liṅgasyā'dhastribhāgamadho ropayet
६६ //
mantreṇetyādi / anena yāvaccandraśca sūryaścetyādinā
mantreṇa sadāśivaṃ sudṛḍhaṃ kārayitvā mūlenaiva mantreṇa tatra
sadāśive vedīṃ praveśayet
६८ //
(pṛ० ४५६) anena sudṛḍhīkṛtya liṅgaṃ spṛṣṭvā paṭhedimam
vyāghrā bhūtāḥ piśācāśca gandharvāḥ siddhacāraṇāḥ /
yakṣā nāgāśca vetālāḥ lokapālā maharṣayaḥ
mātaro gaṇanāthāśca viṣṇurbrahmā bṛhaspatiḥ /
yasya siṃhāsane yuktā bhūcarāḥ khecarāstathā
āvāhayāmi taṃ devaṃ tryakṣamīśānamavyayam /
āgaccha bhagavannatra brahmanirmitayantrake
dhruvāya bhava sarveṣāṃ śubhāya ca sukhāya ca /
tato devapratiṣṭhoktavidhinā snāpayan śivam
prāgvaddhyātvā mānasopacāraiḥ sampūjayet priye /
viśeṣamarghyaṃ saṃsthāpya samarcya gaṇadevatāḥ /
punardhyātvā maheśānaṃ puṣpaṃ liṅgopari nyaset
pāśāṅkuśapuṭā śaktiryādisāntāḥ sabindukāḥ /
hau/ haṃsa iti mantreṇa tatra prāṇān niveśayet /
candanāgurukāśmīrairvilipya girijāpatim
yajet prāguktavidhinā ṣoḍaśairupacārakaiḥ /
jātanāmādisaṃskārān kṛtvā pūrvavidhānavat
sudṛḍhīkṛtya vedīmiti śeṣaḥ
imaṃ kaṃ paṭhedityākāṅkṣāyāmāha vyāghrabhūtā
ityādītyādi // ७० - ७४ //
pāśetyādi / pāśāṅkuśapuṭā pāśāṅkuśābhyām ā/ kro/
bījābhyāṃ puṭa ādyantayoḥ saṃyogo yasyāstathābhūtā śaktiḥ
hrī/ bījaṃ pūrvamucyeta / tataḥ
(pṛ० ४५७) samāpya sarvaṃ vidhivat vedyāṃ devīṃ maheśvarīm /
abhyarcya tatra devasya mūrtīraṣṭau prapūjayet
śarvaḥ kṣitiḥ samuddiṣṭā bhavo jalamudāhṛtā /
rudro'gnirugro vāyuḥ syād bhīma ākāśaśabditaḥ
paśoḥ patiryajamāno mahādevaḥ sudhākaraḥ /
īśānaḥ sūrya ityete mūrtayo'ṣṭau prakīrtitāḥ
praṇavādinamo'ntena pratyekāhvānapūrvakam /
pūrvādīśānaparyantamaṣṭa mūrtīḥ kramādyajet
indrādidikpatīniṣṭvā brāhmyādyāścā'ṣṭamātṛkāḥ /
vṛṣaṃ vitānaṃ gehādi dadyādīśāya sādhakaḥ
tataḥ kṛtāñjalirbhaktyā prārthayet pārvatīpatim
sabindukāḥ sānusvārā yādisāntā varṇā vaktavyāḥ / tato hau/
haṃsaḥ ityucyeta / yojanayā ā/ hrī/ kro/ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ
saṃ hau/ haṃsaḥ iti mantro jātaḥ / ityanena mantreṇa
prāguktavidhānena tatra liṅge prāṇānniveśayet
७६ //
tatra vedyāmeva
mahādevasya prapūjyā aṣṭau mūrtīrāha śarvaḥ
kṣitirityādibhyāṃ dvābhyām
७९ //
nanu kena vidhinā mahādevasyāṣṭau mūrtīḥ
prapūjayedityapekṣāyāmāha praṇavādītyādi /
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa / pūrvāt pūrvamārabhya /
yathā śarva kṣitimūrte ihāgaccha iha tiṣṭa iha sannidhehi mama
pūjāṃ gṛhāṇetyāhūya o/ śarvāya kṣitimūrtaye nama iti mantreṇa
