મહાનિર્વાણતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્ 4.0
ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્00049
ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: મહાનિર્વાણતન્ત્રમ્
મૈન્ તિત્લે: મહાનિર્વાનતન્ત્ર wઇથ્ થે ચોમ્મેન્તર્ય્ ઓf હરિહરાનન્દ ભરતિ
ચોમ્મેન્તતોર્ : હરિહરાનન્દ ભરતિ
એદિતોર્ : અર્થુર્ અવલોન્
અલ્તેર્નતે નમે : જોહ્ન્ wઓઓદ્રોffએ
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
દત એન્તેરેદ્ fરોમ્ થે તન્ત્રિક્ સેરિએસ્ વોલ્. 13 એદિતેદ્ બ્ય્ અર્થુર્ અવલોન્ (સિર્ જોહ્ન્ wઓઓદ્રોffએ)
નોતેસ્:
દત એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ.
પુબ્લિસ્હેર્ : લુzઅચ્ અન્દ્ ચોમ્પન્ય્
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ : 1926
પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : ચલ્ચુત્ત
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
મહાનિર્વાણતન્ત્રમ્
પ્રથમોલ્લાસઃ
ગિરીન્દ્રશિખરે રમ્યે નાનારત્નોપશોભિતે ।
નાનાવૃક્ષલતાકીર્ણે નાનાપક્ષિરવૈર્યુતે

ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
ઓં અહં બ્રહ્મસ્મિ બ્રહ્મૈવાહમસ્મિ ।
કૃત્વા ષડામ્નાયમમેયશક્તિઃ સદાશિવઃ પ્રેરિત
આદિશક્ત્યા ।
જગાદ સેતું કુલવારિરાશેર્નિર્વાણતન્ત્રં મહતા સમસ્તમ્ ।
સ્મારં સ્મારં પરંબ્રહ્મ નામં નામં ગુરોઃ પદમ્ ।
નિરપેક્ષં વચઃ શમ્ભોર્વિવૃણોમિ યથામતિ ॥
વેદાદિબોધિતસમસ્તપુણ્યકર્મોચ્છેદકાતિનિન્દિતાનન્તપાપકર્
મપ્રવર્તકકલિયુગાગમને સતિ પરમાત્મચિન્તનાદ્યનનુરક્તાનાં
નાનાવિધપાપકર્મ્મપ્રસક્તાનાં નરાણાં કથં નિસ્તારો
ભવિષ્યતીતિ સઞ્ચિન્તયન્તી પાર્વતી કૈલાસશિખરે તિષ્ઠન્તં
કારુણ્યવન્તં સદાશિવં પ્રતિ તેષાં
નિસ્તારોપાયમપ્રાક્ષીદેતત્તદેવાહ-ગિરીન્દ્ર-
(પૃ૦ ૨) સર્વર્તુકુસુમામોદમોદિતે સુમનોહરે ।
શૈત્યસૌગન્ધ્યમાન્દ્યાઢ્યમરુદ્ભિરુપવીજિતે

અપ્સરોગણસઙ્ગીતકલધ્વનિનિનાદિતે ।
સ્થિરચ્છાયદ્રુમચ્છાયાચ્છાદિતે સ્નિગ્ધમઞ્જુલે

મત્તકોકિલસન્દોહસઙ્ઘુષ્ટવિપિનાન્તરે ।
સર્વદા સ્વગણૈઃ સાર્દ્ધમૃતુરાજનિષેવિતે

શિખર ઇત્યાદિભિઃ । તત્ર તસ્મિન્ ગિરીન્દ્રશિખરે
પર્વતાધિરાજસ્ય કૈલાસસ્ય શૃઙ્ગે સ્થિતં મૌનધરં
મૌનિનં શિવં વીક્ષ્ય વિલોક્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા
જનાનાં હિતેચ્છયા પાર્વતી દેવી વિનયાવનતા સતી
શિવમબ્રવીદિત્યેકાદશશ્લોકસ્થિતૈઃ પદૈરન્વયઃ ।
મૌનધરમિત્યનેન કથાનવસરો દર્શિતઃ । રમ્યે ઇત્યાદીનિ
સપ્તમ્યન્તાનિ ત્રયોદશપદાનિ ગિરીન્દ્રશિખરે ઇત્યસ્ય
વિશેષણાનિ । ચરાચરજગદ્ગુરુમિત્યાદીનિ દ્વિતીયાન્તાનિ પદાનિ
તુ શિવમિત્યસ્યેતિ બોદ્ધવ્યમ્ । રમ્યતે ક્રીડ્યતે
સિદ્ધચારણાદિભિર્યત્ર તદ્રમ્યં તસ્મિન્ ।
પોરદુપધાદિત્યધિકરણે યત્ । નાનારત્નોપશોભિતે અનેકૈઃ
પદ્મરાગમરકતાદિભી રત્નૈર્વિરાજિતે । નાનાવૃક્ષલતાકીર્ણે
અનેકૈર્વૃક્ષૈરનેકાભિર્લતાભિશ્ચ વ્યાપ્તે ।
નાનાપક્ષિરવૈર્યુતે નાનાવિધાનાં પક્ષિણાં
શબ્દૈર્યુક્તે

સર્વર્તુકુસુમામોદમોદિતે
સકલવસન્તાદ્યૃતુસમ્બન્ધિપુષ્પસમ્બન્ધિભિરતિમનોહારિભિર્
ગન્ધૈઃ સુરભીકૃતે અત એવ સુમનોહરે અતિમનોહારકે શૈત્યેન
સૌગન્ધ્યેન માન્દ્યૈન ચાઢ્યૈઃ યુક્તૈઃ
મરુદ્ભિર્વાયુભિરુપવીજિતે

અપ્સરોગણેત્યાદિ । અપ્સરસાં ગણૈઃ સમૂહૈઃ સઙ્ગીતો
યઃ કલધ્વનિર્ગમ્ભીરઃ શબ્દસ્તેન નિનાદિતે શબ્દિતે । સ્થિરા
અચઞ્ચલા છાયા યેષાં દ્રુમાણાં તેષાં
છાયાભિશ્છાદિતે છન્ને । સ્નિગ્ધં ચિક્કણઞ્ચ
તન્મઞ્જુલં સુન્દરઞ્ચેતિ સ્નિગ્ધમઞ્જુલં તસ્મિન્ ॥
મત્તેત્યાદિ । મત્તાનાં કોકિલાનાં સન્દોહેન સમૂહેન
સઙ્ઘુષ્ટં સંશબ્દિતં વિપિનાન્તરં વનમધ્યં યસ્મિન્
તસ્મિન્ । સર્વદા સર્વસ્મિન્ કાલે સ્વગણૈર્ભ્રમરાદિભિઃ
સાર્દ્ધમૃતુરાજેન વસન્તેન નિષેવિતે

(પૃ૦ ૩) સિદ્ધચારણગન્ધર્વગાણપત્યગણૈર્વૃતે ।
તત્ર મૌનધરં દેવં ચરાચરજગદ્ગુરુમ્

સદાશિવં સદાનન્દં કરુણામૃતસાગરમ્ ।
કર્પૂરકુન્દધવલં શુદ્ધસત્ત્વમયં વિભુમ્

દિગમ્બરં દીનનાથં યોગીન્દ્રં યોગિવલ્લભમ્ ।
ગઙ્ગાશીકરસંસિક્તજટામણ્ડલમણ્ડિતમ્

વિભૂતિભૂષિતં શાન્તં વ્યાલમાલં કપાલિનમ્ ।
ત્રિલોચનં ત્રિલોકેશં ત્રિશૂલવરધારિણમ્

સિદ્ધેત્યાદિ । દેવયોનિભિઃ સિદ્ધૈઃ ચારણૈર્ગન્ધર્વૈઃ
ગાણપત્યગણૈર્ગણપતિસ્વામિકૈર્ગણૈશ્ચ । વૃતે રુદ્ધે । દેવં
દીપ્તિમન્તં । ચરાચરજગદ્ગુરું ચરાણાં
જઙ્ગમાનામચરાણાં સ્થાવરાણાઞ્ચ જગતાં પિતરમ્

સદેત્યાદિ । સદા સર્વદા શિવં કલ્યાણં યસ્ય યસ્માદ્વા
તં । સદા આનન્દઃ સત્ સર્વદાસ્થાયી વા આનન્દો યસ્ય તં । સતઃ
સાધૂન્ વા આનન્દયતિ યઃ તં । કરુણામૃતસાગરં દયારૂપસ્ય
પીયૂષસ્ય સમુદ્રં । કર્પૂરકુન્દધવલં કર્પૂરકુન્દવત્
શુભ્રં । શુદ્ધસત્ત્વમયં વિમલસત્ત્વગુણપ્રધાનં । વિભું
વ્યાપકમ્

દિગિત્યાદિ । દિગેવામ્બરં વસ્ત્રં યસ્ય તં
વસ્ત્રરહિતમિત્યર્થઃ । દીનનાથં દરિદ્રાણાં જનાનાં
ભર્ત્તારં । યોગીન્દ્રં યોગઃ પરમાત્મચિન્તનં તદ્વત્સુ
શ્રેષ્ઠં । યોગિવલ્લભં યોગિનાન્દયિતં । યોગિનો વલ્લભાઃ પ્રિયા
યસ્યેતિ વા તં । ગઙ્ગાયાઃ શીકરૈરિતસ્તતો વિક્ષિપ્તૈરમ્બુકણૈઃ
સંસિક્તેન જટામણ્ડલેન જટાસમૂહેન મણ્ડિતમ્

વિભૂતીત્યાદિ । વિભૂતિભૂષિતં ભસ્મભિરલઙ્કૃતં ।
શાન્તં સંયતાન્તઃકરણં । વ્યાલાઃ સર્પા એવ માલા યસ્ય તં
। કપાલિનં નૃકપાલશાલિનં । લોચ્યતે દૃશ્યતે યૈસ્તાનિ લોચનાનિ
નેત્રાણિ તાનિ ત્રીણિ યસ્ય તં । ત્રિલોકેશં ત્રયાણાં
લોકાનામધિષ્ઠાતારં । ત્રિશૂલવરધારિણં ત્રિશૂલેષુ વરં
ત્રિશૂલઞ્ચ વરઞ્ચ વા ધર્ત્તું શીલં યસ્યેતિ ત્રિશૂલવરધારી
તમ્

(પૃ૦ ૪) આશુતોષં જ્ઞાનમયં કૈવલ્યફલદાયકમ્ ।
નિર્વિકલ્પં નિરાતઙ્કં નિર્વિશેષં નિરઞ્જનમ્

સર્વેષાં હિતકર્તારં દેવદેવં નિરામયમ્ ।
પ્રસન્નવદનં વીક્ષ્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
વિનયાવનતા દેવી પાર્વતી શિવમબ્રવીત્

શ્રીપાર્વત્યુવાચ ।
દેવદેવ જગન્નાથ મન્નાથ કરુણાનિધે ।
ત્વદધીનાઽસ્મિ દેવેશ તવાઽજ્ઞાકારિણી સદા

વિનાઽજ્ઞયા મયા કિઞ્ચિદ્ભાષિતું નૈવ શક્યતે ।
કૃપાવલેશો મયિ ચેત્ સ્નેહોઽસ્તિ યદિ માં પ્રતિ ।
તદા નિવેદ્યતે કિઞ્ચિન્મનસા યદ્વિચારિતમ્

આશ્વિત્યાદિ । આશુ શીઘ્રં તોષસ્તુષ્ટિર્યસ્ય તમ્ ।
જ્ઞાનમયં જ્ઞાનં તત્ત્વતઃ
સમસ્તપદાર્થાવબોધસ્તદાત્મકમ્ । કૈવલ્યફલદાયકં
નિર્વાણરૂપસ્ય ફલસ્ય દાતારમ્ । નિર્વિકલ્પં નિર્ગતો વિકલ્પો
વિવિધા કલ્પના યસ્માત્ તમ્ । નિરાતઙ્કં નિર્ગતઃ આતઙ્કઃ
તાપશઙ્કા યસ્માત્ તમ્ । નિર્વિશેષં નાનાવિધભેદરહિતમ્ ।
નિરઞ્જનં અવિદુષામપ્રત્યક્ષમ્

સર્વેષામિત્યાદિ । નિરામયં નિર્ગત આમયો વ્યાધિર્યસ્માત્તમ્

પાર્વતી શિવં પ્રતિ કિમબ્રવીદિત્યપેક્ષાયામાહ -
શ્રીપાર્વત્યુવાચ । દેવદેવેત્યાદિ । હે દેવેશ
દેવાનામિન્દ્રાદીનામપિ નિયન્તઃ યતોઽહં ત્વદધીના તવ
વશીભૂતા સદા સર્વસ્મિત્ કાલે તવાઽજ્ઞાકારિણી ચાઽસ્મિ ।
અતસ્તવાજ્ઞયા વિના કિઞ્ચિદપિ ભાષિતું કથયિતું નૈવ મયા
શક્યતે

૧૨ ॥
(પૃ૦ ૫) ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાઽસ્ય કસ્ત્રિલોક્યાં મહેશ્વર ।
છેત્તા ભવિતુમર્હો વા સર્વજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રવિત્

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
કિમુચ્યતે મહાપ્રાજ્ઞે કથ્યતાં પ્રાણવલ્લભે ।
યદકથ્યં ગણેશેઽપિ સ્કન્દે સેનાપતાવપિ

તવાગ્રે કથયિષ્યામિ સુગોપ્યમપિ યદ્ભવેત્ ।
કિમસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ ગોપનીયં તવાગ્રતઃ

મમ રૂપાઽસિ દેવિ ત્વં ન ભેદોઽસ્તિ ત્વયા મમ ।
સર્વજ્ઞા કિં ન જાનાસિ ત્વનભિજ્ઞેવ પૃચ્છસિ

ઇતિ દેવવચઃ શૃત્વા પાર્વતી હૃષ્ટમાનસા ।
વિનયાવનતા સાધ્વી પરિપપ્રચ્છ શઙ્કરમ્

ત્વદન્ય ઇતિ । ત્વત્તોઽન્યસ્ત્વદન્ય ઇતિ પઞ્ચમીતત્પુરુષઃ । ત્વદિતિ
પઞ્ચમ્યન્તં ભિન્નં વા પદમ્

પાર્વત્યા પ્રષ્ટવ્યમર્થમભિજિજ્ઞાસુઃ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ
। કિમુચ્યતે ઇત્યાદિ । ગ,નેશેઽપિ સ્કન્દે કાર્તિકેયે સેનાપતાવપીતિ
વ્યાહરતા ભગવતા મહાદેવેન તયોર્મહાવીરત્વેન
મદતિપ્રિયત્વાદતિગુહ્યસ્યાપ્યર્થસ્ય બલાત્કારેણાપ્યભિધાયને
યોગ્યત્વમસ્તીતિ સૂચિતમ્

તવાગ્રે ઇતિ । તવાગ્રતસ્ત્વદગ્રે ગોપનીયં ત્રિષ્વપિ લોકેષુ કિં
વસ્ત્વસ્તિ અપિતુ ન કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ । અગ્રે ઇત્યગ્રતઃ આદ્યાદિભ્ય
ઉપસંખ્યાનમિતિ સપ્તમ્યન્તાત્ સ્વાર્થે તસિઃ

મમ રૂપેત્યાદિ । રૂપ્યતે રૂપક્રિયા વિશિષ્ટા વિધીયતે ઇતિ
રૂપા । કર્મણ્યચ્ । મમ રૂપા મદ્રૂપશાલિનીત્યર્થઃ ।
મત્સ્વરૂપેતિ પાઠે તુ મયા સહ સમાનમેકં રૂપં યસ્યાઃ સા ।
અનભિજ્ઞેવ અવિદુષી ઇવ

૧૭ ॥
(પૃ૦ ૬) શ્રી આદ્યોવાચ ।
ભગવન્ સર્વભૂતેશ સર્વધર્મવિદાં વર ।
કૃપાવતા ભગવતા બ્રહ્માન્તર્યામિના પુરા

પ્રકાશિતાશ્ચતુર્વેદાઃ સર્વધર્મોપવૃંહિતાઃ ।
વર્ણાશ્રમાદિનિયમા યત્ર ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તદુક્તયોગયજ્ઞાદ્યૈઃ કર્મભિર્ભુવિ માનવાઃ ।
દેવાન્ પિતૄન્ પ્રીણયન્તઃ પુણ્યશીલાઃ કૃતે યુગે

સ્વાધ્યાયધ્યાનતપસા દયાદાનૈર્જિતેન્દ્રિયાઃ ।
મહાબલા મહાવીર્યયા મહાસત્ત્વપરાક્રમાઃ

પાર્વતી શઙ્કરં કિં પરિપપ્રચ્છેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ
શ્રી-આદ્યોવાચ ભગવન્નિત્યાદિ । હે ભગવન્ ઐશ્વર્યાદિશાલિન્ ।
સર્વભૂતેશ સર્વેષાં ભૂતાનાં નિયન્તઃ । યથા
શ્રુતિસ્મૃતિસંહિતાદ્યુપદેશેન સત્યત્રેતાદૌ ભવતા લોકા નિસ્તારિતા
એવં દુષ્ટકર્મપ્રવર્તકે પાપિનિ કલાવપિ કેનાપ્યુપાયેન
દયાવતા ભવતૈવ મનુષ્યા ઉદ્ધર્તવ્યા ઇત્યાશયેનાહ -
કૃપાવતેત્યાદિ

પ્રકાશિતા ઇત્યાદિ । સર્વે ધર્મા ઉપવૃંહિતા વર્દ્ધિતા યેષુ તે

તદુક્તેત્યાદિ । કૃતે યુગે સત્યયુગે । ભુવિ પૃથિવ્યામ્ ।
પુણ્યશીલા માનવાઃ
તદુક્તયોગયજ્ઞાદ્યૈર્વેદભાષિતૈર્નિસ્તારોપાયભૂતૈર્યજ્ઞાદિભિ.
હ્ કર્મભિર્દેવાન્ પિતૄંશ્ચ પ્રીણયન્તસ્તર્પયન્ત આસન્નિતિ
પઞ્ચમશ્લોકસ્થિતેન પદેનાન્વયઃ

સ્વાધ્યાયેત્યાદિ । સ્વાધ્યાયો વેદાધ્યયનં ધ્યાનં
પરમાત્મચિન્તનં તપઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિ દયા
નિષ્કારણપરદુઃખનાશેચ્છા દાનં ન્યાયાર્જિતસ્ય ધનાદેઃ
પાત્રેઽર્પણં તૈઃ સર્વૈર્વિશિષ્ટા માનવા આસન્ । જિતેન્દ્રિયા
ઇત્યાદીનાં સર્વેષાં જસન્તાનાં પદાનામાસન્નિત્યત્રાન્વયો
વિધાતવ્યઃ । જિતેન્દ્રિયા વશીકૃતચક્ષુરાદયઃ ।
(પૃ૦ ૭) દેવાયતનગા મર્ત્યા દેવકલ્પા દૃઢવ્રતાઃ ।
સત્યધર્મપરાઃ સર્વે સાધવઃ સત્યવાદિનઃ

રાજાનઃ સત્યસઙ્કલ્પાઃ પ્રજાપાલનતત્પરાઃ ।
માતૃવત્ પરયોષિત્સુ પુત્રવત્ પરસૂનુષુ

લોષ્ટવત્ પરવિત્તેષુ પશ્યન્તો માનવાસ્તદા ।
આસન્ સ્વધર્મનિરતાઃ સદા સન્માર્ગવર્ત્તિનઃ

ન મિથ્યાભાષિણઃ કેચિત્ ન પ્રમાદરતાઃ ક્વચિત્ ।
ન ચૌરા ન પરદ્રોહકારકા ન દુરાશયાઃ

ન મત્સરા નાતિરુષ્ટા નાતિલુબ્ધા ન કામુકાઃ ।
સદન્તઃકરણાઃ સર્વે સર્વદાઽનન્દમાનસાઃ

મહાબલા મહાસામર્થ્યાઃ । સ્થૌલ્યસામર્થ્યસૈન્યેષુ
બલમિત્યમરઃ । મહાવીર્યા મહાપ્રભાવાઃ મહાતેજસો વા ।
વીર્યયં પ્રભાવે શુક્રે ચ તેજઃસામર્થ્યયોરપીતિ મેદિની ।
મહાન્તૌ સત્ત્વપરાક્રમૌ વ્યવસાયશૌર્યે યેષાન્તે
મહાસત્ત્વપરાક્રમાઃ

દેવાયતનેત્યાદિ । દેવાયતનગા દેવતામન્દિરગામિનઃ ।
મર્ત્યા મરણશીલા અપિ દેવકલ્પા ઈષદૂના દેવાઃ દેવતુલ્યા
ઇત્યર્થઃ । દૃઢં વ્રતં નિયમો યેષાન્તે । સાધવઃ
સ્વસ્વધર્મવર્તિનઃ । સત્યવાદિનઃ સત્યં યથાર્થાભિધાનં
તસ્ય વક્તારઃ

રાજાન ઇત્યાદિ । સત્યઃ સઙ્કલ્પો માનસં કર્મ યેષાન્તે ।
પરયોષિત્સુ પરસ્ત્રીષુ પરસૂનુષુ અન્યપુત્રેષુ

૨૪ ॥
નેત્યાદિ । ન પ્રમાદરતાઃ સાવધાના ઇત્યર્થઃ । ન
દુરાશયા ન દુષ્ટાભિપ્રાયાઃ

નેત્યાદિ । ન મત્સરા નાન્યશુભદ્વેષિણઃ । નાતિરુષ્ટા ન
બહુક્રોધશાલિનઃ । સર્વદા આનન્દો યત્ર એવમ્ભૂતં માનસં
હૃદયં યેષાન્તે

(પૃ૦ ૮) ભૂમયઃ સર્વશસ્યાઢ્યાઃ પર્જ્જન્યાઃ કાલવર્ષિણઃ ।
ગાવોઽપિ દુગ્ધસમ્પન્નાઃ પાદપાઃ ફલશાલિનઃ

નાઽકાલમૃત્યુસ્તત્રાસીત્ ન દુર્ભિક્ષં ન વા રુજઃ ।
હૃષ્ટાઃ પુષ્ટાઃ સદારોગ્યાસ્તેજોરૂપગુણાન્વિતાઃ ।
સ્ત્રિયો ન વ્યભિચારિણ્યઃ પતિભક્તિપરાયણઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્વાચારવર્તિનઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ધર્મૈર્યજન્તસ્તે નિસ્તારપદવીં ગતાઃ

કૃતે વ્યતીતે ત્રેતાયાં દૃષ્ટ્વા ધર્મવ્યતિક્રમમ્ ।
વેદોક્તકર્મભિર્મર્ત્યા ન શક્તાઃ સ્વેષ્ટસાધને

બહુક્લેશકરં કર્મ વૈદિકં ભૂરિસાધનમ્ ।
કર્તું ન યોગ્યા મનુજાશ્ચિન્તાવ્યાકુલમાનસાઃ

ત્યક્તું કર્તું ન ચાર્હન્તિ સદા કાતરચેતસઃ ।
વેદાર્થયુક્તશાસ્ત્રાણિ સ્મૃતિરૂપાણિ ભૂતલે

તદા ત્વં પ્રકટીકૃત્ય તપઃ સ્વાધ્યાયદુર્બલાન્ ।
લોકાનતારયઃ પાપાત્ દુઃખશોકામયપ્રદાત્

ભૂમય ઇતિ । પર્જ્જન્યા મેઘાઃ

નેત્યાદિ । તત્ર કૃતયુગે । રુજો રોગાઃ । સદા આરોગ્યં યેષાન્તે ।
તેજોરૂપગુણાન્વિતાઃ તેજસા રૂપેણ અન્યૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તાઃ

બ્રાહ્મણા ઇત્યાદિ । યજન્તઃ પરમેશ્વરમર્ચયન્તઃ

કૃતે ઇત્યાદિ । કૃતે સત્યયુગે વ્યતીતે વિગતે સતિ ત્રેતાયાં
ચાયાતાયાં સત્યાં યદા વેદોક્તકર્મભિર્મર્ત્યા મનુષ્યાઃ
સ્વેષ્ઠસાધને આત્મનોઽભીષ્ટસમ્પાદને શક્તાઃ સમર્થા ન
બભૂવુઃ । યદા ચ ભૂરીણિ બહૂનિ સાધનાનિ યસ્ય
તદ્ભૂરિસાધનમ્ ।
(પૃ૦ ૯) ત્વાં વિના કોઽસ્તિ જીવાનાં ઘોરસંસારસાગરે ।
ભર્ત્તા પાતા સમુદ્ધર્ત્તા પિતૃવત્ પ્રિયકૃત્ પ્રભુઃ

તતોઽપિ દ્વાપરે પ્રાપ્તે સ્મૃત્યુક્તસુકૃતોજ્ઝિતે ।
ધમાર્દ્ધલોપે મનુજે આધિવ્યાધિસમાકુલે ।
સંહિતાદ્યુપદેશેન ત્વયૈવોદ્ધારિતા નરાઃ

આયાતે પાપિનિ કલૌ સર્વધર્મવિલોપિનિ ।
દુરાચારે દુષ્પ્રપઞ્ચે દુષ્ટકર્મપ્રવર્તકે

અત એવ બહુક્લેશકરં બહૂનાં ક્લેશાનાં જનકમ્ । અથવા
બહુભિઃ ક્લેશૈઃ ક્રિયતે નિષ્પાદ્યતે યત્તદ્ બહુક્લેશકરમ્ ।
બાહુલકાત્ કર્મણ્યચ્ । અત એવેદૃશં વૈદિકં કર્મ્મ કર્તું
ચિન્તાવ્યાકુલમાનસા મનુજા મનુષ્યા યોગ્યા ન બભૂવુઃ । યદા
ચ સદા કાતરચેતસઃ સર્વદા અધીરસ્વાન્તા મનુજા
વૈદિકકર્મત્યાગે નાનાદોષશ્રવણાત્ તત્ કર્મ્મ ત્યક્તું
બહુક્લેશસાધ્યત્વાત્ કર્ત્તુઞ્ચ નાર્હન્તિ સ્મ તદા
ધર્મવ્યતિક્રમં ધર્મોલ્લઙ્ઘનં ધર્મવિપર્યયં વા
દૃષ્ટ્વા સ્મૃતિરૂપાણિ વેદાર્થયુક્તશાસ્ત્રાણિ ભૂતલે પ્રકટીકૃત્ય
તપઃસ્વાધ્યાયદુર્બલાન્ લોકાન્ જનાન્ પાપાત્ ત્વમતારયઃ
તારિતવાનિત્યન્વયઃ ॥ ૩૦ - ૩૩ ॥
ત્વામિતિ । યતસ્ત્વમેવમ્ભૂતોઽતસ્ત્વાં વિનેત્યેવં યોજનીયમ્ ।
ઘોરસંસારસાગરે ભયાનકસંસારસમુદ્રે । પ્રભુર્જગત્પતિઃ

તત ઇત્યાદિ । સ્મૃત્યુક્તસુકૃતોજ્ઝિતે સ્મૃતિભિરુક્તાનિ યાનિ સુકૃતાનિ
પુણ્યાનિ તૈરુજ્ઝિતે ત્યક્તે । ધર્માર્દ્ધલોપે ધર્મસ્યાર્દ્ધં
લુમ્પતીતિ ધર્માર્દ્ધલોપસ્તસ્મિન્ । સ્મૃત્યુક્તસુકૃતોજ્ઝિતે ઇતિ
ધર્માર્દ્ધલોપે ઇતિ ચ દ્વાપરે ઇત્યસ્ય વિશેષણં મનુજે ઇત્યસ્ય વેતિ
બોધ્યમ્ । આધિર્માનસી વ્યથા

આયાતે ઇત્યાદિ । દુરાચારે દુષ્ટ આચારો યત્ર તસ્મિન્

(પૃ૦ ૧૦) ન વેદાઃ પ્રભવસ્તત્ર સ્મૃતીનાં સ્મરણં કુતઃ ।
નાનેતિહાસયુક્તાનાં નાનામાર્ગપ્રદર્શિનામ્

બહુલાનાં પુરાણાનાં વિનાશો ભવિતા વિભો ।
તદા લોકા ભવિષ્યન્તિ ધર્મકર્મવહિર્મુખાઃ

ઉચ્છૃઙ્ખલા મદોન્મત્તાઃ પાપકર્મરતાઃ સદા ।
કામુકા લોલુપાઃ ક્રૂરા નિષ્ઠુરા દુર્મુખાઃ શઠાઃ

સ્વલ્પાયુર્મન્દમતયો રોગશોકસમાકુલાઃ ।
નિઃશ્રીકા નિર્બલા નીચા નીચાચારપરાયણાઃ

નીચસંસર્ગનિરતાઃ પરવિત્તાપહારકાઃ ।
પરનિન્દાપરદ્રોહપરિવાદપરાઃ ખલાઃ

પરસ્ત્રીહરણે પાપશઙ્કાભયવિવર્જિતાઃ ।
નિર્ધના મલિના દીના દરિદ્રાશ્ચિરરોગિણઃ

વિપ્રાઃ શૂદ્રસમાચારાઃ સન્ધ્યાવન્દનવર્જિતાઃ ।
અયાજ્યયાજકા લુબ્ધા દુર્વૃત્તાઃ પાપકારિણઃ

નેત્યાદિ । પ્રભવઃ સમર્થાઃ

૩૮ ॥
ઉચ્છૃઙ્ખલા ઇત્યાદિ । ઉદ્ગતં શૃઙ્ખલં વેદાદિરૂપનિગડો
યેષાં તે ઉચ્છૃઙ્ખલા બન્ધનરહિતા ઇત્યર્થઃ । લોલુપાઃ
અતિલુબ્ધાઃ । ક્રૂરાઃ નિર્દયાઃ । નિષ્ઠુરાઃ પરુષવાદિનઃ ।
દુર્મુખાઃ અબદ્ધમુખાઃ । શઠાઃ અનૃજવઃ

સ્વલ્પેત્યાદિ । સ્વલ્પાયુષશ્ચ તે મન્દમતયશ્ચેતિ
કર્મધારયઃ

નીચેતિ । ખલા દુર્જનાઃ

પરસ્ત્રીત્યાદિ । પરસ્ત્રીહરણે પાપશઙ્કાભયવિવર્જિતાઃ
પરસ્ત્રીહરણનિમિત્તકપાપે ઉદ્વેગસાધ્વસરહિતાઃ । મલિનાઃ
મલદૂષિતાઃ । દીનાઃ ખેદવન્તઃ । દરિદ્રાઃ દુર્ગતિમન્તઃ

૪૩ ॥
(પૃ૦ ૧૧) અસત્યભાષિણો મૂર્ખા દામ્ભિકા દુષ્પ્રપઞ્ચકાઃ ।
કન્યાવિક્રયિણો વ્રાત્યાસ્તપોવ્રતપરાઙ્મુખાઃ

લોકપ્રતારણાર્થાય જપપૂજાપરાયણાઃ ।
પાષણ્ડાઃ પણ્ડિતમ્મન્યાઃ શ્રદ્ધાભક્તિવિવર્જિતાઃ

કદાહારાઃ કદાચારા ભૃતકાઃ શૂદ્રસેવકાઃ ।
શૂદ્રાન્નભોજિનઃ ક્રૂરા વૃષલીરતિકામુકાઃ

દાસ્યન્તિ ધનલોભેન સ્વદારાન્નીચજાતિષુ ।
બ્રાહ્મણ્યચિહ્નમેતાવત્ કેવલં સૂત્રધારણમ્

નૈવ પાનાદિનિયમો ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિવેચનમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રે સદા નિન્દા સાધુદ્રોહી નિરન્તરમ્

સત્કથાલાપમાત્રઞ્ચ ન તેષાં મનસિ ક્વચિત્ ।
ત્વયા કૃતાનિ તન્ત્રાણિ જીવોદ્ધારણહેતવે

અસત્યેત્યાદિ । દામ્ભિકાઃ દમ્ભો ધર્મધ્વજિત્વં તદ્વન્તઃ ।
વ્રાત્યાઃ ષોડશવર્ષપર્યયન્તમપ્યસંસ્કૃતા ભ્રષ્ટગાયત્રીકા
વિપ્રા ભવિષ્યન્તીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ

લોકેત્યાદિ । પાષણ્ડાઃ
વેદવાહ્યરક્તપટમૌઞ્જાદિવ્રતચર્યયાશાલિનઃ ।
શ્રદ્ધાભક્તિવિવર્જિતાઃ શ્રદ્ધા વેદાદૌ દૃઢપ્રત્યયઃ ભક્તિઃ
પ્રીતિજનકવ્યાપારઃ તાભ્યાં હીનાઃ

કદાહારા ઇત્યાદિ । ભૃતકાઃ ભરણાયત્તજીવનાઃ અત એવ
શૂદ્રાણામપિ સેવકાઃ । ક્રૂરાઃ કઠિનાઃ । વૃષલીરતિકામુકાઃ
શૂદ્રારતિકામયિતારઃ ॥ ૪૬ - ૪૮ ॥
સદિત્યાદિ । સત્કથાલાપમાત્રં ચેત્યત્ર ચ શબ્દઃ તુ ઇત્યર્થે

(પૃ૦ ૧૨) નિગમાગમજાતાનિ ભુક્તિમુક્તિકરાણિ ચ ।
દેવીનાં યત્ર દેવાનાં મન્ત્રયન્ત્રાદિસાધનમ્ ।
કથિતા બહવો ન્યાસાઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિલક્ષણાઃ

બદ્ધપદ્માસનાદીનિ ગદિતાન્યપિ ભૂરિશઃ ।
પશુવીરદિવ્યભાવા દેવતા મન્ત્રસિદ્ધિદાઃ

શવાસનં ચિતારોહો મુણ્ડસાધનમેવ ચ ।
લતાસાધનકર્માણિ ત્વયોક્તાનિ સહસ્રશઃ

પશુભાવદિવ્યભાવૌ સ્વયમેવ નિવારિતૌ ।
કલૌ ન પશુભાવોઽસ્તિ દિવ્યભાવઃ કુતો ભવેત્

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં સ્વયમેવાહરેત્ પશુઃ ।
ન શૂદ્રદર્શનં કુર્યયાત્ મનસા ન સ્ત્રિયં સ્મરેત્

દિવ્યશ્ચ દેવતાપ્રાયઃ શુદ્ધાન્તઃકરણઃ સદા ।
દ્વન્દ્વાતીતો વીતરાગઃ સર્વભૂતસમઃ ક્ષમી

નિગમેત્યાદિ । યત્ર તન્ત્રાદિષુ । સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિલક્ષણાઃ
સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિસ્વરૂપાઃ

બદ્ધપદ્મેત્યાદિ । યત્રેત્યનુષજ્યતે આદિના
મુક્તપદ્માસનાદેઃ સંગ્રહઃ

શવાસનમિતિ । અત્રાપિ યત્રેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ । શવાસનં
મૃતશરીરાસનમ્

૫૩ ॥
કલૌ યુગે પશુભાવદિવ્યભાવયોરસત્ત્વે હેતું દર્શયિતું
પ્રથમતઃ પશુદિવ્યયોર્વિધેયાનિ યાનિ કર્માણિ તાનિ દર્શયતિ
દ્વાભ્યામ્ । પત્રમિત્યાદિ । આહરેત્ આનયેત્

દિવ્યશ્ચેતિ । ભવેદિત્યધ્યાહાર્યમ્ । દેવતાપ્રાયઃ દેવતુલ્યઃ ।
દ્વન્દ્વાતીતઃ સુખદુઃખશીતોષ્ણાદિયુગલાનિ દ્વન્દ્વાનિ
તાન્યતીતોઽતિક્રાન્તઃ તત્સહનશીલ
(પૃ૦ ૧૩) કલિકલ્મષયુક્તાનાં સર્વદાઽસ્થિરચેતસામ્ ।
નિદ્રાલસ્યપ્રસક્તાનાં ભાવશુદ્ધિઃ કથં ભવેત્

વીરસાધનકર્માણિ પઞ્ચતત્ત્વોદિતાનિ ચ ।
મદ્યં માંસં તથા મત્સ્યમુદ્રામૈથુનમેવ ચ ।
એતાનિ પઞ્ચતત્ત્વાનિ ત્વયા પ્રોક્તાનિ શઙ્કર

કલિજા માનવા લુબ્ધાઃ શિશ્નોદરપરાયણાઃ ।
લોભાત્તત્ર પતિષ્યન્તિ ન કરિષ્યન્તિ સાધનમ્

ઇન્દ્રિયાણાં સુખાર્થાય પીત્વા ચ બહુલં મધુ ।
ભવિષ્યન્તિ મદોન્મત્તા હિતાહિતવિવર્જિતાઃ

ઇત્યર્થઃ । વીતરાગઃ વીતો વિશેષેણ ગતો રાગઃ પ્રીતિર્માત્સર્યં વા
યસ્ય યસ્માદ્વા સઃ । રાગોઽનુરાગે માત્સર્યે ઇતિ કોશઃ ।
સર્વભૂતસમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સમઃ રાગદ્વેષાદિશૂન્યઃ ।
ક્ષમી પરેણાપકારે કૃતે તસ્ય પ્રત્યપકારાનાચરણં ક્ષમા
તદ્વાન્

એવં પશુદિવ્યયોર્વિધેયાનિ કર્માણિ પ્રદર્શ્યેદાનીં
સર્વદા ચઞ્ચલચિત્તનાં નિદ્રાલસ્યપ્રસક્તાનાં
નાનાવિધદુષ્કૃતશાલિનાં
પશુદિવ્યવિધેયકર્મસાધનાયોગ્યાનાં કલિજન્મનાં
મનુષ્યાણાં પશુભાવદિવ્યભાવૌ ન સિધ્યત ઇતિ
પ્રતિપાદયિતુમાહ । કલીત્યાદિ

વીરેત્યાદિ । હે શઙ્કર લોકકલ્યાણકર્તઃ પઞ્ચ મદ્યાદીનિ
તત્ત્વાનિ ઉદિતાન્યુક્તાનિ યેષુ । એવમ્ભૂતાનિ વીરસાધનકર્માણિ
મદ્યમાંસાદીનિ પઞ્ચતત્ત્વાનિ ચ ત્વયા પ્રોક્તાનીત્યન્વયઃ

કલિજા ઇતિ । તત્ર મદ્યાદિપઞ્ચતત્ત્વેષુ

ઇન્દ્રિયાણામિતિ । મધુ મદ્યમ્

(પૃ૦ ૧૪) પરસ્ત્રીધર્ષકાઃ કેચિદ્દસ્યવો - બહવો ભુવિ ।
ન કરિષ્યન્તિ તે મત્તાઃ પાપાયોનિવિચારણમ્

અતિપાનાદિદોષેણ રોગિણો બહવઃ ક્ષિતૌ ।
શક્તિહીના બુદ્ધિહીના ભૂત્વા ચ વિકલેન્દ્રિયાઃ

હ્રદે ગર્ત્તે પ્રાન્તરે ચ પ્રાસાદાત્ પર્વતાદપિ ।
પતિષ્યન્તિ મરિષ્યન્તિ મનુજા મદવિહ્વલાઃ

કેચિદ્વિવાદયિષ્યન્તિ ગુરુભિઃ સ્વજનૈરપિ ।
કેચિન્મૌના મૃતપ્રાયા અપરે બહુજલ્પકાઃ

અકાર્યકારિણઃ ક્રૂરા ધર્મમાર્ગવિલોપકાઃ ।
હિતાય યાનિ કર્માણિ કથિતાનિ ત્વયા પ્રભો

મન્યે તાનિ મહાદેવ વિપરીતાનિ માનવે ।
કે વા યોગં કરિષ્યન્તિ ન્યાસજાતાનિ કેઽપિ વા

સ્તોત્રપાઠં યન્ત્રલિપિં પુરશ્ચર્યાં જગત્પતે ।
યુગધર્મપ્રભાવેણ સ્વભાવેન કલૌ નરાઃ ।
ભવિષ્યન્ત્યતિદુર્વૃત્તાઃ સર્વથા પાપકારિણઃ