vedyāṃ pūrvadeśe gandhapuṣpādibhiḥ śarvaṃ kṣitimūrtiṃ yajet /
evamevā'gneyādiṣu kramato'nyā api sapta mūrtīryajet
iṣṭvā pūjayitvā
८२ //
(pṛ० ४५८) gṛhe'smin karuṇāsindho sthāpito'si mayā prabho /
prasīda bhagavan śambho sarvakāraṇakāraṇa
yāvat sasāgarā pṛthvī yāvat śaśidivākarau /
tāvadasmin gṛhe tiṣṭha namaste parameśvara
gṛhe'smin yasya kasyāpi jīvasya maraṇaṃ bhavet /
na tatpāpaiḥ pralipye'haṃ prasādāttava dhūrjaṭe
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya namaskṛtya gṛhaṃ vrajet /
prabhāte punarāgatya snāpayeccandraśekharam
śuddhaiḥ pañcāmṛtaiḥ snānaṃ prathamaṃ pratipādayet /
tataḥ sugandhitoyānāṃ kalaśaiḥ śatasaṃkhyakaiḥ
saṃpūjya taṃ yathāśaktyā prārthayet bhaktibhāvataḥ
vidhihīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ yadarcitam /
sampūrṇamastu tat sarvaṃ tvatprasādādumāpate
yāvaccandraśca sūryaśca yāvat pṛthvī ca sāgarāḥ /
tāvanme kīrtiratulā loke tiṣṭhatu sarvadā
namastryakṣāya rudrāya pinākavaradhāriṇe /
viṣṇubrahmendrasūryādyairarcitāya namo namaḥ
nanu pārvatīpatiṃ kiṃ prārthayedityākāṅkṣāyāmāha
gṛhe'smin karuṇāsindho ityādi // ८३ - ८६ //
nanu kena dravyeṇa śivaṃ snāpayedityapekṣāyāmāha
śuddhairityādi
tam śivam
(pṛ० ४५९) tatastu dakṣiṇāṃ dattvā bhojayet kaulikān dvijān /
bhakṣyaiḥ peyaiśca vāsobhirdaridrān paritoṣayet
pratyahaṃ pūjayeddevaṃ yathāvibhavamātmanaḥ /
sthāvaraṃ śivaliṅgaṃ tu na kadāpi vicālayet
acalasyeśaliṅgasya pratiṣṭhā kathiteti te /
saṅkṣepāt parameśāni sarvāgamasamuddhṛtā
śrīdevyuvāca /
yadyakasmāddevatānāṃ pūjābādho bhavedvibho /
vidheyaṃ tatra kiṃ bhaktaistanme kathaya tattvataḥ
apūjanīyā kairdoṣairbhaveyurdevamūrtayaḥ /
tyājyā vā kena doṣeṇa tadupāyaśca bhaṇyatām
śrīsadāśiva uvāca /
ekāhamarcanābādhe dviguṇaṃ devamarcayet /
dinadvaye taddviguṇaṃ taddvaiguṇyaṃ dinatraye
tataḥ ṣaṇmāsaparyantaṃ yadi pūjā na sambhavet /
tadā'ṣṭakalaśairdevaṃ snāpayitvā yajet sudhīḥ
ṣaṇmāsāt parato devaṃ prāksaṃskāravidhānataḥ /
punaḥ susaṃskṛtaṃ kṛtvā pūjayet sādhakāgraṇīḥ
nanu śivaṃ kiṃ prārthayedityākāṅkṣāyāmāha
vidhihīnamityādi // ८९ - ९४ //
śrīdevyuvāca yadītyādi / tatra pūjābādhe sati
९६ //
evaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca ekāhamarcanābādhe
ityādi // ९७ - ९९ //
(pṛ० ४६०) khaṇḍitaṃ sphuṭitaṃ vyaṅgaṃ saṃspṛṣṭaṃ kuṣṭharogiṇā /
patitaṃ duṣṭabhūmyādau na devaṃ pūjayedbudhaḥ
hīnāṅgaṃ sphuṭitaṃ bhagnaṃ devaṃ toye visarjayet /
sparśādidoṣaduṣṭaṃ tu saṃskṛtya punararcayet
mahāpīṭhe'nādiliṅge sarvadoṣavivarjite /
sarvadā pūjayettatra svaṃ svamiṣṭaṃ sukhāptaye
yadyatpṛṣṭaṃ mahāmāye nṛṇāṃ karmānujīvinām /
niḥśreyasāya tat sarvaṃ saviśeṣaṃ prakīrtitam
vinā karma na tiṣṭhanti kṣaṇārdhamapi dehinaḥ /
anicchanto'pi vivaśāḥ kṛṣyante karmavāyunā
karmaṇā sukhamaśnanti duḥkhamaśnanti karmaṇā /
jāyante ca pralīyante vartante karmaṇo vaśāt
ato bahuvidhaṃ karma kathitaṃ sādhanānvitam /
pravṛttaye'lpabodhānāṃ duśceṣṭitanivṛttaye
yato hi karma dvividhaṃ śubhañcā'śubhameva ca /
aśubhāt karmaṇo yānti prāṇinastīvrayātanām
karmaṇo'pi śubhāddevi phaleṣvāsaktacetasaḥ /
prayāntyāyāntyamutreha karmaśṛṅkhalayantritāḥ
vyaṅgam vigatāṅgam // १०० - १०७ //
evaṃ nānāvidhāni sukhaprāpakāni
pracurasādhanasaṃyuktāni karmāṇi vyāhṛtyedānīṃ
brahmajñānenaiva lokā muktimadhigaccheyurnatu karmabhiriti
vyāhartumupakramate
(pṛ० ४६१) yāvanna kṣīyate karma śubhaṃ vā'śubhameva vā /
tāvanna jāyate mokṣo nṛṇāṃ kalpaśatairapi
yathā lauhamayaiḥ pāśaiḥ pāśaiḥ svarṇamayairapi /
tathā baddho bhavejjīvaḥ karmabhiścā'śubhaiḥ śubhaiḥ
kurvāṇaḥ satataṃ karma kṛtvā kaṣṭaśatānyapi /
tāvanna labhate mokṣaṃ yāvat jñānaṃ na vindati
jñānaṃ tattvavicāreṇa niṣkāmeṇāpi karmaṇā /
jāyate kṣīṇatamasāṃ viduṣāṃ nirmalātmanām
brahmāditṛṇaparyantaṃ māyayā kalpitaṃ jagat /
satyamekaṃ paraṃ brahma viditvaivaṃ sukhī bhavet
vihāya nāmarūpāṇi nitye brahmaṇi niścale /
pariniścitatattvo yaḥ sa muktaḥ karmabandhanāt
karmaṇo'pi śubhādityādi / he devi śubhādapi karmaṇo hetoḥ
phaleṣvāsaktacetaso janāḥ karmaśṛṅkhalayantritāḥ karmarūpeṇa
nigaḍena baddhāḥ santo lokādasmādamutra paraloke prayānti
tasmācca lokāt punarihā'yānti muktibhājinastu na bhavantītyarthaḥ //
१०८ - ११० //
na vindati na labhate
nanu mokṣaikasādhanaṃ jñānaṃ kathamutpadyate tatrāha
jñānamityādi / tattvavicāreṇa brahmaṇo vicāreṇa kṣīṇatamasām
kṣīṇājñānarūpāndhakārāṇām / nirmalātmanāṃ
vimalāntaḥkaraṇānām
११३ //
(pṛ० ४६२) na muktirjapanāddhomādupavāsaśatairapi /
brahmaivā'hamiti jñātvā mukto bhavati dehabhṛt
ātmā sākṣī vibhuḥ pūrṇaḥ satyo'dvaitaḥ parātparaḥ /
dehastho'pi na dehastho jñātvaivaṃ muktibhāg bhavet
bālakrīḍanavat sarvaṃ rūpanāmādikalpanam /
vihāya brahmaniṣṭho yaḥ sa mukto nā'tra saṃśayaḥ
manasā kalpitā mūrtirnṛṇāṃ cenmokṣasādhanī /
svapnalabdhena rājyena rājāno mānavāstadā
mṛcchilādhātudārvādimūrtāvīśvarabuddhayaḥ /