પરસ્ત્રીત્યાદિ । પરસ્ત્રીધર્ષકાઃ પરસ્ત્ર્યભિભવકર્તારઃ ।
દસ્યવશ્ચૌરાઃ । હ્રદે અગાધજલાધારે । પ્રાન્તરે ગ્રામસ્ય દૂરે
વૃક્ષલતાદિશૂન્યેઽધ્વનિ ॥ ૬૦ - ૬૨ ॥
કેચિદિતિ । ગુરુભિઃ પિત્રાદિભિઃ । મૌનાઃ ન કિઞ્ચિદપિ
વ્યાહરન્તઃ । યોગં
તન્ત્રાદિપ્રયુક્તતત્તત્પુણ્યકર્મરૂપમુદ્ધારોપાયમ્ ।
પુરશ્ચર્યાં પુરશ્ચરણમ્ ॥ ૬૩ - ૬૬ ॥
(પૃ૦ ૧૫) તેષામુપાયં દીનેશ કૃપયા કથય પ્રભો ।
આયુરારોગ્યવર્ચસ્યં બલવીર્યવિબર્દ્ધનમ્

વિદ્યાબુદ્ધિપ્રદં નૄણામપ્રયત્નશુભઙ્કરમ્ ।
યેન લોકા ભવિષ્યન્તિ મહાબલપરાક્રમાઃ

શુદ્ધચિત્તાઃ પરહિતા માતાપિત્રોઃ પ્રિયઙ્કરાઃ ।
સ્વદારનિષ્ઠાઃ પુરુષાઃ પરસ્ત્રીષુ પરાઙ્મુખાઃ

દેવતાગુરુભક્તાશ્ચ પુત્રસ્વજનપોષકાઃ

બ્રહ્મજ્ઞા બ્રહ્મવિદ્યાશ્ચ બ્રહ્મચિન્તનમાનસાઃ ।
સિદ્ધ્યર્થં લોકયાત્રાયાઃ કથયસ્વ હિતાય યત્

કર્તવ્યં યદકર્તવ્યં વર્ણાશ્રમવિભેદતઃ ।
વિના ત્વાં સર્વલોકાનાં કસ્ત્રાતા ભુવનત્રયે

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
જીવનિસ્તારોપાયપ્રશ્નો નામ પ્રથમોલ્લાસઃ

તેષામિત્યાદિ । તેષાં નરાણામ્ । આયુરારોગ્યવર્ચસ્યમ્ આયુષે
આરોગ્યાય વર્ચસે તેજસે ચ હિતમ્

વિદ્યેત્યાદિ । યેન ઉપાયેન ॥ ૬૮ - ૭૦ ॥
બ્રહ્મજ્ઞા ઇતિ । બ્રહ્મવિદ્યાઃ સર્વં બ્રહ્મૈવેતિ
પ્રજ્ઞાવન્તઃ । લોકયાત્રાયાઃ લોકનિર્વાહસ્ય

૭૨ ॥
ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં પ્રથમોલ્લાસઃ ।
દ્વિતીયોલ્લાસઃ
ઇતિ દેવ્યા વચઃ શૃત્વા શઙ્કરો લોકશઙ્કરઃ ।
કથયામાસ તત્ત્વેન મહાકારુણ્યવારિધિઃ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગે જગતાં હિતકારિણિ ।
એતાદૃશઃ શુભઃ પ્રશ્નો ન કેનાપિ કૃતઃ પુરા

ધન્યાઽસિ સુકૃતજ્ઞાઽસિ હિતાઽસિ કલિજન્મનામ્ ।
યદ્યદુક્તં ત્વયા ભદ્રે સત્યં સત્યં યથાર્થતઃ

સર્વજ્ઞા ત્વં ત્રિકાલજ્ઞા ધર્મજ્ઞા પરમેશ્વરિ ।
ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યઞ્ચ ધર્મયુક્તં ત્વયા પ્રિયે

ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
શઙ્કર ઇદાનીં કૃતજીવનિસ્તારોપાયપ્રશ્નાં પાર્વતીં
તત્પ્રશ્નઞ્ચ સ્તુવંસ્તાં પ્રત્યુત્તરં દાતુમુપક્રમતે । ઇતીત્યાદિ ।
લોકશઙ્કરઃ જનાનાં કલ્યાણસ્યોત્પાદકઃ ।
મહાકારુણ્યવારિધિઃ મહાદયાસમુદ્રઃ

સર્વજ્ઞેત્યાદિ । ભવત્ વર્તમાનમ્

(પૃ૦ ૧૭) યથાતત્ત્વં યથાન્યાયં યથાયોગ્યં ન સંશયઃ ।
કલિકલ્મષદીનાનાં દ્વિજાદીનાં સુરેશ્વરિ

મેધ્યામેધ્યાવિચારાણાં ન શુદ્ધિઃ શ્રૌતકર્મણા ।
ન સંહિતાદ્યૈઃ સ્મૃતિભિરિષ્ટસિદ્ધિર્નૃણાં ભવેત્

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સત્યં સત્યં મયોચ્યતે ।
વિના હ્યાગમમાર્ગેણ કલૌ નાસ્તિ ગતિઃ પ્રિયે

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદૌ મયૈવોક્તં પુરા શિવે ।
આગમોક્તવિધાનેન કલૌ દેવાન્ યજેત્ સુધીઃ

કલાવાગમમુલ્લઙ્ઘ્ય યોઽન્યમાર્ગે પ્રવર્તતે ।
ન તસ્ય ગતિરસ્તીતિ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ

સર્વૈર્વેદૈઃ પુરાણૈશ્ચ સ્મૃતિભિઃ સંહિતાદિભિઃ ।
પ્રતિપાદ્યોઽસ્મિ નાન્યોઽસ્તિ પ્રભુર્જગતિ માં વિના

કલીતિ । કલિકલ્મષદીનાનાં
કલિયુગસમ્બન્ધિદુષ્કૃતહેતુકદુર્ગતિશાલિનાં
મેધ્યામેધ્યાવિચારાણાં પવિત્રાપવિત્રવિચારશૂન્યાનામ્ અત
એવ દ્વિજાદીનાં બ્રાહ્મણપ્રભૃતીનાં શ્રૌતકર્મણા વેદોક્તેન
કર્મણા શુદ્ધિર્ન ભવેત્ ॥ ૫ - ૬ ॥
સત્યમિતિ । હીત્યવધારણે

શ્રુતીત્યાદિ । હે શિવે સુધીર્વિચક્ષણઃ આગમોક્તવિધાનેન
દેવાન્ યજેત્ પૂજયેત્ ઇતિ પુરા પૂર્વં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદૌ
મયૈવોક્તમિત્યન્વયઃ

૯ ॥
સ્વમતપ્રામાણ્યાય પ્રથમત આત્મન એવ સર્વોત્તમત્વં
વ્યાહર્તુમાહ સર્વૈરિત્યાદિ । યત ઇત્યધ્યાહાર્યમ્ । પ્રતિપાદ્યઃ
બોધયિતવ્યઃ

(પૃ૦ ૧૮) આમનન્તિ ચ તે સર્વે મત્પદં લોકપાવનમ્ ।
મન્માર્ગવિમુખા લોકાઃ પાષણ્ડા બ્રહ્મઘાતિનઃ

અતો મન્મતમુત્સૃજ્ય યો યત્ કર્મ સમાચરેત્ ।
નિષ્ફલં તદ્ભવેદ્દેવિ કર્તાઽપિ નારકી ભવેત્

મૂઢો મન્મતમુત્સૃજ્ય યોઽન્યન્મતમુપાશ્રયેત્ ।
બ્રહ્મહા પિતૃહા સ્ત્રીઘ્નઃ સ ભવેન્નાત્ર સંશયઃ

કલૌ તન્ત્રોદિતા મન્ત્રાઃ સિદ્ધાસ્તૂર્ણફલપ્રદાઃ ।
શસ્તાઃ કર્મસુ સર્વેષુ જપયજ્ઞક્રિયાદિષુ

નિર્વીર્યાઃ શ્રૌતજાતીયા વિષહીનોરગા ઇવ ।
સત્યાદૌ સફલા આસન્ કલૌ તે મૃતકા ઇવ

આમનન્તીતિ । સર્વે તે વેદાદયો મત્પદં મદીયં સ્થાનં
લોકપાવનં લોકાનાં પૂતત્વજનકમામનન્તિ બોધયન્તિ ।
બ્રહ્મઘાતિનો ભવેયુરિતિ શેષઃ

અત ઇત્યાદિ । ઉત્સૃજ્ય પરિત્યજ્ય । તત્ કર્મ ॥ ૧૨ -૧૩ ॥
અથ વેદોક્તાનાં મન્ત્રાણાં કલૌ નિષ્પ્રભાવત્વં
તત્તત્ફલાનિષ્પાદકત્વઞ્ચ પ્રતિપાદયંસ્તન્ત્રોદિતાનામેવ
મન્ત્રાણાં સિદ્ધત્વાત્ ઝટિતિ
તત્તત્ફલપ્રદાતૃત્વાચ્ચાતિપ્રાશસ્ત્યમાહ કલાવિત્યાદિભિઃ

નિર્વીર્યા ઇત્યાદિ । યે શ્રૌતજાતીયા વેદોદિતા મન્ત્રાઃ સત્યાદૌ
યુગે સફલાસ્તત્તત્ફલોત્પાદકા આસન્ તે સર્વે મન્ત્રાઃ કલૌ યુગે
વિષ - હીના ઉરગાઃ સર્પા ઇવ નિર્વીર્યા નિષ્પ્રભા મૃતકા ઇવ
તત્તત્ફલાનિષ્પાદકાશ્ચ બોદ્ધવ્યા ઇત્યન્વયઃ

(પૃ૦ ૧૯) પાઞ્ચાલિકા યથા ભિત્તૌ સર્વેન્દ્રિયસમન્વિતાઃ ।
અમૂરશક્તાઃ કાર્યેષુ તથાન્યે મન્ત્રરાશયઃ

અન્યમન્ત્રૈઃ કૃતં કર્મ બન્ધ્યાસ્ત્રીસઙ્ગમો યથા ।
ન તત્ર ફલસિદ્ધિઃ સ્યાત્ શ્રમ એવ હિ કેવલમ્

કલાવન્યોદિતૈર્માર્ગૈઃ સિદ્ધિમિચ્છતિ યો નરઃ ।
તૃષિતો જાહ્નવીતીરે કૂપં ખનતિ દુર્મતિઃ

મદ્વક્ત્રાદુદિતં ધર્મં હિત્વાઽન્યદ્ધર્મમીહતે ।
અમૃતં સ્વગૃહે ત્યક્ત્વા ક્ષીરમાર્કં સ વાઞ્છતિ

નાન્યઃ પન્થા મુક્તિહેતુરિહામુત્ર સુખાપ્તયે ।
યથા તન્ત્રોદિતો માર્ગો મોક્ષાય ચ સુખાય ચ

તન્ત્રાણિ બહુધોક્તાનિ નાનાખ્યાનાન્વિતાનિ ચ ।
સિદ્ધાનાં સાધકાનાઞ્ચ વિધાનાનિ ચ ભૂરિશઃ

પાઞ્ચાલિકા ઇત્યાદિ । ભિત્તૌ સ્થિતાઃ સર્વૈરિન્દ્રિયૈઃ સમન્વિતા
યુતા અમૂઃ પાઞ્ચાલિકા વસ્ત્રદન્તાદિભિર્નિર્મિતાઃ પુત્રિકા યથા
કાર્યેષ્વશક્તા અસમર્થા ભવન્તિ તથૈવાન્યે તન્ત્રોક્તભિન્ના
મન્ત્રરાશયો મન્ત્રસમૂહાઃ કલૌ તત્તત્કાર્યાનિષ્પાદકા
જ્ઞેયાઃ । પાઞ્ચાલિકા પુત્રિકા સ્યાદ્વસ્ત્રદન્તાદિભિઃ કૃતેત્યમરઃ

અન્યેત્યાદિ । યથા
બન્ધ્યાસ્ત્રીસઙ્ગમોઽપત્યરૂપફલસાધકો ન ભવતિ
એવમન્યમન્ત્રૈઃ કૃતં યત્ કર્મ । તત્ર તસ્મિન્ કર્મણિ કૃતે સતિ
ફલસિદ્ધિઃ ફલનિષ્પત્તિર્ન સ્યાત્ કેવલં શ્રમ એવ સ્યાત્ । હીતિ
નિશ્ચિતમેતત્

૧૮ ॥
મદ્વક્ત્રાદિતિ । મદ્વક્ત્રાત્ મમ મુખાત્ ઉદિતં કથિતમ્ । ઈહતે
વાઞ્છતિ । આર્કમ્ અર્કવૃક્ષોદ્ભવમ્

નાન્ય ઇતિ । અમુત્ર પરે લોકે

૨૧ ॥
(પૃ૦ ૨૦) અધિકારિવિભેદેન પશુબાહુલ્યતઃ પ્રિયે ।
કુલાચારોદિતં ધર્મં ગુપ્ત્યર્થં કથિતં ક્વચિત્

જીવપ્રવૃત્તિકારીણિ કાનિચિત્ કથિતાન્યપિ ।
દેવા નાનાવિધાઃ પ્રોક્તા દેવ્યોઽપિ બહુધાઃ પ્રિયે

ભૈરવાશ્ચૈવ વેતાલા વટુકા નાયિકા ગણાઃ ।
શાક્તાઃ શૈવા વૈષ્ણવાશ્ચ સૌરા ગાણપતાદયઃ

નાનામન્ત્રાશ્ચ યન્ત્રાણિ સિદ્ધોપાયાન્યનેકશઃ ।
ભૂરિપ્રયાસસાધ્યાનિ યથોક્તફલદાનિ ચ

યથા યથા કૃતાઃ પ્રશ્ના યેન યેન યદા યદા ।
તદા તસ્યોપકારાય તથૈવોક્તં મયા પ્રિયે

સર્વલોકોપકારાય સર્વપ્રાણિહિતાય ચ ।
યુગધર્માનુસારેણ યાથાતથ્યેન પાર્વતિ

ત્વયા યાદૃક્કૃતાઃ પ્રશ્ના ન કેનાપિ પુરા કૃતાઃ ।
તવ સ્નેહેન વક્ષ્યામિ સારાત્સારં પરાત્પરં

અધિકારીત્યાદિ । હે પ્રિયે અધિકારિવિભેદેનાધિકારિણાં
વિશેષેણ પશૂનાં બાહુલ્યતશ્ચ હેતોઃ ક્વચિત્ કુલાચારોદિતં
કુલાચારોક્તં ધર્મં ગુપ્ત્યર્થં કથિતમ્

જીવેત્યાદિ । અધિકારિવિભેદેનેત્યનુષજ્યતે । કાનિચિત્ તન્ત્રાણિ ।
અપીત્યસ્ય જીવપ્રવૃત્તિકારીણીત્યત્રાન્વયઃ કર્તવ્યઃ

૨૪ ॥
નાનેત્યાદિ । સિદ્ધોપાયાનિ સિદ્ધાઃ સિદ્ધિમન્ત ઉપાયા યેષુ
તાનિ

યથેત્યાદિ । યથા યથા યાદૃશા યાદૃશાઃ પ્રશ્નાઃ
તથૈવ તાદૃશમેવોત્તરમ્ । સર્વલોકોપકારાયેત્યસ્ય ત્વયા
યાદૃક્કૃતઃ પ્રશ્ન ઇત્યનેનાન્વયઃ કરણીયઃ ॥ ૨૬ - ૨૮ ॥
(પૃ૦ ૨૧) વેદાનામાગમાનાઞ્ચ તન્ત્રાણાઞ્ચ વિશેષતઃ ।
સારમુદ્ધૃત્ય દેવેશિ તવાગ્રે કથ્યતે મયા

યથા નરેષુ તન્ત્રજ્ઞાઃ સરિતાં જાન્હવી યથા ।
યથાઽહં ત્રિદિવેશાનામાગમાનામિદં તથા

કિં વેદૈઃ કિં પુરાણૈશ્ચ કિં શાસ્ત્રૈર્બહુભિઃ શિવે ।
વિજ્ઞાતેઽસ્મિન્ મહાતન્ત્રે સર્વસિદ્ધીશ્વરો ભવેત્

યતો જગન્મઙ્ગલાય ત્વયાઽહં વિનિયોજિતઃ ।
અતસ્તે કથયિષ્યામિ યદ્વિશ્વહિતકૃદ્ભવેત્

કૃતે વિશ્વહિતે દેવિ વિશ્વેશઃ પરમેશ્વરિ ।
પ્રીતો ભવતિ વિશ્વાત્મા યતો વિશ્વં તદાશ્રિતમ્

વેદાનામિત્યાદિ । સારં સ્થિરાંશમ્

અથ સર્વતન્ત્રેભ્યો મહાનિર્વાણતન્ત્રસ્ય સદૃષ્ટાન્તં
શ્રૈષ્ઠ્યમાહ । યથેત્યાદિના । તન્ત્રજ્ઞા ઉત્તમા ઇતિ શેષઃ । ઇદં
મહાનિર્વાણતન્ત્રમ્

૩૧ ॥
યત ઇત્યાદિ । વિનિયોજિતઃ પ્રવર્તિતઃ

નનુ વિશ્વહિતોત્પાદકોપાયકથનાદ્ભવતઃ કો લાભોઽત આહ
કૃત ઇત્યાદિ । હે દેવિ વિશ્વહિતે કૃતે સતિ વિશ્વેશો
વિશ્વેષામસ્મદાદીનાં સર્વેષાં નિયન્તા પરમેશ્વરઃ પ્રીતો
ભવતિ । નનુ વિશ્વહિતોત્પાદનાત્ પરમેશ્વરે કથં પ્રીતિરુત્પદ્યતે
તત્રાહ વિશ્વાત્મેતિ । યતઃ પરમેશ્વરો વિશ્વમાત્મનિ યસ્ય
તથાભૂતો ભવતિ અતો વિશ્વહિતોત્પાદનેન તત્ર પ્રીતિર્જાયતે ઇતિ
ભાવઃ । નનુ તસ્ય વિશ્વાત્મત્વમેવ કથં સ્યાત્તત્રાહ યતો
વિશ્વમિત્યાદિ । યતો વિશ્વં તદાશ્રિતં તં પરમેશ્વરમાશ્રિતં
વર્તતેઽતો વિશ્વાત્મા સ ભવતિ

(પૃ૦ ૨૨) સ એક એવ સદ્રૂપઃ સત્યોઽદ્વૈતઃ પરાત્પરઃ ।
સ્વપ્રકાશઃ સદાપૂર્ણઃ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણઃ

નિર્વિકારો નિરાધારો નિર્વિશેષો નિરાકુલઃ ।
ગુણાતીતઃ સર્વસાક્ષી સર્વાત્મા સર્વદૃગ્વિભુઃ

ગૂઢઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વવ્યાપી સનાતનઃ ।
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસઃ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ

અથ સત્યત્વાત્તદ્ધ્યાનાદેઃ સર્વેષાં
પ્રીતિજનકત્વાન્નિર્વાણહેતુત્વાચ્ચ પરમાત્મૈવૈકો ધ્યેયઃ પૂજ્યઃ
સુખારાધ્યશ્ચેત્યભિધાતું પ્રથમતઃ પરમાત્મન એવૈકસ્ય
સત્યત્વં તદન્યસ્યાખિલપદાર્થસ્ય મિથ્યાત્વમસ્તીતિ પ્રતિપાદયતિ
સ એક એવેત્યાદિભિઃ । સદ્રૂપઃ સત્સ્વભાવઃ સ પરમેશ્વર એવૈકઃ
સત્યઃ તદન્યસ્તુ સર્વઃ પદાર્થોઽસત્યો જ્ઞેયઃ । તત્સત્યત્વે હેતૂન્
દર્શયન્નાહ અદ્વૈત ઇત્યાદિ । યતોઽદ્વૈતઃ
સજાતીયવિજાતીયદ્વિતીયશૂન્યઃ અત એવ પરાત્ બ્રહ્માદેરપિ પરઃ
શ્રેષ્ઠઃ । સ્વેનૈવાત્મનૈવ પ્રકાશતે ઇતિ સ્વપ્રકાશઃ
ચન્દ્રસૂર્યાદિપ્રકાશનિરપેક્ષ ઇત્યર્થઃ । સદાપૂર્ણઃ સર્વદા
અખણ્ડઃ । સચ્ચિદાનન્દલક્ષણઃ સન્તૌ સર્વદા સ્થાયિનૌ યૌ
ચિદાનન્દૌ જ્ઞાનાનન્દૌ તત્સ્વરૂપઃ

નિર્વિકારઃ પ્રકૃતેરન્યથાભાવો વિકારઃ તદ્રહિતઃ ।
નિરાધારઃ આશ્રયશૂન્યઃ । નિર્વિશેષઃ સ્વગતભેદરહિતઃ ।
નિરાકુલઃ આકુલતાશૂન્યઃ । ગુણાતીતઃ ગુણાઃ શીતોષ્ણાઃ
સુખદુઃખાદયઃ સત્ત્વાદયો વા તાનતીતોઽતિક્રાન્તઃ । સર્વસાક્ષી
સર્વેષાં શુભાશુભકર્મણાં સાક્ષાત્ દ્રષ્ટા । સર્વાત્મા
સર્વસ્વરૂપઃ । સર્વદૃક્ અખિલસ્ય પદાર્થસ્યાવલોકયિતા । વિભુઃ
પ્રાપ્તસમસ્તૈશ્વર્યઃ

સર્વેષુ ચરાચરેષુ ભૂતેષુ ગૂઢઃ સંવૃતઃ । સર્વવ્યાપી
સકલપદાર્થવ્યાપનશીલઃ । સનાતનઃ આદ્યન્તશૂન્યઃ ।
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસઃ સર્વાણીન્દ્રિયાણિ ગુણાંશ્ચ
તદ્વિષયાનાભાસયતિ યઃ તથાભૂતઃ । સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ
ચક્ષુરાદિસકલેન્દ્રિયશૂન્યઃ

(પૃ૦ ૨૩) લોકાતીતો લોકહેતુરવાઙ્મનસગોચરઃ ।
સ વેત્તિ વિશ્વં સર્વજ્ઞસ્તં ન જાનાતિ કશ્ચન

તદધીનં જગત્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
તદાલમ્બનતસ્તિષ્ઠેદવિતર્ક્યમિદં જગત્

તત્સત્યતામુપાશ્રિત્ય સદ્વદ્ભાતિ પૃથક્ પૃથક્ ।
તેનૈવ હેતુભૂતેન વયં જાતા મહેશ્વરિ

કારણં સર્વભૂતાનાં સ એકઃ પરમેશ્વરઃ ।
લોકેષુ સૃષ્ટિકરણાત્ સ્રષ્ટા બ્રહ્મેતિ ગીયતે

વિષ્ણુઃ પાલયિતા દેવિ સંહર્તાઽહં તદિચ્છયા ।
ઇન્દ્રાદયો લોકપાલાઃ સર્વે તદ્વશવર્તિનઃ

સ્વે સ્વેઽધિકારે નિરતાસ્તે શાસતિ તદાજ્ઞયા ।
ત્વં પરા પ્રકૃતિસ્તસ્ય પૂજ્યાઽસિ ભુવનત્રયે

લોકાતીતોઽતિક્રાન્તલોકઃ । લોકહેતુઃ ભુવનબીજમ્ ।
અવાઙ્મનસગોચરઃ વાચો મનસશ્ચાવિષયઃ । સર્વજ્ઞઃ સ
પરમાત્મા વિશ્વં સર્વં જગદ્વેત્તિ જાનાતિ તં પરમાત્માનન્તુ
કશ્ચન અપિ ન જાનાતિ અતઃ પરમાત્મૈવૈકઃ સત્યઃ
તદ્ભિન્નસ્ત્વખિલઃ પદાર્થોઽનેવમ્ભૂતત્વાદસત્ય ઇત્યર્થઃ

તદધીનમિત્યાદિ । યત ઇતિ અધ્યાહાર્યમ્ । યતઃ સર્વં
જગત્તદધીનં પરમાત્મવશવર્તિ । સચરાચરં
જઙ્ગમસ્થાવરસહિતં ત્રૈલોક્યં તદાલમ્બનતઃ
પરમાત્માવલમ્બનતસ્તિષ્ઠેત્ । ઇદમવિતર્ક્યમનૂહનીયં જગત્
તત્સત્યતાં પરમાત્મસત્યત્વમુપાશ્રિત્ય ઇયં પૃથ્વી ઇમા આપઃ
અયં વાયુરિત્યાદિરૂપેણ પૃથક્ પૃથક્ સદ્વત્ સત્યવદ્ભાતિ
પ્રકાશતે ઇત્યન્વયઃ । વયં શઙ્કરાદયઃ

૩૯ ॥
કારણમિત્યાદિ । એકઃ કેવલઃ । તદિચ્છયા પરમેશ્વરેચ્છયા ।
સૃષ્ટિકરણાલ્લોકેષુ બ્રહ્મા સ્રષ્ટેતિ ગીયતે શબ્દ્યતે । તદિચ્છયૈવ
સૃષ્ટજગત્પાલનાત્
(પૃ૦ ૨૪) તેનાન્તર્યામિરૂપેણ તત્તદ્વિષયયોજિતાઃ ।
સ્વસ્વકર્મ પ્રકુર્વન્તિ ન સ્વતન્ત્રાઃ કદાચન

યદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽપિ સૂર્યસ્તપતિ યદ્ભયાત્ ।
વર્ષન્તિ તોયદાઃ કાલે પુષ્પન્તિ તરવો વને

કાલં કાલયતે કાલે મૃત્યોર્મૃત્યુર્ભિયો ભયમ્ ।
વેદાન્તવેદ્યો ભગવાન્ યત્તચ્છબ્દોપલક્ષિતઃ

સર્વે દેવાશ્ચ દેવ્યશ્ચ તન્મયાઃ સુરવન્દિતે ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તન્મયં સકલં જગત્

તસ્મિંસ્તુષ્ટે જગત્તુષ્ટં પ્રીણિતે પ્રીણિતં જગત્ ।
તદારાધનતો દેવિ સર્વેષાં પ્રીણનં ભવેત્

વિષ્ણુઃ પાલયિતેતિ ગીયતે । તત્સંહરણાચ્ચાઽહં સંહર્તેતિ ગીયતે ।
ઇન્દ્રાદય ઇત્યાદિ । તદ્વશવર્તિનઃ પરમેશ્વરાધીના યે ઇન્દ્રાદયો
લોકપાલાસ્તે સર્વે સ્વે સ્વેઽધિકારે નિરતાઃ સન્તસ્તદાજ્ઞયા લોકાન્
શાસતીત્યન્વયઃ ॥ ૪૦ - ૪૨ ॥
તેનેત્યાદિ । તેન પરમાત્મના તત્તદ્વિષયયોજિતાઃ તસ્મિન્ તસ્મિન્
વિષયે પ્રવર્તિતાઃ । ન સ્વતન્ત્રાઃ ન સ્વાધીનાઃ

૪૪ ॥
કાલમિત્યાદિ । કાલે પ્રલયસમયે કાલમપિ કાલયતે નાશં
ગમયતિ । ભિયો ભયસ્ય । યત્તચ્છબ્દોપલક્ષિતઃ યત્તચ્છબ્દાભ્યાં
બોધિતઃ

સર્વે ઇત્યાદિ । તન્મયાઃ પરમાત્મસ્વરૂપાઃ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં બ્રહ્માણમારભ્ય
તૃણાદિગુચ્છપર્યન્તં સકલં સમ્પૂર્ણં જગત્તન્મયં
પરબ્રહ્મસ્વરૂપં ભવતિ

તસ્મિન્નિત્યાદિ । અત ઇતિ શેષઃ । તસ્મિન્ પરમાત્મનિ

(પૃ૦ ૨૫) તરોર્મૂલાભિષેકેણ યથા તદ્ભુજપલ્લવાઃ ।
તૃપ્યન્તિ તદનુષ્ઠાનાત્ તથા સર્વેઽમરાદયઃ

યથા તવાર્ચનાદ્ધ્યાનાત્ પૂજનાજ્જપનાત્ પ્રિયે ।
ભવન્તિ તુષ્ટાઃ સુન્દર્યસ્તથા જાનીહિ સુવ્રતે

યથા ગચ્છન્તિ સરિતોઽવશેનાપિ સરિત્પતિમ્ ।
તથાર્ચાદીનિ કર્માણિ તદુદ્દેશ્યાનિ પાર્વતિ

યો યો યાન્ યાન્ યજેદ્દેવાન્ શ્રદ્ધયા યદ્યદાપ્તયે ।
તત્તદ્દદાતિ સોઽધ્યક્ષસ્તૈસ્તૈર્દેવગણૈઃ શિવે

બહુનાઽત્ર કિમુક્તેન તવાઽગ્રે કથ્યતે પ્રિયે ।
ધ્યેયઃ પૂજ્યઃ સુખારાધ્યસ્તં વિના નાસ્તિ મુક્તયે

નાઽયાસો નોપવાસશ્ચ કાયક્લેશો ન વિદ્યતે ।
નૈવાઽચારાદિનિયમો નોપચારાશ્ચ ભૂરિશઃ

પરબ્રહ્મારાધનતઃ સર્વેષાં પ્રીણને દૃષ્ટાન્તમાહ
તરોરિત્યાદિ । તદ્ભુજપલ્લવાઃ તરોઃ શાખાઃ કિસલયાનિ ચ ।
તદનુષ્ઠાનાત્ પરમેશ્વરારાધનાત્

યથેત્યાદિ । પૂજનાત્ માનસાર્ચનાત્

યથેત્યાદિ । તદુદ્દેશ્યાનિ સ પરમાત્મા ઉદ્દેશ્યો
યેષામર્ચાદિકર્મણાં તાનિ

યો ય ઇત્યાદિ । યદ્યદાપ્તયે યસ્ય યસ્ય ફલસ્ય લાભાય ।
અધ્યક્ષઃ સર્વેષાં પ્રાણિનાં તત્તત્ક્રિયાસુ પ્રવર્તકઃ

બહુનેત્યાદિ । સુખેનારાધ્ય ઉપાસ્યઃ સુખારાધ્યઃ

સુખારાધ્યત્વમેવ દર્શયન્નાહ । નાયાસ ઇત્યાદિ । આયાસઃ
પરિશ્રમઃ

(પૃ૦ ૨૬) ન દિક્કાલવિચારોઽસ્તિ ન મુદ્રાન્યાસસંહતિઃ ।
યત્સાધને કુલેશાનિ તં વિના કોઽન્યમાશ્રયેત્

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
જીવનિસ્તારોપાયપ્રશ્નો નામ દ્વિતીયોલ્લાસઃ

તં પરમાત્માનમ્

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં દ્વિતીયોલ્લાસઃ ।
તૃતીયોલ્લાસઃ
શ્રીદેવ્યુવાચ ।
દેવદેવ મહાદેવ દેવતાનાં ગુરોર્ગુરો ।
વક્તા ત્વં સર્વશાસ્ત્રાણાં મન્ત્રાણાં સાધનસ્ય ચ

કથિતં યત્ પરં બ્રહ્મ પરમેશં પરાત્પરમ્ ।
યસ્યોપાસનતો મર્ત્યો ભુક્તિં મુક્તિઞ્ચ વિન્દતિ

કેનોપાયેન ભગવન્ પરમાત્મા પ્રસીદતિ ।
કિં તસ્ય સાધનં દેવ મન્ત્રઃ કો વા પ્રકીર્તિતઃ

કિં ધ્યાનં કિં વિધાનઞ્ચ પરેશસ્ય પરાત્મનઃ ।
તત્ત્વેન શ્રોતુમિચ્છામિ કૃપયા કથય પ્રભો

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
અતિગુહ્યં પરં તત્ત્વં શૃણુ મત્પ્રાણવલ્લભે ।
ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
કવલ્યાર્થં પરમાત્મૈવ ધ્યેયઃ પૂજ્યઃ
સુખારાધ્યશ્ચેત્યાકર્ણ્ય તદ્ધ્યાનાદિકં જિજ્ઞાસુઃ સદાશિવં
પ્રશંસન્તી દેવ્યુવાચ । દેવદેવેત્યાદિ । દેવતાનાં
ગુરોર્બૃહસ્પતેરપિ ગુરો । વિન્દતિ લભતે । તસ્ય પરમાત્મનઃ । તત્ત્વેન
યાથાર્થ્યેન ॥ ૧- ૪ ॥
(પૃ૦ ૨૮) રહસ્યમેતત્ કલ્યાણિ ન કુત્રાપિ પ્રકાશિતમ્ ।
તવ સ્નેહેન વક્ષ્યામિ મમ પ્રાણાધિકં પરમ્

જ્ઞેયં ભવતિ તદ્બ્રહ્મ સચ્ચિદ્વિશ્વમયં પરમ્ ।
તથા તત્ત્વસ્વરૂપેણ લક્ષણૈર્વા મહેશ્વરિ

સત્તામાત્રં નિર્વિશેષમવાઙ્મનસગોચરમ્ ।
અસત્ત્રિલોકીસદ્ભાનં સ્વરૂપં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્

સમાધિયોગૈસ્તદ્વેદ્યં સર્વત્ર સમદૃષ્ટિભિઃ ।
દ્વન્દ્વાતીતૈર્નિર્વિકલ્પૈર્દેહાત્માધ્યાસવર્જિતૈઃ

અથોત્તરયન્ સદાશિવ ઉવાચ । અતિગુહ્યમિત્યાદિ ।
અતિગુહ્યમતિરહસ્યં પરં તત્ત્વં પરં બ્રહ્મ । તત્ત્વં બ્રહ્મણિ
યાથાર્થ્યે ઇતિ કોશઃ । રહસ્યં ગુહ્યમ્

જ્ઞેયમિત્યાદિ । હે મહેશ્વરિ સચ્ચિદ્વિશ્વમયં સત્ સદા સ્થાયિ
ચિત્ ચૈતન્યં વિશ્વમશેષં જગત્ એતત્ સ્વરૂપં યદતિગુહ્યં તત્
પરં બ્રહ્મ । તત્ત્વસ્વરૂપેણ બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપેણ લક્ષણેન
તટસ્થૈર્વા લક્ષણૈર્યથાવત્ જ્ઞેયં ભવતિ । લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે
પદાર્થો યૈઃ તાનિ લક્ષણાનિ તૈઃ । કરણે લ્યુટ્

નનુ કિં તત્તત્ત્વસ્વરૂપં યેન પરં બ્રહ્મ જ્ઞેયં
ભવેદિત્યપેક્ષાયાં બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં નિરૂપયતિ
સત્તામાત્રમિત્યાદિ । યત્ સત્તામાત્રં
કેવલપરમાર્થસત્ત્વસ્વરૂપં । નિર્વિશેષં સ્વગતભેદરહિતમ્ ।
અવાઙ્મનસગોચરં વચો મનસશ્ચાગ્રાહ્યમ્ ।
અસત્ત્રિલોકીસદ્ભાનમ્ અસત્યા મિથ્યાભૂતાયાસ્ત્રિલોક્યાઃ સદ્ભાનં
સદ્વદ્જ્ઞાનં યસ્માત્ તદ્બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં સ્મૃતમ્

તચ્ચ બ્રહ્મસ્વરૂપં પરમહંસૈરેવ વેદિતવ્યમિત્યાહ
સમાધીત્યાદિના । સર્વત્ર સમદૃષ્ટિભિઃ સર્વત્રારિમિત્રાદૌ સમા
તુલ્યા દૃષ્ટિર્યેષાં તૈઃ । દ્વન્દ્વાતીતૈઃ
અતિક્રાન્તસુખદુઃખશીતોષ્ણાદિભિઃ ।
નિર્વિકલ્પૈર્નાનાવિધકલ્પનાશૂન્યૈઃ । દેહાત્માધ્યાસવર્જિતૈઃ
શરીરનિષ્ઠાત્મત્વબુદ્ધિરહિતૈર્યોગિભિઃ । સમાધિયોગૈઃ
સમાધિશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્
(પૃ૦ ૨૯) યતો વિશ્વં સમુદ્ભૂતં યેન જાતઞ્ચ તિષ્ઠતિ ।
યસ્મિન્ સર્વાણિ લીયન્તે જ્ઞેયં તદ્બ્રહ્મ લક્ષણૈઃ

સ્વરૂપબુદ્ધ્યા યદ્વેદ્યં તદેવ લક્ષણૈઃ શિવે ।
લક્ષણૈરાપ્તુમિચ્છૂનાં વિહિતં તત્ર સાધનમ્

તત્સાધનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાવહિતા પ્રિયે ।
તત્રાદૌ કથયામ્યાદ્યે મન્ત્રોદ્ધારં મહેશિતુઃ

યોગાઃ પરમેશ્વરૈકપરતાસમ્યગ્દર્શનાદયઃ તૈ કરણૈઃ
તદ્બ્રહ્મ વેદ્યં ભવતિ । અથવા સમાધીયતે ચિત્તમસ્મિન્નિતિ
સમાધિઃ પરમેશ્વરઃ ઉપસર્ગે ઘોઃ કિરિત્યધિકરણે કિઃ । તત્ર
યોગાઃ સમ્યગ્દર્શનાદયો યેષાં તૈઃ સમાધિયોગૈર્જનૈઃ

તટસ્થલક્ષણાનિ દર્શયન્નાહ યતો વિશ્વમિત્યાદિ । યતો
હેતુભૂતાત્ વિશ્વમશેષં જગત્ સમુદ્ભૂતં જાતમ્ । જાતઞ્ચ
સદ્વિશ્વં યેનાવલમ્બનભૂતેન તિષ્ઠતિ । પ્રલયકાલે સર્વાણિ
ચરાણ્યચરાણિ ચ ભૂતાનિ યસ્મિન્ લીયન્તે લીનાનિ ભવન્તિ તદ્બ્રહ્મ
તટસ્થૈરેતૈર્લક્ષણૈર્જ્ઞેયં વેદિતવ્યમ્

સ્વરૂપલક્ષણેન તટસ્થલક્ષણેન ચ વેદિતવ્યસ્ય બ્રહ્મણો
ભેદો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ સ્વરૂપબુદ્ધ્યેત્યાદિ । હે શિવે
સ્વરૂપબુદ્ધ્યા યદ્બ્રહ્મ વેદ્યં જ્ઞેયં ભવતિ તદેવ બ્રહ્મ
તટસ્થૈરપિ લક્ષણૈર્વેદ્યં ભવેત્ । સ્વરૂપલક્ષણેન
બ્રહ્માધિગન્તુમિચ્છતાં જનાનાં
સાધનાનપેક્ષત્ત્વાત્તટસ્થૈરેવ લક્ષણૈસ્તદધિગન્તુમિચ્છતાં
સાધનમભિધાતુમાહ લક્ષણૈરિત્યાદિ । તત્ર
સ્વરૂપલક્ષણતટસ્થલક્ષણેષુ મધ્યે
તટસ્થૈર્લક્ષણૈર્બ્રહ્માપ્તુમધિગન્તુમિચ્છૂનાં જનાનાં
સાધનં વિહિતમ્

તદિત્યાદિ । હે પ્રિયે તત્સાધનં તટસ્થલક્ષણૈર્વેદ્યસ્ય
બ્રહ્મણઃ સાધનમહં પ્રવક્ષ્યામિ અવહિતા સાવધાના સતી
ત્વં શૃણુષ્વ । તત્ર સાધને વક્તવ્યે આદૌ પ્રથમતો
મહેશિતુર્મહેશ્વરસ્ય મન્ત્રોદ્ધારં કથયામિ

(પૃ૦ ૩૦) પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય સચ્ચિત્પદમુદાહરેત્ ।
એકં પદાન્તે બ્રહ્મેતિ મન્ત્રોદ્ધારઃ પ્રકીર્તિતઃ

સન્ધિક્રમેણ મિલિતઃ સપ્તાર્ણોઽયં મનુર્મતઃ ।
તારહીનેન દેવેશિ ષડ્વર્ણોઽયં મનુર્ભવેત્