kliśyantastapasā jñānaṃ vinā mokṣaṃ na yānti te
āhārasaṃyamakliṣṭā yatheṣṭāhāratundilāḥ /
brahmajñānavihīnāścenniṣkṛtiṃ te vrajanti kim
vāyuparṇakaṇātoyavratino mokṣabhāginaḥ /
santi cet pannagā muktāḥ paśupakṣijalecarāḥ
vihāyetyādi / nitye avināśini niścale pūrvarūpāparityāgini
pariniścitaṃ samyak nirṇītaṃ tattvaṃ yāthārthyaṃ yena sa
pariniścitatattvaḥ
११५ //
ātmetyādi / sākṣī śubhāśubhadraṣṭā / vibhuḥ vyāpakaḥ /
pūrṇaḥ akhaṇḍarūpaḥ / advaitaḥ
svajātīyavijātīyasvagatabhedaśūnyaḥ // ११६ - ११८ //
tapasā kṛcchracāndrāyaṇādinā
niṣkṛtim nistāram / vrajanti prāpnuvanti
१२१ //
(pṛ० ४६३) uttamo brahmasadbhāvo dhyānabhāvastu madhyamaḥ /
stutirjapo'dhamo bhāvo bahiḥ pūjā'dhamādhamā
yogo jīvātmanoraikyaṃ pūjanaṃ sevakeśayoḥ /
sarvaṃ brahmeti viduṣo na yogo na ca pūjanam
brahmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ yasya citte virājate /
kiṃ tasya japayajñādyaistapobhirniyamavrataiḥ
satyaṃ vijñānamānandamekaṃ brahmeti paśyataḥ /
svabhāvāt brahmabhūtasya kiṃ pūjā dhyānadhāraṇā
na pāpaṃ naiva sukṛtaṃ na svargo na punarbhavaḥ /
nāpi dhyeyo na vā dhyātā sarvaṃ brahmeti jānataḥ
ayamātmā sadā mukto nirliptaḥ sarvavastuṣu /
kiṃ tasya bandhanaṃ kasmānmuktimicchanti durdhiyaḥ
uttama ityādi / brahmaiva sat tadbhinnaṃ sarvamasadityuttamo
bhāvaḥ / uttamaṃ bhajanaṃ bhavatītyevamanvayaḥ / dhyānabhāvaḥ
dhyānarūpaṃ bhajanam
yoga ityādi / sarvaṃ brahmaiva bhavatīti viduṣo jānato janasya
jīvātmanoraikyameva yogo bhavati / sevakeśayoḥ
sevakeśvarayoraikyameva pūjanaṃ bhavati / tadbhinno yogo nāsti /
tadbhinnaṃ pūjanamapi nāsti tasya
१२४ //
satyamityādi / vijñānaṃ vijñānasvarūpam / ekam advaitam /
dhāraṇā cittavṛttinirodhaḥ
na punarbhavaḥ na punarutpattiḥ
nirliptaḥ anāsaktaḥ
(pṛ० ४६४) svamāyāracitaṃ viśvamavitarkyaṃ surairapi /
svayaṃ virājate tatra hyapraviṣṭaḥ praviṣṭavat
bahirantaryathā'kāśaṃ sarveṣāmeva vastunām /
tathaiva bhāti sadrūpo hyātmā sākṣī svarūpataḥ
na bālyamasti vṛddhatvaṃ nātmano yauvanaṃ januḥ /
sadaikarūpaścinmātro vikāraparivarjitaḥ
janmayauvanavārdhakyaṃ dehasyaiva na cā'tmanaḥ /
paśyanto'pi na paśyanti māyāprāvṛtabuddhayaḥ
yathā śarāvatoyasthaṃ raviṃ paśyatyanekadhā /
tathaiva māyayā dehe bahudhā'tmānamīkṣate
yathā salilacāñcalyaṃ manyante tadgate vidhau /
tathaiva buddheścāñcalyaṃ paśyantyātmanyakovidāḥ
ghaṭasthaṃ yādṛśaṃ vyoma ghaṭe bhagne'pi tādṛśam /
naṣṭe dehe tathaivātmā samarūpo virājate