સર્વમન્ત્રોત્તમઃ સાક્ષાદ્ધર્માર્થકામમોક્ષદઃ ।
નાત્ર સિદ્ધાદ્યપેક્ષાઽસ્તિ નારિમિત્રાદિદૂષણમ્

ન તિથિર્ન ચ નક્ષત્રં ન રાશિગણનં તથા ।
કુલાકુલાદિનિયમો ન સંસ્કારોઽત્ર વિદ્યતે ।
સર્વથા સિદ્ધમન્ત્રોઽયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

બહુજન્માર્જિતૈઃ પુણ્યૈઃ સદ્ગુરુર્યદિ લભ્યતે ।
તદા તદ્વક્ત્રતો જ્ઞાત્વા જન્મસાફલ્યમાપ્નુયાત્

મન્ત્રોદ્ધારમેવ કથયતિ પ્રણવમિત્યાદિના । પૂર્વં
પ્રથમં પ્રણવમોઙ્કારમુદ્ધૃત્ય તતોઽનન્તરં
સચ્ચિત્પદમુદાહરેત્ વદેત્ । સચ્ચિત્પદાન્તે ચ એકં બ્રહ્મેત્યુદાહરેત્ ।
તતશ્ચ ઓ। સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યાકારકો મન્ત્રો નિષ્પન્નઃ ।
મન્ત્રોદ્ધારોઽયમેવ પ્રકીર્તિતઃ કથિતઃ

સન્ધીતિ । હે દેવેશિ સન્ધિક્રમેણ મિલિતઃ સઙ્ગતોઽયં
મનુર્મન્ત્રઃ સપ્તાર્ણઃ સપ્તવર્ણકો મતઃ । તારહીનેન
પ્રણવત્યાગેનાયં પૂર્વોક્ત એવ મનુઃ ષડ્વર્ણો ભવેત્

અથેમં મન્ત્રં સ્તૌતિ સર્વેત્યાદિના । અયં મન્ત્રઃ સર્વેષુ
મન્ત્રેષૂત્તમઃ શ્રેષ્ઠઃ । સર્વમન્ત્રોત્તમત્વમેવાહ
સાક્ષાદિત્યાદિના

ન તિથિરિતિ । તિથિર્ન ગણનીયેતિ શેષઃ

અથૈતસ્ય મન્ત્રસ્ય ગ્રહીતુઃ પુરુષસ્ય સર્વોત્તમત્વં
પ્રતિપાદયિતુમાહ વહ્વિત્યાદિ । તદ્વક્ત્રતઃ સદ્ગુરુમુખાત્
મન્ત્રમિમં જ્ઞાત્વા

(પૃ૦ ૩૧) ચતુર્વર્ગં કરે કૃત્વા પરત્રેહ ચ મોદતે

સ ધન્યઃ સ કૃતાર્થશ્ચ સ કૃતી સ ચ ધાર્મિકઃ ।
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ

સર્વશાસ્ત્રેષુ નિષ્ણાતઃ સર્વલોકપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
યસ્ય કર્ણપથોપાન્તપ્રાપ્તો મન્ત્રમહામણિઃ

ધન્યા માતા પિતા તસ્ય પવિત્રં તત્કુલં શિવે ।
પિતરસ્તસ્ય સન્તુષ્ટા મોદન્તે ત્રિદશૈઃ સહ ।
ગાયન્તિ ગાયનીં ગાથાં પુલકાઞ્ચિતવિગ્રહાઃ

અસ્મત્કુલે કુલશ્રેષ્ઠો જાતો બ્રહ્મોપદેશિકઃ ।
કિમસ્માકં ગયાપિણ્ડૈઃ કિં તીર્થૈઃ શ્રાદ્ધતર્પણૈઃ

કિં દાનૈઃ કિં જપૈર્હોમૈઃ કિમન્યૈર્બહુસાધનૈઃ ।
વયમક્ષયતૃપ્તાઃ સ્મ સત્પુત્રસ્યાસ્ય સાધનાત્

ચતુર્વર્ગમિતિ । ધર્માર્થકામમોક્ષૈરુપલક્ષિતો વર્ગઃ
સમૂહશ્ચતુર્વર્ગસ્તમ્ । ત્રિવર્ગો ધર્મકામાર્થૈશ્ચતુર્વર્ગઃ
સમોક્ષકૈરિત્યમરઃ । પરત્ર પરલોકે

નિષ્ણાતો નિપુણઃ ।
કર્ણપથસ્યોપાન્તં પ્રાપ્તઃ કર્ણપથોપાન્તપ્રાપ્તઃ । મન્ત્ર એવ
મહામણિઃ

૧૯ ॥ પિતર ઇતિ । ગીયતે ઇતિ ગાયની તામ્ । લ્યુટ્ વેતિ
બાહુલકાત્ કર્મણિ લ્યુટ્ । પુલકૈઃ રોમહર્ષણૈરઞ્ચિતા અધિગતા
વિગ્રહા દેહા યેષાં તથાભૂતાઃ સન્તઃ । [પુલકાઙ્કિતવિગ્રહા ઇતિ
પાઠેઽપ્યઙ્કિતં ચિહ્નિતમિત્યર્થઃ]

તાં ગાથામેવાહ અસ્મત્કુલ ઇત્યાદિભ્યાં દ્વાભ્યામ્ ।
બ્રહ્મોપદેશિકઃ બ્રહ્મોપદેશવાન્ । અક્ષયતૃપ્તાઃ
અવિનશ્વરતૃપ્તિમન્ત્રઃ

૨૨ ॥
(પૃ૦ ૩૨) શૃણુ દેવિ જગદ્વન્દ્યે સત્યં સત્યં મયોચ્યતે ।
પરબ્રહ્મોપાસકાનાં કિમન્યૈઃ સાધનાન્તરૈઃ

મન્ત્રગ્રહણમાત્રેણ દેહી બ્રહ્મમયો ભવેત્ ।
બ્રહ્મભૂતસ્ય દેવેશિ કિમવાપ્યં જગત્ત્રયે

કિં કુર્વન્તિ ગ્રહા રુષ્ટા વેતાલાશ્ચેટકાદયઃ ।
પિશાચા ગુહ્યકા ભૂતા ડાકિન્યો માતૃકાદયઃ ।
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ પલાયન્તે પરાઙ્મુખાઃ

રક્ષિતો બ્રહ્મમન્ત્રેણ પ્રાવૃતો બ્રહ્મતેજસા ।
કિં વિભેતિ ગ્રહાદિભ્યો માર્તણ્ડ ઇવ ચાપરઃ

તં દૃષ્ટ્વા તે ભયાપન્નાઃ સિંહં દૃષ્ટ્વા યથા ગજાઃ ।
વિદ્રવન્તિ ચ નશ્યન્તિ પતઙ્ગા ઇવ પાવકે

ન તસ્ય દુરિતં કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મનિષ્ઠસ્ય દેહિનઃ ।
સત્યપૂતસ્ય શુદ્ધસ્ય સર્વપ્રાણિહિતસ્ય ચ ।
કો વોપદ્રવમન્વિચ્છેદાત્માપઘાતકં વિના

શૃણ્વિત્યાદિ । સાધનાન્તરૈઃ સાધનવિશેષૈઃ

મન્ત્રેત્યાદિ । કિમવાપ્યં કિં લબ્ધવ્યમસ્તિ અપિ તુ સર્વં વસ્તુ
લબ્ધમેવાસ્તીત્યર્થઃ

તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય દર્શનમાત્રેણ
પરાઙ્મુખાઃ સન્તો ગ્રહાદયઃ પલાયન્તે

રક્ષિત ઇત્યાદિ ।
બ્રહ્મભૂતો જનો ગ્રહાદિભ્યો વિભેતિ ભીતો ભવતિ કિમ્ । કિન્તુ ન
વિભેતીત્યર્થઃ । માર્તણ્ડ ઇવ સૂર્ય ઇવ

તમિત્યાદિ । તં
પરબ્રહ્મોપાસકમ્ । તે ગ્રહાદયઃ । વિદ્રવન્તિ પલાયન્તે । પતઙ્ગા
ઇવ શલભા ઇવ

શુદ્ધસ્ય નિર્મલાન્તઃકરણસ્ય

(પૃ૦ ૩૩) યે દ્રુહ્યન્તિ ખલાઃ પાપાઃ પરબ્રહ્મોપદેશિને ।
સ્વદ્રોહં તે પ્રકુર્વન્તિ નાતિરિક્તા યતઃ સતઃ

સ તુ સર્વહિતઃ સાધુઃ સર્વેષાં પ્રિયકારકઃ ।
તસ્યાનિષ્ટે કૃતે દેવિ કો વા સ્યાન્નિરુપદ્રવઃ

મન્ત્રાર્થં મન્ત્રચૈતન્યં યો ન જાનાતિ સાધકઃ ।
શતલક્ષપ્રજપ્તોઽપિ તસ્ય મન્ત્રો ન સિદ્ધ્યતિ

અતોઽસ્યાર્થઞ્ચ ચૈતન્યં કથયામિ શૃણુ પ્રિયે ।
અકારેણ જગત્પાતા સંહર્તા સ્યાદુકારતઃ

મકારેણ જગત્સ્રષ્ટા પ્રણવાર્થ ઉદાહૃતઃ ।
સચ્છબ્દેન સદા સ્થાયિ ચિચ્ચૈતન્યં પ્રકીર્તિતમ્

એકમદ્વૈતમીશાનિ વૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મ ગીયતે ।
મન્ત્રાર્થઃ કથિતો દેવિ સાધકાભીષ્ટસિદ્ધિદઃ

ય ઇત્યાદિ । યે પાપાઃ પાપશાલિનઃ ખલા દુર્જનાઃ
પરબ્રહ્મોપદેશિને જનાય દ્રુહ્યન્તિ તસ્યાપકારં વિદધતિ તે
પાપાઃ સ્વદ્રોહમેવ પ્રકુર્વન્તિ । પરબ્રહ્મોપદેશિને ઇતિ
ક્રુધદ્રુહેર્ષ્યાસૂયાર્થાનાં યં પ્રતિ કોપ ઇતિ સમ્પ્રદાનત્વાત્
ચતુર્થી સમ્પ્રદાને ઇતિ ચતુર્થી । પરબ્રહ્મોપદેશિજનદ્રોહકરણાત્
સ્વસ્યૈવાપકારસ્યોત્પાદને હેતું દર્શયન્નાહ નાતિરિક્તા ઇત્યાદિ ।
યતો હેતોઃ સતઃ સાધોર્બ્રહ્મભૂતાદ્બ્રહ્મોપદેશિનો જનાત્
તેઽતિરિક્તા ભિન્ના ન ભવન્તિ અતઃ સ્વદ્રોહમેવ પ્રકુર્વન્તીતિ ભાવઃ

સ તુ બ્રહ્મનિષ્ઠસ્તુ

મન્ત્રાર્થમિતિ । તસ્ય સાધકસ્ય । યતો ન સિદ્ધ્યતિ અતઃ
પ્રથમતઃ પ્રણવાર્થં નિરૂપયતિ અકારેણેત્યાદિના

૩૨ ॥
અથ સચ્ચિદાદિપદાર્થમાહ સચ્છબ્દેનેત્યાદિના

૩૪ ॥
(પૃ૦ ૩૪) મન્ત્રચૈતન્યમેતત્તુ તદધિષ્ઠાતૃદેવતા ।
તજ્જ્ઞાનં પરમેશાનિ ભક્તાનાં સિદ્ધિદાયકમ્

અસ્યાધિષ્ઠાતૃ દેવેશિ સર્વવ્યાપિ સનાતનમ્ ।
અવિતર્ક્યં નિરાતઙ્કં વાચાતીતં નિરઞ્જનમ્

વાઙ્માયાકમલાદ્યેન તારહીનેન પાર્વતિ ।
દીયતે વિવિધા વિદ્યા માયા શ્રીઃ સર્વતોમુખી

તારેણ તારહીનેન પ્રત્યેકં સકલં પદમ્ ।
યુગ્મયુગ્મક્રમેણાઽપિ મન્ત્રોઽયં વિવિધો ભવેત્

અથ મન્ત્રચૈતન્યમભિધત્તે મન્ત્રેત્યાદિના । હે પરમેશાનિ
યા તસ્ય મન્ત્રસ્યાધિષ્ઠાત્રી દેવતા તસ્યા યત્ જ્ઞાનમેતદેવ
મન્ત્રચૈતન્યં જાનીહીત્યન્વયઃ । તચ્ચાધિષ્ઠાતૃદેવતાજ્ઞાનં
ભક્તાનાં સિદ્ધિદાયકં ભવેત્

નન્વસ્ય મન્ત્રસ્ય કાઽધિષ્ઠાત્રી દેવતેત્યપેક્ષાયામાહ
અસ્યેત્યાદિ । હે દેવેશિ સર્વવ્યાપિ સકલપદાર્થવ્યાપનશીલમ્ ।
સનાતનં પ્રાગભાવધ્વંસરહિતમ્ । અવિતર્ક્યમનૂહનીયમ્ ।
નિરાકારમાકૃતિશૂન્યમ્ । વાચાતીતમતિક્રાન્તવાક્ । નિરઞ્જનમ્
મનશ્ચક્ષુરાદ્યવિષયભૂતમ્ । યદ્બ્રહ્મ તદસ્ય
મન્ત્રસ્યાધિષ્ઠાતૃ ભવેત્

વાગિત્યાદિ । હે પાર્વતિ વાઙ્માયાકમલાદ્યેન ઐમિતિ હ્રીમિતિ
શ્રીમિતિ બીજમાદ્યં યસ્ય તથાભૂતેન । તારહીનેન પ્રણવરહિતેન
પૂર્વોક્તેન મન્ત્રેણ ક્રમતો વિવિધા અનેકપ્રકારા વિદ્યા દીયતે
વિવિધા માયા દીયતે સર્વતો મુખં યસ્યા એવમ્ભૂતા
શ્રીર્લક્ષ્મીર્દીયતે । યથા ઐં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યનેન મન્ત્રેણ
વિદ્યા દીયતે । હ્રીં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યનેન માયા દીયતે । શ્રીં
સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યનેન તુ શ્રીરિતિ

અથૈતસ્યૈવ મન્ત્રસ્ય નાનાવિધત્વં સમ્પાદયતિ
તારેણેત્યાદિના । પૂર્વોક્તમન્ત્રસ્ય પ્રત્યેકં પદં સકલં વા
પદં તારેણ પ્રણવેન સહિતં કર્તવ્યં
(પૃ૦ ૩૫) ઋષિઃ સદાશિવો હ્યસ્ય છન્દોઽનુષ્ટુવુદાહૃતમ્ ।
દેવતા પરમં બ્રહ્મ સર્વાન્તર્યામિ નિર્ગુણમ્

ચતુર્વર્ગફલાવાપ્ત્યૈ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઙ્ગન્યાસકરન્યાસૌ કથયામિ શૃણુ પ્રિયે

તારં સચ્ચિદેકમિતિ બ્રહ્મેતિ સકલં તતઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીમધ્યાનામિકાસુ મહેશ્વરિ

કનિષ્ઠયોઃ કરતલપૃષ્ઠયોઃ સુરવન્દિતે ।
નમઃ સ્વાહા વષટ્ હૂ। વૌષટ્ ફડન્તૈર્યથાક્રમમ્

તારહીનેન પ્રણવત્યાગેનોપલક્ષિતં વા વિધેયમ્ । તતશ્ચાયં
મન્ત્રો વિવિધો ભવેત્ । યુગ્મયુગ્મક્રમેણાપિ પ્રણવસહિતસ્તદ્રહિતો
વાયં પૂર્વોક્તો મન્ત્રો વિવિધોઽનેકપ્રકારકો ભવેત્ । તારસહિતં
તદ્રહિતં પ્રત્યેકં પદં યથા ઓં સત્ । ઓં ચિત્ । ઓં એકમ્ । ઓં
બ્રહ્મ । સત્ । ચિત્ । એકમ્ । બ્રહ્મ ઇતિ । પ્રણવસમ્બદ્ધં
તદસમ્બદ્ધં સમસ્તં પદમ્ યથા ઓં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મ ।
સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેતિ । યુગ્મયુગ્મક્રમતો યથા ઓં સદ્બ્રહ્મ । ઓં
ચિદ્બ્રહ્મ । ઓં એકં બ્રહ્મ । ઓં સચ્ચિત્ । ઓં ચિદેકમ્ । સદ્બ્રહ્મ ।
ચિદ્બ્રહ્મ । એકં બ્રહ્મ । સચ્ચિત્ । ચિદેકમિતિ

અથાસ્ય મન્ત્રસ્ય ઋષ્યાદિકમાહ ઋષિરિત્યાદિના સાર્દ્ધેન ।
અસ્ય મન્ત્રસ્ય । સર્વાન્તર્યામિ સર્વાન્તર્નિયન્તૃ ॥ અસ્ય મન્ત્રસ્ય
સદાશિવ ઋષિરનુષ્ટુપ્છન્દઃ સર્વાન્તર્યામિ નિર્ગુણં પરમં
બ્રહ્મ દેવતા ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે વિનિયોગઃ । શિરસિ
સદાશિવાય ઋષયે નમઃ મુખેઽનુષ્ટુપ્છન્દસે નમઃ હૃદિ
સર્વાન્તર્યામિનિર્ગુણપરમબ્રહ્મણે દેવતાયૈ નમઃ
ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે વિનિયોગઃ । ઇતિ ઋષિન્યાસં
વિધાયાઙ્ગન્યાસકરન્યાસૌ વિધાતવ્યૌ અતસ્તાવભિધાતુમાહ
અઙ્ગન્યાસેત્યાદિ

૪૦ ॥
તયોર્મધ્યે પ્રથમતઃ કરન્યાસમાહ તારમિત્યાદિભ્યાં
સાર્દ્ધાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ । હે મહેશ્વરિ હે સુરવન્દિતે
નમઃસ્વાહાવષઠૂંવૌષટ્ફડન્તૈઃ
અન્તભૂતૈર્નમઃસ્વાહાવષટ્
(પૃ૦ ૩૬) ન્યસેન્ન્યાસોક્તવિધિના સાધકઃ સુસમાહિતઃ ।
હૃદાદિકરપર્યન્તમેવમેવ વિધીયતે

પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાન્ મૂલેન પ્રણવેન વા ।
મધ્યમાનામિકાભ્યાઞ્ચ દક્ષહસ્તસ્ય પાર્વતિ

વામનાસાપુટં ધૃત્વા દક્ષનાસાપુટેન ચ ।
પૂઅયેત્ પવનં મન્ત્રી મૂલમષ્ટમિતં જપન્

અઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષનાસાં ધૃત્વા કુમ્ભકયોગતઃ ।
જપેદ્દ્વાત્રિંશતાઽવૃત્ત્યા તતો દક્ષિણનાસયા

શનૈઃશનૈસ્ત્યજેદ્વાયું જપન્ ષોડશધા મનુમ્ ।
વામનાસાપુટેઽપ્યેવં પૂરકુમ્ભકરેચકમ્

પુનર્દક્ષિણતઃ કુર્યાત્ પૂર્વવત્ સુરપૂજિતે ।
પ્રાણાયામવિધિઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય સાધને

હૂંવૌષટ્ફટ્રૂપૈઃ પદૈર્વિશિષ્ટં તારં પ્રણવં સદિતિ ચિદિતિ
એકમિતિ બ્રહ્મેતિ । તતોઽનન્તરમ્ । ઓં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેતિ સકલઞ્ચ
પદમ્ અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીમધ્યાનામિકાસુ કનિષ્ઠયોઃ
કરતલપૃષ્ઠયોશ્ચ ન્યાસોક્તવિધિના સુસમાહિતોઽતિસાવધાનઃ સન્
સાધકો યથાક્રમં ન્યસેત્ । ક્રમો યથા ઓં અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં
નમઃ । સત્તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । ચિન્મધ્યમાભ્યાં વષટ્ ।
એકમનામિકાભ્યાં હૂ। । બ્રહ્મ કનિષ્ઠાભ્યાં વૌષટ્ । ઓં
સચ્ચિદેકં બ્રહ્મ કરતલપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । ઇતિ કરન્યાસઃ ।
અથાઙ્ગન્યાસમાહાર્દ્ધેન હૃદિત્યાદિ । હૃદાદિકરપર્યન્તં
પ્રત્યેવમેવ ન્યાસો વિધીયતે । યથા ઓં હૃદયાય નમઃ । સચ્છિરસે
સ્વાહા । ચિચ્છિખાયૈ વષટ્ । એકં કવચાય હૂ। । બ્રહ્મ
નેત્રત્રયાય વૌષટ્ । ઓં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મ
કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ ઇતિ ॥ ૪૧ - ૪૩ ॥
એવમઙ્ગન્યાસકરન્યાસૌ વિધાય પ્રાણાયામો વિધેય
ઇત્યાહ પ્રાણાયામમિત્યાદિના । તતોઽનન્તરમ્ ઓં સચ્ચિદેકં
બ્રહ્મેત્યાદિમૂલમન્ત્રેણ પ્રણવેન ઓં કારણે
(પૃ૦ ૩૭) તતો ધ્યાનં પ્રકુર્વીત સાધકાભીષ્ટસાધનમ્

હૃદયકમલમધ્યે નિર્વિશેષં નિરીહમ્
હરિહરવિધિવેદ્યં યોગિભિર્ધ્યાનગમ્યમ્ ।
જનનમરણભીતિભ્રંસિ સચ્ચિત્સ્વરૂપમ્
સકલભુવનબીજં બ્રહ્મ ચૈતન્યમીડે

વા પ્રાણાયામં કુર્યાત્ ॥ નનુ પ્રાણાયામઃ કથં વિધાતવ્ય
ઇત્યપેક્ષાયાં તદ્વિધાનમાહ મધ્યમેત્યાદિભિઃ
સાર્ધૈશ્ચતુર્ભિઃ । હે પાર્વતિ દક્ષિણહસ્તસ્ય
મધ્યમાનામિકાભ્યામઙ્ગુલિભ્યાં વામનાસાપુટં ધૃત્વા
મન્ત્રી સાધકોઽષ્ટમિતં મૂલમન્ત્રં જપન્ સન્
દક્ષિણનાસાપુટેન પવનં વાયુ પૂરયેત્ । તતો
દક્ષહસ્તસ્યૈવાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષનાસાપુટં ધૃત્વા
કુમ્ભકયોગતો દ્વાત્રિંશતા આવૃત્ત્યા મૂલમન્ત્રં જપેત્ । તતઃ
ષોડશધા મનું મૂલમન્ત્રં જપન્ સન્ દક્ષિણનાસયૈવ
શનૈઃ શનૈર્વાયું ત્યજેત્ । તતો વામનાસાપુટેઽપ્યેવમેવ
પૂરકકુમ્ભકરેચકં કુર્યાત્ ક્રમેણૈવાકૃષ્ટં નિશ્ચલં
વિમુક્તઞ્ચ શ્વાસં વિદધ્યાદિત્યર્થઃ । પૂર્વવત્
પુનર્દક્ષિણતોઽપિ પૂરકકુમ્ભકરેચકં કુર્યાત્ । બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય
સાધને એષ પ્રાણાયામવિધિઃ પ્રોક્તઃ । પૂરકાદિસ્વરૂપમાહ
યોગિયાજ્ઞવલ્ક્યઃ
નાસિકોત્કૃષ્ટ ઉચ્છાસો ધ્માતઃ પૂરક ઉચ્યતે ।
કુમ્ભકો નિશ્ચલશ્વાસો મુચ્યમાનસ્તુ રેચકઃ ॥ ઇતિ ॥ ૪૪ - ૪૮ ॥
ઇત્થં પ્રાણાયામં કૃત્વા પરબ્રહ્મધ્યાનં કર્તવ્યમિત્યાહ
તત ઇત્યાદિના

અથ તદ્ધ્યાનમાહ હૃદયેત્યાદિ । હૃદયકમલસ્ય મધ્યે
સ્થિતં ચૈતન્યં ચેતનં બ્રહ્માહમીડે ધ્યાયામીત્યન્વયઃ ।
ધાતૂનામનેકાર્થત્વાદીડધાતોર્ધ્યાનેઽર્થેઽપિ પ્રવૃત્તિઃ ।
નિર્વિશેષમિત્યાદીનિ બ્રહ્મણો વિશેષણાનિ । નિર્વિશેષં
નાનાવિધભેદશૂન્યમ્ । નિરીહં નિરાકાઙ્ક્ષમ્
પ્રાપ્તસમસ્તૈશ્વર્યમિત્યર્થઃ । ધ્યાનગમ્યમ્
ધ્યાનેનાવગન્તવ્યમ્ । જનનમરણભીતિભ્રંસિ
જન્મમૃત્યુનિમિત્તવભયાપહન્તૃ ।
(પૃ૦ ૩૮) ધ્યાત્વૈવં પરમં બ્રહ્મ માનસૈરુપચારકૈઃ ।
પૂજયેત્ પરયા ભક્ત્યા બ્રહ્મસાયુજ્યહેતવે

ગન્ધં દદ્યાન્મહીતત્ત્વં પુષ્પમાકાશમેવ ચ ।
ધૂપં દદ્યાદ્વાયુતત્ત્વં દીપં તેજઃ સમર્પયેત્ ।
નૈવેદ્યં તોયતત્ત્વેન પ્રદદ્યાત્ પરમાત્મને

તતો જપ્ત્વા મહામન્ત્રં મનસા સાધકોત્તમઃ ।
સમર્પ્ય બ્રહ્મણે પશ્ચાદ્વહિઃપૂજાં સમારભેત્

ઉપસ્થિતાનિ દ્રવ્યાણિ ગન્ધપુષ્પાદિકાનિ ચ ।
વસ્ત્રાલઙ્કરણાદીનિ ભક્ષ્યપેયાનિ યાનિ ચ

મન્ત્રેણાનેન સંશોધ્ય ધ્યાત્વા બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
નિમીલ્ય નેત્રે મતિમાનર્પયેત્ પરમાત્મને

બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મહવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના

સચ્ચિત્સ્વરૂપં સદાસ્થાયિસ્વરૂપં જ્ઞાનસ્વરૂપઞ્ચેત્યર્થઃ ।
સકલભુવનબીજં સમસ્તસ્ય ભુવનસ્ય કારણમ્

એવં બ્રહ્મ ધ્યાત્વા તસ્ય પૂજનં વિધેયમિત્યાહ
ધ્યાત્વેત્યાદિના । માનસૈર્મનઃસઙ્કલ્પિતૈઃ । બ્રહ્મસાયુજ્યહેતવે
બ્રહ્મત્વનિમિત્તાય । સ્યાદ્બ્રહ્મભૂયં બ્રહ્મત્વં
બ્રહ્મસાયુજ્યમિત્યપીત્યમરઃ ॥ માનસાનુપચારાનેવાહ
ગન્ધમિત્યાદિના

૫૨ ॥
તત ઇતિ । મહામન્ત્રમ્ ઓં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યાદ્યાત્મકમ્ ।
સમર્પ્ય મહામન્ત્રજપહેતુકં ફલં દત્ત્વા ॥
વહિઃપૂજામેવાહ ઉપસ્થિતાનીત્યાદિના । ઉપસ્થિતાનિ સમીપે સ્થિતાનિ
॥ અનેન ઇતોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણ ॥ ૫૩ - ૫૫ ॥
અથ ગન્ધપુષ્પાદ્યર્પણમન્ત્રમેવાહ બ્રહ્માર્પણમિતિ ।
અર્પ્યતે દીયતેઽનેનેત્યર્પણં સૃવાદિ યજ્ઞપાત્રમ્ તદપિ બ્રહ્મૈવ ।
દીયમાનં હવિર્ઘૃતાદિકમપિ બ્રહ્મૈવ ।
(પૃ૦ ૩૯) તતો નેત્રે સમુન્મીલ્ય જપ્ત્વા મૂલં સ્વશક્તિતઃ ।
તજ્જપં બ્રહ્મસાત્ કૃત્વા સ્તોત્રઞ્ચ કવચં પઠેત્

સ્તોત્રં શૃણુ મહેશાનિ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
યત્ શ્રુત્વા સાધકો દેવિ બ્રહ્મસાયુજ્યમશ્નુતે

નમસ્તે સતે સર્વલોકાશ્રયાય
નમસ્તે ચિતે વિશ્વરૂપાત્મકાય ।
નમોઽદ્વૈતતત્ત્વાય મુક્તિપ્રદાય
નમો બ્રહ્મણે વ્યાપિને નિર્ગુણાય

ત્વમેકં શરણ્યં ત્વમેકં વરેણ્યં
ત્વમેકં જગત્કારણં વિશ્વરૂપમ્ ।
બ્રહ્મૈવાગ્નિસ્તસ્મિન્ । બ્રહ્મણા કર્ત્રા હુતં હવનમપિ બ્રહ્મ ।
અગ્નિશ્ચ કર્તા ચ હવનક્રિયા ચાપિ બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ । એવં
બ્રહ્મણ્યેવ કર્માત્મકે સમાધિશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યં યસ્ય તેન પુંસા
બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યં પ્રાપ્તવ્યં ન તુ ફલાન્તરમિત્યર્થઃ

તત ઇત્યાદિ । સમુન્મીલ્ય ઉદ્ઘાટ્ય । મૂલં મૂલમન્ત્રમ્ ।
બ્રહ્મસાત્ બ્રહ્માધીનમ્

સ્તોત્રમિતિ । બ્રહ્મસાયુજ્યમશ્નુતે બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્નોતિ

અથ તત્સ્તોત્રમાહ નમસ્તે ઇત્યાદિ । સતે સદા સ્થાયિને ।
સર્વલોકાશ્રયાય સકલલોકાધારભૂતાય । ચિતે ચૈતન્યાય ।
વિશ્વરૂપ આત્મા યસ્ય તસ્મૈ । અદ્વૈતતત્ત્વાય
સજાતીયવિજાતીયાત્મગતમેદરહિતતત્ત્વાય । બ્રહ્મણે અતિબૃહતે અત
એવ વ્યાપિને સકલવસ્તુવ્યાપનશીલાય । નિર્ગુણાય
સત્ત્વાદિગુણરહિતાય

(પૃ૦ ૪૦) ત્વમેકં જગત્કર્તૃપાતૃપ્રહર્તૃ
ત્વમેકં પરં નિશ્ચલં નિર્વિકલ્પમ્

ભયાનાં ભયં ભીષણં ભીષણાનાં
ગતિઃ પ્રાણિનાં પાવનં પાવનાનામ્ ।
મહોચ્ચૈઃપદાનાં નિયન્તૃ ત્વમેકં
પરેષાં પરં રક્ષકં રક્ષકાણામ્

પરેશ પ્રભો સર્વરૂપાપ્રકાશિન્
અનિર્દ્દેશ્ય સર્વેન્દ્રિયાગમ્ય સત્ય ।
અચિન્ત્યાક્ષર વ્યાપકાવ્યક્ત તત્ત્વ
જગદ્ભાસકાધીશ પાયાદપાયાત્

ત્વમિત્યાદિ । એકં મુખ્યં કેવલં વા । શરણે રક્ષણે
સાધુ ઇતિ શરણ્યમ્ । તત્ર સાધુરિતિ યત્ । વરેણ્યં વરણીયમ્ ।
જન્મમૃત્યુદુઃખાદિભીરુભિરુપાસનીયમિત્યર્થઃ । પરં
શ્રેષ્ઠમ્ । નિર્વિકલ્પં નાનાવિધકલ્પનાશૂન્યમ્

ભયાનામિત્યાદિ । ભીષણાનાં ભયાનકાનામપિ
ભીષણં ભયાનકમ્ । પાવનાનાં પૂતત્વજનકાનામપિ
પાવનમ્ પાવિત્ર્યજનકમ્ । પદાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે
મહોચ્ચૈરત્યુચ્છ્રિતં પદમ્ અથવા મહોચ્ચૈરત્યુચ્છ્રિતં
પદં યેષાં તેષાં બ્રહ્માદીનામપિ નિયન્તૃ નિયામકમ્ ।
પરેષાં શ્રેષ્ઠાનામપિ

પરેશેત્યાદિ । પરેશ પરેષાં બ્રહ્માદીનામપ્યધિપ ।
પ્રભો નિયન્તઃ । અનિર્દેશ્યશબ્દેન નિર્દેષ્ટુમશક્ય ।
સર્વેન્દ્રિયાગમ્ય સર્વૈર્નેત્રાદિભિરિન્દ્રિયૈરપ્રાપ્ય । સત્ય
પરમાર્થસત્યશાલિન્ । અચિન્ત્ય મનસોઽપ્યવિષયભૂત । ન
ક્ષરતિ ચલતીત્યક્ષરમ્ તત્સમ્બોધને અક્ષર । અવ્યક્ત
રૂપાદિરહિત । જગદ્ભાસકાનાં
ચન્દ્રસૂર્યાદીનામપીશ્વર અથવા જગાદ્ભસકેતિ અધીશેતિ ચ
ભિન્નમેવ પદમ્ । પાયાત્ રક્ષત્ । અપાયાત્
ભક્તિબુદ્ધ્યાદિવિશ્લેષાત્

(પૃ૦ ૪૧) તદેકં સ્મરામસ્તદેકં જપામઃ
તદેકં જગત્સાક્ષિરૂપં નમામઃ ।
સદેકં નિધાનં નિરાલમ્બમીશં
ભવામ્ભોધિપોતં શરણ્યં વ્રજામઃ

પઞ્ચરત્નમિદં સ્તોત્રં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
યઃ પઠેત્ પ્રયતો ભૂત્વા બ્રહ્મસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

પ્રદોષેઽદઃ પઠેન્નિત્યં સોમવારે વિશેષતઃ ।
શ્રાવયેદ્બોધયેત્ પ્રાજ્ઞો બ્રહ્મનિષ્ઠાન્ સ્વબાન્ધવાન્

ઇતિ તે કથિતં દેવિ પઞ્ચરત્નં મહેશિતુઃ ।
કવચં શૃણુ ચાર્વઙ્ગિ જગન્મઙ્ગલનામકમ્ ।
પઠનાદ્ધારણાદ્ યસ્ય બ્રહ્મજ્ઞો જાયતે ધ્રુવમ્

પરમાત્મા શિરઃ પાતુ હૃદયં પરમેશ્વરઃ ।
કણ્ઠં પાતુ જગત્પાતા વદનં સર્વદૃગ્વિભુઃ

કરૌ મે પાતુ વિશ્વાત્મા પાદૌ રક્ષતુ ચિન્મયઃ ।
સર્વાઙ્ગં સર્વદા પાતુ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્

તદિત્યાદિ । તત્ બ્રહ્મ । નિધીયતે જગદ્ યસ્મિન્ તન્નિધાનં
જગદાશ્રયભૂતમ્ । નિરાલમ્બમ્ આશ્રયશૂન્યમ્

અથ પઞ્ચરત્નાખ્યૈતત્સ્તોત્રપાઠહેતુકં ફલમાહ
પઞ્ચરત્નમિત્યાદિના । પ્રયતઃ પવિત્રઃ ॥ અદઃ સ્તોત્રમ્

૬૫ ॥
સ્તોત્રં પઠિત્વા કવચં
પઠિતવ્યમતસ્તદભિધાતુમુપક્રમતે ઇતીતિ

તદ્ બ્રહ્મકવચમેવાહ પરમાત્મેત્યાદિ । ચિન્મયઃ
ચૈતન્યરૂપઃ

૬૮ ॥
(પૃ૦ ૪૨) શ્રીજગન્મઙ્ગલસ્યાસ્ય કવચસ્ય સદાશિવઃ ।
ઋષિશ્છન્દોઽનુષ્ટુવિતિ પરમબ્રહ્મ દેવતા ।
ચતુર્વર્ગફલાવાપ્ત્યૈ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

યઃ પઠેદ્ બ્રહ્મકવચં ઋષિન્યાસપુરઃસરમ્ ।
સ બ્રહ્મજ્ઞાનમાસાદ્ય સાક્ષાદ્બ્રહ્મમયો ભવેત્

ભૂર્જે વિલિખ્ય ગુટિકાં સ્વર્ણસ્થાં ધારયેત્ યદિ ।
કણ્ઠે વા દક્ષિણે બાહો સર્વસિદ્ધીશ્વરો ભવેત્

ઇત્યેતત્ પરમબ્રહ્મકવચં તે પ્રકાશિતમ્ ।
દદ્યાત્ પ્રિયાય શિષ્યાય ગુરુભક્તાય ધીમતે

પઠિત્વા સ્તોત્રકવચં પ્રણમેત્ સાધકાગ્રણીઃ

નમસ્તે પરમં બ્રહ્મ નમસ્તે પરમાત્મને ।
નિર્ગુણાય નમસ્તુભ્યં સદ્રૂપાય નમો નમઃ

અથાસ્ય કવચસ્ય ઋષ્યાદિકમાહ શ્રીજગદિત્યાદિના ॥ અથ
બ્રહ્મકવચપઠનજન્યં ફલમાહ ય ઇત્યાદિના । ઋષિન્યાસઃ
પુરઃસરો યત્ર તત્ । ઋષિન્યાસશ્ચ અસ્ય શ્રીજગન્મઙ્ગલનામકસ્ય
કવચસ્ય સદાશિવ ઋષિઃ અનુષ્ટુપ્છન્દઃ પરમબ્રહ્મ દેવતા
ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્ત્યૈ શ્રીજગન્મઙ્ગલાખ્યકવચપાઠે
વિનિયોગઃ । શિરસિ સદાશિવાય ઋષયે નમઃ । મુખેઽનુષ્ટપ્છન્દસે
નમઃ । હૃદયે પરબ્રહ્મણે દેવતાયૈ નમઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે શ્રીજગન્મઙ્ગલાખ્યકવચપાઠે
વિનિયોગ ઇતિ । આસાદ્ય પ્રાપ્ય । બ્રહ્મમયઃ બ્રહ્મસ્વરૂપઃ ॥ ૬૯ - ૭૧
॥
ઇતીતિ । તે તુભ્યં તવાગ્રે વા ॥ પ્રણમેત્ પરમાત્માનમિતિ
શેષઃ । સાધકાગ્રણીઃ સાધકોત્તમઃ ॥ તત્પ્રણમનમેવાહ નમ
ઇત્યાદિના ॥ ૭૨ - ૭૪ ॥
(પૃ૦ ૪૩) વાચિકં કાયિકં વાઽપિ માનસં વા યથામતિ ।
આરાધને પરેશસ્ય ભાવશુદ્ધિર્વિધીયતે

એવં સંપૂજ્ય મતિમાન્ સ્વજનૈર્બાન્ધવૈઃ સહ ।
મહાપ્રસાદં સ્વીકુર્યાદ્ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ

પૂજને પરમેશસ્ય નાવાહનવિસર્જને ।
સર્વત્ર સર્વકાલેષુ સાધયેદ્ બ્રહ્મસાધનમ્

અસ્નાતો વા કૃતસ્નાનો ભુક્તો વાઽપિ બુભુક્ષિતઃ ।
પૂજયેત્ પરમાત્માનં સદા નિર્મલમાનસઃ

અનેન બ્રહ્મમન્ત્રેણ ભક્ષ્યપેયાદિકઞ્ચ યત્ ।
દીયતે પરમેશાય તદેવ પાવનં મહત્

ગઙ્ગાતોયે શિલાદૌ ચ સ્પૃષ્ટદોષોઽપિ વર્તતે ।
પરબ્રહ્માર્પિતે દ્રવ્યે સ્પૃષ્ટાસ્પૃષ્ટં ન વિદ્યતે

નનુ પરમાત્માનં પ્રતિ કાયિકવાચિકમાનસાસ્ત્રયોઽપિ
પ્રણામા વિધાતવ્યાસ્તેષાં મધ્યે એકતમો વા તત્રાહ
વાચિકમિત્યાદિ । યથામતિ પરબ્રહ્મણે કાયિકં વાચિકં
માનસં વા પ્રણમનં વિદધ્યાત્ । નનુ પરબ્રહ્મણે
કાયિકસ્યૈવ પ્રણામસ્યૌચિત્યં નતુ વાચિકમાનસયોરત આહ
આરાધન ઇત્યાદિ । ભાવશુદ્ધિરન્તઃકરણશુદ્ધત્વમ્

એવમિત્યાદિ । સંપૂજ્ય પરમાત્માનમિતિ શેષઃ ॥ સાધયેત્
નિષ્પાદયેત્ ॥ ૭૬ - ૭૮ ॥
અથ બ્રહ્મણો મહાપ્રસાદસ્ય માહાત્મ્યં
વર્ણયિતુમુપક્રમતે અનેનેત્યાદિ । બ્રહ્મમન્ત્રેણ ઓં
સચ્ચિદિત્યાદ્યાત્મકેન બ્રહ્માર્પણમિત્યાદ્યાત્મકેન વા ॥ શિલાદૌ
શાલગ્રામશિલાદૌ

૮૦ ॥
(પૃ૦ ૪૪) પક્વં વાઽપિ ન પક્વં વા મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રિતમ્ ।
સાધકો બ્રહ્મસાત્ કૃત્વા ભુઞ્જીયાત્ સ્વજનૈઃ સહ

નાત્ર વર્ણવિચારોઽસ્તિ નોચ્છિષ્ટાદિવિવેચનમ્ ।
ન કાલનિયમોઽપ્યત્ર શૌચાશૌચં તથૈવ ચ

યથાકાલે યથાદેશે યથાયોગેન લભ્યતે ।
બ્રહ્મસાત્ કૃતનૈવેદ્યમશ્નીયાદવિચારયન્

આનીતં શ્વપચેનાપિ શ્વમુખાદપિ નિઃસૃતમ્ ।
તદન્નં પાવનં દેવિ દેવાનામપિ દુર્લભમ્

કિં પુનર્મનુજાદીનાં વક્તવ્યં દેવવન્દિતે ।
પરમેશસ્ય નૈવેદ્યસેવનાદ્ યત્ ફલં ભવેત્

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વાપ્યન્યપાતકૈઃ ।
સકૃત્ પ્રસાદગ્રહણાત્ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સાર્દ્ધત્રિકોટિતીર્થેષુ સ્નાનદાનેન યત્ફલમ્ ।
તત્ ફલં લભતે મર્ત્યો બ્રહ્માર્પિતનિષેવણાત્

અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા યત્ ફલમશ્નુતે ।
ભક્ષિતે બ્રહ્મ નૈવેદ્યે તસ્માત્ કોટિગુણં લભેત્

જિહ્વાકોટિસહસ્રૈસ્તુ વક્ત્રકોટિશતૈરપિ ।
મહાપ્રસાદમાહાત્મ્યં વર્ણિતું નૈવ શક્યતે

પક્વમિતિ । મન્ત્રેણ ઓં તત્ સદિત્યાદ્યાત્મકેન ॥ નાત્રેતિ । અત્ર
બ્રહ્મણો મહાપ્રસાદે ॥ આનીતમિતિ । શ્વપચેન
ચાણ્ડાલેનાપ્યાનીતં યદન્નં તદ્બ્રહ્મસાત્કૃતં સત્ પાવનં
ભવેત્ ॥ અશ્નુતે લભતે ॥ ૮૧ - ૮૯ ॥
(પૃ૦ ૪૫) યત્ર કુત્ર સ્થિતો વાપિ પ્રાપ્ય બ્રહ્માર્પિતામૃતમ્ ।
ગૃહીત્વા કીકશો વાઽપિ બ્રહ્મસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

યદિ સ્યાન્નીચજાતીયમન્નં બ્રહ્મણિ ભાવિતમ્ ।
તદન્નં બ્રાહ્મણૈર્ગ્રાહ્યમપિ વેદાન્તપારગૈઃ

જાતિભેદો ન કર્તવ્યઃ પ્રસાદે પરમાત્મનઃ ।
યોઽશુદ્ધબુદ્ધિં કુરુતે સ મહાપાતકી ભવેત્

વરં પાપશતં કુર્યાદ્વરં વિપ્રબધં પ્રિયે ।
પરબ્રહ્માર્પિતે હ્યન્ને ન કુર્યાદવહેલનમ્

યે ત્યજન્તિ નરા મૂઢા મહામન્ત્રેણ સંસ્કૃતમ્ ।
અન્નતોયાદિકં ભદ્રે પિતૄંસ્તે પાતયન્ત્યધઃ

સ્વયમપ્યન્ધતામિસ્રે પતન્ત્યાહૂતસંપ્લવમ્ ।
બ્રહ્મસાત્કૃતનૈવેદ્યદ્વેષ્ટૄણાં નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

પુણ્યાયન્તે ક્રિયાઃ સર્વાઃ સુષુપ્તિઃ સુકૃતાયતે ।
સ્વેચ્છાચારોઽત્ર વિહિતો મહામન્ત્રસ્ય સાધને

યત્રેત્યાદિ । અમૃતમ્ શીધુ । કીકશો વાપિ ચાણ્ડાલોઽપિ

યદીતિ । નીચજાતીયં ચાણ્ડાલાદિસમ્બન્ધિ । બ્રહ્મણિ
ભાવિતં ચિન્તિતં બ્રહ્મણેઽર્પિતમિત્યર્થઃ

૯૨ ॥
વરમિત્યાદિ । વરમીષત્ પ્રિયમ્ । દેવાદ્વૃતે વરઃ શ્રેષ્ઠે ત્રિષુ
ક્લીવં મનાક્ પ્રિયે ઇત્યમરઃ । અવહેલનમ્ તિરસ્કારમ્

૯૪ ॥
સ્વયમિત્યાદિ । અન્ધતામિસ્રે નરકે । આહૂતસ્ય વિશ્વસ્ય
સંપ્લવઃ સલિલે સમ્યક્ પ્લવનં યત્ર તત્કાલપર્યન્તમ્
પ્રલયકાલપર્યન્તમિત્યર્થઃ । નિષ્કૃતિર્નિસ્તારઃ

પુણ્યેત્યાદિ । સર્વા અપુણ્યા અપિ ક્રિયાઃ પુણ્યાયન્તે પુણ્યા
ઇવાચરન્તીત્યર્થઃ

(પૃ૦ ૪૬) કિં તસ્ય વૈદિકાચારૈસ્તાન્ત્રિકૈર્વાઽપિ તસ્ય કિમ્ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠસ્ય વિદુષઃ સ્વેચ્છાચારો વિધિઃ સ્મૃતઃ

કૃતેનાસ્ય ફલં નાસ્તિ નાકૃતેનાપિ કિલ્વિષમ્ ।
ન વિઘ્નઃ પ્રત્યવાયો,અસ્ય બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય સાધનાત્

અસ્મિન્ ધર્મે મહેશિ સ્યાત્ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
પરોપકારનિરતો નિર્વિકારઃ સદાશયઃ

માત્સર્યહીનોઽદમ્ભી ચ દયાવાન્ શુદ્ધમાનસઃ ।
માતાપિત્રોઃ પ્રીતિકારી તયોઃ સેવનતત્પરઃ

બ્રહ્મશ્રોતા બ્રહ્મમન્તા બ્રહ્માન્વેષણમાનસઃ ।
યતાત્મા દૃઢબુદ્ધિઃ સ્યાત્ સાક્ષાદ્બ્રહ્મેતિ ભાવયન્

ન મિથ્યાભાષણં કુર્યાન્ન પરાનિષ્ટચિન્તનમ્ ।
પરસ્ત્રીગમનઞ્ચૈવ બ્રહ્મમન્ત્રી વિવર્જયેત્

તત્સદિતિ વદેદ્દેવિ પ્રારમ્ભે સર્વકર્મણામ્ ।
બ્રહ્માર્પણમસ્તુ વાક્યં પાનભોજનકર્મણોઃ

યેનોપાયેન મર્ત્યાનાં લોકયાત્રા પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
તદેવ કાર્યં બ્રહ્મજ્ઞૈરિદં ધર્મં સનાતનમ્

કિમિત્યાદિ । વિદુષઃ સર્વં બ્રહ્મૈવેતિ જાનતઃ । સ્વેચ્છાચાર
એવ વિધિઃ । અસ્ય બ્રહ્મનિષ્ઠસ્ય

૯૮ ॥
અસ્મિન્નિત્યાદિ । સદાશયઃ સાધ્વભિપ્રાયઃ ॥ માત્સર્યહીનઃ
અન્યશુભદ્વેષરહિતઃ । અદમ્ભી કપટતાશૂન્યઃ । તયોઃ
માતાપિત્રોઃ

૧૦૦ ॥
બ્રહ્મેત્યાદિ । યતાત્મા સંયતચિત્તઃ । બ્રહ્મ સાક્ષાદસ્તીતિ
ભાવયન્ ચિન્તયન્ ॥ બ્રહ્માર્પણમસ્ત્વિતિ વાક્યમ્ ॥ લોકયાત્રા
લોકનિર્વાહઃ ॥ ૧૦૧ - ૧૦૪ ॥
(પૃ૦ ૪૭) અથ સન્ધ્યાવિધિં વક્ષ્યે બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય શામ્ભવિ ।
યાં કૃત્વા બ્રહ્મસમ્પત્તિં લભન્તે ભુવિ માનવાઃ

પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને યથાદેશે યથાઽસને ।
પૂર્વવત્ પરમબ્રહ્મ ધ્યાત્વા સાધકસત્તમઃ

અષ્ટોત્તરશતં દેવિ ગાયત્રીજપમાચરેત્ ।
જપં સમર્પ્ય વિધિવત્ પૂર્વવત્ પ્રણમેત્ સુધીઃ

એષા સન્ધ્યા મયા પ્રોક્તા સર્વથા બ્રહ્મસાધને ।
યદનુષ્ઠાનતો મન્ત્રી શુદ્ધાન્તઃકરણો ભવેત્

ગાયત્રીં શૃણુ ચાર્વઙ્ગિ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ।
પરમેશ્વરં ઙેઽન્તમુક્ત્વા વિદ્મહે તદનન્તરમ્

પરતત્ત્વાય પદતો ધીમહીતિ વદેત્ પ્રિયે ।
અથેતિ । યાં સન્ધ્યામ્ । બ્રહ્મસમ્પત્તિમ્ બ્રહ્મરૂપાં
સમ્પદમ્ ॥ તત્સન્ધ્યાવિધિમેવાહ પ્રાતરિત્યાદિના ।
યદનુષ્ઠાનતઃ યદાચરણતઃ ॥ ૧૦૫ - ૧૦૮ ॥
તાં બ્રહ્મગાયત્રીમેવાહ પરમેશ્વરમિત્યાદિના સાર્દ્ધેન
। હે પ્રિયે ઈશાનિ ઙેઽન્તં ઙેવિભક્ત્યન્તં પરમેશ્વરં
પદમુક્ત્વા વિદ્મહે ઇતિ પદં વદેત્ । તદનન્તરં વિદ્મહે ઇતિ
પદાનન્તરં પરતત્ત્વાયેતિ પદં વદેત્ । પરતત્ત્વાયેતિ પદતઃ
પરં ધીમહીતિ પદં વદેત્ । તદનન્તરં ધીમહીતિ પદાનન્તરં
તન્નો બ્રહ્મ પ્રચોદયાદિતિ વદેત્ । તતશ્ચ પરમેશ્વરાય વિદ્મહે
પરતત્ત્વાય ધીમહિ તન્નો બ્રહ્મ પ્રચોદયાદિત્યાકારિકા
બ્રહ્મગાયત્રી સમ્પન્નાસીત્ । બ્રહ્મગાયત્ર્યર્થસ્તુ પરતત્ત્વાય
પરમેશ્વરાય પરતત્ત્વં પરમેશ્વરમાપ્તું યદ્બ્રહ્મ વયં
વિદ્મહે મન્યામહે ધીમહિ ચિન્તયામશ્ચ તદ્બ્રહ્મ
(પૃ૦ ૪૮) તદનન્તરમીશાનિ તન્નો બ્રહ્મ પ્રચોદયાત્ ।
ઇયં શ્રીબ્રહ્મગાયત્રી ચતુર્વર્ગપ્રદાયિની

પૂજનં યજનઞ્ચૈવ સ્નાનં પાનઞ્ચ ભોજનમ્ ।
યદ્યત્કર્મ પ્રકુર્વીત બ્રહ્મમન્ત્રેણ સાધયેત્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય પ્રણમ્ય બ્રહ્મદં ગુરુમ્ ।
ધ્યાત્વા ચ પરમં બ્રહ્મ યથાશક્તિ મનું સ્મરેત્ ।
પૂર્વવત્ પ્રણમેદ્ બ્રહ્મ પ્રાતઃકૃત્યમિદં સ્મૃતમ્

દ્વાત્રિંશતા સહસ્રેણ જપેનાસ્ય પુરસ્ક્રિયા ।
તદ્દશાંશેન હવનં તર્પણં તદ્દશાંશતઃ

સેચનં તદ્દશાંશેન તદ્દશાંશેન સુન્દરિ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેન્મન્ત્રી પુરશ્ચરણકર્મણિ

ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિચારોઽત્ર ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યં ન વિદ્યતે ।
ન કાલશુદ્ધિનિયમો ન વા સ્થાનનિરૂપણમ્

નોઽસ્માન્ પ્રચોદયાત્ પ્રેરયેત્ ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ
વિનિયોજયેદિત્યર્થ ઇતિ

૧૧૦ ॥
પૂજનમિતિ । સાધયેત્ તત્તત્કર્મેતિ શેષઃ । અથ
પ્રાતઃકૃત્યમાહ બ્રાહ્મે ઇત્યાદિના । મનુમ્ ઓં સચ્ચિદેકં
બ્રહ્મેત્યાદિમન્ત્રમ્

૧૧૨ ॥
અથ બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય પુરશ્ચરણવિધિમાહ
દ્વાત્રિંશતેત્યાદિના । અસ્ય બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય પુરસ્ક્રિયા
પુરશ્ચરણમ્ । તદ્દશાંશેન જપદશમાંશેન હવનં હોમઃ
। તદ્દશાંશતઃ હોમદશા,મ્શતઃ । તદ્દશાંશેન
તર્પણદશાંશેન સેચનં માર્જનમ્ । તદ્દશાંશેન
માર્જનદ્દશાંશેન ॥ ભક્ષ્યેત્યાદિ । અત્ર બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય
પુરશ્ચરણકર્મણિ ॥ ૧૧૩ - ૧૧૫ ॥
(પૃ૦ ૪૯) અભુક્તો વાઽપિ ભુક્તો વા સ્નાતો વાઽસ્નાત એવ વા ।
સાધયેત્ પરમં મન્ત્રં સ્વેચ્છાચારેણ સાધકઃ

વિનાઽયાસં વિના ક્લેશં સ્તોત્રઞ્ચ કવચં વિના ।
વિના ન્યાસં વિના મુદ્રાં વિના સેતું વરાનને

વિના ચૌરગણેશાદિજપઞ્ચ કુલ્લુકાં વિના ।
અકસ્માત્ પરમબ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ભવેદ્ ધ્રુવમ્

સંકલ્પોઽસ્મિન્ મહાહન્ત્રે માનસઃ પરિકીર્તિતઃ ।
સાધને બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય ભાવશુદ્ધિર્વિધીયતે

સર્વં બ્રહ્મમયં દેવિ ભાવયેત્ બ્રહ્મસાધકઃ ।
ન ચાઽસ્ય પ્રત્યવાયોઽસ્તિ નાઙ્ગવૈગુણ્યમેવ ચ ।
મહામનોઃ સાધને તુ વ્યઙ્ગં સાઙ્ગાયતે ધ્રુવમ્

કલૌ પાપયુગે ઘોરે તપોહીનેઽતિદુસ્તરે ।
નિસ્તારબીજમેતાવત્ બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય સાધનમ્

સાધનાનિ બહૂક્તાનિ નાનાતન્ત્રાગમાદિષુ ।
કલૌ દુર્બલજીવાનામસાધ્યાનિ મહેશ્વરિ

અભુક્ત ઇત્યાદિ । ન ભુક્તમસ્યાસ્તીતિ અભુક્તઃ । અર્શ
આદિભ્યોઽજિત્યચ્ । સેતુમ્ જપવિશેષમ્ । કુલ્લુકાઽપિ જપવિશેષ એવ તાં
વિના । ભાવયેત્ ચિન્તયેત્ ॥ ૧૧૬ - ૧૧૯ ॥
ન ચેત્યાદિ । અસ્ય મહામનોરઙ્ગવૈગુણ્યાદિતઃ
પ્રત્યવાયો ન ભવેત્ । વ્યઙ્ગમ્ અઙ્ગહીનમપિ

૧૨૧ ॥
નન્વનેકેષુ તન્ત્રાદિષુ નિસ્તારબીજાનિ બહૂનિ સાધનાનિ
ભવતૈવોક્તાનિ તત્ કથમુચ્યતે કલૌ બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય
સાધનમેવ નિસ્તારબીજમિત્યત આહ સાધનાનિત્યાદિ । અત્ર
યદ્યપિ તથાપીત્યધ્યાહાર્યમ્

(પૃ૦ ૫૦) અલ્પાયુષઃ સ્વલ્પવૃત્તા અન્નાધીનાસવઃ પ્રિયે ।
લુબ્ધા ધનાર્જને વ્યગ્રાઃ સદા ચઞ્ચલમાનસાઃ

સમાધાવસ્થિરધિયો યોગક્લેશાસહિષ્ણવઃ ।
તેષાં હિતાય મોક્ષાય બ્રહ્મમાર્ગોઽયમીરિતઃ

કલૌ નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ સત્યં સત્યં મયોચ્યતે ।
બ્રહ્મદીક્ષાં વિના દેવિ કૈવલ્યાય સુખાય ચ

પ્રાતઃકૃત્યં પ્રાતરેવ સન્ધ્યાં કુર્યાત્ ત્રિકાલતઃ ।
મધ્યાહ્ને પૂજનં કુર્યાત્ સર્વતન્ત્રેષ્વયં વિધિઃ ।
પરબ્રહ્મોપાસને તુ સાધકેચ્છાવિધિઃ શિવે

વિધયઃ કિઙ્કરા યત્ર નિષેધાઃ પ્રભવોઽપિ ન ।
સ્વેચ્છાચારેણેષ્ટસિદ્ધિસ્તદ્વિના કોઽન્યમાશ્રયેત્

બ્રહ્મજ્ઞાનિગુરું પ્રાપ્ય શાન્તં નિશ્ચલમાનસમ્ ।
ધૃત્વા તચ્ચરણામ્ભોજં પ્રાર્થયેદ્ ભક્તિભાવતઃ

અસાધ્યત્વે હેતું દર્શયન્નાહ અલ્પાયુષ ઇત્યાદિ । યત ઇતિ
શેષઃ । અન્નાધીનાસવઃ અન્નવશીભૂતપ્રાણાઃ

સમાધાવિત્યાદિ । સમાધિશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ તત્ર ।
યોગક્લેશાસહિષ્ણવઃ
નિસ્તારોપાયભૂતતત્તત્કર્મસાધનહેતુકક્લેશસહનાશીલાઃ

કલૌ યુગે બ્રહ્મદીક્ષાયા અન્યા કાચિદપિ દીક્ષા
મોક્ષાય સુખાય ચ નૈવાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાં કુર્વન્નાહ
કલાવિત્યાદિ

પ્રાતરિતિ । સાધકેચ્છૈવ વિધિઃ । યત્ર પરબ્રહ્મોપાસને

૧૨૭ ॥
અથ બ્રહ્મમન્ત્રોપદેશવિધિમભિધાતુમુપક્રમતે
બ્રહ્મજ્ઞાનીત્યાદિ । શાન્તમ્ રાગદ્વેષાદિશૂન્યમ્ । ભક્તિભાવતઃ
ભક્તિયોગેન ॥ કિં પ્રાર્થયેદિત્યપેક્ષાયામાહ કરુણામયેત્યાદિ ॥
૧૨૮ - ૧૩૦ ॥
(પૃ૦ ૫૧) કરુણામય દીનેશ તવાઽહં શરણાગતઃ ।
ત્વત્પદામ્ભોરુહચ્છાયાં દેહિ મૂર્ધ્નિ યશોધન

ઇતિ પ્રાર્થ્ય ગુરું પશ્ચાત્ પૂજયિત્વા સ્વશક્તિતઃ ।
કૃતાઞ્ચલિપુટો ભૂત્વા તૂષ્ણીં તિષ્ઠેત્ ગુરોઃ પુરઃ

ગુરુર્વિચાર્ય વિધિવત્ યથોક્તં શિષ્યલક્ષણમ્ ।
આહૂય કૃપયા દદ્યાત્ સચ્છિષ્યાય મહામનુમ્

ઉપવિશ્યાઽસને જ્ઞાની પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ।
સ્વવામે શિષ્યમાનીય કારુણ્યેનાઽવલોકયેત્

તતઃ શિષ્યસ્ય શિરસિ ઋષિન્યાસપુરઃસરમ્ ।
જપેદષ્ટશતં મન્ત્રં સાધકસ્યેષ્ટસિદ્ધયે

દક્ષકર્ણે બ્રાહ્મણાનામિતરેષાઞ્ચ વામતઃ ।
સપ્તધા શ્રાવયેત્ મન્ત્રં સદ્ગુરુઃ કરુણાનિધિઃ

ઉપદેશવિધિઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મમન્ત્રસ્ય કાલિકે ।
નાત્ર પૂજાદ્યપેક્ષાઽસ્તિ સંકલ્પં માનસઞ્ચરેત્

ગુરુરિત્યાદિ । યથોક્તં શિષ્યલક્ષણમ્ શાન્તો દાન્તો
વિનીતશ્ચેત્યાદિકમ્

ઉપવિશ્યેત્યાદિ । જ્ઞાની બ્રહ્મજ્ઞાનવાન્ ગુરુઃ । કારુણ્યેન
કૃપાયુક્તયા દૃષ્ટ્યા

તત ઇત્યાદિ । મન્ત્રમ્ ઓં સચ્ચિદેકં બ્રહ્મેત્યાદિકમ્ ॥
દક્ષેત્યાદિ । વામતઃ વામે કર્ણે । મન્ત્રમ્ પૂર્વોક્તમેવ

૧૩૪ ॥
ઉપદેશેતિ । અત્ર બ્રહ્મમન્ત્રોપદેશવિધૌ । ચરેત્ કુર્યાત્

(પૃ૦ ૫૨) તતઃ શ્રીગુરુપાદાબ્જે દણ્ડવત્ પતિતં શિશુમ્ ।
ઉત્થાપયેદ્ ગુરુઃ સ્નેહાદિમં મન્ત્રમુદીરયન્

ઉત્તિષ્ઠ વત્સ મુક્તોઽસિ બ્રહ્મજ્ઞાનપરો ભવ ।
જિતેન્દ્રિયઃ સત્યવાદી વલારોગ્યં સદાઽસ્તુ તે

તત ઉત્થાય ગુરવે યથાશક્ત્યનુસારતઃ ।
દક્ષિણાં સ્વં ફલં વાઽપિ દદ્યાત્ સાધકસત્તમઃ ।
ગુરોરાજ્ઞાવશીભૂત્વા વિહરેદ્દેવવદ્ ભુવિ

મન્ત્રગ્રહણમાત્રેણ તદાત્મા તન્મયો ભવેત્ ।
બ્રહ્મભૂતસ્ય દેવેશિ કિમન્યૈર્બહુસાધનૈઃ

ઇતિ સંક્ષેપતો બ્રહ્મદીક્ષા તે કથિતા પ્રિયે ।
ગુરુકારુણ્યમાત્રેણ બ્રહ્મદીક્ષાં સમાશ્રયેત્

શાક્તાઃ શૈવા વૈષ્ણવાશ્ચ સૌરા ગાણપતાસ્તથા ।
વિપ્રા વિપ્રેતરાશ્ચૈવ સર્વેઽપ્યત્રાધિકારિણઃ

તત ઇત્યાદિ । તતઃ મન્ત્રશ્રવણાત્ પરતઃ । શિશુમ્ શિષ્યમ્ ॥
તં મન્ત્રમેવાહ ઉત્તિષ્ઠ વત્સેત્યાદિ

૧૩૭ ॥
તત ઇતિ । સ્વં ધનમ્ આત્માનં વા

મન્ત્રેત્યાદિ । તદાત્મા બ્રહ્મનિષ્ઠાન્તઃકરણઃ । તન્મયઃ
બ્રહ્મસ્વરૂપઃ

બ્રહ્મમન્ત્રગ્રહણે કાલાદિનિયમો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ
ગુર્વિત્યાદિ

ઉપદિષ્ટાનામનુપદિષ્ટાનાઞ્ચ બ્રાહ્મણાદીનાં
સર્વેષામપ્યસ્મિન્ બ્રહ્મમન્ત્રેઽધિકારોઽસ્તીત્યાહ શાક્તા
ઇત્યાદિના । અત્ર બ્રહ્મમન્ત્રે

(પૃ૦ ૫૩) અહં મૃત્યુઞ્જયો દેવિ દેવદેવો જગદ્ગુરુઃ ।
સ્વેચ્છાચારી નિર્વિકલ્પો મન્ત્રસ્યાઽસ્ય પ્રસાદતઃ

અમુમેવ બ્રહ્મમન્ત્રં મત્તઃ પૂર્વમુપાસિતાઃ ।
બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષયશ્ચાપિ દેવા દેવર્ષયસ્તથા

દેવર્ષિવક્ત્રાન્મુનયસ્તેભ્યો રાજર્ષયઃ પ્રિયે ।
ઉપાસિતા બ્રહ્મભૂતાઃ પરમાત્મપ્રસાદતઃ

બ્રાહ્મે મનૌ મહેશાનિ વિચારો નાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
સ્વીયમન્ત્રં ગુરુર્દદ્યાત્ શિષ્યેભ્યો હ્યવિચારયન્

પિતાઽપિ દીક્ષયેત્ પુત્રાન્ ભ્રાતા ભ્રાતૄન્ પતિઃ સ્ત્રિયમ્ ।
માતુલો ભાગિનેયાંશ્ચ નપ્તૄન્ માતામહોઽપિ ચ

એતન્મન્ત્રપ્રસાદાદેવ મયિ મૃત્યુઞ્જયત્વાદિકમાસીદિત્યાહ
અહમિત્યાદિના । અહં મૃત્યુઞ્જયોઽભવમિતિ શેષઃ

એતન્મન્ત્રોપાસનાદેવ વિરિઞ્ચ્યાદિષુ બ્રહ્મભૂતત્વં
જાતમિત્યાહ અમુમિત્યાદિના । મત્તો ગૃહીત્વેતિ શેષઃ । ઉપાસિતાઃ
શ્રદ્ધયા અનુષ્ઠિતવન્તઃ । ગત્યર્થાકર્મકશ્લિષશીડિત્યાદિના
કર્તરિ ક્તઃ । બ્રહ્મર્ષયો ભૃગ્વાદયઃ । દેવા ઇન્દ્રાદયઃ । દેવર્ષયો
નારદાદયઃ

દેવર્ષીતિ । દેવર્ષિવક્ત્રાત્ નારદમુખાત્ । મુનયો વ્યાસાદયઃ ।
રાજર્ષયો જનકાદયઃ

આત્મના ગ્રહીતોઽપ્યયં બ્રહ્મમન્ત્રો ગુરુણા શિષ્યેભ્યો
દેયઃ પિત્રાદિભિરપિ પુત્રાદિભ્યો દેય ઇત્યાહ બ્રાહ્મે ઇત્યાદિભ્યાં
દ્વાભ્યામ્ । અવિચારયન્ સ્વીયમન્ત્રદાનનિમિત્તકં દોષમગણયન્

૧૪૬ ॥
(પૃ૦ ૫૪) સ્વમન્ત્રદાને યો દોષસ્તથા પિત્રાદિદીક્ષયા ।
સિદ્ધે બ્રહ્મમહામન્ત્રે તદ્દોષો નૈવ વિદ્યતે

બ્રહ્મજ્ઞાનિમુખાત્ શ્રુત્વા યેન કેન વિધાનતઃ ।
બ્રહ્મભૂતો નરઃ પૂતઃ પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે

બ્રહ્મમન્ત્રોપાસિતા યે ગૃહસ્થા બ્રાહ્મણાદયઃ ।
સ્વસ્વવર્ણોત્તમારતે તુ પૂજ્યા માન્યા વિશેષતઃ

બ્રાહ્મણા યતયઃ સાક્ષાદિતરે બ્રાહ્મણૈઃ સમાઃ ।
તસ્માત્ સર્વે પૂજયેયુર્બ્રહ્મજ્ઞાન્ બ્રહ્મદીક્ષિતાન્

યે ચ તાનવમન્યન્તે તે નરા બ્રહ્મઘાતિનઃ ।
પતન્તિ ઘોરનરકે યાવદ્ભાસ્કરતારકમ્

યત્ પાપં સ્ત્રીવધે પ્રોક્તં યત્પાપં ભ્રૂણઘાતને ।
તસ્માત્ કોટિગુણં પાપં બ્રહ્મોપાસકનિન્દનાત્

નનુ પિતુર્મન્ત્રં ન ગૃહ્ણીયાત્તથા માતામહસ્ય
ચેત્યાદિનિષેધવાક્યમુલ્લઙ્ઘ્ય પિત્રાદિભ્યો બ્રાહ્મં મન્ત્રં
ગૃહ્ણતાં પુત્રાદીનામાત્મીયમન્ત્રદાને
તત્તન્નિષેધવાક્યમનાદૃત્ય શિષ્યેભ્યઃ સ્વીયં બ્રહ્મમન્ત્રં
દદતો ગુરોશ્ચ પ્રત્યવાયભાગિત્વં સ્યાત્તત્રાહ સ્વમન્ત્રદાને
ઇત્યાદિ । યો દોષઃ ઉક્ત ઇતિ શેષઃ

૧૪૮ ॥
બ્રહ્મમન્ત્રેત્યાદિ । યત ઇતિ શેષઃ । બ્રહ્મમન્ત્રમુપાસિતાઃ
બ્રહ્મમન્ત્રોપાસિતાઃ । ગમ્યાદીનામુપસંખ્યાનમિતિ
દ્વિતીયાતત્પુરુષઃ

બ્રાહ્મણા ઇતિ । બ્રાહ્મણાઃ સાક્ષાત્ યતયઃ પરિવ્રાજકા
ભવેયુઃ । ઇતરે ક્ષત્રિયાદયઃ

અથ બ્રહ્મોપાસકાન્ જનાન્નિન્દતાં
જનાનામખિલપાતકાશ્રયત્વમિત્યાહ યે ચ તાનિત્યાદિભ્યાં
દ્વાભ્યામ્ । તાન્ બ્રહ્મદીક્ષિતાન્ । અવમન્યન્તે અનાદ્રિયન્તે ।
ભાસ્કરતારકં યાવત્તિષ્ઠેત્તાવત્ । ભ્રૂણઘાતને ગર્ભઘાતને

૧૫૨ ॥
(પૃ૦ ૫૫) યથા બ્રહ્મોપદેશેન વિમુક્તઃ સર્વપાતકૈઃ ।
ગચ્છન્તિ બ્રહ્મસાયુજ્યં તથૈવ તવ સાધનાત્

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
જીવનિસ્તારોપાયપ્રશ્ને પરબ્રહ્મોપદેશકથનં નામ
તૃતીયોલ્લાસઃ

બ્રહ્મસાયુજ્યમ્ બ્રહ્મત્વમ્

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં તૃતીયોલ્લાસઃ ।
ચતુર્થોલ્લાસઃ
શ્રુત્વા સમ્યક્ પરબ્રહ્મોપાસનં પરમેશ્વરી ।
પરમાનન્દસમ્પન્ના શઙ્કરં પરિપૃચ્છતિ

શ્રીદેવ્યુવાચ
કથિતં યત્ત્વયા નાથ બ્રહ્મોપાસનમુત્તમમ્ ।
સર્વલોકપ્રિયકરં સાક્ષાદ્બ્રહ્મપદપ્રદમ્

તેજોબુદ્ધિવલૈશ્વર્યદાયકં સુખસાધનમ્ ।
તૃપ્તાઽસ્મિ જગદીશાન તવ વાક્યામૃતપ્લુતા

યદુક્તં કરુણાસિન્ધો યથા બ્રહ્મનિષેવણાત્ ।
ગચ્છન્તિ બ્રહ્મસાયુજ્યં તથૈવ મમ સાધનાત્

ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
પરમેશ્વરી શઙ્કરં કિં પરિપૃચ્છતીત્યપેક્ષાયામાહ ।
કથિતં યદિત્યાદિ

૨ ॥
તેજ ઇત્યાદિ । તૃપ્તાઽસ્મિ તદ્બ્રહ્મોપાસનં શ્રુત્વેતિ શેષઃ । તવ
વાગમૃતપ્લુતા તાવકીનવાગ્રૂપપીયૂષે નિમગ્ના

યદુક્તમિત્યાદિ । હે કરુણાસિન્ધો કૃપાસમુદ્ર
બ્રહ્મનિષેવણાત્ પરબ્રહ્મણ ઉપાસનાદ્યથા જના
બ્રહ્મસાયુજ્યં બ્રહ્મત્વં ગચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ તથૈવ મમ
(પૃ૦ ૫૭) એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ મદીયસાધનં પરમ્ ।
બ્રહ્મસાયુજ્યજનનં યત્ત્વયા કથિતં પ્રભો

વિધાનં કીદૃશં તસ્ય સાધનં કેન વર્ત્મના ।
મન્ત્રઃ કો વાઽત્ર વિહિતો ધ્યાનપૂજાદિકઞ્ચ કિમ્

સવિશેષં સાવશેષમામૂલાદ્વક્તુમર્હસિ ।
મમ પ્રીતિકરં દેવ લોકાનાં હિતકારકમ્ ।
કો હ્યન્યસ્ત્વામૃતે શમ્ભો ભવવ્યાધિભિષગ્ગુરુઃ

ઇતિ દેવ્યા વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા પાર્વતીં પાર્વતીપતિઃ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
શૃણુ દેવિ મહાભાગે તવારાધનકારણમ્ ।
તવ સાધનતો યેન બ્રહ્મસાયુજ્યમશ્નુતે

સાધનાદપિ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્નુવન્તીતિ યત્ત્વયોક્તં તત્ર કિં
કારણમસ્તીત્યેતદ્વેદિતું જ્ઞાતુમહમિચ્છામીતિ
દ્વિતીયશ્લોકગતૈઃ પદૈરન્વયઃ

એતદિત્યાદિ । હે પ્રભો બ્રહ્મસાયુજ્યજનનં
બ્રહ્મત્વોત્પાદકમત એવ પરં શ્રેષ્ઠં યન્મદીયં સાધનં
ત્વયા કથિતં તચ્ચ કીદૃશં વર્તતે એતદપિ વેદિતુમિચ્છામિ

તસ્ય મદીયસાધનસ્ય । અત્ર મમ સાધને

સવિશેષમિત્યાદિ । સાવશેષમ્ અવશેષપર્યન્તમ્ । આમૂલાત્
મૂલમારભ્ય । ત્વામૃતે ત્વાં વિના । ભવવ્યાધિભિષગ્ગુરુઃ
જન્મરૂપસ્ય વ્યાધેશ્ચિકિત્સકરાજઃ

ઇતીત્યાદિ । ઉવાચ ઉત્તરમિતિ શેષઃ

પાર્વતીપતિઃ પાર્વતીં કિમુત્તરમુવાચેત્યપેક્ષાયામાહ
શૃણુ દેવીત્યાદિ । હે દેવિ હે મહાભાગે મહાભાગ્યશાલિનિ યેન
કારણેન તવ સાધનતો જનો બ્રહ્મસાયુજ્યં બ્રહ્મત્વમશ્નુતે
લભતે તન્મયા કથ્યમાનં તવારાધનકારણં ત્વં
શૃણ્વિત્યન્વયઃ

(પૃ૦ ૫૮) ત્વં પરા પ્રકૃતિઃ સાક્ષાદ્ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
ત્વત્તો જાતં જગત્ સર્વં ત્વં જગજ્જનની શિવે

મહદાદ્યણુપર્યન્તં યદેતત્ સચરાચરમ્ ।
ત્વયૈવોત્પાદિતં ભદ્રે ત્વદધીનમિદં જગત્

ત્વમાદ્યા સર્વવિદ્યાનામસ્માકમપિ જન્મભૂઃ ।
ત્વં જાનાસિ જગત્ સર્વં ન ત્વાં જાનાતિ કશ્ચન

ત્વં કાલી તારિણી દુર્ગા ષોડશી ભુવનેશ્વરી ।
ધૂમાવતી ત્વં બગલા ભૈરવી છિન્નમસ્તકા

ત્વમન્નપૂર્ણા વાગ્દેવી ત્વં દેવી કમલાલયા ।
સર્વશક્તિસ્વરૂપા ત્વં સર્વદેવમયી તનુઃ

અથ પરમેશ્વરીસાધનસ્ય બ્રહ્મસાયુજ્યજનકત્વે તદ્ગતં
બ્રહ્મસારૂપ્યમેવ કારણમસ્તીત્યભિધાતુમુપક્રમતે ત્વં પરા
પ્રકૃતિરિત્યાદિ । યત ઇતિ શેષઃ । પરમા માયા શક્તિર્વા યસ્ય સ
પરમઃ અતતિ સર્વં વ્યાપ્નોતીત્યાત્મા પરમશ્ચાસાવાત્મા ચેતિ
પરમાત્મા તસ્ય પરમાત્મનો બ્રહ્મણો યતસ્ત્વં
સાક્ષાત્પરાઽત્યુત્કૃષ્ટા પ્રકૃતિરસીત્યેવમન્વયઃ કાર્યઃ

મહત્તત્ત્વમાદિર્યસ્ય તન્મહદાદિ

કિઞ્ચ ત્વમાદ્યેત્યાદિ । આદ્યા આદિભૂતા । નત્વન્યેષામેવ
જગતાં જનની ત્વમસિ કિન્ત્વસ્માકં શઙ્કરાદીનામપિ
જન્મભૂરુત્પત્તિસ્થાનં ત્વમ્ । જગજ્જનનીત્વાત્ સર્વં જગત્ ત્વં
જાનાસિ । ત્વત્તો જાતત્વાત્ કશ્ચન અપિ ત્વાં તુ ન જાનાતિ

કિઞ્ચ
ત્વં કાલીત્યાદિ

વાગ્દેવી સરસ્વતી । કમલાલયા લક્ષ્મીઃ ।
તનુઃ તવેતિ શેષઃ

(પૃ૦ ૫૯) ત્વમેવ સૂક્ષ્મા સ્થૂલા ત્વં વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ।
નિરાકારાઽપિ સાકારા કસ્ત્વાં વેદિતુમર્હતિ

ઉપાસકાનાં કાર્યાર્થં શ્રેયસે જગતામપિ ।
દાનવાનાં વિનાશાય ધત્સે નાનાવિધાસ્તનૂઃ

ચતુર્ભુજા ત્વં દ્વિભુજા ષડ્ભુજાઽષ્ટભુજા તથા ।
ત્વમેવ વિશ્વરક્ષાર્થં નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રધારિણી

તત્તદ્રૂપવિભેદેન મન્ત્રયન્ત્રાદિસાધનમ્ ।
કથિતં સર્વતન્ત્રેષુ ભાવાશ્ચ કથિતાસ્ત્રયઃ

પશુભાવઃ કલૌ નાસ્તિ દિવ્યભાવોઽપિ દુર્લભઃ ।
વીરસાધનકર્માણિ પ્રત્યક્ષાણિ કલૌ યુગે

કુલાચારં વિના દેવિ કલૌ સિદ્ધિર્ન જાયતે ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સાધયેત્ કુલસાધનમ્

કુલાચારેણ દેવેશિ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રજાયતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનયુતો મર્ત્યો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ

ત્વમિત્યાદિ । સૂક્ષ્મા પરમાણુરૂપા । સ્થૂલરૂપત્વાત્
વ્યક્તમ્ પરમાણુરૂપત્વાચ્ચાવ્યક્તં સ્વં રૂપં વિદ્યતે યસ્યાઃ
તથાત્વમ્ । વસ્તુતો નિરાકારાઽપિ આકૃતિશૂન્યાઽપિ ત્વં સાકારા
આકારવિશિષ્ટા ભવસિ । અતઃ ત્વાં વેદિતું જ્ઞાતું કોઽર્હતિ યોગ્યો
ભવતિ ન કોઽપીત્યર્થઃ

નનુ વસ્તુતો યદિ નિરાકારૈવાહં તર્હિ કિમર્થં
નાનાવિધમાકારં દધામિ તત્રાહ ઉપાસકાનામિત્યાદિ

તા
નાનાવિધાસ્તનૂરેવ દર્શયન્નાહ ચતુર્ભુજેત્યાદિ

૧૮ ॥
અથ પશુભાવાદિપ્રસઙ્ગાત્ કલૌ યુગે વીરભાવસ્યૈવ
વિદ્યમાનત્વેન પ્રત્યક્ષફલદાયકાનિ વીરસાધનકર્માણ્યેવ
સાધનીયાનીત્યેવાહ પશુભાવ ઇત્યાદિભિઃ ॥ ૧૯ - ૨૧ ॥
(પૃ૦ ૬૦) જ્ઞાનેન મેધ્યમખિલમમેધ્યં જ્ઞાનતો ભવેત્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાને સમુત્પન્ને મેધ્યામેધ્યં ન વિદ્યતે

યો જાનાતિ પરં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ સનાતનમ્ ।
કિમસ્ત્યમેધ્યં તસ્યાગ્રે સર્વં બ્રહ્મેતિ જાનતઃ

ત્વં સર્વરૂપિણી દેવી સર્વેષાં જનની પરા ।
તુષ્ટાયાં ત્વયિ દેવેશિ સર્વેષાં તોષણં ભવેત્

સૃષ્ટેરાદૌ ત્વમેકાઽસીત્ તમોરૂપમગોચરમ્ ।
ત્વત્તો જાતં જગત્ સર્વં પરબ્રહ્મસિસૃક્ષયા

મહત્તત્ત્વાદિભૂતાન્તં ત્વયા સૃષ્ટમિદં જગત્ ।
નિમિત્તમાત્રં તદ્બ્રહ્મ સર્વકારણકારણમ્

સદ્રૂપં સર્વતોવ્યાપિ સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
સદૈકરૂપં ચિન્માત્રં નિર્લિપ્તં સર્વવસ્તુષુ

ન કરોતિ ન ચાઽશ્નાતિ ન ગચ્છતિ ન તિષ્ઠતિ ।
સત્યં જ્ઞાનમનાદ્યન્તમવાઙ્મનસગોચરમ્

મેધ્યમ્ પવિત્રમ્

ય ઇતિ । સનાતનમ્ સર્વદૈકરૂપમ્

૨૪ ॥ અગોચરમ્
આકૃતિશૂન્યત્વાત્ વાઙ્મનસયોરપ્યવિષયભૂતમ્

મહદિત્યાદિ । ભૂતાન્તં પૃથિવીપર્યન્તમ્ ।
સર્વકારણકારણમ્ સર્વેષાં મહદાદીનાં કારણાનામપિ
કારણં નિમિત્તભૂતમ્

સદ્રૂપમિત્યાદિ । સદ્રૂપં સર્વદા સ્થાયિસ્વરૂપમ્ ।
સર્વમાવૃત્ય નિશ્શેષં પદાર્થમાવેષ્ટ્ય સર્વવસ્તુષુ સ્થિતમપિ
નિર્લિપ્તમસમ્બદ્ધમ્

નેત્યાદિ । ન ચાશ્નાતિ ન ચ ભુઙ્ક્તે । સત્યમ્ યથાર્થસ્વરૂપમ્
। જ્ઞાનં
(પૃ૦ ૬૧) તદિચ્છામાત્રમાલમ્બ્ય ત્વં મહાયોગિની પરા ।
કરોષિ પાસિ હંસ્યન્તે જગદેતચ્ચરાચરમ્

તવ રૂપં મહાકાલો જગત્સંહારકારકઃ ।
મહાસંહારસમયે કાલઃ સર્વં ગ્રસિષ્યતિ

કલનાત્ સર્વભૂતાનાં મહાકાલઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મહાકાલસ્ય કલનાત્ ત્વમાદ્યા કાલિકા પરા

કાલસંગ્રસનાત્ કાલી સર્વેષામાદિરૂપિણી ।
કાલત્વાદાદિભૂતત્વાદાદ્યા કાલીતિ ગીયતે

પુનઃ સ્વરૂપમાસાદ્ય તમોરૂપં નિરાકૃતિઃ ।
વાચાતીતં મનોગમ્યં ત્વમેકૈવાઽવશિષ્યસે

સાકારાઽપિ નિરાકારા માયયા બહુરૂપિણી ।
ત્વં સર્વાદિરનાદિસ્ત્વં કર્ત્રી હર્ત્રી ચ પાલિકા

સમસ્તપદાર્થાવબોધઃ તત્સ્વરૂપમ્ । અનાદ્યન્તમ્ ન વિદ્યતે આદિઃ
કારણમ્ અન્તો નાશશ્ચ યસ્ય તથાભૂતમ્

તદિત્યાદિ । તદિચ્છામાત્રમ્ પરબ્રહ્મણ ઇચ્છામેવ । અન્તે
પ્રલયકાલે

૩૦ ॥
કલનાદિત્યાદિ । કલનાત્ ગ્રસનાત્

આદિરૂપિણી
કારણસ્વરૂપા

પુનરિત્યાદિ । નિરાકૃતિ આકારશૂન્યમ્ । વાચાતીતમ્
અતિક્રાન્તવાક્ । મનોઽગમ્યમ્ મનસોઽપ્યપ્રાપ્યમ્

સાકારેત્યાદિ । સર્વાદિઃ સર્વેષાં કારણભૂતા
સર્વકારણત્વાદેવ ન વિદ્યતે આદિઃ કારણં યસ્યાસ્તથાભૂતા
ત્વમસિ

(પૃ૦ ૬૨) અતસ્તે કથિતં ભદ્રે બ્રહ્મમન્ત્રેણ દીક્ષિતઃ ।
યત્ફલં સમવાપ્નોતિ તત્ફલં તવ સાધનાત્

નાનાઽચારેણ ભાવેન દેશકાલાધિકારિણામ્ ।
વિભેદાત્ કથિતં દેવિ કુત્રચિદ્ગુપ્તસાધનમ્

યે યત્રાધિકૃતા મર્ત્યાસ્તે તત્ર ફલભાગિનઃ ।
ભવિષ્યન્તિ તરિષ્યન્તિ માનુષા ગતકિલ્વિષાઃ

બહુજન્માર્જિતૈઃ પુણ્યૈઃ કુલાચારે મતિર્લભેત્ ।
કુલાચારેણ પૂતાત્મા સાક્ષાચ્છિવમયો ભવેત્

યત્રાસ્તિ ભોગબાહુલ્યં તત્ર યોગસ્ય કા કથા ।
યોગેઽપિ ભોગવિરહઃ કૌલસ્તૂભયમશ્નુતે

તવ સાધનતો બ્રહ્મત્વલાભે ઇદમેવ કારણમસ્તીત્યાહ અત
ઇત્યાદિના

અથ સાધનં કેન વર્ત્મનેતિ મદીયં સાધનં પરં
કીદૃશં વર્તતે ઇતિ ચ યત્ પરમેશ્વર્યા પૃષ્ટં તત્ર મત્કથિતેનૈવ
માર્ગેણ સર્વં કર્મ સાધનીયં મદુક્તવર્ત્મના
નિત્યનૈમિત્તિકકર્મણાં યત્ સાધનં તદેવ તાવકીનં
સાધનમિત્યુત્તરં દાતુમુપક્રમતે નાનાચારેણેત્યાદિ ।
નાનાભાવેન ચ । વિભેદાત્ વિશેષાત્ । કુત્રચિત્ તન્ત્રાદિષુ

ય ઇતિ । યત્ર ગુપ્તસાધને વ્યક્તસાધને વા

અથ પ્રવલે કલૌ યુગે કુલમાર્ગેણૈવ સર્વં કર્મ
સાધનીયમિતિ પ્રતિપાદનાય તમેવ માર્ગં સ્તોતુમના મહાદેવઃ
પૂર્વં તન્માર્ગવર્તિનં જનં પ્રશંસતિ બહુજન્મેત્યાદિભિઃ ।
સાક્ષાચ્છિવમયઃ સાક્ષાચ્છિવસ્વરૂપઃ

યત્રેતિ । યત્ર સાધને । ભોગવિરહઃ ભોગાભાવઃ ।
ઉભયમશ્નુતે યોગં ભોગઞ્ચ લભતે

(પૃ૦ ૬૩) એકશ્ચેત્ કુલતત્ત્વજ્ઞઃ પૂજિતો યેન સુવ્રતે ।
સર્વે દેવાશ્ચ દેવ્યશ્ચ પૂજિતા નાત્ર સંશયઃ

પૃથિવીં હેમસમ્પૂર્ણાં દત્ત્વા યત્ ફલમાપ્નુયાત્ ।
તસ્માત્ કોટિગુણં પુણ્યં લભતે કૌલિકાર્ચનાત્

શ્વપચોઽપિ કુલજ્ઞાની બ્રાહ્મણાદતિરિચ્યતે ।
કુલાચારવિહીનસ્તુ બ્રાહ્મણઃ શ્વપચાધમઃ

કૌલધર્માત્ પરો ધર્મો નાસ્તિ જ્ઞાને તુ મામકે ।
યસ્યાનુષ્ઠાનમાત્રેણ બ્રહ્મજ્ઞાની નરો ભવેત્

સત્યં વ્રબીમિ તે દેવિ હૃદિ કૃત્વાઽવધારય ।
સર્વધર્મોત્તમાત્ કૌલાત્ પરો ધર્મો ન વિદ્યતે

અયન્તુ પરમો માર્ગો ગુપ્તોઽસ્તિ પશુસઙ્કટે ।
વ્યક્તીભવિષ્યત્યચિરાત્ સંવૃત્તે પ્રબલે કલૌ

કલિકાલે પ્રબૃદ્ધે તુ સત્યં સત્યં મયોચ્યતે ।
ન સ્થાસ્યતિ વિના કૌલાન્ પશવો માનવા ભુવિ

યદા તુ વૈદિકી દીક્ષા દીક્ષા પૌરાણિકી તથા ।
ન સ્થાસ્યતિ વરારોહે તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

એક ઇત્યાદિ । પૂજિતાઃ તેનેતિ શેષઃ

૪૧ ॥
શ્વપચ ઇત્યાદિ । અતિરિચ્યતે ઉત્તમતાવત્ત્વાદ્વિશિષ્યતે

કૌલધર્મસ્ય સર્વધર્મોત્તમત્વે હેતું દર્શયન્નાહ
યસ્યાનુષ્ઠાનમાત્રેણેત્યાદિ

૪૪ ॥
અયમિત્યાદિ । પશુસઙ્કટે પશુસમૂહે । સમ્વૃત્તે સમ્યક્
પ્રવૃત્તે

૪૬ ॥
અથ તત્તદ્યુગવિધેયાચારપ્રસઙ્ગેન સંક્ષેપતઃ
કલિયુગપ્રબલતાલક્ષણાનિ કથયતિ યદા ત્વિત્યાદિભિઃ । હે વરારોહે
ઉત્તમે

(પૃ૦ ૬૪) યદા તુ પુણ્યપાપાનાં પરીક્ષા વેદસમ્ભવા ।
ન સ્થાસ્યતિ શિવે શાન્તે તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

ક્વચિચ્છિન્ના ક્વચિદ્ભિન્ના યદા સુરતરઙ્ગિણી ।
ભવિષ્યતિ કુલેશાનિ તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

યદા તુ મ્લેચ્છજાતીયા રાજાનો ધનલોલુપાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ મહાપ્રાજ્ઞે તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

યદા સ્ત્રિયોઽતિદુર્દાન્તાઃ કર્કશાઃ કલહે રતાઃ ।
ગર્હિષ્યન્તિ ચ ભર્તારં તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

યદા તુ માનવા ભૂમૌ સ્ત્રીજિતાઃ કામકિઙ્કરાઃ ।
દ્રુહ્યન્તિ ગુરુમિત્રાદીન્ તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

યદા ક્ષૌણી સ્વલ્પફલા તોયદાઃ સ્તોકવર્ષિણઃ ।
અસમ્યક્ફલિનો વૃક્ષાસ્તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

ભ્રાતરઃ સ્વજનામાત્યા યદા ધનકણેહયા ।
મિથઃ સમ્પ્રહરિષ્યન્તિ તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

પ્રકટે મદ્યમાંસાદૌ નિન્દાદણ્ડવિવર્જિતે ।
ગૂઢપાનં ચરિષ્યન્તિ તદૈવ પ્રવલઃ કલિઃ

શાન્તે હે સંયતચિત્તે

સુરતરઙ્ગિણી ગઙ્ગા

યદા ત્વિત્યાદિ । અતિદુર્દાન્તાઃ અતિદુઃખેન દમ્યન્તે યાઃ
તથાભૂતાઃ અતિદુઃખેન દમનીયા ઇત્યર્થઃ । કર્કશાઃ કઠોરાઃ
। ગર્હિષ્યન્તિ નિન્દિષ્યન્તિ ॥ ૫૦ - ૫૨ ॥ સ્તોકવર્ષિણઃ સ્વલ્પવર્ષણશીલાઃ

ધનકણેહયા વિત્તલેશાકાઙ્ક્ષયા

પ્રકટે ઇત્યાદિ । પ્રકટે પ્રવ્યક્તે મદ્યમાંસાદૌ
નિન્દાદણ્ડવિવર્જિતેઽપિ સતિ યદા ગૂઢપાનં જનાશ્ચરિષ્યન્તિ
તદૈવ પ્રવલઃ કલિર્જ્ઞાતવ્યઃ

(પૃ૦ ૬૫) સત્યત્રેતાદ્વાપરેષુ યથા મદ્યાદિસેવનમ્ ।
કલાવપિ તથા કુર્યાત્ કુલવર્ત્માનુસારતઃ

યે કુર્વન્તિ કુલાચારં સત્યપૂતા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
વ્યક્તાચારા દયાશીલા ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

ગુરુશુશ્રૂષણે યુક્તા ભક્તા માતૃપદામ્બુજે ।
અનુરક્તાઃ સ્વદારેષુ ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

સત્યવ્રતાઃ સત્યનિષ્ઠાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ ।
કુલસાધનસત્યા યે ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

કુલમાર્ગેણ તત્ત્વાનિ શોધિતાનિ ચ યોગિને ।
યે દદ્યુઃ સત્યવચસે ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

હિંસામાત્સર્યરહિતા દમ્ભદ્વેષવિવર્જિતાઃ ।
કુલધર્મેષુ નિષ્ઠા યે ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

કૌલિકૈઃ સહ સંસર્ગં વસતિં કુલસાધુષુ ।
કુર્વન્તિ કૌલસેવાં યે ન હિ તાન્ વાધતે કલિઃ

નાનાવેશધરાઃ કૌલાઃ કુલાચારેષુ નિશ્ચલાઃ ।
સેવન્તે ત્વાં કુલાચારૈર્ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

સત્યત્રેતેત્યાદિ । યથા મદ્યાદિસેવનમ્ પ્રકાશતઃ કૃતવાનિતિ
શેષઃ

નહિ તાન્ બાધતે તાન્ન પીડયતિ

ગુર્વિત્યાદિ । યુક્તાઃ સઙ્ગતાઃ । અનુરક્તાઃ અનુરાગવન્તઃ

કુલસાધનસત્યાઃ કુલસાધને યથાર્થાવધાયિનઃ

તત્ત્વાનિ
મદ્યમાંસાદીનિ

હિંસેતિ । હિંસામાત્સર્યરહિતાઃ પ્રાણવિયોગાનુકૂલવ્યાપારો
હિંસા અન્યશુભદ્વેષો માત્સર્યમ્ તાભ્યાં રહિતાઃ ॥ વસતિં
નિવાસમ્ ॥ ૬૧ - ૬૫ ॥
(પૃ૦ ૬૬) સ્નાનં દાનં તપસ્તીર્થં વ્રતં તર્પણમેવ ચ ।
યે કુર્વન્તિ કુલાચારૈર્ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

જીવસેકાદિસંસ્કારાઃ પિતૃશ્રાદ્ધાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
યે કુર્વન્તિ કુલાચારૈર્ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

કુલતત્ત્વં કુલદ્રવ્યં કુલયોગિનમેવ ચ ।
નમસ્કુર્વન્તિ યે ભક્ત્યા ન હિ તાન્ બાધતે કલિઃ

કૌટિલ્યાનૃતહીનાનાં સ્વચ્છાનાં કુલમાર્ગિણામ્ ।
પરોપકારવ્રતિનાં સાધૂનાં કિઙ્કરઃ કલિઃ

કલેર્દોષસમૂહસ્ય મહાનેકો ગુણઃ પ્રિયે ।
સત્યપ્રતિજ્ઞકૌલાનાં શ્રેયઃ સઙ્કલ્પમાત્રતઃ

અપરે તુ યુગે દેવિ પુણ્યં પાપઞ્ચ માનસમ્ ।
નૃણામાસીત્ કલૌ પુણ્યં કેવલં ન તુ દુષ્કૃતમ્

કુલાચારવિહીના યે સતતાસત્યભાષિણઃ ।
પરદ્રોહપરા યે ચ તે નરાઃ કલિકિઙ્કરાઃ

કુલવર્ત્મસ્વભક્તા યે પરયોષિત્સુ કામુકાઃ ।
દ્વેષ્ટારઃ કુલનિષ્ઠાનાં તે જ્ઞેયાઃ કલિકિઙ્કરાઃ

યુગાચારપ્રસઙ્ગેન કલેઃ પ્રાવલ્યલક્ષણમ્ ।
સંક્ષેપાત્ કથિતં ભદ્રે પ્રીતયે તવ પાર્વતિ

કુલતત્ત્વમ્ સ્ત્રીકુસુમાદિ । કુલદ્રવ્યમ્ મદ્યમાંસાદિ

કૌટિલ્યેત્યાદિ । પરોપકારવ્રતિનામ્ પરોપકારરૂપં
વ્રતમસ્ત્યેષામિતિ પરોપકારવ્રતિનઃ તેષામ્

કલેરિતિ । દોષસમૂહસ્ય દોષસમૂહવતઃ ॥ અપરે સત્યત્રેતાદૌ
॥ ૬૮ - ૭૨ ॥
(પૃ૦ ૬૭) પ્રકટેઽત્ર કલૌ દેવિ સર્વે ધર્માશ્ચ દુર્બલાઃ ।
સ્થાસ્યત્યેકં સત્યમાત્રં તસ્માત્ સત્યમયો ભવેત્

સત્યધર્મં સમાશ્રિત્ય યત્ કર્મ કુરુતે નરઃ ।
તદેવ સફલં કર્મ સત્યં જાનીહિ સુવ્રતે

ન હિ સત્યાત્ પરો ધર્મો ન પાપમનૃતાત્ પરમ્ ।
તસ્માત્ સર્વાત્મના મર્ત્યઃ સત્યમેકં સમાશ્રયેત્

સત્યહીના વૃથા પૂજા સત્યહીનો વૃથા જપઃ ।
સયથીનં તપો વ્યર્થમૂષરે વપનં યથા

સત્યરૂપં પરં બ્રહ્મ સત્યં હિ પરમં તપઃ ।
સત્યમૂલાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સત્યાત્ પરતરો ન હિ

અત એવ મયા પ્રોક્તં દુષ્કૃતે પ્રવલે કલૌ ।
કુલાચારોઽપિ સત્યેન કર્તવ્યો વ્યક્તભાવતઃ

ગોપનાદ્ધીયતે સત્યં ન ગુપ્તિરનૃતં વિના ।
તસ્માત્ પ્રકાશતઃ કુર્યાત્ કૌલિકઃ કુલસાધનમ્

કલેર્યુગસ્ય પ્રાવલ્યે સતિ સત્યેનૈવ પ્રવ્યક્તઃ કુલાચારો
વિધાતવ્ય ઇત્યભિધાતુકામો મહાદેવઃ સત્યં
પ્રશંસિષ્યન્નાહ પ્રકટેઽત્રેત્યાદિ

૭૪ ॥
નહીત્યાદિ । અનૃતાત્ અસત્યાત્ । સર્વાત્મના સર્વપ્રયત્નેન । આત્મા
યત્નો ધૃતિર્બુદ્ધિઃ સ્વભાવો બ્રહ્મ વર્ષ્મ ચેત્યમરઃ । સમાશ્રયેત્
સમ્યક્ સેવેત

ઊષરે ક્ષારમૃત્તિકાયુક્તદેશે ॥ અત એવ સર્વેષાં કર્મણાં
સત્યમૂલત્વાદેવેત્યર્થઃ । દુષ્કૃતે પાપિનિ ॥ ૭૬ - ૭૮ ॥
હીયતે હીનં ભવતિ ત્યક્તં ભવતીત્યર્થઃ

(પૃ૦ ૬૮) કુલધર્મસ્ય ગુપ્ત્યર્થં નાનૃતં સ્યાજ્જુગુપ્સિતમ્ ।
યદુક્તં કુલતન્ત્રેષુ ન શસ્તં પ્રવલે કલૌ

કૃતે ધર્મશ્ચતુષ્પાદઃ ત્રેતાયાં પાદહીનકઃ ।
દ્વિપાદો દ્વાપરે દેવિ પાદમાત્રં કલૌ યુગે

તત્રાપિ સત્યં વલવત્ તપઃ ખઞ્જં દયાઽપિ ચ ।
સત્યપાદે કૃતે લોપે ધર્મલોપઃ પ્રજાયતે ।
તસ્માત્ સત્યં સમાશ્રિત્ય સર્વકર્માણિ સાધયેત્

કુલાચારં વિના યત્ર નાસ્ત્યુપાયઃ કુલેશ્વરિ ।
તત્રાનૃતપ્રવેશશ્ચેત્ કુતો નિઃશ્રેયસં ભવેત્

સર્વથા સત્યપૂતાત્મા મન્મુખેરિતવર્ત્મના ।
સર્વં કર્મ નરઃ કુર્યાત્ સ્વસ્વવર્ણાશ્રમોદિતમ્

દીક્ષાં પૂજાં જપં હોમં પુરશ્ચરણતર્પણમ્ ।
વ્રતોદ્બાહૌ પુંસવનં સીમન્તોન્નયનન્તથા

નનુ કુલધર્મસ્ય ગુપ્ત્યર્થં નાનૃતં સ્યાજ્જુગુપ્સિતમિતિ
કુલતન્ત્રેષુ ભવતૈવોક્તં તત્કથમિદાનીમુચ્યતે તસ્માત્
પ્રકાશતઃ કુર્યાત્ કૌલિકઃ કુલસાધનમિત્યત આહ ।
કુલધર્મસ્યેત્યાદિ

કૃત ઇત્યાદિ । કૃતે સત્યયુગે ચતુષ્પાદો ધર્મ આસીદિતિ શેષઃ ।
સમાસાન્તવિવેરનિત્યત્વાન્ન પાદશબ્દસ્યાન્તસ્ય લોપઃ ।
પાદમાત્રમ્ ધર્મસ્યાવશિષ્યતે ઇતિ શેષઃ

તત્રાપીત્યાદિ । તત્રાપિ પાદમાત્રેઽપિ । દયાઽપિ ચ ખઞ્જા ।
લુષ્યતે ઇતિ લોપઃ । તસ્મિન્ કર્મણિ ઘઞ્

કુલાચારમિતિ । યત્ર પ્રવલે કલૌ । નિઃશ્રેયસં મુક્તિઃ ॥ તચ્ચ
કિં સર્વં કર્મ તત્રાન દીક્ષામિત્યાદિ । પુરશ્ચરણતર્પણમિતિ
સમાહારદ્વન્દ્વઃ ॥ ૮૩ - ૮૫ ॥
(પૃ૦ ૬૯) જાતકર્મ તથા નામચૂડાકરણમેવ ચ ।
મૃતક્રિયાં પિતૃશ્રાદ્ધં કુર્યાદાગમસમ્મતમ્

તીર્થશ્રાદ્ધં વૃષોત્સર્ગં શારદોત્સવમેવ ચ ।
યાત્રાં ગૃહપ્રવેશઞ્ચ નવવસ્ત્રાદિધારણમ્

વાપીકૂપતટાગાનાં સંસ્કારં તિથિકર્મ ચ ।
ગૃહારમ્ભપ્રતિષ્ઠાઞ્ચ દેવાનાં સ્થાપનન્તથા

દિવાકૃત્યં નિશાકૃત્યં પર્વકૃત્યં તથૈવ ચ ।
ઋતુમાસવર્ષકૃત્યં નિત્યં નૈમિત્તિકઞ્ચ યત્

કર્તવ્યં યદકર્તવ્યં ત્યાજ્યં ગ્રાહ્યઞ્ચ યદ્ભવેત્ ।
મયોક્તેન વિધાનેન તત્ સર્વં સાધયેન્નરઃ

ન કુર્યાદ્ યદિ મોહેન દુર્મત્યાઽશ્રદ્ધયાઽપિ વા ।
વિનષ્ટઃ સર્વકર્મભ્યો વિષ્ઠાયાં સ ભવેત્ કૃમિઃ

યદિ મન્મતમુત્સૃજ્ય મહેશિ પ્રબલે કલૌ ।
યદા યત્ ક્રિયતે કર્મ વિપરીતાય તદ્ભવેત્

નામચૂડાકરણમેવ ચ નામકરણં
ચૂડાકરણઞ્ચેત્યર્થઃ । નવવસ્ત્રાદીત્યાદિના
નવીનભૂષણાદેઃ સંગ્રહઃ । ગૃહારમ્ભપ્રતિષ્ઠાઞ્ચ
ગૃહારમ્ભં ગૃહપ્રતિષ્ઠાઞ્ચેત્યર્થઃ ॥ ૮૬ - ૯૦ ॥
પ્રબલે કલૌ યુગે સદાશિવમતમુલ્લઙ્ય કર્માણિ કુર્વતો
જનસ્ય મહાપાતકત્વં ક્રિયમાણાનાં કર્મણાઞ્ચ
નૈષ્ફલ્યમિત્યાહ ન કુર્યાદિત્યાદિભિઃ । મોહેન અવિવેકેન ।
અશ્રદ્ધયા વિશ્વાસાભાવેન

૯૨ ॥
(પૃ૦ ૭૦) મન્મતાસમ્મતા દીક્ષા સાધકપ્રાણઘાતિની ।
પૂજાઽપિ વિફલા દેવિ હુતં ભસ્માર્પણં યથા ।
દેવતા કુપિતા તસ્ય વિઘ્નસ્તસ્ય પદે પદે

કલિકાલે પ્રવૃદ્ધે તુ જ્ઞાત્વા મચ્છાસ્ત્રમમ્બિકે ।
યોઽન્યમાર્ગૈઃ ક્રિયાં કુર્યાત્ સ મહાપાતકી ભવેત્

વ્રતોદ્વાહૌ પ્રકુર્વાણો યોઽન્યમાર્ગેણ માનવઃ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

વ્રતે બ્રહ્મવધઃ પ્રોક્તઃ વ્રાત્યો માનવકો ભવેત્ ।
કેવલં સૂત્રવાહોઽસૌ ચણ્ડાલાદધમોઽપિ સઃ

ઉદ્વાહિતાઽપિ યા નારી જાનીયાત્ સા તુ ગર્હિતા ।
ઉદ્વોઢાઽપિ ભવેત્ પાપી સંસર્ગાત્ કુલનાયિકે ।
વેશ્યાગમનજં પાપં તસ્ય પુંસો દિને દિને

તદ્ધસ્તાદત્રતોયાદિ નૈવ ગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ ।
પિતરોઽપિ ન ચાશ્નન્તિ યતસ્તન્મલપૂયવત્

તયોરપત્યં કાનીનઃ સર્વધર્મવહિષ્કૃતઃ ।
દૈવે પૈત્રે કુલાચારે નાધિકારોઽસ્ય જાયતે

ભસ્માર્પણમ્ અર્પ્યતે યત્ તદર્પણમ્ કર્મણિ લ્યુટ્
ભસ્મન્યર્પણમિતિ સપ્તમીતત્પુરુષઃ । ભસ્માર્પિતમિત્યર્થઃ ।
ભસ્માર્પિતમિત્યેવ વા પાઠઃ ॥ ૯૩ - ૯૫ ॥
વ્રતે ઇત્યાદિ । અન્યમાર્ગેણ જાતસંસ્કારોઽપિ માનવકો વ્રાત્યો
ભવેત્ સંસ્કારહીનો ભવેદિત્યર્થઃ

ઉદ્વાહિતેત્યાદિ । અન્યમાર્ગેણોદ્વાહિતા યા નારી સા તુ ગર્હિતા
નિન્દિતા ભવેદિતિ જાનીયાત્ । તાન્તુ ગર્હિતામિતિ વા પાઠઃ । સંસર્ગાત્
(પૃ૦ ૭૧) અશામ્ભવેન માર્ગેણ દેવતાસ્થાપનઞ્ચરેત્ ।
ન સાન્નિધ્યં ભવેત્તત્ર દેવતાયાઃ કથઞ્ચન ।
ઇહામુત્ર ફલં નાસ્તિ કાયક્લેશો ધનક્ષયઃ

આગમોક્તવિધિ હિત્વા યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ ।
શ્રાદ્ધં તદ્વિફલં સોઽપિ પિતૃભિર્નરકં વ્રજેત્

તત્તોયં શોણિતસમં પિણ્ડો મલમયો ભવેત્ ।
તસ્માન્મર્ત્યઃ પ્રયત્નેન શાઙ્કરં મતમાશ્રયેત્

બહુનાઽત્ર કિમુક્તેન સત્યં સત્યં મયોચ્યતે ।
અશામ્ભવં કૃતં કર્મ સર્વં દેવિ નિરર્થકમ્

અસ્તુ તાવત્ પરો ધર્મઃ પૂર્વધર્મોઽપિ નશ્યતિ ।
શામ્ભવાચારહીનસ્ય નરકાન્નૈવ નિષ્કૃતિઃ

મદુદીરિતમાર્ગેણ નિત્યનૈમિત્તકર્મણામ્ ।
સાધનં યન્મહેશાનિ તદેવ તવ સાધનમ્

અન્યમાર્ગેણોદ્વાહિતાયા નાર્યાઃ સઙ્ગમાત્ । તસ્ય
કૃતાન્યવિધ્યુદ્વાહિતનારીસંસર્ગસ્ય ॥
તદ્ધસ્તદત્તાન્નતોયાદ્યગ્રહણે કારણમાહ યત ઇત્યાદિ । તત્
અન્નતોયાદિ ॥ તયોઃ અન્યમાર્ગોદ્વાહિતનારીતદુદ્વોઢૃપુરુષયોઃ ।
અસ્ય કાનીનસ્ય ॥ ૯૭ - ૯૯ ॥
તત્ર અશામ્ભવમાર્ગસ્થાપિતદેવતાપ્રતિમાયામ્ ॥ ૧૦૦ - ૧૦૩ ॥
નિષ્કૃતિર્નિસ્તારઃ

૧૦૫ ॥
(પૃ૦ ૭૨) વિશેષારાધનં તત્ર મન્ત્રયન્ત્રાદિસંયુતમ્ ।
ભેષજં કલિરોગાણાં શ્રૂયતાઙ્ગદતો મમ

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
જીવનિસ્તારોપાયપ્રશ્નો પરાપ્રકૃતિસાધનોપક્રમો નામ
ચતુર્થોલ્લાસઃ

ભેષજમ્ ઔષધમ્ । ગદતો મમ કથયતો મત્તઃ ।
મમેત્યપાદાનસ્ય શેષત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ શેષે ષષ્ઠીતિ ષષ્ઠી

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં ચતુર્થોલ્લાસઃ ।
પઞ્ચમોલ્લાસઃ
શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
ત્વમાદ્યા પરમા શક્તિઃ સર્વશક્તિસ્વરૂપિણી ।
તવ શક્ત્યા વયં શક્તાઃ સૃષ્ટિસ્થિતિલયાદિષુ

તવ રૂપાણ્યનન્તાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ ।
નાનાપ્રયાસસાધ્યાનિ વર્ણિતું કેન શક્યતે

તવ કારુણ્યલેશેન કુલતન્ત્રાગમાદિષુ ।
તેષામર્ચાસાધનાનિ કથિતાનિ યથામતિ

ગુપ્તસાધનમેતત્તુ ન કુત્રાપિ પ્રકાશિતમ્ ।
અસ્ય પ્રસાદાત્ કલ્યાણિ મયિ તે કરુણેદૃશી

ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
મન્ત્રયન્ત્રાદિસંયુક્તસ્ય વિશેષારાધનસ્યૈવાભિધાને
પ્રવૃત્તઃ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ત્વમાદ્યા પરમેત્યાદિ

તવેતિ । નાનાવર્ણાકૃતીનિ નાના અનેકે વર્ણા આકૃતય
આકારાશ્ચ યેષાં રૂપાણાં તાનિ

કારુણ્યલેશેન દયાયા લવેન । તેષાં તવ રૂપાણામ્

એતત્તુ અતઃપરમુચ્યમાનન્તુ । અસ્ય ગુપ્તસાધનસ્ય

(પૃ૦ ૭૪) ત્વયા પૃષ્ટમિદાનીં તન્નાહં ગોપયિતું ક્ષમઃ ।
કથયામિ તવ પ્રીત્યૈ મમ પ્રાણાધિક પ્રિયે

સર્વદુઃખપ્રશમનં સર્વાપદ્વિનિવારકમ્ ।
ત્વત્પ્રાપ્તિમૂલમચિરાત્તવ સન્તોષકારણમ્

કલિકલ્મષદીનાનાં નૃણાં સ્વલ્પાયુષાં પ્રિયે ।
બહુપ્રયાસાસક્તાનામેતદેવ પરં ધનમ્

ન ચાત્ર ન્યાસબાહુલ્યં નોપવાસાદિસંયમઃ ।
સુખસાધ્યમબાહુલ્યં ભક્તાનાં ફલદં મહત્

તત્રાઽદૌ શૃણુ દેવેશિ મન્ત્રોદ્ધારક્રમં શિવે ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ જીવન્મુક્તોઽપિ જાયતે

પ્રાણેશસ્તૈજસારૂઢો ભેરુણ્ડાવ્યોમબિન્દુમાન્ ।
બીજમેતત્ સમુદ્ધૃત્ય દ્વિતીયમુદ્ધરેત્ પ્રિયે

સન્ધ્યા રક્તસમારૂઢા વામનેત્રેન્દુસંયુતા ।
તૃતીયં શૃણુ કલ્યાણિ દીપસંસ્થઃ પ્રજાપતિઃ

તત્ ગુપ્તસાધનમ્

૬ ॥
એતદેવ અતઃપરમુચ્યમાનં ગુપ્તસાધનમેવ

અત્ર અતઃપરમુચ્યમાને સાધને । અબાહુલ્યં બાહુલ્યશૂન્યમ્

તત્ર સાધને

તમેવ મન્ત્રોદ્ધારક્રમમાહ પ્રાણેશ ઇત્યાદિભિઃ ।
તૈજસારૂઢઃ તૈજસો રેફસ્તમારૂઢઃ । પ્રાણેશો હકારો ।
ભેરુણ્ડાવ્યોમબિન્દુમાન્ ભેરુણ્ડા ઈકારઃ વ્યોમબિન્દુરનુસ્વારઃ
। તાભ્યાં વિશિષ્ટો વિધાતવ્યઃ । એવં હ્રીમિત્યેતદ્બીજં
સમુદ્ધૃત્ય દ્વિતીયં બીજમુદ્ધરેત્

તચ્ચ કિં બીજમત આહ સન્ધ્યેત્યાદિ । રક્તસમારૂઢા
રેફં સમારૂઢા સન્ધ્યા તાલવ્યઃ શકારો
વામનેત્રેન્દુસંયુતા વામનેત્રમીકારઃ ઇન્દુરનુસ્વારઃ
તાભ્યાં
(પૃ૦ ૭૫) ગોવિન્દબિન્દુસંયુક્તઃ સાધકાનાં સુખાવહઃ ।
બીજત્રયાન્તે પરમેશ્વરિ સમ્બોધનં પદમ્

વહ્નિકાન્તાવધિ પ્રોક્તો દશાર્ણોઽયં મનુઃ શિવે ।
સર્વવિદ્યામયી દેવી વિદ્યેયં પરમેશ્વરી

આદ્યત્રયાણાં બીજાનાં પ્રત્યેકં ત્રયમેવ વા ।
પ્રજપેત્ સાધકાધીશઃ ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે

બીજમાદ્યત્રયં હિત્વા સપ્તાર્ણાઽપિ દશાક્ષરી ।
કામવાગ્ભવતારાદ્યા સપ્તાર્ણાઽષ્ટાક્ષરી ત્રિધા

સંયુક્તા કર્તવ્યા । એવં શ્રીમિતિ દ્વિતીયં બીજમુદ્ધૃતમાસીત્ । હે
કલ્યાણિ તૃતીયં બીજં શૃણુ । તચ્ચ કિં બીજમત આહ દીપસંસ્થ
ઇત્યાદિ । દીપસંસ્થઃ દીપો રેફઃ તત્ર સ્થિતઃ પ્રજાપતિઃ કકારો
ગોવિન્દબિન્દુસંયુક્તઃ ગોવિન્દ ઈકારઃ બિન્દુરનુસ્વારઃ તાભ્યાં
સંયુક્તઃ કરણીયઃ । એતાદૃશશ્ચ કકારઃ સાધકાનાં
સુખાવહઃ સુખપ્રાપકો ભવતિ । એવઞ્ચ ક્રીમિતિ તૃતીયં
બીજમુદ્ધૃતમાસીત્ । બીજત્રયસ્યાન્તે વહ્નિકાન્તા સ્વાહા
અવધિરન્તભૂતા યસ્ય એતાદૃશં પરમેશ્વરિ ઇતિ સમ્બોધનં
પદં વદેત્ । સકલપદયોજનયા હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેતિ
મન્ત્રો જાતઃ । હે શિતે અયં મનુર્મન્ત્રો દશાર્ણો દશવર્ણકઃ
પ્રોક્તઃ । વહ્નિકાન્તાવધિરિતિ પાઠે તુ મન્ત્રો વિશેષ્યઃ તસ્યૈવેદં
વિશેષણમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । સર્વવિદ્યામયી સર્વવિદ્યાસ્વરૂપેયં
મન્ત્રાત્મિકા દેવી પરમેશ્વરી વિદ્યાનામ ॥ ૧૧ - ૧૩ ॥
આદ્યેત્યાદિ । આદ્યત્રયાણામેતસ્યૈવ મન્ત્રસ્યાદિભૂતાનાં
હ્રી। પ્રભૃતીનાં ત્રયાણાં બીજાનાં મધ્યે પ્રત્યેકં હ્રીમિતિ
શ્રીમિતિ ક્રીમિતિ વા બીજં હ્રી। શ્રી। ક્રીમિતિ બીજત્રયમપિ વા
ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે સાધકાધીશઃ સાધકોત્તમઃ પ્રજપેત્ ।
એવન્તુ પઞ્ચમન્ત્રા આસન્

બીજમિત્યાદિ । હ્રી। પ્રભૃત્યાદ્યબીજત્રયં હિત્વા ત્યક્ત્વા
દશાક્ષરી મન્ત્રાત્મિકા પરમેશ્વરી વિદ્યા સપ્તાર્ણાઽપિ
પરમેશ્વરિ સ્વાહેત્યાકારા સપ્તાક્ષર્યપિ
(પૃ૦ ૭૬) દશાર્ણામન્ત્રણપદાત્ કાલિકે પદમુચ્ચરેત્ ।
પુનરાદ્યત્રયં બીજં વહ્નિજાયાં તતો વદેત્