nanvātmano deharūpaṃ bandhanamastyeva kathamucyate
ayamātmā sadāmukta ityādi tatrāha svamāyetyādi / avitarkyam
anūhanīyam
१२९ //
januḥ janma / ātmano bālatvāderabhāve hetūnāha sadaikarūpa
ityādyardhena
tarhi kasya janmādikaṃ bhavati tatrāha janmetyādi
nanu tattaddehasthita ātmā nānārūpaḥ pratīyate kathamucyate
sadaikarūpa iti tatrāha yathetyādi
(pṛ० ४६५) ātmajñānamidaṃ devi paraṃ mokṣaikasādhanam /
jānannihaiva muktaḥ syāt satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
na karmaṇā vimuktaḥ syānna santatyā dhanena vā /
ātmanā'tmānamājñāya mukto bhavati mānavaḥ
priyo hyātmaiva sarveṣāṃ nātmano'styaparaṃ priyam /
loke'sminnātmasambandhāt bhavantyanye priyāḥ śive
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā tritayaṃ bhāti māyayā /
vicāryamāṇe tritaye ātmaivaiko'vaśiṣyate
jñānamātmaiva cidrūpo jñeyamātmaiva cinmayaḥ /
vijñātā svayamevātmā yo jānāti sa ātmavit
etatte kathitaṃ jñānaṃ sākṣānnirvāṇakāraṇam /
caturvidhāvadhūtānāmetadeva paraṃ dhanam
śridevyuvāca /
dvividhāvāśramau proktau gārhastho bhaikṣukastathā /
kimidaṃ śrūyate citramavadhūtāścaturvidhāḥ
śrutvā veditumicchāmi tattvataḥ kathaya prabho /
caturvidhāvadhūtānāṃ lakṣaṇaṃ saviśeṣataḥ
tadgate vidhau salilagate candre / akovidāḥ avidvāṃsaḥ // १३३ -
१४० //
caturvidhānāmavadhūtānāṃ lakṣaṇaṃ vijñātumicchantī
śrīdevyuvāca dvividhāvityādi
१४२ //
(pṛ० ४६६) śrīsadāśiva uvāca /
brahmamantropāsakā ye brāhmaṇakṣatriyādayaḥ /
gṛhāśrame vasanto'pi jñeyāste yatayaḥ priye
pūrṇābhiṣekavidhinā saṃskṛtā ye ca mānavāḥ /
śaivāvadhūtāste jñeyāḥ pūjanīyāḥ kulārcite
brāhmāvadhūtāḥ śaivāśca svāśramācāravartinaḥ /
vidadhyuḥ sarvakarmāṇi madudīritavartmanā
vinā brahmārpitaṃ caite tathā cakrārpitaṃ vinā /
niṣiddhamannaṃ toyañca na gṛhṇīyuḥ kadācana
brāhmāvadhūtakaulānāṃ kaulānāmabhiṣekiṇām /
prāgeva kathito dharma ācāraśca varānane
snānaṃ sandhyā'śanaṃ pānaṃ dānaṃ ca dārarakṣaṇam /
sarvamāgamamārgeṇa śaivabrāhmāvadhūtayoḥ
uktāvadhūto dvividhaḥ pūrṇāpūrṇavibhedataḥ /
pūrṇaḥ paramahaṃsākhyaḥ parivrāḍaparaḥ priye
kṛtāvadhūtasaṃskāro yadi syāt jñānadurbalaḥ /
tadā lokālaye tiṣṭhannātmānaṃ sa tu śodhayet
śrīdevyaivaṃ prārthitaḥ san śrīsadāśiva uvāca
brahmamantropāsakā ya ityādi
१४४ //
vidadhyuḥ kuryuḥ // १४५ - १४८ //
aparaḥ apūrṇaḥ // १४९ - १५३ //
(pṛ० ४६७) rakṣan svajāticihnañca kurvan karmāṇi kaulavat /
sadā brahmaparo bhūtvā sādhayet jñānamuttamam
o/ tatsanmantramuccārya so'hamasmīti cintayan /
kuryādātmocitaṃ karma sadā vairāgyamāśritaḥ
kurvan karmāṇyanāsakto nalinīdalanīravat /
yatetā'tmānamuddhartuṃ tattvajñānavivekataḥ
o/ tatsaditi mantreṇa yo yat karma samācaret /
gṛhastho vā'pyudāsīnastasyā'bhīṣṭāya tad bhavet
japo homaḥ pratiṣṭhā ca saṃskārādyakhilāḥ kriyāḥ /
o/ tatsanmantraniṣpannāḥ sampūrṇāḥ syurna saṃśayaḥ
kimanyairbahubhirmantraiḥ kimanyairbhūrisādhanaiḥ /
brāhmyeṇānena mantreṇa sarvakarmāṇi sādhayet
sukhasādhyamabāhulyaṃ sampūrṇaphaladāyakam /
nāstyetasmānmahāmantrādupāyāntaramambike
puraḥ pradeśe dehe vā likhitvā dhārayedimam /
gehastasya mahātīrthaṃ dehaḥ puṇyamayo bhavet
nigamāgamatantrāṇāṃ sārātsārataro manuḥ /
o/ tatsaditi deveśi tavāgre satyamīritam
atha o/ tatsaditi mantrasya māhātmyamāha o/ tatsaditi
mantreṇetyādibhiḥ / samācaret kuryāt // १५४ - १५७ //
imam o/ tatsaditi mantram // १५८ - १६० //
(pṛ० ४६८) brahmaviṣṇumaheśānāṃ bhittvā tāluśiraḥśikhāḥ /
prādurbhūto'yamoṃ tatsat sarvamantrottamottamaḥ
caturvidhānāmannānāmanyeṣāmapi vastunām /
mantrānyaiḥ śodhanenā'laṃ syāccedetena śodhitam
paśyan sarvatra sadrūpaṃ japaṃstatsanmahāmanum /
svecchācāraḥ śuddhacittaḥ sa eva bhuvi kaularāṭ
japādasya bhavet siddho muktaḥ syādarthacintanāt /
sākṣād brahmasamo dehī sārthamenaṃ japan manum
tripado'yaṃ mahāmantraḥ sarvakāraṇakāraṇam /
sādhanādasya mantrasya bhavenmṛtyuñjayaḥ svayam
yugmaṃ yugmapadaṃ vāpi pratyekapadameva vā /
japtvaitasya maheśāni sādhakaḥ siddhibhāg bhavet
śaivāvadhūtasaṃskāravidhūtākhilakarmaṇaḥ /
nāpi daive na vā pitre nārṣe kṛtye'dhikāritā
caturṇāmavadhūtānāṃ turīyo haṃsa ucyate /
trayo'nye yogabhogāḍhyā muktāḥ sarve śivopamāḥ
haṃso na kuryāt strīsaṅgaṃ na vā dhātuparigraham /
prārabdhamaśnan viharenniṣedhavidhivarjitaḥ
caturvidhānāmityādi / caturvidhānām
bhakṣyacarvyalehyacoṣyāṇām // १६१ - १६७ //
aśnan bhuñjānaḥ
(pṛ० ४६९) tyajet svajāticihnāni karmāṇi gṛhamedhinām /
turīyo vicaret kṣauṇīṃ niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ
sadātmabhāvasantuṣṭaḥ śokamohavivarjitaḥ /
nirnaketastitikṣuḥ syānniḥśaṅko nirupadravaḥ
nā'rpaṇaṃ bhakṣyapeyānāṃ na tasya dhyānadhāraṇāḥ /
mukto virakto nirdvandvo haṃsācāraparo yatiḥ
iti te kathitaṃ devi caturṇāṃ kulayoginām /
lakṣaṇaṃ saviśeṣeṇa sādhūnāṃ matsvarūpiṇām
eteṣāṃ darśanāt sparśādālāpāt paritoṣaṇāt /
sarvatīrthaphalāvāptirjāyate manujanmanām