ષોડશીયં સમાખ્યાતા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ।
વધ્વાદ્યા પ્રણવાદ્યા ચેદેષા સપ્તદશી દ્વિધા

તવ મન્ત્રા હ્યસંખ્યાતાઃ કોટિકોટ્યર્બૃદાસ્તથા ।
સંક્ષેપાદત્ર કથિતા મન્ત્રાણાં દ્વાદશ પ્રિયે

યેષુ યેષુ ચ તન્ત્રેષુ યે યે મન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તે સર્વે તવ મન્ત્રાઃ સ્યુસ્ત્વમાદ્યા પ્રકૃતિર્યતઃ

ભવેત્ । અનેન સહિતાઃ ષડ્મન્ત્રા અભૂવન્ । કામવાગ્ભવતારાદ્યા
ક્લીમિતિ ઐમિતિ ઓમિતિ વા બીજમાદ્યં યસ્યાસ્તથાભૂતા ચેત્ સપ્તાર્ણા
મન્ત્રરૂપા પરમેશ્વરી વિદ્યા સ્યાત્તદા ક્લી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહેત્યાકારા ઐ। પરમેશ્વરિ સ્વાહેત્યાકારા ઓં પરમેશ્વરિ
સ્વાહેત્યાકારા ચાષ્ટાક્ષર્યપિ ભવતિ । એવઞ્ચૈષાઽષ્ટાક્ષરી
ત્રિધા જાતા । એતૈસ્ત્રિભિઃ સહિતા નવ મન્ત્રા વભૂવુઃ

દશાર્ણેત્યાદિ । દશાર્ણસ્ય મનોરામન્ત્રણપદાત્ પરં
કાલિકે ઇતિ પદમુચ્ચરેત્ વદેત્ । તતઃ પરં હ્રી। પ્રભૃત્યાદ્યત્રયં
બીજં પુનર્વદેત્ । તતોઽનન્તરં વહ્નિજાયાં સ્વાહેતિ પદં વદેત્ ।
સકલપદયોજનયા હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ કાલિકે હ્રી। શ્રી। ક્રી।
સ્વાહેતિ મન્ત્રો જાતઃ । ઇયં ષોડશી ષોડશવર્ણા મન્ત્રાત્મિકા
પરમેશ્વરી વિદ્યા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતાપિ તવ પ્રીત્યૈ મયા
સમાખ્યાતા સમ્યક્ કથિતા । એતેન સહિતા દશ મન્ત્રા અભવન્ ।
ચેદ્યદ્યેષા ષોડશી વધ્વાદ્યા સ્ત્રીમિતિ બીજાદ્યા પ્રણવાદ્યા
ઓઙ્કારાદ્યા વા સ્યાત્ તદા સ્ત્રીં હ્રીં શ્રીં ક્રીં પરમેશ્વરિ
કાલિકે હ્રીં શ્રીં ક્રીં સ્વાહેત્યાકારા ઓં હ્રીં શ્રીં ક્રીં
પરમેશ્વરિ કાલિકે હ્રીં શ્રીં ક્રીં સ્વાહેત્યાકારા ચ સપ્તદશી
સપ્તદશાક્ષર્યપિ ભવેત્ । એવઞ્ચૈષા સપ્તદશી દ્વિધા જાતા ।
એતાભ્યાં મિલિતા દ્વાદશ મન્ત્રા આસન્ ॥ ૧૬ - ૧૮ ॥
સકલતન્ત્રોક્તાનાં સર્વેષાં મન્ત્રાણાં
પાર્વતીસમ્બન્ધિત્વે હેતુમાહ ત્વમાદ્યા પ્રકૃતિર્યત ઇતિ

૨૦ ॥
(પૃ૦ ૭૭) એતેષાં સર્વમન્ત્રાણાં એકમેવ હિ સાધનમ્ ।
કથયામિ તવ પ્રીત્યૈ તથા લોકહિતાય ચ

કુલાચારં વિના દેવિ શક્તિમન્ત્રો ન સિદ્ધિદઃ ।
તસ્માત્ કુલાચારરતઃ સાધયેચ્છક્તિસાધનમ્

મદ્યં માંસં તથા મત્સ્યં મુદ્રા મૈથુનમેવ ચ ।
શક્તિપૂજાવિધાવાદ્યે પઞ્ચતત્ત્વં પ્રકીર્તિતમ્

પઞ્ચતત્ત્વં વિના પૂજા અભિચારાય કલ્પતે ।
નેષ્ટસિદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય વિઘ્નસ્તસ્ય પદે પદે

શિલાયાં શસ્યવાપે ચ યથા નૈવાઙ્કુરો ભવેત્ ।
પઞ્ચતત્ત્વવિહીનાયાં પૂજાયાં ન ફલોદ્ભવઃ

પ્રાતઃકૃત્યં વિના દેવિ નાધિકારી તુ કર્મસુ ।
તસ્માદાદૌ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાતઃકૃત્યં યથોચિતમ્

રજનીશેષયામસ્ય શેષાર્દ્ધમરુણોદયઃ ।
તદા સાધક ઉત્થાય મુક્તસ્વાપઃ કૃતાસનઃ ।
ધ્યાયેચ્છિરસિ શુલ્કાબ્જે દ્વિનેત્રં દ્વિભુજં ગુરુમ્

તદેવ સાધનમાહ કુલાચારમિત્યાદિભિઃ

પઞ્ચતત્ત્વં વિના શક્તિપૂજાયા નિષ્ફલત્વાદવશ્યમેવ
પઞ્ચતત્ત્વેન શક્તેઃ પૂજા વિધાતવ્યેત્યાહ મદ્યમિત્યાદિભિઃ

અભિચારાય હિંસાકર્મણે । હિંસાકર્માભિચારઃ સ્યાદિત્યમરઃ
॥ ૨૩ - ૨૫ ॥
પ્રાતઃકૃત્યમાહ રજનીશેષયામસ્યેત્યાદિભિઃ ।
રજનીશેષયામસ્ય રાત્રેરન્તિમસ્ય પ્રહરસ્ય શેષાર્દ્ધમન્તિમં
દણ્ડચતુષ્ટયમરુણોદયઃ સ્યાત્ । તદા તસ્મિન્નેવારુણોદયે કાલે
મુક્તસ્વાપસ્ત્યક્તનિદ્રઃ સાધક ઉત્થાય કૃતમાસનં યેન
તથાભૂત
(પૃ૦ ૭૮) શ્વેતામ્બરપરીધાનં શ્વેતમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
વરાભયકરં શાન્તં કરુણામયવિગ્રહમ્

વામેનોત્પલધારિણ્યા શક્ત્યાઽલિઙ્ગિતવિગ્રહમ્ ।
સ્મેરાનનં સુપ્રસન્નં સાધકાભીષ્ટદાયકમ્

એવં ધ્યાત્વા કુલેશાનિ માનસૈરુપચારકૈઃ ।
પૂજયિત્વા જપેન્મન્ત્રી વાગ્ભવં બીજમુત્તમમ્

યથાશક્તિ જપં કૃત્વા સમર્પ્ય દક્ષિણે કરે ।
તતસ્તુ પ્રણમેદ્ધીમાન્ મન્ત્રેણાઽનેન સદ્ગુરુમ્

આસનોપવિષ્ટશ્ચ સન્ શિરસિ શુક્લાબ્જે શ્વેતપદ્મે સ્થિતં ગુરું
ધ્યાયેદિત્યન્વયઃ । દ્વિનેત્રમિત્યાદીનિ દ્વિતીયાન્તાનિ ગુરુવિશેષણાનિ

શ્વેતેત્યાદિ । શ્વેતામ્બરપરીધાનં પરિધીયતે યત્તત્
પરીધાનમ્ । કર્મણિ લ્યુટ્ । પરીત્યસ્ય દીર્ઘસ્ત્વાર્ષઃ । શ્વેતે અમ્બરે
વસ્ત્રે પરીધાને યસ્ય તથાભૂતમ્ । શ્વેતમાલ્યાનુલેપનમ્
અનુલિપ્યતે યત્તદનુલેપનં ચન્દનાદિ । શ્વેતે માલ્યાનુલેપને યસ્ય
તમ્ ॥ વરેત્યાદિ । વરાભયકરં વરોઽભયં ચ કરયોર્યસ્ય તમ્ ।
શાન્તં રાગદ્વેષાદિશૂન્યમ્ । કરુણામયવિદ્મહં
કરુણામયઃ કૃપાપ્રાચુર્યવાન્ વિગ્રહો દેહો યસ્ય તમ્ ।
વામેનોત્પલધારિણ્યા શક્ત્યા વામહસ્તેન કમલં દધત્યા
સ્ત્રિયા આલિઙ્ગિતવિગ્રહમાશ્લિષ્ટશરીરમ્

૨૮ ॥
એવમિત્યાદિ । હે કુલેશાનિ મન્ત્રી સાધકઃ એવં ગુરું
ધ્યાત્વા માનસૈર્મનઃસંકલ્પિતૈઃ
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદિભિરુપચારકૈઃ પૂજયિત્વા ચોત્તમં
શ્રેષ્ઠં વાગ્ભવમ્ ઐમિતિ બીજં જપેત્

જપમ્ ઐમિતિ બીજસ્યેતિ
શેષઃ

(પૃ૦ ૭૯) ભવપાશવિનાશાય જ્ઞાનદૃષ્ટિપ્રદર્શિને ।
નમઃ સદ્ગુરવે તુભ્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિને

નરાકૃતિપરબ્રહ્મરૂપાયાઽજ્ઞાનહારિણે ।
કુલધર્મપ્રકાશાય તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

પ્રણમ્યૈવં ગુરું તત્ર ચિન્તયેન્નિજદેવતામ્ ।
પૂર્વવત્ પૂજયિત્વા તાં મૂલમન્ત્રજપઞ્ચરેત્

યથાશક્તિ જપિત્વા તદ્ દેવીવામકરેઽર્પયેત્ ।
મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ પ્રણમેદિષ્ટદેવતામ્

નમઃ સર્વસ્વરૂપિણ્યૈ જગદ્ધાત્ર્યૈ નમોનમઃ ।
આદ્યાયૈ કાલિકાયૈ તે કર્ત્ર્યૈ હર્ત્ર્યૈ નમોનમઃ

નમસ્કૃત્ય વહિર્ગચ્છેદ્વામપાદપુરઃસરમ્ ।
ત્યક્ત્વા મૂત્રપુરીષઞ્ચ દન્તધાવનમાચરેત્

અનેન કેન મન્ત્રેણેત્યપેક્ષાયાં તમેવ મન્ત્રમાહ
ભવપાશવિનાશાયેતિ । ભવપાશવિનાશાય સંસારરૂપસ્ય
પાશસ્ય વિનાશકાય । જ્ઞાનદૃષ્ટિપ્રદર્શિને જ્ઞાનરૂપાં
દૃષ્ટિં પ્રદર્શયિતું શીલં યસ્ય તસ્મૈ

૩૨ ॥
પ્રણમ્યેત્યાદિ । એવમુક્તપ્રકારેણ ગુરું પ્રણમ્ય
પ્રકર્ષેણ ભક્તિશ્રદ્ધાતિશયેન નત્વા તત્ર શિરસિ શુક્લાબ્જે
આસીનાં નિજદેવતાં સાધકશ્ચિન્તયેદ્ધ્યાયેત્ । તતઃ પૂર્વવત્
ગુરુવન્માનસૈરુપચારકૈસ્તાં નિજદેવતાં પૂજયિત્વા હ્રી। શ્રી।
ક્રીમિત્યાદિકસ્ય મૂલમન્ત્રસ્ય જપઞ્ચરેત્ કુર્યાત્

૩૪ ॥ તં
મન્ત્રમેવાહ । નમઃ સર્વેતિ

૩૬ ॥
(પૃ૦ ૮૦) તતો ગત્વા જલાભ્યાસે સ્નાનં કૃત્વા યથાવિધિ ।
આદાવપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રવિશેત્ સલિલે તતઃ

નાભિમાત્રજલે સ્થિત્વા મલાનામપનુત્તયે ।
સકૃત્ સ્નાત્વા તથોન્મજ્ય માન્ત્રમાચમનઞ્ચરેત્

આત્મવિદ્યાશિવૈસ્તત્ત્વૈઃ સ્વાહાન્તૈઃ સાધકાગ્રણીઃ ।
ત્રિરપ્રાશ્યાઽપો દ્વિરુન્મૃજ્ય ત્વાચમેત્ કુલસાધકઃ

કુલયન્ત્રં મન્ત્રગર્ભં વિલિખ્ય સલિલે સુધીઃ ।
મૂલમન્ત્રં દ્વાદશધા તસ્યોપરિ જપેત્ પ્રિયે

તેજોરૂપં જલં ધ્યાત્વા સૂર્યમુદ્દિશ્ય દેશિકઃ ।
તત્તોયૈરત્ર્યઞ્જલીન્ દત્ત્વા તેનૈવ પાથસા ત્રિધા ।
અભિષિચ્ય સ્વમૂર્દ્ધાનં સપ્તચ્છિદ્રાણિ રોધયેત્

તત ઇત્યાદિ । જલાભ્યાસે વારિનિકટે । સ્નાનવિધિમેવાહ
આદાવપ ઇત્યાદિભિઃ । અપો જલાનિ । સલિલે જલે

મન્ત્રૈઃ કાર્યં
માન્ત્રમ્

આચમનમન્ત્રાનેવ દર્શયન્નાહ આત્મેત્યાદિ । સ્વાહા અન્તો
યેષાં તથાભૂતૈઃ આત્મવિદ્યાશિવતત્ત્વૈઃ આત્મતત્ત્વાય સ્વાહા
વિદ્યાતત્ત્વાય સ્વાહા શિવતત્ત્વાય સ્વાહેતિ મન્ત્રૈરિત્યર્થઃ ।
સાધકાગ્રણીઃ સાધકશ્રેષ્ઠઃ । કુલસાધકોઽપો જલાનિ
ત્રિર્વારત્રયં પ્રાશ્ય પ્રપીય દ્વિર્વારદ્વયમુન્મૃજ્ય
ઇત્યેવમાચમ્ય હ્રી। પ્રભૃતીનાં મન્ત્રાણાં મધ્યે કશ્ચિદપિ
મન્ત્રો ગર્ભે યસ્યૈવમ્ભૂતં ત્રિકોણાત્મકં કુલયન્ત્રં સલિલે
જલે વિલિખ્ય સુધીર્ધીરઃ સાધકસ્તસ્ય કુલયન્ત્રસ્યોપરિ હ્રી। શ્રી।
ક્રીમિત્યાદ્યાત્મકં મૂલમન્ત્રં દ્વાદશધા
દ્વાદશવારઞ્જપેદિતિ દ્વિતીયેનાન્વયઃ

૪૦ ॥
તેજોરૂપમિતિ । દેશિકઃ સાધકઃ કુલયન્ત્રસમ્બન્ધિ જલં
તેજોરૂપં ધ્યાત્વા તત્તોયૈઃ કુલયન્ત્રસમ્બન્ધિભિર્જલૈસ્ત્ર્યઞ્જલીન્
સૂર્યમુદ્દિશ્ય દત્ત્વા તેનૈવ
(પૃ૦ ૮૧) તતસ્તુ દેવતાપ્રીત્યૈ ત્રિર્નિમજ્ય જલાન્તરે ।
ઉત્થાય ગાત્રં સમ્માર્જ્ય પિદધ્યાચ્છુદ્ધવાસસી

મૃત્સ્નયા ભસ્મના વાઽપિ ત્રિપુણ્ડ્રં બિન્દુસંયુતમ્ ।
લલાટે તિલકં કુર્યાદ્ગાયત્ર્યા બદ્ધકુન્તલઃ

વૈદિકીં તાન્ત્રિકીઞ્ચૈવ યથાનુક્રમયોગતઃ ।
સન્ધ્યાં સમાચરેન્મન્ત્રી તાન્ત્રિકીં શૃણુ કથ્યતે

આચમ્ય પૂર્વવત્તોયૈસ્તીર્થાન્યાવાહયેચ્છિવે

ગઙ્ગે ચ યમુને ચૈવ ગોદાવરિ સરસ્વતિ ।
નર્મદે સિન્ધુ કાવેરિ જલેઽસ્મિન્ સન્નિધિં કુરુ

કુલયન્ત્રસમ્બન્ધિનૈવ પાથસા જલેન સ્વમૂર્દ્ધાનં ત્રિધા
ત્રિવારમભિષિચ્ય સપ્તચ્છિદ્રાનિ કર્ણનેત્રનાસામુખવિવરાણિ
હસ્તદ્વયાઙ્ગુલિભી રોધયેત્

તતસ્ત્વિતિ । તતસ્તુ સપ્તચ્છિદ્રરોધનાદનન્તરં તુ દેવતાપ્રીત્યૈ
સઙ્કલ્પ્ય જલાન્તરે ત્રિર્વારત્રયં નિમજ્જ્ય તત ઉત્થાય ગાત્રં
સમ્માર્જ્ય વસ્ત્રેણ પ્રોક્ષ્ય ચ શુદ્ધવાસસી ધૌતવસ્ત્રે પિદધ્યાત્
આચ્છાદયેત્ પરિદધ્યાદિત્યર્થઃ

મૃત્સ્નયેતિ । તતો ગાયત્ર્યા બદ્ધકુન્તલો નિબદ્ધકેશઃ સન્
મૃત્સ્નયા પ્રશસ્તયા મૃત્તિકયા તાદૃશેનૈવ ભસ્મના વાઽપિ
બિન્દુસંયુતં ત્રિપુણ્ડ્રં તિલકં લલાટે કુર્યાત્

વૈદિકીમિતિ । તતો મન્ત્રી સાધકો
યથાનુક્રમયોગતોઽનુક્રમેણૈવ વૈદિકીં તાન્ત્રિકીઞ્ચ સન્ધ્યાં
સમાચરેત્ કુર્યાત્ । તયોર્મધ્યે તાન્ત્રિકીં સન્ધ્યાં ત્વં શૃણુ
મયા કથ્યતે

તાન્ત્રિકીં સન્ધ્યામેવાહ આચમ્યેત્યાદિભિઃ । હે શિવે
પૂર્વવદાચમ્ય તોયે જલે તીર્થાન્યાવાહયેત્

નનુ કેન મન્ત્રેણ કાનિ વા
તીર્થાન્યાવાહયેદિત્યપેક્ષાયામાહ ગઙ્ગે ચેત્યાદિ । સન્નિધિમ્
આસત્તિમ્

(પૃ૦ ૮૨) મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ મુદ્રયાઽઙ્કુશસંજ્ઞયા ।
આવાહ્ય તીર્થં સલિલે મૂલં દ્વાદશધા જપેત્

તતસ્તત્તોયતો બિન્દૂંસ્ત્રિધા ભૂમૌ વિનિક્ષિપેત્ ।
મધ્યમાનામિકાયોગાન્મૂલોચ્ચારણપૂર્વકમ્

સપ્તવારં સ્વમૂર્દ્ધાનમભિષિચ્ય તતો જલમ્ ।
વામહસ્તે સમાદાય છાદયેદ્દક્ષપાણિના

ઈશાનવાયુવરુણવહ્નીન્દ્રબીજપઞ્ચકમ્ ।
પ્રજપ્ય વેદધા તોયં દક્ષહસ્તે સમાનયેત્

મન્ત્રેણેતિ । મતિમાન્ સાધકોઽનેન અનન્તરમેવોક્તેન
મન્ત્રેણાઙ્કુશસંજ્ઞયા મુદ્રયા સલિલે જલે તીર્થમાવાહ્ય
મૂલં મન્ત્રં સલિલે એવ દ્વાદશધા જપેત્ । અઙ્કુશમુદ્રા યથા
જ્ઞાનાર્ણવે ।
દક્ષમુષ્ટિં વિધાયાથ તર્જન્યઙ્કુશરૂપિણી ।
અઙ્કુશાખ્યા મહામુદ્રા ત્રૈલોક્યાકર્ષણક્ષમેતિ

તત ઇત્યાદિ । તતઃ પરં મૂલમન્ત્રસ્યોચ્ચારણં પૂર્વં
યત્ર કર્મણિ તત્ મૂલોચ્ચારણપૂર્વકં
મધ્યમાનામિકાયોગાત્તત્તોયતો બિન્દૂન્ ત્રિધા ત્રિવારં ભૂમૌ
વિનિક્ષિપેત્

સપ્તવારમિતિ । મૂલોચ્ચારણપૂર્વકં
મધ્યમાનામિકાયોગાત્ તેનૈવ જલેન સપ્તવારં
સ્વમૂર્દ્ધાનમાત્મીયં મસ્તકમભિષિચ્ય તતઃ પરં વામહસ્તે
જલં સમાદાય ગૃહીત્વા દક્ષપાણિનાઽચ્છાદયેત્

ઈશાનેત્યાદિ । દક્ષપાણિનાઽચ્છાદ્ય ચ
ઈશાનવાયુવરુણવહ્નીન્દ્રસ્વામિકં હ। ય। વ। ર।
લમિત્યેતદ્બીજપઞ્ચકં વેદધા ચતુર્વારં પ્રજપ્ય તત્તોયં
દક્ષહસ્તે સમાનયેત્

(પૃ૦ ૮૩) વીક્ષ્ય તેજોમયં ધ્યાત્વા ચેડયાઽકૃષ્ય સાધકઃ ।
દેહાન્તઃકલુષં તેન રેચયેત્ પિઙ્ગલાખ્યયા

નિષ્કૃષ્ય પુરતો વજ્રશિલાયામસ્ત્રમુચ્ચરન્ ।
ત્રિવારં તાડયન્ મન્ત્રી હસ્તૌ પ્રક્ષાલયેત્તતઃ

આચમ્યોક્તેન મન્ત્રેણ સૂર્યાયાર્ઘ્યં નિવેદયેત્

તારમાયાહંસ ઇતિ ઘૃણિસૂર્ય તતઃપરમ્ ।
ઇદમર્ઘ્યં તુભ્યમુક્ત્વા દદ્યાત્ સ્વાહેત્યુદીરયન્

તતો ધ્યાયેન્મહાદેવીં ગાયત્રીં પરદેવતામ્ ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને ત્રિરૂપાં ગુણભેદતઃ

પ્રાતર્બ્રાહ્મીં રક્તવર્ણાં દ્વિભુજાઞ્ચ કુમારિકામ્ ।
કમણ્ડલું તીર્થપૂર્ણમચ્છમાલાઞ્ચ વિભ્રતીમ્ ।
કૃષ્ણાજિનામ્બરધરાં હંસારૂઢાં શુચિસ્મિતામ્

વીક્ષ્યેતિ । સાધકો જનો દક્ષહસ્તે સમાનીતં તજ્જલં વીક્ષ્ય
વિલોક્ય તેજોમયં તેજોરૂપં ધ્યાત્વા ઈડયા નાડ્યા આકૃષ્ય ચ
પિઙ્ગલાખ્યયા નાડ્યા તેન જલેન દેહાન્તઃકલુષં
શરીરાન્તઃપાપં રેચયેન્નિષ્કર્ષયેત્

નિષ્કૃષ્યેતિ । મન્ત્રી સાધક એવં દેહાન્તઃકલુષં નિષ્કૃષ્ય
પુરતોઽગ્રે મનઃકલ્પિતાયાં વજ્રશિલાયામસ્ત્રં ફડિતિ
મન્ત્રમુચ્ચરન્ જપન્ સન્ ત્રિવારં તાડયેત્ આહન્યાત્ । તતોઽનન્તરં
હસ્તૌ પ્રક્ષાલયેદ્ધાવેત્

આચમ્યેતિ । તત ઉક્તેન મન્ત્રેણાચમ્ય સૂર્યાયાર્ઘ્યં
નિવેદયેદ્દદ્યાત્

નનુ કેન મન્ત્રેણ સૂર્યાયાર્ઘ્યં નિવેદનીયમત આહ
તારેત્યાદિ । પૂર્વં તારમાયાહંસ ઇત્યુક્ત્વા તતઃપરં
ઘૃણિસૂર્યેત્યુક્ત્વા તતશ્ચ પરમિદમર્ઘ્યં તુભ્યમિત્યુક્ત્વા
તતોઽનન્તરં સ્વાહેત્યુદીરયન્ કીર્તયન્ સાધકઃ સૂર્યાયાર્ઘ્યં
દદ્યાત્ । ઓ। હ્રી। હંસ ઘૃણિસૂર્ય ઇદમર્ઘ્યં તુભ્યં સ્વાહેતિ
મન્ત્રેણાર્ઘ્યં નિવેદયેદિત્યર્થઃ

૫૫ ॥
રજ આદિગુણભેદાત્ પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને ત્રિરૂપત્વં
પ્રદર્શયન્ ગાયત્ર્યા ધ્યાનમેવાહ પ્રાતર્બ્રાહ્મીમિત્યાદિભિઃ ।
પ્રાતરિતિ । રક્તવર્ણામ્ રક્તો લોહિતો
(પૃ૦ ૮૪) મધ્યાહ્ને તાં શ્યામવર્ણાં વૈષ્ણવીઞ્ચ ચતુર્ભુજામ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધારિણીં ગરુડાસનામ્

પીનોત્તુઙ્ગકુચદ્વન્દ્વાં વનમાલાવિભૂષિતામ્ ।
યુવતીં સતતં ધ્યાયેન્મધ્યે માર્તણ્ડમણ્ડલે

સાયાહ્ને વરદાં દેવીં ગાયત્રીં સંસ્મરેદ્ યતિઃ ।
શુક્લાં શુક્લામ્બરધરાં વૃષાસનકૃતાશ્રયામ્

ત્રિનેત્રાં વરદાં પાશં શૂલઞ્ચ નૃકરોટિકામ્ ।
વિભ્રતીં કરપદ્મૈશ્ચ વૃદ્ધાં ગલિતયૌવનામ્

વર્ણો યસ્યાસ્તામ્ । દ્વિભુજાં દ્વૌ ભુજૌ બાહૂ
યસ્યાસ્તથાભૂતામ્ । તીર્થપૂર્ણં ગઙ્ગાદિતીર્થજલૈઃ પૂરિતં
કમણ્ડલુમ્ અચ્છમાલાં સ્વચ્છમાલ્યઞ્ચ પાણિભ્યાં
વિભ્રતીં દધતીમ્ । કૃષ્ણાજિનામ્બરધરાં નીલચર્મરૂપં
વસ્ત્રં પરિદધતીમ્ । હંસારૂઢાં હંસઃ
પક્ષિવિશેષસ્તમારૂઢામ્ । શુચિસ્મિતાં શુચિ પવિત્રં શુભ્રં
વા સ્મિતમીષદ્ધાસો યસ્યાસ્તામ્ । કુમારિકાં કન્યકામ્ ।
બ્રાહ્મીં બ્રહ્મણઃ શક્તિમ્ । એવમ્ભૂતાં ગાયત્રીં દેવીં
પ્રાતઃકાલે ધ્યાયેત્ । અગ્રેઽપ્યેવમેવાન્વયઃ કર્તવ્યઃ

મધ્યાહ્ન ઇતિ । તાં ગાયત્રીમ્

પીનેતિ । પીનં વૃહત્તુઙ્ગમુન્નતં કુચદ્વન્દ્વં યસ્યાઃ
તથાભૂતામ્

સાયાહ્ને ઇત્યાદિ । યતિઃ નિર્જિતેન્દ્રિયવ્યૂહઃ । યે
નિર્જિતેન્દ્રિયગ્રામા યતિનો યતયશ્ચ તે ઇત્યમરઃ ।
વૃષાસનકૃતાશ્રયામ્ વૃષરૂપમાસનં યસ્ય સ વૃષાસનઃ
શિવઃ સ એવ કૃત આશ્રયો નિજાધારો યયા તથાભૂતામ્ । અથવા
વૃષરૂપં યદાસનં તદાત્મકઃ કૃત આશ્રયો યયા
તથાભૂતામ્

ત્રિનેત્રમિતિ । નૃકરોટિકામ્ નરકપાલમ્ । ગલિતયૌવનાં
ધ્વસ્તતારુણ્યામ્

(પૃ૦ ૮૫) એવં ધ્યાત્વા મહાદેવ્યૈ જલાનામઞ્જલિત્રયમ્ ।
દત્વા જપેત્તુ ગાયત્રીં દશધા શતધાઽપિ વા

ગાયત્રીં શૃણુ દેવેશિ વદામિ તવ ભાવતઃ ।
આદ્યાયૈ પદમુચ્ચાર્ય વિદ્મહે તદનન્તરમ્

પરમેશ્વર્યૈ ધીમહિ તન્નઃ કાલી પ્રચોદયાત્ ।
એષા તુ તવ ગાયત્રી મહાપાપપ્રણાશિની

ત્રિસન્ધ્યમેતાં પ્રજપન્ સન્ધ્યાયાઃ ફલમાપ્નુયાત્ ।
તતસ્તુ તર્પયેદ્ભદ્રે દેવર્ષિપિતૃદેવતાઃ

પ્રણવં સદ્વિતીયાખ્યાં તર્પયામિ નમઃ પદમ્ ।
શક્તૌ તુ પ્રણવે માયાં નમઃસ્થાને દ્વિઠં વદેત્

એવમિત્યાદિ । મહાદેવ્યૈ ગાયત્ર્યૈ દશધા શતધાઽપિ વા
દશવારં શતવારં વેત્યર્થઃ

ગાયત્રીમિત્યાદિના ગાયત્રીં વક્તુમુપક્રમતે । ભાવતઃ
પ્રીતિતઃ

તાં ગાયત્રીમેવાહ આદ્યાયૈ ઇત્યાદિના । પૂર્વમાદ્યાયૈ ઇતિ
પદમુચ્ચાર્ય તદનન્તરં વિદ્મહે ઇતિ પદમુચ્ચરેત્ । તદનન્તરં
પરમેશ્વર્યૈ ધીમહિ તન્નઃ કાલી પ્રચોદયાદિત્યુચ્ચરેત્ । યોજનયા
આદ્યાયૈ વિદ્મહે પરમેશ્વર્યૈ ધીમહિ તન્નઃ કાલી
પ્રચોદયાદિત્યાકારા ગાયત્ર્યાસીત્ । એતદ્ગાયત્ર્યર્થસ્તુ આદ્યાયૈ
પરમેશ્વર્યૈ આદ્યાં પરમેશ્વરીં પ્રાપ્તું યાં વયં
વિદ્મહે મન્યામહે ધીમહિ ચિન્તયામશ્ચ તત્ જગત્કારણત્વેન
અતિપ્રસિદ્ધા કાલી નોઽસ્માન્ પ્રચોદયાત્ પ્રેરયેત્
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વિનિયોજયેદિત્યર્થ ઇતિ

ત્રિસન્ધ્યમિતિ । એતામ્ કેવલાં તવ ગાયત્રીમ્ । તતસ્તુ
ગાયત્રીજપાદનન્તરં તુ

નનુ કેન કેન મન્ત્રેણ દેવર્ષિપિતૃદેવતાસ્તર્પયિતવ્યા
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં તર્પણમન્ત્રમાહ પ્રણવમિત્યાદિના । પૂર્વં
પ્રણવમોઙ્કારં વદેત્ । તતઃ સદ્વિતીયાખ્યાં
(પૃ૦ ૮૬) મૂલાન્તે સર્વભૂતાન્તે નિવાસિન્યૈ પદં વદેત્ ।
સર્વસ્વરૂપાં ઙેયુક્તાં સાયુધાઽપિ તથા પઠેત્

સાવરણાં સચતુર્થીં તદ્વદેવ પરાત્પરામ્ ।
આદ્યાયૈ કાલિકાયૈ ત ઇદમર્ઘ્યં તતો દ્વિઠઃ

અનેનાર્ઘ્યં મહાદેવ્યૈ દત્ત્વા મૂલં જપેત્ સુધીઃ ।
યથાશક્તિ જપં કૃત્વા દેવ્યા વામકરેઽર્પયેત્

દ્વિતીયયા વિભક્ત્યા સહિતામાખ્યાં નામધેયં વદેત્ । તતશ્ચ
પરં તર્પયામીતિ નમ ઇતિ ચ પદં વદેત્ । શક્તૌ તુ શક્તિવિષયે તુ
પ્રણવે પ્રણવસ્થાને માયાં હ્રીમિતિ બીજં વદેત્ । નમઃસ્થાને
દ્વિઠં સ્વાહેતિ પદં વદેત્ । એતેન ઓ। દેવાંસ્તર્પયામિ નમ ઇતિ
મન્ત્રેણ દેવાન્ ઓમૃષીંસ્તર્પયામિ નમ ઇત્યનેન ઋષીન્ ઓ।
પિતૄંસ્તર્પયામિ નમ ઇતિ મન્ત્રેણ પિતૄન્ હ્રી। આદ્યાં કાલીં
તર્પયામિ સ્વાહેત્યનેનાદ્યાં કાલીં તર્પયેદિતિ જ્ઞાપિતમ્

મૂલાન્ત ઇત્યાદિ । મૂલસ્ય હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેતિ
મન્ત્રસ્યાન્તે યત્ સર્વભૂતેતિ પદં તસ્યાન્તે નિવાસિન્યૈ ઇતિ પદં
વદેત્ । તતો ઙેયુક્તાં સર્વસ્વરૂપાં વદેત્ । તતઃ તથા ઙેયુક્તા
સાયુધેત્યપિ પદં વદેત્ । તતઃ તદ્વદેવ સચતુર્થીમેવ
પરાત્પરાં વદેત્ । તતઃ આદ્યાયૈ કાલિકાયૈ તે ઇદમર્ઘ્યમિતિ વદેત્ ।
તતો દ્વિઠઃ સ્વાહેતિ પદં વદેત્ । સકલપદયોજનયા હ્રી। શ્રી। ક્રી।
પરમેશ્વરિ સ્વાહા સર્વભૂતનિવાસિન્યૈ સર્વસ્વરૂપાયૈ
સાયુધાયૈ સાવરણાયૈ પરાત્પરાયૈ આદ્યાયૈ કાલિકાયૈ તે
ઇદમર્ઘ્યં સ્વાહેતિ મન્ત્ર આસીત્

૬૭ ॥
અનેનેતિ । અનેનાનન્તરમેવોક્તેન મન્ત્રેણ મહાદેવ્યૈ અર્ઘ્યં
દત્ત્વા સુધીર્ધીરઃ સાધકો મૂલં મન્ત્રં જપેત્ । યથાશક્તિ
જપં કૃત્વા ચ જપજન્યં ફલં દેવ્યા વામકરેઽર્પયેત્ દદ્યાત્

(પૃ૦ ૮૭) પ્રણમ્ય દેવીં પૂજાર્થં જલમાદાય સાધકઃ ।
નત્વા તીર્થં પઠન્ સ્તોત્રં દેવતાધ્યાનતત્પરઃ

યાગમણ્ડપમાગત્ય પાણિપાદૌ વિશોધયેત્ ।
તતો દ્વારસ્ય પુરતઃ સામાન્યાર્ઘ્યં પ્રકલ્પયેત્

ત્રિકોણવૃત્તભૂબિમ્બં મણ્ડલં રચયેત્ સુધીઃ ।
આધારશક્તિં સંપૂજ્ય તત્રાઽધારં નિયોજયેત્

અસ્ત્રેણ પાત્રં પ્રક્ષાલ્ય હૃન્મન્ત્રેણ પ્રપૂર્ય ચ ।
નિક્ષિપ્ય ગન્ધં પુષ્પઞ્ચ તીર્થાન્યાવાહયેત્તતઃ

આધારપાત્રતોયેષુ વહ્ન્યર્કશશિમણ્ડલમ્ ।
પૂજયિત્વા તદ્દશધા માયાબીજેન મન્ત્રયેત્

પ્રણમ્યેતિ । તતઃ સાધકો દેવીં પ્રણમ્ય પૂજાર્થં
જલમાદાય ગૃહીત્વા તીર્થં નત્વા ચ સ્તોત્રં પઠન્
દેવતાધ્યાનતત્પરઃ સન્ યાગમણ્ડપં યજનગૃહમાગત્ય
પાણિપાદૌ વિશોધયેત્ ધાવેત્ । તતો દ્વારસ્ય પુરતોઽગ્રે
સામાન્યાર્ઘ્યં પ્રકલ્પયેત્ રચયેત્

૭૦ ॥
નનુ સામાન્યાર્ઘ્યં કિં નામેત્યત આહ ત્રિકોણેત્યાદિ ।
સુધીર્વિચક્ષણઃ ત્રિકોણઞ્ચ વૃત્તઞ્ચ ભૂબિમ્બં ચૈતેષાં
સમાહારઃ ત્રિકોણવૃત્તભૂવિમ્બં મણ્ડલં રચયેત્ । પૂર્વં
ત્રિકોણં તતસ્તદ્વહિરભિતો વૃત્તં વર્તુલં તતસ્તદ્વહિર્ભૂબિમ્બં
ચતુષ્કોણઞ્ચ મણ્ડલં કુર્યાદિત્યર્થઃ । તત્ર રચિતે મણ્ડલે ઓ।
આધારશક્તયે નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિરાધારશક્તિં
સંપૂજ્ય સામાન્યાર્ઘ્યં પાત્રસ્થાપનાય તસ્મિન્નેવ રચિતે
મણ્ડલે કમપ્યાધારં નિયોજયેત્ સ્થાપયેત્

અસ્ત્રેણેતિ । અસ્ત્રેણ ફડિતિ મન્ત્રેણ પાત્રં પ્રક્ષાલ્યાઽધારે
સંસ્થાપ્ય ચ હૃન્મન્ત્રેણ નમોમન્ત્રેણ જલૈઃ પ્રપૂર્ય ચ તત્ર
ગન્ધં ચન્દનાદિકં પુષ્પઞ્ચ નિક્ષિપ્ય તતઃપરં તત્ર
તીર્થાન્યાવાહયેત્

આધારેતિ । તતઃ આધારશ્ચ પાત્રઞ્ચ તોયઞ્ચ
તાન્યાધારપાત્રતોયાનિ તેષુ વહ્ન્યર્કશશિમણ્ડલં પૂજયિત્વા
આધારે વહ્નિમણ્ડલં પાત્રેઽર્કમણ્ડલં તોયે ચ
(પૃ૦ ૮૮) પ્રદર્શયેદ્ધેનુયોનિં સામાન્યાર્ઘ્યમિદં સ્મૃતમ્ ।
તતસ્તજ્જલપુષ્પૈશ્ચ પૂજયેદ્ દ્વારદેવતાઃ

ગણેશં ક્ષેત્રપાલઞ્ચ વટુકં યોગિનીં તથા ।
ગઙ્ગાઞ્ચ યમુનાઞ્ચૈવ લક્ષ્મીં વાણીં તતો યજેત્

કિઞ્ચિત્ સ્પૃશન્ વામશાખાં વામપાદપુરઃસરમ્ ।
સ્મરન્ દેવ્યાઃ પદામ્ભોજં મણ્ડપં પ્રવિશેત્ સુધીઃ

શશિમણ્ડલં વક્ષ્યમાણમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિરર્ચયિત્વેત્યર્થઃ । દશધા દશવારં
માયાબીજેન હ્રીમિતિબીજેન તજ્જલં મન્ત્રયેત્

પ્રદર્શયેદિતિ । તતઃ તસ્યોપરિ ધેનુયોની મુદ્રે પ્રદર્શયેત્ ।
ઇદમેવ સામાન્યાર્ઘ્યં સ્મૃતમ્ । તતઃપરં તજ્જલપુષ્પૈઃ
સામાન્યાર્ઘ્યસમ્બન્ધિતોયકુસુમૈર્દ્વારદેવતાઃ પૂજયેત્ ।
ધેનુમુદ્રા યથા ।
અન્યોન્યાભિમુખાશ્લિષ્ટા કનિષ્ઠાનામિકા પુનઃ ।
તથા ચ તર્જનીમધ્યા ધેનુમુદ્રાઽમૃતપ્રદેતિ