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyakṣetrāṇi yāni ca /
kulasannyāsināṃ dehe santi tāni sadā priye
te dhanyāste kṛtārthāśca te puṇyāste kṛtādhvarāḥ /
yairarcitāḥ kuladravyairmānavaiḥ kulasādhavaḥ
aśuciryāti śucitāmaspṛśyaḥ spṛśyatāmiyāt /
abhakṣyamapi bhakṣyaṃ syāt yeṣāṃ saṃsparśamātrataḥ
gṛhamedhinām gṛhasthānām / nirudyamaḥ
ātmaśarīranirvāhārthavyāpāraśūnyaḥ
sadātmetyādi / bhāvaḥ cintanam / nirniketaḥ
niyatasatatavāsaśūnyaḥ / titikṣuḥ sahanaśīlaḥ // १७० - १७२ //
athāvadhūtānāṃ māhātmyamāha eteṣāmityādibhiḥ
१७४ //
kuladravyaiḥ madyādibhiḥ
१७६ //
(pṛ० ४७०) kirātāḥ pāpinaḥ krūrāḥ pulindā yavanāḥ khasāḥ /
śuddhyanti yeṣāṃ saṃsparśāttān vinā ko'nyamarcayet
kulatattvaiḥ kuladravyaiḥ kaulikān kulayoginaḥ /
ye'rcayanti sakṛdbhaktyā te'pi pūjyā mahītale
kauladharmāt paro dharmo nāstyeva kamalānane /
antyajo'pi yamāśritya pūtaḥ kaulapadaṃ vrajet
karipāde vilīyante sarvaprāṇipadā yathā /
kuladharme nimajjanti sarve dharmāstathā priye
aho puṇyatamāḥ kaulāstīrtharūpāḥ svayaṃ priye /
ye punantyātmasambandhān mlecchaśvapacapāmarān
gaṅgāyāṃ patitāmbhāṃsi yānti gāṅgeyatāṃ yathā /
kulācāre viśanto'pi sarve gacchanti kaulatām
yathā'rṇavagataṃ vāri na pṛthagbhāvamāpnuyāt /
tathā kulāmbudhau magnā na bhaveyurjanāḥ pṛthak
viprādyantyajaparyantā dvipadā ye'tra bhūtale /
te sarve'smin kulācāre bhaveyuradhikāriṇaḥ
pulindāḥ cāṇḍālaviśeṣāḥ / khasāḥ saṅkara jātiviṣeṣāḥ /
yaduktam /
jhallī mallaśca rājanyo vrātyo licchavireva ca /
naṭaśca karaṇaścaiva khaso drāviḍa eva ca // iti
kulatattvaiḥ māṃsādibhiḥ / kuladravyaiḥ madyaiḥ // १७८ - १८६ //
(pṛ० ४७१) āhūtāḥ kuladharme'smin ye bhavanti parāṅmukhāḥ /
sarvadharmaparibhraṣṭāste gacchantyadhamāṃ gatim
prārthayanti kulācāraṃ ye kecidapi mānavāḥ /
tān vañcayan kulīno'pi rauravaṃ narakaṃ vrajet
cāṇḍālaṃ yavanaṃ nīcaṃ matvā striyamavajñayā /
kaulaṃ na kuryāt yaḥ kaulaḥ so'dhamo yātyadhogatim
śatābhiṣekāt yat puṇyaṃ puraścaryāśatairapi /
tasmāt koṭiguṇaṃ puṇyamekasmin kaulike kṛte
ye ye varṇāḥ kṣitau santi yadyaddharmamupāśritāḥ /
kaulā bhavantaste pāśairmuktā yānti paraṃ padam
śaivadharmāśritāḥ kaulāḥ tīrtharūpāḥ śivātmakāḥ /
snehena śraddhayā premṇā pūjyā mānyāḥ parasparam
bahunā'tra kimuktena tavāgre satyamucyate /
bhavābdhitaraṇe setuḥ kuladharmo hi nāparaḥ
chidyante saṃśayāḥ sarve kṣīyante pāpasañcayāḥ /
dahyante karmajālāni kuladharmaniṣevaṇāt