યા દ્વારદેવતાઃ પૂજયેત્તા એવ દર્શયન્નાહ
ગણેશમિત્યાદિ । ગાં ગણેશાય નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ગણેશમ્ ક્ષાં
ક્ષેત્રપાલાય નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ક્ષેત્રપાલમ્ વાં વટુકાય નમ
ઇત્યનેન વટુકમ્ યાં યોગિન્યૈ નમ ઇત્યનેન યોગિનીમ્ ગાં
ગઙ્ગાયૈ નમ ઇત્યનેન ગઙ્ગામ્ યાં યમુનાયૈ નમ ઇતિ મન્ત્રેણ
યમુનામ્ શ્રી। લક્ષ્મ્યૈ નમ ઇત્યનેન લક્ષ્મીમ્ ઐ। સરસ્વત્યૈ નમ ઇતિ
મન્ત્રેણ વાણીં ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્ પૂજયેત્

કિઞ્ચિદિતિ । તતો વામશાખાં દ્વારસ્થિતચતુષ્કાષ્ઠાનાં
મધ્યે વામં કાષ્ઠં કિઞ્ચિત્ સ્પૃશન્ દેવ્યાઃ પદામ્ભોજઞ્ચ
સ્મરન્ સુધીઃ સાધકો વામપાદપુરઃસરં યથા સ્યાત્ તથા
મણ્ડપં દેવીયજનમણ્ડપં દેવીયજનમન્દિરં પ્રવિશેત્

(પૃ૦ ૮૯) નૈરૃત્યાં દિશિ વાસ્ત્વીશં બ્રહ્માણઞ્ચ સમર્ચયન્ ।
સામાન્યાર્ઘ્યસ્ય તોયેન પ્રોક્ષયેદ્યાગમન્દિરમ્

અનન્તરં સાધકેન્દ્રો દિવ્યદૃષ્ટ્યવલોકનૈઃ ।
દિવ્યાનુત્સારયેદ્વિઘ્નાનસ્ત્રાદ્ભિશ્ચાન્તરીક્ષગાન્

પાર્ષ્ણિઘાતત્રિભિર્ભૌમાનિતિ વિઘ્નાન્નિવારયેત્ ।
ચન્દનાગુરુકસ્તૂરીકર્પૂરૈર્યાગમણ્ડપમ્

ધૂપયેત્ સ્વોપવેશાર્થં ચતુરસ્રં ત્રિકોણકમ્ ।
વિલિખ્ય પૂજયેત્તત્ર કામરૂપાય હૃન્મનુઃ

તત્રાઽસનં સમાસ્તીર્ય કામમાધારશક્તિતઃ ।
કમલાસનાય નમો મન્ત્રેણૈવાસનં યજેત્

નૈરૃત્યામિત્યાદિ । મણ્ડપં પ્રવિશ્ય ચ તત્રૈવ નૈરૃત્યાં
દિશિ પ્રણવાદિનમોઽન્તેન મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિર્વાસ્ત્વીશં
બ્રહ્માણં ચ સમર્ચયન્ પૂજયન્ સન્ સામાન્યાર્ઘ્યસ્ય તોયેન
યાગમન્દિરં પ્રોક્ષયેત્ પ્રસિઞ્ચેત્

અનન્તરમિતિ । અનન્તરં તતઃપરમેવ સાધકેન્દ્રો
દિવ્યદૃષ્ટ્યવલોકનૈઃ નિમેષશૂન્યા
દૃષ્ટિર્દિવ્યદૃષ્ટિસ્તયાઽવલોકનૈર્નિરીક્ષણૈઃ । દિવિ ભવા દિવ્યાસ્તાન્
વિઘ્નાનુત્સારયેન્નિવારયેત્ । અન્તરિક્ષગાન્ ગગનગતાન્ વિઘ્નાંસ્તુ
અસ્ત્રાદ્ભિઃ ફડિતિ મન્ત્રેણ જલૈશ્ચોત્સારયેત્ । ભૌમાન્
ભૂમિભવાન્ વિઘ્નાંસ્તુ પાર્ષ્ણિઘાતત્રિભિઃ ત્રિભિઃ
પાદતલાઘાતૈર્નિવારયેત્ । તતો યાગમણ્ડપં
ચન્દનાગુરુકસ્તૂરીકર્પૂરૈર્ધૂપયેત્ વાસયેત્ । તતઃ
સ્વોપવેશાર્થં ત્રિકોણકં તદ્વહિશ્ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણઞ્ચ
મણ્ડલં વિલિખ્ય તત્ર લિખિતે મણ્ડલે તદધિષ્ઠાતૃદૈવતં
કામરૂપં કામરૂપાય હૃત્ કામરૂપાય નમ ઇતિ યો
મનુર્મન્ત્રસ્તેન ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પૂજયેત્ ॥ ૭૮ - ૮૦ ॥
તત્રેતિ । તતસ્તત્ર મણ્ડલે આસનમાસ્તીર્યાચ્છાદ્ય પૂર્વં
કામં ક્લીમિતિ બીજમુચ્ચાર્ય તતઃ આધારશક્તીતિ વદેત્ ।
આધારશક્તિતશ્ચ પરં કમલાસનાય
(પૃ૦ ૯૦) ઉપવિશ્યાસને વિદ્વાન્ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ ।
બદ્ધવીરાસનો મન્ત્રી વિજયાં પરિશોધયેત્

તારં માયાં સમુચ્ચાર્ય અમૃતે અમૃતોદ્ભવે ।
અમૃતવર્ષિણિ તતોઽમૃતમાકર્ષય દ્વિધા

સિદ્ધિં દેહિ તતો બ્રૂયાત્ કાલિકાં મે તતઃ પરમ્ ।
વશમાનય ઠદ્વન્દ્વં સંવિદાશોધને મનુઃ

મૂલમન્ત્રં સપ્તવારં પ્રજપ્ય વિજયોપરિ ।
આવાહન્યાદિમુદ્રાઞ્ચ ધેનુયોની પ્રદર્શયેત્

નમ ઇતિ વદેત્ । યોજનયા ક્લીમાધારશક્તિકમલાસનાય નમ ઇતિ
મન્ત્રો જાતઃ । અનેનૈવ મન્ત્રેણાસનં તદધિષ્ઠાતૃદૈવતં યજેત્

વિજયાં ભઙ્ગામ્

નનુ કેન મન્ત્રેણ વિજયાં પરિશોધયેદિત્યપેક્ષાયાં
તચ્છોધનમન્ત્રમેવાહ તારમિત્યાદિદ્વાભ્યામ્ । પૂર્વં તારં
પ્રણવં માયાં હ્રીમિતિ બીજઞ્ચ સમુચ્ચાર્ય તતઃપરમ્ અમૃતે
અમૃતોદ્ભવે અમૃતવર્ષિણિ ઇતિ બ્રૂયાત્ । તતોઽમૃતમિતિ બ્રૂયાત્ । તતો
દ્વિધા દ્વિવારમાકર્ષયેતિ બ્રૂયાત્ । તતશ્ચ સિદ્ધિં દેહીતિ બ્રૂયાત્ ।
તતઃપરં કાલિકાં મે ઇતિ બ્રૂયાત્ । તતશ્ચ વશમાનયેતિ
ઠદ્વન્દ્વં સ્વાહેતિ બ્રૂયાત્ । સકલપદયોજનયા ઓ। હ્રી। અમૃતે
અમૃતોદ્ભવે અમૃતવર્ષિણિ અમૃતમાકર્ષયાકર્ષય સિદ્ધિં દેહિ
કાલિકાં મે વશમાનય સ્વાહેતિ મન્ત્રો જાતઃ । સંવિદાશોધને
ભઙ્ગાયાઃ શોધનેઽયમેવ મનુઃ પ્રોક્તઃ

૮૪ ॥
મૂલમન્ત્રમિતિ । વિજયોપરિ મૂલમન્ત્રં સપ્તવારં પ્રજપ્ય
આવાહ્યતે યયા સા આવાહની મુદ્રા સા મુદ્રા આદિર્યસ્યાઃ સા
આવાહન્યાદિઃ સા ચાસૌ મુદ્રા ચેત્યાવાહન્યાદિમુદ્રા તામ્ ।
ધેનુયોની ચ મુદ્રે વિજયોપરિ પ્રદર્શયેત્ । આવાહન્યાદિમુદ્રા યથા
દક્ષિણામૂર્તિસંહિતાયામ્ ।
(પૃ૦ ૯૧) ગુરું પદ્મે સહસ્રારે યથા સઙ્કેતમુદ્રયા ।
ત્રિધૈવ તર્પયેદ્દેવીં હૃદિ મૂલં સમુચ્ચરન્

વાગ્ભવં વદયુગ્મઞ્ચ વાગ્વાદિનિ પદં તતઃ ।
મમ જિહ્વાગ્રે સ્થિરીભવ સર્વસત્વવશઙ્કરિ ।
સ્વાહાન્તેનૈવ મનુના જુહુયાત્ કુણ્ડલીમુખે

સ્વીકૃત્ય સંવિદાં વામકર્ણોર્દ્ધ્વે શ્રીગુરું નમેત્ ।
દક્ષિણે ચ ગણેશાનમાદ્યાં મધ્યે સનાતનીમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા દેવીધ્યાનપરાયણઃ

પુટાઞ્જલિમધઃ કુર્યાદિયમાવાહની ભવેત્ ।
ઇયન્તુ વિપરીતેન તદા વૈ સ્થાપની ભવેત્ ॥
ઊર્દ્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠકમુષ્ટિભ્યાં તદેયં સન્નિધાપની ।
અન્તાઙ્ગૃષ્ઠકમુષ્ટિભ્યાં તદેયં સન્નિરોધિનીતિ

ગુરુમિતિ । ઐ। અમુકાનન્દનાથં શ્રીગુરું તર્પયામિ નમઃ
ઇતિ મન્ત્રેણ સઙ્કેતમુદ્રયા ગુરૂપદિષ્ટયા તત્ત્વમુદ્રયા સહસ્રારે
સહસ્રદલે પદ્મે ગુરું યથાવત્રિધા વિજયયા તર્પયેત્ । મૂલં
મન્ત્રં સમુચ્ચરન્ સન્ હ્રી। આદ્યાં કાલીં તર્પયામિ સ્વાહેતિ
મન્ત્રેણ તત્ત્વમુદ્રયૈવ હૃદયે દેવીં વિજયયા ત્રિધૈવ તર્પયેત્

વાગ્ભવમિતિ । પૂર્વં વાગ્ભવમ્ ઐમિતિ બીજં વદેત્ । તતો
વદયુગ્મં વદેત્ । તતો વાગ્વાદિનિ ઇતિ પદં વદેત્ । તતો મમ
જિહ્વાગ્રે સ્થિરીભવ સર્વસત્ત્વવશઙ્કરિ ઇતિ વદેત્ । યોજનયા ઐ। વદ
વદ વાગ્વાદિનિ મમ જિહ્વાગ્રે સ્થિરીભવ સર્વસત્ત્વવશઙ્કરિ
મન્ત્રો જાતઃ । સ્વાહાન્તેનૈવામુના મનુના કુણ્ડલીમુખે
વિજયાં જુહુયાત્ દદ્યાત્

સ્વીકૃત્યેતિ । એવં સંવિદાં ભઙ્ગાં સ્વીકૃત્ય ગૃહીત્વા
વામકર્ણસ્યોર્ધ્વદેશે ઓ। શ્રીગુરુભ્યો નમ ઇતિ મન્ત્રેણ શ્રીગુરું
નમેત્ । દક્ષિણે દક્ષિણકર્ણસ્યોર્દ્ધ્વદેશે
(પૃ૦ ૯૨) પૂજાદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ દક્ષિણે સ્થાપયેત્ સુધીઃ ।
વામે સુવાસિતં તોયં કુલદ્રવ્યાણિ યાનિ ચ

અસ્ત્રાન્તમૂલમન્ત્રેણ સામાન્યાર્ઘ્યોદકેન ચ ।
સંપ્રોક્ષ્ય સર્વવસ્તૂનિ વેષ્ટયેજ્જલધારયા ।
વહ્નિબીજેન દેવેશિ વહ્નેઃ પ્રાકારમાચરેત્

પુષ્પં ચન્દનસંયુક્તમાદાય કરયોર્દ્વયોઃ ।
અસ્ત્રેણ ઘર્ષયિત્વા તત્ પ્રક્ષિપેત્ કરશુદ્ધયે

તર્જનીમધ્યમાભ્યાઞ્ચ વામપાણિતલે શિવે ।
ઊર્ધ્વોર્દ્ધ્વતાલત્રિતયં દત્વા દિગ્બન્ધનં તતઃ ।
અસ્ત્રેણ છોટિકાભિશ્ચ ભૂતશુદ્ધિમથાઽચરેત્

ઓ। ગણેશાય નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ગણેશાનં નમેત્ । ઓ। સનાતન્યૈ
આદ્યાયૈ કાલ્યૈ નમ ઇત્યનેન મધ્યે લલાટદેશે સનાતનીમાદ્યાં
કાલિકાં નમેત્

પૂજેતિ । પૂજાદ્રવ્યાણિ પુષ્પાદીનિ । કુલદ્રવ્યાણિ મદ્યાદીનિ

અસ્ત્રાન્તેતિ । તતઃ અસ્ત્રાન્તમૂલમન્ત્રેણ ફડન્તેન
મૂલમન્ત્રેણ સામાન્યાર્ઘ્યોદકેન ચ સર્વવસ્તૂનિ
સંપ્રોક્ષ્યાભિષિઞ્ચ્ય જલધારયા વેષ્ટયેત્ । હે દેવેશિ તતો
વહ્નિબીજેન રમિતિ બીજેન વહ્નેઃ પ્રાકારમાવરણમાચરેત્ કુર્યાત્

પુષ્પમિતિ । તતઃ કરશુદ્ધયે ચન્દનસંયુક્તં પુષ્પં
દ્વયોઃ કરયોરાદાય ગૃહીત્વા અસ્ત્રેણ ફડિતિ મન્ત્રેણ તત્ પુષ્પં
ઘર્ષયિત્વા પ્રક્ષિપેત્

તર્જનીતિ । હે શિવે તતઃ તર્જનીમધ્યમાભ્યામઙ્ગુલિભ્યાં
વામપાણિતલે ઊર્ધ્વોર્દ્ધ્વં તાલત્રિતયં દત્ત્વા તતોઽસ્ત્રેણ
ફડિતિ મન્ત્રેણ છોટિકાભિરઙ્ગુલિધ્વનિભિશ્ચ દિગ્બન્ધનમાચરેત્ ।
અથ દિગ્બન્ધનાદનન્તરં ભૂતશુદ્ધિમાચરેત્

(પૃ૦ ૯૩) સ્વાઙ્કે નિધાય ચ કરાવુત્તાનૌ સાધકોત્તમઃ ।
મનો નિવેશ્ય મૂલે ચ હુઙ્કારેણૈવ કુણ્ડલીમ્

ઉત્થાપ્ય હંસમન્ત્રેણ પૃથિવ્યા સહિતાં તુ તામ્ ।
સ્વાધિષ્ઠાનં સમાનીય તત્વં તત્વે નિયોજયેત્

ગન્ધાદિઘ્રાણસંયુક્તાં પૃથિવીમપ્સુ સંહરેત્ ।
રસાદિજિહ્વયા સાર્દ્ધં જલમગ્નૌ વિલાપયેત્

રૂપાદિચક્ષુષા સાર્દ્ધમગ્નિં વાયૌ વિલાપ્ય ચ ।
સ્પર્શાદિત્વગ્યુતં વાયુમાકાશે પ્રવિલાપયેત્

અહઙ્કારે હરેદ્ વ્યોમ સશબ્દં તન્મહત્યપિ ।
મહત્તત્વઞ્ચ પ્રકૃતૌ તાં બ્રહ્મણિ વિલાપયેત્

ભૂતશુદ્ધ્યાચરણપ્રકારમેવાહ સ્વાઙ્કે ઇત્યાદિભિઃ ।
સાધકોત્તમઃ સ્વાઙ્કે સ્વક્રોડે ઉત્તાનૌ કરૌ નિધાય સંસ્થાપ્ય
મૂલે મૂલાધારચક્રે ચ મનો નિવેશ્ય હૂઙ્કારેણૈવ
કુણ્ડલીમુત્થાપ્ય હંસમન્ત્રેણ હંસઃ ઇત્યાત્મકેનૈવ મન્ત્રેણ
પૃથિવ્યા સહિતાં તાં કુણ્ડલીં શક્તિં સ્વાધિષ્ઠાનં
સ્વાધિષ્ઠાનચક્રં સમાનીય તત્વં પૃથિવ્યાદિકં તત્વે જલાદૌ
નિયોજયેત્ વિલાપયેત્

૯૪ ॥
પૃથિવ્યાદેસ્તત્વસ્ય જલાદિતત્વે વિલાપનપ્રકારમેવ
દર્શ્યન્નાહ ગન્ધાદીત્યાદિ । ગન્ધ આદિર્યસ્ય તદ્ગન્ધાદિ
એવમ્ભૂતઞ્ચ તદ્ઘ્રાણં નાસા ચેતિ ગન્ધાદિઘ્રાણે તેન
સંયુક્તાં પૃથિવીમ્ અપ્સુ જલેષુ સંહરેત્ વિલાપયેત્ । ઘ્રાણાદીતિ
પાઠે તુ ઘ્રાયતે નાસિકયા ગૃહ્યતે યઃ સ ઘ્રાણો ગન્ધ એવ ।
જલાદિકમપ્યગ્ન્યાદાવેવમેવ વિલાપયેત્

૯૬ ॥
અહઙ્કાર ઇતિ । અહઙ્કારે સશબ્દં શબ્દસહિતં વ્યોમ
આકાશં હરેત્ વિલાપયેત્ । તત્ અહઙ્કારતત્ત્વં મહતિ મહત્તત્ત્વે
હરેત્ । મહત્તત્ત્વઞ્ચ પ્રકૃતૌ વિલાપયેત્ । તાં પ્રકૃતિં બ્રહ્મણિ
વિલાપયેત્

(પૃ૦ ૯૪) ઇત્થં વિલાપ્ય મતિમાન્ વામકુક્ષૌ વિચિન્તયેત્ ।
પુરુષં કૃષ્ણવર્ણઞ્ચ રક્તશ્મશ્રુવિલોચનમ્

રક્તચર્મધરં ક્રુદ્ધમઙ્ગુષ્ઠપરિમાણકમ્ ।
સર્વપાપસ્વરૂપઞ્ચ સર્વદાઽધોમુખસ્થિતમ્

તતસ્તુ વામનાસાયાં યં બીજં ધૂમ્રવર્ણકમ્ ।
સઞ્જિન્ત્ય પૂરયેત્તેન વાયું ષોડશમાત્રયા ।
તેન પાપાત્મકં દેહં શોષયેત્ સાધકાગ્રણીઃ

નાભૌ રં રક્તવર્ણઞ્ચ ધ્યાત્વા તજ્જાતવહ્નિના ।
ચતુઃષષ્ટ્યા કુમ્ભકેન દહેત્ પાપરતાન્તનૂમ્

ઇત્થમિતિ । મતિમાન્ સાધક ઇત્થમમુના પ્રકારેણ
પૃથિવ્યાદિતત્ત્વં વિલાપ્ય વામકુક્ષૌ વામે ઉદરે કૃષ્ણવર્ણં
સર્વપાપસ્વરૂપં પુરુષં વિચિન્તયેત્ ।
રક્તશ્મશ્રુવિલોચનમિત્યાદીનિ દ્વિતીયાન્તપદાનિ
સર્વપાપસ્વરૂપસ્ય પુરુષસ્યૈવ વિશેષણાનિ ।
રક્તશ્મશ્રુવિલોચનમ્ રક્તે લોહિતવર્ણે શ્મશ્રુવિલોચને યસ્ય
તથાભૂતમ્

૯૯ ॥
તતસ્ત્વિતિ । તતોઽનન્તરન્તુ વામનાસાયાં ધૂમ્રવર્ણકં
યં બીજં સઞ્ચિન્ત્ય તદેવ બીજં જપન્ સાધકસ્તેન
વામનાસારન્ધ્રેણ ષોડશમાત્રયા વાયું પૂરયેદાકર્ષેત્ ।
સાધકાગ્રણીઃ સાધકોત્તમસ્તેન પૂરિતેન વાયુના પાપાત્મકં
પાપમાત્મનિ સ્વસ્મિન્ યસ્ય એવમ્ભૂતદેહં શોષયેત્

નાભાવિતિ । તતો નાભૌ રક્તવર્ણં રમિતિ બીજં ધ્યાત્વા
તદેવ બીજં જપન્નપિ તજ્જાતવહ્નિના તતો રમિતિ
બીજાદુત્પન્નેનાગ્નિના ચતુઃષષ્ટ્યા કુમ્ભકેન પાપરતાં નિજાં
તનૂં દહેત્

(પૃ૦ ૯૫) લલાટે વારુણં બીજં શુક્લવર્ણં વિચિન્ત્ય ચ ।
દ્વાત્રિંશતા રેચકેન પ્લાવયેદમ્ટામ્ભસા

આપાદશીર્ષપર્યન્તમાપ્લાવ્ય તદનન્તરમ્ ।
ઉત્પન્નં ભાવયેદ્દેહં નવીનં દેવતામયમ્

પૃથ્વીબીજં પીતવર્ણં મૂલાધારે વિચિન્તયન્ ।
તેન દિવ્યાવલોકેન દૃઢીકુર્યાન્નિજાં તનૂમ્

હૃદયે હસ્તમાદાય આ। હ્રી। ક્રો। હંસ ઉચ્ચરન્ ।
સોઽહં મન્ત્રેણ તદ્દેહે દેવ્યાઃ પ્રાણાન્ નિધાપયેત્

ભૂતશુદ્ધિં વિધાયેત્થં દેવીભાવપરાયણઃ ।
સમાહિતમનાઃ કુર્યાત્ માતૃકાન્યાસમમ્બિકે

લલાટે ઇતિ । તતો લલાટે શુક્લવર્ણં વારુણં વમિતિ બીજં
સઞ્ચિન્ત્ય તદેવ બીજં જપન્નપિ દ્વાત્રિંશતા
રેચકેનામૃતામ્ભસા વારુણબીજચ્યુતેનામૃતરૂપેણ જલેન
દગ્ધાં તનૂં પ્લાવયેત્

આપાદેતિ । એવમાપાદશીર્ષપર્યન્તં દેહમાપ્લાવ્ય
તદનન્તરં દેવતામયં દેવતાદેહસ્વરૂપં નવીનમુત્પન્નં
દેહં ભાવયેત્ ચિન્તયેત્

પૃથ્વીતિ । તતો મૂલાધારે પીતવર્ણં લમિત્યાકારકં
પૃથ્વીબીજં વિચિન્તયન્ સન્ તેન લમિતિ બીજેન દિવ્યાવલોકેન ચ નિજાં
તનૂં દૃઢીકુર્યાત્

હૃદયે ઇતિ । તતો હૃદયે હસ્તમાદાય નિધાય આ। હ્રી। ક્રો। હંસ
ઇત્યુચ્ચરન્ સાધકઃ સોઽહં મન્ત્રેણ તદ્દેહં તસ્મિન્નવીને દેહે
દેવ્યાઃ પ્રાણાન્ પ્રતિષ્ઠયેત્ આ। હ્રી। ક્રો। હંસઃ સોઽહમિતિ મન્ત્રેણ
તત્ર દેહે દેવ્યાઃ પ્રાણાનાં પ્રતિષ્ઠાં કુર્યાદિત્યર્થઃ

દેવીભાવપરાયણઃ દેવીસ્વરૂપોઽહમિતિ ચિન્તનતત્પરઃ

(પૃ૦ ૯૬) માતૃકાયા ઋષિર્બ્રહ્મા ગાયત્રીછન્દ ઈરિતમ્ ।
દેવતા માતૃકા દેવી બીજં વ્યઞ્જનસંજ્ઞકમ્

સ્વરાશ્ચ શક્તયઃ સર્ગઃ કીલકં પરિકીર્તિતમ્ ।
લિપિન્યાસે મહાદેવિ વિનિયોગપ્રયોગિતા ।
ઋષિન્યાસં વિધાયૈવં કરાઙ્ગન્યાસમાચરેત્

અં આં મધ્યે કવર્ગઞ્ચ ઇં ઈં મધ્યે ચવર્ગકમ્ ।
ઉં ઊં મધ્યે ટવર્ગન્તુ એં ઐં મધ્યે તવર્ગકમ્

ઓં ઔં મધ્યે પવર્ગન્તુ યાદિક્ષાન્તં વરાનને ।
બિન્દુ સર્ગાન્તરાલે ચ ષડઙ્ગે મન્ત્ર ઈરિતઃ

વિન્યસ્ય ન્યાસવિધિના ધ્યાયેન્માતૃસરસ્વતીમ્

અથ માતૃકાન્યાસક્રમમેવ દિદર્શયિષ્યન્ માતૃકાયા
ઋષ્યાદિકમાહ માતૃકાયા ઇત્યાદિના । સર્ગઃ વિસર્ગઃ ।
વિનિયોગપ્રયોગિતા વિનિયોગસ્ય પ્રયોગિત્વમ્ વિનિયોગઃ પ્રયોક્તવ્ય
ઇત્યર્થઃ । અસ્યા માતૃકાયા બ્રહ્મા ઋષિર્ગાયત્રી છન્દઃ । માતૃકા
સરસ્વતી દેવી દેવતા । હલો બીજમ્ । સ્વરાઃ શક્તયઃ । વિસર્ગઃ
કીલકમ્ । ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે લિપિન્યાસે વિનિયોગઃ । શિરસિ
બ્રહ્મણે ઋષયે નમઃ । મુખે ગાયત્ર્યૈ છન્દસે નમઃ । હૃદયે
માતૃકાયૈ સરસ્વત્યૈ દેવ્યૈ દેવતાયૈ નમઃ । ગુહ્યે વ્યઞ્જનાય
બીજાય નમઃ । પાદયોઃ સ્વરેભ્યઃ શક્તિભ્યો નમઃ । સર્વાઙ્ગેષુ
વિસર્ગાય કીલકાય નમઃ । ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે
લિપિન્યાસે વિનિયોગઃ । એવમ્ ઋષિન્યાસં વિધાય કૃત્વા
કરાઙ્ગન્યાસમાચરેત્ કુર્યાત્

૧૦૮ ॥
કરાઙ્ગન્યાસક્રમમેવાહ અં આં મધ્યે ઇત્યાદિના । અં
આં મધ્યે સ્થિતં કવર્ગમ્ ઇં ઈં મધ્યે સ્થિતં ચવર્ગમ્ ઉં
ઊં મધ્યે સ્થિતં ટવર્ગમ્ એં ઐં મધ્યે સ્થિતં તવર્ગમ્ ઓં
ઔં મધ્યે સ્થિતં પવર્ગમ્ બિન્દુસર્ગાન્તરાલે
અનુસ્વારવિસર્ગમધ્યે
(પૃ૦ ૯૭) પઞ્ચાશલ્લિપિભિર્વિભક્તમુખદોઃપન્મધ્યવક્ષઃસ્થલાં
ભાસ્વન્મૌલિનિબદ્ધચન્દ્રશકલામાપીનતુઙ્ગસ્તનીમ્ ।
મુદ્રામક્ષગુણં સુધાઢ્યકલશં વિદ્યાઞ્ચ હસ્તામ્બુજૈ-
ર્વિભ્રાણાં વિષદપ્રભાં ત્રિનયનાં વાગ્દેવતામાશ્રયે

સ્થિતં યાદિક્ષાન્તઞ્ચ વર્ણમઙ્ગુષ્ઠાદિષુ હૃદયાદિષુ ચ
ષટ્સુ ષટ્સુ અઙ્ગેષુ ન્યાસવિધિના યથાક્રમં વિન્યસ્ય
માતૃસરસ્વતીં ધ્યાયેદિત્યન્વયઃ । યથા અં કં ખં ગં
ઘં ઙં આં અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ । ઇં ચં છં જં
ઝં ઞં ઈં તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । ઉં ટં ઠં ડં
ઢં ણં ઊં મધ્યમાભ્યાં વષટ્ । એં તં થં દં
ધં નં ઐં અનામિકાભ્યાં હુમ્ । ઓં પં ફં બં
ભં મં ઔં કનિષ્ઠાભ્યાં વૌષટ્ । અં યં રં લં
વં શં ષં સં હં લં ક્ષં અઃ
કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । ઇતિ કરન્યાસઃ ।
હૃદયાદિન્યાસો યથા અં કં ખં ગં ઘં ઙં આં
હૃદયાય નમઃ । ઇં ચં છં જં ઝં અં ઈં શિરસે
સ્વાહા । ઉં ટં ઠં ડં ઢં ણં ઊં શિખાયૈ વષટ્
। એં તં થં દં ધં નં ઐં કવચાય હુમ્ । ઓં પં
ફં બં ભં મં ઔં નેત્રત્રયાય વૌષટ્ । અં યં રં
લં વં શં ષં સં હં લં ક્ષં અઃ અસ્ત્રાય ફટ્ । ઇતિ
ષડઙ્ગે ન્યાસેઽયમેવ મન્ત્ર ઈરિતઃ કથિતઃ ॥ ૧૦૯-૧૧૧ ॥
માતૃસરસ્વતીધ્યાનમેવાહ પઞ્ચાશલ્લિપિભિરિતિ ।
વાગ્દેવતાં સરસ્વતીમાશ્રયે ભજે ઇત્યન્વયઃ ।
કથમ્ભૂતાં વાગ્દેવતામ્
પઞ્ચાશલ્લિપિભિર્વિભક્તમુખદોઃપન્મધ્યવક્ષક્ષઃસ્થલા
મ્ પઞ્ચાશતા વર્ણૈર્વિભક્તાનિ પૃથક્ પૃથક્ ભૂતાનિ
મુખદોઃપન્મધ્યવક્ષઃસ્થલાનિ યસ્યાસ્તથાભૂતામ્ । તત્ર
દોર્બાહુઃ પદ્ પાદઃ । પુનઃ કથમ્ભૂતામ્
ભાસ્વન્મૌલિનિબદ્ધચન્દ્રશકલામ્ ભાસ્વન્મૌલૌ
દીપ્યમાને કિરીટે નિબદ્ધં ચન્દ્રશકલં ચન્દ્રખણ્ડં
યયા તામ્ । ચૂડા કિરીટં કેશાશ્ચ સંયતા મૌલયસ્ત્રય
ઇત્યમરઃ । પુનઃ કથમ્ભૂતામ્ આપીનતુઙ્ગસ્તનીમ્ આપીનૌ
અતિમહાન્તૌ તુઙ્ગાવુન્નતૌ સ્તનૌ યસ્યાસ્તથાભૂતામ્ । પુનઃ
કથમ્ભૂતામ્ હસ્તામ્બુજૈઃ પાણિકમલૈર્જ્ઞાનમુદ્રામ્
અક્ષગુણમક્ષમાલ્યમ્ સુધાઢ્યકલશમમૃતયુક્તં
ઘટં વિદ્યાઞ્ચ
(પૃ૦ ૯૮) ધ્યાત્વૈવં માતૃકાં દેવીં ષટ્સુ ચક્રેષુ વિન્યસેત્ ।
હક્ષૌ ભ્રૂમધ્યગે પદ્મે કણ્ઠે ચ ષોડશ સ્વરાન્

હૃદમ્બુજે કાદિઠાન્તાન્ વિન્યસ્ય કુલસાધકઃ ।
ડાદિફાન્તાન્ નાભિદેશે બાદિલાન્તાંશ્ચ લિઙ્ગકે

મૂલાધારે ચતુષ્પત્રે વાદિસાન્તાન્ પ્રવિન્યસેત્ ।
ઇત્યન્તર્મનસા ન્યસ્ય માતૃકાર્ણાન્ વહિર્ન્યસેત્

વિભ્રાણાં દધતીમ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્ વિશદપ્રભામ્ વિશદા
શુભ્રા પ્રભા યસ્યાસ્તામ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્ ત્રીણિ નયનાનિ નેત્રાણિ
યસ્યાસ્તથાભૂતામ્

ધ્યાત્વેતિ । એવં માતૃકાં દેવીં ધ્યાત્વા ષટ્સુ ચક્રેષુ
વિન્યસેત્ । ષટ્સુ ચક્રેષુ માતૃકાયા ન્યાસસ્ય ક્રમમેવાહ
હક્ષાવિત્યાદિના । ભ્રૂમધ્યગે વિશુદ્ધાખ્યે દ્વિદલે પદ્મે હક્ષૌ
વર્ણૌ વિન્યસેત્ । કણ્ઠે કણ્ઠસ્થિતે આજ્ઞાખ્યે ષોડશપત્રે પદ્મે
ષોડશ સ્વરાન્ ન્યસેત્ । હૃદમ્બુજે અનાહતાખ્યે દ્વાદશદલે
હૃદયપદ્મે કાદિઠાન્તાન્ દ્વાદશવર્ણાન્ વિન્યસ્ય કુલસાધકો
નાભિદેશસ્થિતે મણિપૂરકાખ્યે દશદલે પદ્મે ડાદિફાન્તાન્
દશવર્ણાન્ વિન્યસેત્ । લિઙ્ગકે લિઙ્ગદેશસ્થે સ્વાધિષ્ઠાનાખ્યે
ષડ્દલે પદ્મે વાદિલાન્તાન્ ષડ્વર્ણાન્ વિન્યસેત્ । ચતુષ્પત્રે
મૂલાધારે વાદિસાન્તાંશ્ચતુરો વર્ણાન્ પ્રવિન્યસેત્ । યથા
ભ્રૂમધ્યગે પદ્મે હં નમઃ ક્ષં નમઃ । કણ્ઠગે પદ્મે અં
નમઃ આં નમઃ ઇં નમઃ ઈં નમઃ ઉં નમઃ ઊં નમઃ ઋં
નમઃ ૠં નમઃ ઌં નમઃ ૡં નમઃ એં નમઃ ઐં નમઃ
ઓં નમઃ ઔં નમઃ અં નમઃ અઃ નમઃ । હૃદ્ગતે પદ્મે કં
નમઃ ખં નમઃ ગં નમઃ ઘં નમઃ ઙં નમઃ ચં
નમઃ છં નમઃ જં નમઃ ઝં નમઃ ઞં નમઃ ટં
નમઃ ઠં નમઃ । નાભિગતે પદ્મે ડં નમઃ ઢં નમઃ
ણં નમઃ તં નમઃ થં નમઃ દં નમઃ ધં નમઃ નં
નમઃ પં નમઃ ફં નમઃ । લિઙ્ગગતે પદ્મે બં નમઃ ભં
નમઃ મં નમઃ યં નમઃ રં નમઃ લં નમઃ । મૂલાધારે
વં નમઃ શં નમઃ ષં નમઃ સં નમઃ । ઇતિ ષટ્ચક્રેષુ
માતૃકાન્યાસક્રમઃ ।
(પૃ૦ ૯૯) લલાટમુખવૃત્તાક્ષિશ્રુતિઘ્રાણેષુ ગણ્ડયોઃ ।
ઓષ્ઠદન્તોત્તમાઙ્ગાસ્ય દોઃપત્ સન્ધ્યગ્રગેષુ ચ

પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતો નાભૌ જઠરે હૃદયાંસયોઃ ।
કકુદ્યંશે ચ હૃત્પૂર્વં પાણિપાદયુગે તતઃ

જઠરાનનયોર્ન્યસ્યેન્માતૃકાર્ણાન્ યથાક્રમમ્ ।
ઇત્થં લિપિં પ્રવિન્યસ્ય પ્રાણાયામં સમાચરેત્

માયાબીજં ષોડશધા જપ્ત્વા વામેન વાયુના ।
પૂરયેદાત્મનો દેહં ચતુઃષષ્ટ્યા તુ કુમ્ભયેત્

ઇત્યનેન પ્રકારેણ મનસા માતૃકાર્ણાન્
માતૃકાવર્ણાનન્તરભ્યન્તરે ન્યસ્ય વહિરપિ ન્યસેત્ ॥ ૧૧૩ - ૧૧૫ ॥
માતૃકાવર્ણાનાં વહિર્ન્યાસસ્ય ક્રમમાહ લલાટેત્યાદિના
। લલાટમુખવૃત્તાદિષુ માતૃકાર્ણાન્ યથાક્રમં ન્યસ્યેદિતિ
તૃતીયેનાન્વયઃ । યથા લલાટે અં નમઃ મુખવૃત્તે આં નમઃ
દક્ષેઽક્ષ્ણિ ઇં નમઃ વામેઽક્ષ્ણિ ઈં નમઃ દક્ષશ્રુતૌ ઉં
નમઃ વામકર્ણે ઊં નમઃ દક્ષઘ્રાણે ઋં નમઃ
વામનાસાયામ્ ૠં નમઃ દક્ષગણ્ડે ઌં નમઃ વામકપોલે ૡ
નમઃ ઓષ્ઠે એં નમઃ અધરે ઐં નમઃ ઊર્દ્ધ્વદન્તપઙ્ક્તૌ ઓં
નમઃ અધોદન્તપંક્તૌ ઔં નમઃ ઉત્તમાઙ્ગે અં નમઃ
આસ્યવિવરે અઃ નમઃ વાહ્વોઃ દશાનાં સન્ધીનામગ્રેષુ
ક્રમતઃ કં નમઃ ખં નમઃ ગં નમઃ ઘં નમઃ ઙં
નમઃ ચં નમઃ છં નમઃ જં નમઃ ઝં નમઃ ઞં નમઃ
। પાદયોઃ દશાનાં સન્ધીનામગ્રેષુ ક્રમતઃ ટં નમઃ ઠં
નમઃ ડં નમઃ ઢં નમઃ ણં નમઃ તં નમઃ થં
નમઃ દં નમઃ ધં નમઃ નં નમઃ । દક્ષપાર્શ્વે પં
નમઃ વામપાર્શ્વે ફં નમઃ પૃષ્ઠે બં નમઃ નાભૌ ભં
નમઃ જઠરે મં નમઃ હૃદયે યં નમઃ દક્ષસ્કન્ધે રં
નમઃ વામસ્કન્ધે લં નમઃ કકુદ્રૂપેંઽશે વં નમઃ
હૃદયપૂર્વે પાણિયુગે શં નમઃ ષં નમઃ હૃત્પૂર્વે પાદયુગે
સં નમઃ હં નમઃ જઠરાનનયોઃ લં નમઃ ક્ષં નમઃ ઇતિ
માતૃકાર્ણાનાં વહિર્ન્યાસસ્ય ક્રમઃ ॥ ૧૧૬ - ૧૧૮ ॥
નનુ દેવીમન્ત્રસ્ય સાધને કથં પ્રાણાયામં વિદધ્યાત્
તત્રાહ માયાબીજમિત્યાદિ । સુધીર્ધીરો માયાબીજં હ્રી। બીજં
ષોડશધા ષોડશવારં જપ્ત્વા
(પૃ૦ ૧૦૦) કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્ધૃત્વા નાસાદ્વયં સુધીઃ ।
દ્વાત્રિંશતા જપન્ બીજં વાયું દક્ષેણ રેચયેત્

પુનઃ પુનસ્ત્રિરાવૃત્યા પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પ્રાણાયામં વિધાયેત્થમૃષિન્યાસં સમાચરેત્

અસ્ય મન્ત્રસ્ય ઋષયો બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષયસ્તથા ।
ગાયત્ર્યાદીનિ છન્દાંસિ આદ્યા કાલી તુ દેવતા

આદ્યાબીજં બીજમિતિ શક્તિર્માયા પ્રકીર્તિતા ।
કમલા કીલકં પ્રોક્તં સ્થાનેષ્વેતેષુ વિન્યસેત્ ।
શિરો વદનહૃદ્ગુહ્યપાદસર્વાઙ્ગકેષુ ચ