satyavratā brahmaniṣṭhāḥ kṛpayā'hūya mānavāne /
pāvayanti kulācāraiste jñeyāḥ kaulikottamāḥ
iti te kathitaṃ devi sarvadharmavinirṇayam /
mahānirvāṇatantrasya pūrvārdhaṃ lokapāvanam
avajñayā tiraskriyayā // १८७ - १९४ //
(pṛ० ४७२) ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvāpi mānavān /
sarvapāpavinirmuktaḥ so'nte nirvāṇamāpnuyāt
sarvāgamānāṃ tantrāṇāṃ sārātsāraṃ parātparam /
tantrarājamidaṃ jñātvā jāyate sarvaśāstravit
kintasya tīrthabhramaṇaiḥ kiṃ yajñairjapasādhanaiḥ /
jānannetanmahātantraṃ karmapāśairvimucyate
sa vijñaḥ sarvaśāstreṣu sarvadharmavidāṃ varaḥ /
sa jñānī brahmavit sādhurya etadvetti kālike
alaṃ vedaiḥ purāṇaiśca smṛtibhiḥ saṃhitādibhiḥ /
kimanyairbahubhistantrairjñātvedaṃ sarvavidbhavet
āsīd guhyatamaṃ yanme sādhanaṃ jñānamuttamam /
tava praśnena tantre'smiṃstat sarvaṃ suprakāśitam
yathā tvaṃ brahmaṇaḥ śaktirmama prāṇādhikā parā /
mahānirvāṇatantraṃ me tathā jānīhi suvrate
yathā nageṣu himavān tārakāsu yathā śaśī /
bhāsvāṃstejaḥsu tantreṣu tantrarājamidaṃ tathā
sarvadharmamayaṃ tantraṃ brahmajñānaikasādhanam /
paṭhitvā pāṭhayitvā'pi brahmajñānī bhavennaraḥ
vidyate yasya bhavane sarvatantrottamottamam /
na tasya vaṃśe deveśi paśurbhavati karhicit
atha mahānirvāṇatantrasya māhātmyamabhidhatte ya idaṃ
śṛṇuyānnitya mityādibhiḥ // १९५ - २०१ //
(pṛ० ४७३) ajñānatimirāndho'pi mūrkhaḥ karmajaḍo'pi vā /
śṛṇvannetanmahātantraṃ karmabandhādvimucyate
etattantrasya paṭhanaṃ śravaṇaṃ pūjanaṃ tathā /
vandanaṃ parameśāni nṛṇāṃ kaivalyadāyakam
uktaṃ bahuvidhaṃ tantramekaikākhyānasaṃyutam /
sarvadharmānvitaṃ tantraṃ nātaḥparataraṃ kvacit
pātālacakraṃ bhūcakrajyotiścakrasamanvitam /
parārdhamasya yo vetti sa sarvajño na saṃśayaḥ
parārdhasahitaṃ granthamenaṃ jānannaro bhavet /
trikālavārtāṃ trailokyavṛttāntaṃ kathituṃ kṣamaḥ
santi tantrāṇi bahudhā śāstrāṇi vividhānyapi /
mahānirvāṇatantrasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
mahānirvāṇatantrasya māhātmyaṃ kiṃ bravīmi te /
viditvaitanmahātantraṃ brahmanirvāṇamāpnuyāt
iti śrīmahānirvāṇatantre sarvatantrottamottame
sarvadharmanirṇayasāre śrīmadādyāsadāśivasaṃvāde
pūrvakāṇḍe
śivaliṅgasthāpanacaturvidhāvadhūtavivaraṇakathanaṃ nāma
caturdaśollāsaḥ /
samāpto'yaṃ pūrvārdhaḥ /
tejaḥsu tejasviṣu // २०२ - २११ //
iti śrīmahānirvāṇatantraṭīkāyāṃ caturdaśollāsaḥ /
srotaḥ
Original text: mahānirvāṇatantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0