વામેન નાસાપુટેન વાયુનાઽત્મનો દેહં પૂરયેત્ । તતઃ
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્નાસાદ્વયં ધૃત્વા ચતુઃષષ્ટ્યા
આવૃત્ત્યા હ્રી। બીજં જપન્ સન્ વાયું કુમ્ભયેત્ સ્થિરં કુર્યાત્ । તતો
દ્વાત્રિંશતાઽવૃત્ત્યા હ્રી। બીજં જપન્ તેનૈવ દક્ષનાસાપુટેનૈવ
વાયું રેચયેત્ ત્યજેત્ । પુનઃ પુનરાવૃત્યા ત્રિર્વારત્રયમેવં કુર્યાત્
। દેવીમન્ત્રસ્ય સાધને ઇતિ એષ પ્રાણાયામઃ સ્મૃતઃ
પ્રાણાયામવિધિઃ પ્રોક્ત ઇત્યર્થઃ ॥ ૧૧૯ - ૧૨૧ ॥
ઋષિન્યાસક્રમં દર્શયંસ્તસ્ય મન્ત્રસ્ય ઋષ્યાદિકમાહ
અસ્ય મન્ત્રસ્યેત્યાદિના । અસ્ય મન્ત્રસ્ય હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહેત્યસ્ય આદ્યાબીજં ક્રી। બીજમ્ । માયા હ્રી। બીજમ્ । કમલા શ્રી।
બીજમ્ । એતેષુ સ્થાનેષુ ઋષ્યાદિકં વિન્યસેત્ । એતેષુ કેષુ સ્થાનેષુ
વિન્યસેત્ તત્રાહ શિર ઇત્યાદિના । યથા અસ્ય મન્ત્રસ્ય બ્રહ્મા
બ્રહ્મર્ષયશ્ચ ઋષયો ગાયત્ર્યાદીનિ છન્દાંસિ આદ્યા કાલી દેવતા
ક્રી। બીજં હ્રી। શક્તિઃ શ્રી। કીલકં
ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે ઋષિન્યાસે વિનિયોગઃ । શિરસિ
બ્રહ્મણે બ્રહ્મર્ષિભ્યશ્ચર્ષિભ્યો નમઃ । મુખે
ગાયત્ર્યાદિભ્યશ્છન્દોભ્યો નમઃ । હૃદયે આદ્યાયૈ કાલ્યૈ
દેવતાયૈ નમઃ । ગુહ્યે ક્રી। બીજાય નમઃ । પાદયોઃ હ્રો। શક્તયે
નમઃ । સર્વાઙ્ગેષુ શ્રી। કીલકાય
(પૃ૦ ૧૦૧) મૂલમન્ત્રેણ હસ્તાભ્યામાપાદમસ્તકાવધિ ।
મસ્તકાત્ પાદપર્યન્તં સપ્તધા વા ત્રિધા ન્યસેત્ ।
અયન્તુ વ્યાપકન્યાસો યથોક્તફલસિદ્ધિદઃ

યદ્બીજાદ્યા ભવેદ્વિદ્યા તદ્બીજેનાઽઙ્ગકલ્પના ।
અથવા મૂલમન્ત્રેણ ષડ્દીર્ઘેણ વિના પ્રિયે

અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં તર્જનીભ્યાં મધ્યમાભ્યાં તથૈવ ચ ।
અનામાભ્યાં કનિષ્ઠાભ્યાં કરયોસ્તલપૃષ્ઠયોઃ ।
નમઃસ્વાહાવષટ્ હૂઞ્ચ વૌષટ્ ફટ્ ક્રમશઃ સુધીઃ

નમઃ । ધર્માર્થકામમોક્ષાવાપ્તયે ઋષિન્યાસે વિનિયોગઃ । ઇતિ
ઋષિન્યાસક્રમઃ

૧૨૩ ॥
અથ વ્યાપકન્યાસં વ્રૂતે મૂલેત્યાદિના ।
આપાદમસ્તકાવધિ પાદમારભ્ય મસ્તકપર્યન્તં
મસ્તકમારભ્ય પાદપર્યન્તં ચ પ્રતિહસ્તાભ્યાં મૂલમન્ત્રેણ
સપ્તધા સપ્તવારં ત્રિધા વા ન્યસેન્ન્યાસં કુર્યાત્ । મસ્તકાદિતિ
લ્યબ્લોપે કર્મણ્યધિકરણે ચેતિ કર્મણિ પઞ્ચમી

અથ કરાઙ્ગન્યાસવિધિં નિરૂપયતિ યદ્બીજાદ્યેત્યાદિના ।
યદ્બીજમાદ્યં યસ્યાઃ સા યદ્વીજાદ્યા મન્ત્રાત્મિકા વિદ્યા ભવેત્
। પરાર્દ્ધે ષડ્દીર્ઘેણ વિનેતિ નિષેધાત્ આકારાદિ
ષડ્દીર્ઘસ્વરભાજા તેન બીજેનાઽઙ્ગકલ્પના અઙ્ગુષ્ઠાદિ
હૃદયાદિ ષડઙ્ગન્યાસકલ્પના કર્તવ્યેત્યર્થઃ । અથવા હે પ્રિયે
ષડ્દીર્ઘેણ વિના
અધ્યાહ્રિયમાણાકારાદિષડ્દીર્ઘસ્વરશૂન્યેન
મૂલમન્ત્રેણૈવાઽઙ્ગકલ્પના કર્તવ્યા

પૂર્વમઙ્ગુષ્ઠાદિ ષડઙ્ગન્યાસક્રમમાહ
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યામિત્યાદિના સાર્દ્ધેન । અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ
અઙ્ગુષ્ઠાવુદ્દિશ્ય નમ ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ । એવમગ્રેઽપ્યન્વયો
વિધેયઃ । સુધીઃ સાધકઃ ક્રમશઃ ક્રમેણ હ્રા।
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ હ્રી। તર્જનીભ્યાં સ્વાહા હ્રૂ।
મધ્યમાભ્યાં વષટ્ હ્રૈ। અનામિકાભ્યાં નમઃ હ્રૌ।
કનિષ્ઠાભ્યાં વૌષટ્ હ્ર।ઃ
(પૃ૦ ૧૦૨) હૃદયાય નમઃ પૂર્વં શિરસે વહ્નિવલ્લભા ।
શિખાયૈ વષડિત્યુક્તં કવચાય હુમીરિતમ્

નેત્રત્રયાય વૌષટ્ ચ અસ્ત્રાય ફડિતિ ક્રમાત્ ।
ષડઙ્ગાનિ વિધાયેત્થં પીઠન્યાસં સમાચરેત્

આધારશક્તિં કૂર્મઞ્ચ શેષં પૃથ્વીં તથૈવ ચ ।
સુધામ્બુધિં મણિદ્વીપં પારિજાતતરું તતઃ

ચિન્તામણિગૃહઞ્ચૈવ મણિમાણિક્યવેદિકામ્ ।
તત્ર પદ્માસનં વીરો વિન્યસેત્ હૃદયામ્બુજે

કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહા
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ એવં વા અઙ્ગુષ્ઠાદિષડઙ્ગેષુ
ન્યાસં વિદધ્યાદિતિ શેષઃ

અથ હૃદયાદિષડઙ્ગન્યાસમાહ હૃદયાય નમ ઇત્યાદિના ।
પૂર્વં હૃદયાય નમઃ હૃદયમુદ્દિશ્ય નમ ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
એવમગ્રેઽપ્યન્વયઃ । વહ્નિવલ્લભા સ્વાહા । હ્રા। હૃદયાય નમઃ ।
હ્રી। શિરસે સ્વાહા । હ્રૂ। શિખાયૈ વષટ્ । હ્રૈ। કવચાય હુમ્ । હ્રૌ।
નેત્રત્રયાય વૌષટ્ । હ્ર।ઃ અસ્ત્રાય ફટ્ ઇતિ । હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહા હૃદયાય નમઃ એવં વા ક્રમાત્
સુધીર્હૃદયાદિષડઙ્ગેષુ ન્યાસં કુર્યાત્ । ઇત્થમેવં વિધાનેન
ષડઙ્ગાનિ પ્રતિ ન્યાસં વિધાય પીઠન્યાસં સમાચરેત્

૧૨૮ ॥
પીઠન્યાસાચરણક્રમમેવ દર્શયન્નાહ
આધારશક્તિમિત્યાદિ । વીરો હૃદયામ્બુજે હૃત્પદ્મે આધારશક્તિં
ન્યસેત્ । તત્રૈવ કૂર્માદિકમપિ ન્યસેત્ । તત્ર
મણિમાણિક્યવેદિકાયામ્ । યથા હૃદયામ્બુજે આધારશક્તયે
નમઃ કૂર્માય નમઃ શેષાય નમઃ પૃથ્વ્યૈ નમઃ
સુધામ્બુધયે નમઃ મણિદ્વીપાય નમઃ પારિજાતતરવે નમઃ
ચિન્તામણિગૃહાય નમઃ મણિમાણિક્યવેદિકાયાં પદ્માસનાય
નમઃ ઇતિ

૧૩૦ ॥
(પૃ૦ ૧૦૩) દક્ષવામાંસયોર્વામકટૌ દક્ષકટૌ તથા ।
ધર્મં જ્ઞાનં તથૈશ્વર્યં વૈરાગ્યં ક્રમતો ન્યસેત્

મુખપાર્શ્વે નાભિદક્ષપાર્શ્વે સાધકસત્તમઃ ।
નઙ્પૂર્વાણિ ચ તાન્યેવ ધર્માદીનિ યથાક્રમમ્

આનન્દકન્દં હૃદયે સૂર્યં સોમં હુતાશનમ્ ।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ બિન્દુયુક્તાદિમાક્ષરૈઃ ।
કેશરાન્ કર્ણિકાઞ્ચૈવ પત્રેષુ પીઠનાયિકાઃ

મઙ્ગલા વિજયા ભદ્રા જયન્તી ચાઽપરાજિતા ।
નન્દિની નારસિંહી ચ વૈષ્ણવીત્યષ્ટનાયિકાઃ

દક્ષેત્યાદિ । દક્ષિણાંસાદિષુ ક્રમતો ધર્માદિકં ન્યસેત્ ।
યથા દક્ષસ્કન્ધે ધર્માય નમઃ વામસ્કન્ધે જ્ઞાનાય નમઃ
વામકટૌ ઐશ્વર્યાય નમઃ દક્ષકટૌ વૈરાગ્યાય નમઃ ઇતિ

મુખેત્યાદિ । સાધકસત્તમો મુખાદિષુ નઞ્ પૂર્વાણિ
તાન્યેવ ધર્માદીનિ યથાક્રમં ક્રમેણૈવ ન્યસેત્ । યથા મુખે
અધર્માય નમઃ વામપાર્શ્વે અજ્ઞાનાય નમઃ નાભૌ
અનૈશ્વર્યાય નમઃ દક્ષપાર્શ્વે અવૈરાગ્યાય નમઃ ઇતિ

આનન્દેત્યાદિ । આનન્દકન્દાદીન્ હૃદયે ન્યસેત્ ।
બિન્દુયુક્તાદિમાક્ષરૈઃ સાનુસ્વારૈરાદિમૈરક્ષરૈઃ સહ સત્ત્વં
રજસ્તમશ્ચ તત્રૈવ ન્યસેત્ । યથા હૃદયે આનન્દકન્દાય નમઃ
સૂર્યાય નમઃ સોમાય નમઃ અગ્નયે નમઃ સં સત્ત્વાય નમઃ
રં રજસે નમઃ તં તમસે નમઃ કેસરેભ્યો નમઃ કર્ણિકાયૈ
નમઃ ઇતિ । હૃદયામ્બુજસ્ય પત્રેષુ પીઠનાયિકા ન્યસેત્

પત્રેષુ યાઃ પીઠનાયિકા ન્યસેત્તા આહ એકેન મઙ્ગલેત્યાદિ ।
યથા હૃત્પદ્મપત્રેષુ ક્રમતઃ મઙ્ગલાયૈ નમઃ વિજયાયૈ નમઃ
ભદ્રાયૈ નમઃ જયન્ત્યૈ નમઃ અપરાજિતાયૈ નમઃ નન્દિન્યૈ
નમઃ નારસિંહ્યૈ નમઃ વૈષ્ણવ્યૈ નમઃ ઇતિ

(પૃ૦ ૧૦૪) અસિતાઙ્ગો રુરુશ્ચણ્ડઃ ક્રોધોન્મત્તો ભયઙ્કરઃ ।
કપાલી ભીષણશ્ચૈવ સંહારીત્યષ્ટ ભૈરવાઃ ।
દલાગ્રેષુ ન્યસેદેતાન્ પ્રાણાયામં તતશ્ચરેત્

ગન્ધપુષ્પે સમાદાય કરકચ્છપમુદ્રયા ।
હૃદિ હસ્તૌ સમાધાય ધ્યાયેદ્દેવીં સનાતનીમ્

ધ્યાનં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં સરૂપારૂપભેદતઃ ।
અરૂપં તવ યદ્ધ્યાનમવાઙ્મનસગોચરમ્

અવ્યક્તં સર્વતો વ્યાપ્તમિદમિત્થંવિવર્જિતમ્ ।
અગમ્યં યોગિભિર્ગમ્યં કૃચ્છ્રૈર્બહુશમાદિભિઃ

અસિતાઙ્ગ ઇતિ । અસિતાઙ્ગાદીનેતાનષ્ટ ભૈરવાન્ દલાગ્રેષુ
ન્યસેત્ । યથા હૃત્પદ્મપત્રાગ્રેષુ ક્રમતઃ અસિતાઙ્ગાય ભૈરવાય
નમઃ રુરવે ભૈરવાય નમઃ ચણ્ડાય ભૈરવાય નમઃ
ક્રોધોન્મત્તાય ભૈરવાય નમઃ ભયઙ્કરાય ભૈરવાય નમઃ
કપાલિને ભૈરવાય નમઃ ભીષણાય ભૈરવાય નમઃ
સંહારિણે ભૈરવાય નમઃ ઇતિ । એવં પીઠન્યાસં વિધાય તતઃ
પ્રાણાયામઞ્ચરેત્

ગન્ધેતિ । તતો ગુરૂપદિષ્ટયા કરકચ્છપમુદ્રયા
ગન્ધપુષ્પે સમાદાય ગૃહીત્વા હૃદિ હસ્તૌ સમાધાય સંસ્થાપ્ય
સનાતનીમાદ્યન્તશૂન્યાં દેવીં ધ્યાયેત્

ધ્યાનમિતિ । હે દેવિ સરૂપારૂપભેદતઃ તવ ધ્યાનન્તુ
દ્વિવિધં પ્રોક્તમ્ । તયોર્મધ્યે અરૂપં રૂપરહિતં તવ
યદ્ધ્યાનં ધ્યેયં, તત્તુ અવાઙ્મનસગોચરમ્ વાચો
મનસશ્ચાવિષયભૂતમ્ । ધ્યાયતે યત્તત્ ધ્યાનમ્ । બાહુલકાત્
કર્મણિ લ્યુટ્

અવ્યક્તમિત્યાદિ । ઇદમિત્થંવિવર્જિતમ્ ઇદમિત્થમેવેતિ
સિદ્ધાન્તરહિતમ્ । અગમ્યમ્ અજ્ઞેયમ્ । કૃચ્છ્રૈઃ
પ્રાજાપત્યાદિભિર્વ્રતૈઃ । શમોઽન્તઃકરણસંયમઃ સ
આદિર્યેષાં તે શમાદયઃ । બહવશ્ચ તે શમાદયઃ તૈઃ

(પૃ૦ ૧૦૫) મનસો ધારણાર્થાય શીઘ્રં સ્વાભીષ્ટસિદ્ધયે ।
સૂક્ષ્મધ્યાનપ્રબોધાય સ્થૂલધ્યાનં વદામિ તે

અરૂપાયાઃ કાલિકાયાઃ કાલમાતુર્મહાદ્યુતેઃ ।
ગુણક્રિયાનુસારેણ ક્રિયતે રૂપકલ્પના

મેઘાઙ્ગીં શશિશેખરાં ત્રિનયનાં રક્તામ્બરાં બિભ્રતીં
પાણિભ્યામભયં વરઞ્ચ વિલસદ્રક્તારવિન્દસ્થિતામ્ ।
નૃત્યન્તં પુરતો નિપીય મધુરં માધ્વીકમદ્યં મહા-
કાલં વીક્ષ્ય વિકાસિતાનનવરામાદ્યાં ભજે કાલિકામ્ ॥
એવં ધ્યાત્વા સ્વશિરસિ પુષ્પં દત્ત્વા તુ સાધકઃ ।
પૂજયેત્ પરયા ભક્ત્યા માનસૈરુપચારકૈઃ

મનસ ઇતિ । શીઘ્રમિતિ પૂર્વાન્વયિ

નનુ રૂપવત એવ પદાર્થસ્ય સ્થૂલધ્યાનં સમ્ભવતિ મમ
ત્વાદ્યન્તશૂન્યાયા રૂપરહિતત્વાત્ કથં સ્થૂલધ્યાનં
બ્રવીષીત્યત આહ અરૂપાયા ઇત્યાદિ

સ્થૂલધ્યાનમેવાહ મેઘાઙ્ગીમિતિ । આદ્યાં કાલિકામહં
ભજે ઇત્યન્વયઃ । કથમ્ભૂતાં કાલિકામ્ મેઘાઙ્ગીમ્ મેઘ
ઇવાઙ્ગં યસ્યાસ્તથાભૂતામ્ । પુનઃ કથમ્ભૂતામ્
શશિશેખરામ્ શશી શેખરે શિરસિ યસ્યાઃ તામ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્
ત્રિનયનામ્ ત્રીણિ નયનાનિ નેત્રાણિ યસ્યાઃ તામ્ । પુનઃ
કથમ્ભૂતામ્ પાણિભ્યાં હસ્તાભ્યામભયં વરઞ્ચ
બિભ્રતીં દધતીમ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્ વિકસદ્રક્તારવિન્દસ્થિતાં
વિકસત્ સ્ફુટદ્રક્તારવિન્દં લોહિતં પદ્મં તત્ર
સ્થિતામુપવિષ્ટામ્ । પુનઃ કથમ્ભૂતામ્ મધુરં
માધ્વીકમદ્યં મધૂકપુષ્પોદ્ભવં મદ્યં નિપીય
પુરતોઽગ્રે નૃત્યન્તં મહાકાલં વીક્ષ્ય દૃષ્ટ્વા
વિકાસિતમાનનવરં મુખશ્રેષ્ટં યસ્યાઃ તથાભૂતામ્

એવમિતિ । એવમમુના પ્રકારેણાઽદ્યાં કાલીં ધ્યાત્વા
કરકચ્છપમુદ્રયા ગૃહીતં પુષ્પં સ્વશિરસિ દત્ત્વા સાધકઃ
પરયા ભક્ત્યા માનસૈરુપચારકૈર્દેવીં પૂજયેત્

(પૃ૦ ૧૦૬) હૃત્પદ્મમાસનં દદ્યાત્ સહસ્ત્રારચ્યુતામૃતૈઃ ।
પાદ્યં ચરણયોર્દદ્યાત્ મનસ્ત્વર્ઘ્યં નિવેદયેત્

તેનાઽમૃતેનાઽચમનં સ્નાનીયમપિ કલ્પયેત્ ।
આકાશતત્ત્વં વસનં ગન્ધન્તુ ગન્ધતત્ત્વકમ્

ચિત્તં પ્રકલ્પયેત્ પુષ્પં ધૂપં પ્રાણાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
તેજસ્તત્ત્વન્તુ દીપાર્થે નૈવેદ્યઞ્ચ સુધામ્બુધિમ્

અનાહતધ્વનિં ઘણ્ટાં વાયુતત્ત્વઞ્ચ ચામરમ્ ।
નૃત્યમિન્દ્રિયકર્માણિ ચાઞ્ચલ્યં મનસસ્તથા

પુષ્પં નાનાવિધં દદ્યાદાત્મનો ભાવસિદ્ધયે ।
અમાયમનહઙ્કારમરાગમમદં તથા

અમોહકમદમ્ભઞ્ચ અદ્વેષાક્ષોભકે તથા ।
અમાત્સર્યમલોભઞ્ચ દશ પુષ્પં પ્રકીર્તિતમ્

માનસૈરુપચારકૈર્દેવ્યાઃ પૂજનમેવ દર્શયતિ
હૃત્પદ્મમિત્યાદિભિઃ । દેવ્યૈ હૃત્પદ્મમાસનં દદ્યાત્ ।
સહસ્રારચ્યુતામૃતૈઃ
સહસ્રદલપદ્માદ્ગલિતૈરમૃતૈર્દેવ્યાશ્ચરણયોઃ પાદ્યં દદ્યાત્ ।
એવમગ્રેઽપ્યન્વયઃ

તેનેતિ । તેનામૃતેન સહસ્રારચ્યુતેન

સુધામ્બુધિમમૃતસમુદ્રમ્

૧૪૬ ॥
પુષ્પમિતિ । આત્મનો ભાવસિદ્ધયે
સ્વાભિપ્રેતપદાર્થનિષ્પત્તયે । કાલ્યૈ દેયાનિ નાનાવિધાનિ
પુષ્પાણ્યભિધત્તે અમાયમિત્યાદિના સાર્દ્ધદ્વયેન । માયાયા
અભાવોઽમાયં પ્રથમં પુષ્પમ્ । અનહઙ્કારમ્ અહઙ્કાર
આત્મન્યતિપૂજ્યત્વાભિમાનઃ તદભાવોઽનહઙ્કારં દ્વિતીયં
પુષ્પમ્ । રાગઃ ક્રોધઃ તદભાવોઽરાગં તૃતીયં પુષ્પમ્ । મદો
ધનવિદ્યાદિનિમિત્તકં ચિત્તસ્યોત્સુકત્વં તદભાવોઽમદં
ચતુર્થં પુષ્પમ્

મોહોઽવિવેકઃ તદભાવોઽમોહકં પઞ્ચમં પુષ્પમ્ ।
દમ્ભઃ કપટઃ તદભાવોઽદમ્ભં ષષ્ઠં પુષ્પમ્ ।
દ્વેષોઽપ્રીતિઃ તદભાવોઽદ્વેષં સપ્તમં પુષ્પમ્ । ક્ષોભો
(પૃ૦ ૧૦૭) અહિંસા પરમં પુષ્પં પુષ્પમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
દયા ક્ષમા જ્ઞાનપુષ્પં પઞ્ચ પુષ્પં તતઃ પરમ્ ।
ઇતિ પઞ્ચદશૈઃ પુષ્પૈર્ભાવરૂપૈઃ પ્રપૂજયેત્

સુધામ્બુધિં માંસશૈલં ભર્જિતં મીનપર્વતમ્ ।
મુદ્રારાશિં સુભક્તઞ્ચ ઘૃતાક્તં પાયસં તથા

કુલામૃતઞ્ચ તત્પુષ્પં પીઠક્ષાલનવારિ ચ ।
કામક્રોધૌ વિઘ્નકૃતૌ વલિં દત્ત્વા જપં ચરેત્

માલા વર્ણમયી પ્રોક્તા કુણ્ડલીસૂત્રયન્ત્રિતા

વ્યર્થમિતસ્તતઃ સઞ્ચલનમ્ તદભાવોઽક્ષોભકમષ્ટમં
પુષ્પમ્ । માત્સર્યમન્યશુભદ્વેષઃ તદભાવોઽમાત્સર્યં
નવમં પુષ્પં । લોભો ધનાદ્યાગમે બહુધા જાયમાનેઽપિ
પુનર્બર્દ્ધમાનોઽભિલાષઃ તદભાવો અલોભં દશમં પુષ્પમ્ ।
એવં દશ પુષ્પં પ્રકીર્તિતમ્

અહિંસા પરપીડાનિવૃત્તિઃ । ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ વિષયેષુ
ચક્ષુરાદિસંયમનમ્ । દયા નિષ્કારણપરદુઃખવિનાશેચ્છા ।
ક્ષમા પરેણાપકારે કૃતે તસ્ય પ્રત્યપકારાનાચરણમ્ । જ્ઞાનં
સારાસારવિવેકનૈપુણ્યમ્ । ભાવરૂપૈઃ ભાવ્યન્તે ચિન્ત્યન્તે ઇતિ
ભાવાઃ કર્મણ્યચ્ । તદ્રૂપૈઃ ભાવ્યમાનૈરિત્યર્થઃ

સુધામ્બુધિમિતિ । સુધામ્બુધિં મદ્યસમુદ્રમ્ । ઘૃતાક્તં
ઘૃતમિશ્રિતમ્

કુલામૃતમિતિ । કુલામૃતં શક્તિઘટિતમમૃતવિશેષમ્ ।
તત્પુષ્પમ્ કુલપુષ્પં સ્ત્રીપુષ્પમિત્યર્થઃ । પીઠક્ષાલનવારિ
સ્ત્ર્યઙ્ગવિશેષધાવનામ્ભઃ

નન્વાભ્યન્તરજપાચરણે કીદૃશી માલા જપવિધાનઞ્ચ
કીદૃશં વર્તતે ઇત્યપેક્ષાયામાહ માલેત્યાદિ । કુણ્ડલીરૂપેણ
સૂત્રેણ યન્ત્રિતા ગ્રથિતા વર્ણમયી વર્ણરૂપા
માલાઽભ્યન્તરજપે પ્રોક્તા

(પૃ૦ ૧૦૮) સબિન્દું મન્ત્રમુચ્ચાર્ય મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરેત્ ।
અકારાદિલકારાન્તમનુલોમ ઇતિ સ્મૃતઃ

પુનર્લકારમારભ્ય શ્રીકણ્ઠાન્તં મનું જપેત્ ।
વિલોમ ઇતિ વિખ્યાતઃ ક્ષકારો મેરુરુચ્યતે

અષ્ટવર્ગાન્તિમૈર્વર્ણૈઃ સહમૂલમથાષ્ટકમ્ ।
એવમષ્ટોત્તરશતં જપ્ત્વાઽનેન સમર્પયેત્

સર્વાન્તરાત્મનિલયે સ્વાન્તર્જ્યોતિઃસ્વરૂપિણિ ।
ગૃહાણાન્તર્જપં માતરાદ્યે કાલિ નમોઽસ્તુ તે

સમર્પ્ય જપમેતેન સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણમેદ્ધિયા ।
ઇત્યન્તર્યજનં કૃત્વા બહિઃપૂજાં સમારભેત્

સબિન્દુમિતિ । સબિન્દું સાનુસ્વારમકારાદિલકારાન્તં
વર્ણમુચ્ચાર્ય મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરેત્ જપેત્ । યથા અ। હ્રી। શ્રી। ક્રી।
પરમેશ્વરિ સ્વાહેતિ એવમેવ જપેત્ । જપેઽયમનુલોમ ઇતિ સ્મૃતઃ

પુનરિત્યાદિ । પુનર્હકારસ્યાન્તે સ્થિતં
લકારમારભ્યશ્રીકણ્ઠાન્તમકારાન્તં સબિન્દું
વર્ણમુચ્ચાર્ય મનું જપેત્ । યથા લં હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહા । હં હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેતિ એવમ્ । અયઞ્ચ વિલોમ
ઇતિ વિખ્યાતઃ । ક્ષકારો માલાયા મેરુરુચ્યતે

અષ્ટેત્યાદિ । અથાનન્તરમષ્ટાનામ્ અકુચુટુતુપુયશાનાં
વર્ગાણામન્તિમૈઃ સબિન્દુભિઃ અઃઙઞણનમવલરૂપૈર્વર્ણૈઃ
સહાષ્ટકમષ્ટપરિમાણકં મૂલં મન્ત્રં જપેત્ । અનેન
ઇતોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણ

જપસમર્પણમન્ત્રમેવાહ સર્વાન્તરાત્મેતિ ।
સર્વાન્તરાત્મનિલયે સર્વેષામન્તરાત્મા હૃદયં નિલયો ગૃહં
યસ્યાઃ તથાભૂતે

૧૫૭ ॥
(પૃ૦ ૧૦૯) વિશેષાર્ઘ્યસ્ય સંસ્કારસ્તત્રાદૌ કથ્યતે શૃણુ ।
યસ્ય સ્થાપનમાત્રેણ દેવતા સુપ્રસીદતિ

દૃષ્ટ્વાઽર્ઘ્યપાત્રં યોગિન્યો બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ ।
ભૈરવા અપિ નૃત્યન્તિ પ્રીત્યા સિદ્ધિં દદત્યપિ

સ્વવામે પુરતો ભૂમૌ સામાન્યાર્ઘ્યસ્ય વારિણા ।
માયાગર્ભં ત્રિકોણઞ્ચ વૃત્તઞ્ચ ચતુરસ્રકમ્

વિલિખ્ય પૂજયેત્તત્ર માયાબીજપુરઃસરમ્ ।
ઙેન્તામાધારશક્તિઞ્ચ નમઃશબ્દાવસાનિકામ્

તતઃ પ્રક્ષાલિતાધારં વિન્યસ્ય મણ્ડલોપરિ ।
મં વહ્નિમણ્ડલં ઙેન્તં દશકલાત્મને તતઃ

નમોઽન્તેન ચ સમ્પૂજ્ય ક્ષાલયેદર્ઘ્યપાત્રકમ્ ।
અસ્ત્રેણ સ્થાપયેત્તત્ર આધારોપરિ સાધકઃ

વિશેષાર્ઘ્યસ્યેતિ । તત્ર બહિઃપૂજાસમારમ્ભે

૧૫૯ ॥
વિશેષાર્ઘ્યસ્ય સંસ્કારમેવાહ સ્વવામ ઇત્યાદિભિઃ ।
સ્વવામે આત્મનો વામદેશે । પુરતો ભૂમૌ અગ્રતઃ પૃથ્વ્યાં
સામાન્યાર્ઘ્યસ્ય વારિણા કરણેન માયા હ્રી। બીજં ગર્ભે
યસ્યેદૃશં ત્રિકોણં મણ્ડલં પૂર્વં વિલિખ્ય તદ્વહિરભિતો
વૃત્તં વર્તુલં તદ્વહિઃચતુરસ્રં ચતુષ્કોણં મણ્ડલં વિલિખ્ય
તત્ર મણ્ડલે માયાબીજં હ્રી। બીજં પુરઃસરં યસ્યા
એવમ્ભૂતાં ઙેવિભક્ત્યન્તાં નમઃશબ્દોઽવસાનેઽન્તે
યસ્યાસ્તથાભૂતામાધારશક્તિં પૂજયેત્ । હ્રી। આધારશક્તયે
નમ ઇતિ મન્ત્રેણાધારશક્તિમર્ચયેદિત્યર્થઃ

૧૬૧ ॥
તત ઇતિ । તતઃ આધારશક્તિપૂજનાદનન્તરં તન્મણ્ડલોપરિ
પ્રક્ષાલિતાધારં વિન્યસ્ય સંસ્થાપ્ય પૂર્વં મમિત્યુક્ત્વા તતઃ
ઙેન્તં વહ્નિમણ્ડલમુક્ત્વા તતો
(પૃ૦ ૧૧૦) અમર્કમણ્ડલાયોક્ત્વા દ્વાદશાન્તકલાત્મને ।
નમોઽન્તેન યજેત્ પાત્રં મૂલેનૈવ પ્રપૂરયેત્

ત્રિભાગમલિનાઽપૂર્ય શેષં તોયેન સાધકઃ ।
ગન્ધપુષ્પે તત્ર દત્ત્વા પૂજયેદમુનાઽમ્બિકે

ષષ્ઠસ્વરં બિન્દુયુક્તં ઙેન્તં વૈ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।
ષોડશાન્તે કલાશબ્દાદાત્મને નમ ઇત્યપિ

દશકલાત્મને ઇતિ વદેત્ । યોજનયા મં વહ્નિમણ્ડલાય
દશકલાત્મને ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । નમોઽન્તેનાનેન મન્ત્રેણ આધારે
વહ્નિમણ્ડલં સમ્પૂજ્ય અસ્ત્રેણ ફડિતિ મન્ત્રેણાઽર્ઘ્યપાત્રં
ક્ષાલયેત્ । સાધકસ્તસ્મિન્નાધારોપરિ ક્ષાલિતમર્ઘ્યપાત્રં
સ્થાપયેત્

૧૬૩ ॥
અમિત્યાદિ । પૂર્વમ્ અમ્ અર્કમણ્ડલાયેત્યુક્ત્વા તતો દ્વાદશાન્તે
કલાત્મને ઇતિ વદેત્ । યોજનયા અમ્ અર્કમણ્ડલાય દ્વાદશકલાત્મને
ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેનૈવ નમોઽન્તેન મન્ત્રેણ
પાત્રમર્ઘ્યપાત્રાધિષ્ઠાતૃદૈવતમર્કમણ્ડલં યજેત્ પૂજયેત્ ।
મૂલેનૈવ મન્ત્રેણાઽર્ઘ્યપાત્રં પ્રપૂરયેત્

નનુ કેન વસ્તુના પાત્રં પ્રપૂરયેત્ તત્રાહ ત્રિભાગમિતિ ।
અલિના મદ્યેન પાત્રસ્ય ત્રિભાગમાપૂર્ય શેષં તોયેન સાધકઃ
પૂરયેત્ । તત્ર તોયે ગન્ધપુષ્પે દત્ત્વાઽમુના ઇતોઽનન્તરમેવ
વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણ તત્રૈવ શશિમણ્ડલં પૂજયેત્

શશિમણ્ડલપૂજનસ્ય મન્ત્રમાહ ષષ્ટેત્યાદિના । પૂર્વં
બિન્દુયુક્તમનુસ્વારસહિતં ષષ્ઠસ્વરમ્ કથયિત્વા કલાશબ્દાત્
પરમ્ આત્મને નમ ઇત્યપિ કથયેત્ । યોજનયા ઊં ચન્દ્રમણ્ડલાય
ષોડશકલાત્મને નમ ઇતિ મન્ત્રઃ શશિમણ્ડલાર્ચને જાતઃ

(પૃ૦ ૧૧૧) તતસ્તુ શ્રૈફલે પત્રે રક્તચન્દનચર્ચિતમ્ ।
દૂર્વાપુષ્પં સાક્ષતઞ્ચ કૃત્વા તત્ર નિધાપયેત્

મૂલેન તીર્થમાવાહ્ય તત્ર દેવીં વિભાવ્ય ચ ।
પૂજયેત્ ગન્ધપુષ્પાભ્યાં મૂલં દ્વાદશધા જપેત્

ધેનુયોની દર્શયિત્વા ધૂપદીપૌ પ્રદર્શયેત્ ।
તદમ્બુ પ્રોક્ષણીપાત્રે કિઞ્ચિન્નિક્ષિપ્ય સાધકઃ

આત્માનં દેયવસ્તૂનિ પ્રોક્ષયેત્તેન મન્ત્રવિત્ ।
પૂજાસમાપ્તિપર્યન્તમર્ઘ્યપાત્રં ન ચાલયેત્

વિશેષાર્ઘ્યસ્ય સંસ્કારઃ કથિતોઽયં શુચિસ્મિતે ।
યન્ત્રરાજં પ્રવક્ષ્યામિ સમસ્તપુરુષાર્થદમ્

માયાગર્ભં ત્રિકોણઞ્ચ તદ્બાહ્યે વૃત્તયુગ્મકમ્ ।
તયોર્મધ્યે યુગ્મયુગ્મક્રમાત્ ષોડશ કેસરાન્

તતસ્ત્વિતિ । તતસ્તુ પરં શ્રૈફલે બિલ્વસમ્બન્ધિનિ પત્રે
રક્તચન્દનચર્ચિતં રક્તચન્દનેન લિપ્તં
સાક્ષતમક્ષતૈર્વિશિષ્ટં ચ દૂર્વાસહિતં પુષ્પં કૃત્વા તત્ર
વિશેષાર્ઘ્યસ્યાગ્રભાગે નિધાપયેત્ સ્થાપયેત્

મૂલેનેતિ । તત્ર વિશેષાર્ઘ્યતોયે । વિભાવ્ય વિચિન્ત્ય

ધેન્વિતિ । વિશેષાર્ઘ્યતોયે ધેનુયોની મુદ્રે દર્શયિત્વા તત્રૈવ
ધૂપદીપાવપિ પ્રદર્શયેત્ । તદમ્બુ વિશેષાર્ઘ્યજલમ્

આત્માનમિતિ । પ્રોક્ષયેત્ સિઞ્ચેત્ । તેન
પ્રોક્ષણીપાત્રનિઃક્ષિપ્તજલેન

વિશેષેતિ । સમસ્તપુરુષાર્થદમ્
ધર્માર્થકામમોક્ષદાયકમિત્યર્થઃ

યન્ત્રરાજલેખનસ્ય વિધાનમાહ માયાગર્ભમિત્યાદિભિઃ ।
માયા હ્રી। બીજં ગર્ભે યસ્યૈવમ્ભૂતં ત્રિકોણં મણ્ડલં
પૂર્વં લિખેત્ । તતસ્તદ્વાહ્યે તદભિતો વૃત્તયુગ્મકં
વર્તુલમણ્ડલદ્વયં લિખેત્ । તયોર્વૃત્તમણ્ડલયોર્મધ્યે
યુગ્મયુગ્મક્રમાત્
(પૃ૦ ૧૧૨) તદ્બાહ્યેઽષ્ટદલં પદ્મં તદ્બહિર્ભૂપુરં લિખેત્ ।
ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં સુરેખં સુમનોહરમ્

સ્વાર્ણે વા રાજતે તામ્રે કુણ્ડગોલવિલેપિતે ।
સ્વયમ્ભુકુસુમૈર્યુક્તે ચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ

કુશીદેનાથવા લિપ્તે સ્વર્ણમયયા શલાકયા ।
માલૂરકણ્ટકેનાપિ મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
વિલિખેત્ યન્ત્રરાજન્તુ દેવતાભાવસિદ્ધયે

અથવોત્કીલરેખાભિઃ સ્ફાટિકે વિદ્રુમેઽપિ વા ।
વૈદુર્યે કારયેત્ યન્ત્રં કારુકેણ સુશિલ્પિના

ષોડશ કેસરાન્ લિખેત્ । તદ્વાહ્યે વૃત્તમણ્ડલયોર્બહિરષ્ટદલં
પદ્મં લિખેત્ । તદ્બહિઃ
પદ્માદ્બહિસ્તદભિતશ્ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં સુરેખં
શોભનરેખાયુતં સુમનોહરમતિમનોરમં ભૂપુરં લિખેત્

૧૭૩ ॥
નનુ યન્ત્રમિદં કસ્મિન્નાધારે કેન વા કરણેન લેખિતવ્યં
તત્રાહ સ્વાર્ણે ઇત્યાદિ । કુણ્ડગોલવિલેપિતે કુણ્ડૈર્ગોલૈર્વા
શક્તિવિશેષઘટિતપુષ્પવિશેષૈર્વિલેપિતે સ્વયમ્ભુકુસુમૈઃ
શક્તિઘટિતૈરવ પુષ્પવિશેષૈર્યુક્તે ચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈર્વા લિપ્તે
કેવલેન કુશીદેન રક્તચન્દનેન વા લિપ્તે સ્વાર્ણે સુવર્ણનિર્મિતે
રાજતે રજતનિર્મિતે તામ્રનિર્મિતે વા પાત્રે સ્વર્ણમયયા
સુવર્ણવિકારભૂતયા શલાકયા માલૂરકણ્ટકેન બિલ્વકણ્ટકેન
વા મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ સન્ દેવતાભાવસિદ્ધયે
દેવતાપ્રીતિનિષ્પત્તયે યન્ત્રરાજં વિલિખેત્

૧૭૫ ॥
અથવેતિ । અથવા સુશિલ્પિના સ્વકર્મવિષયકાતિનૈપુણ્યશાલિના
કારુકેણ શિલ્પિના ઉત્કીલરેખાભિરુત્ખાનિતાભી રેખાભિઃ સ્ફાટિકે
વિદ્રુમે વૈદુર્યે વા યન્ત્રં કારયેત્

(પૃ૦ ૧૧૩) શુભપ્રતિષ્ઠિતં કૃત્વા સ્થાપયેદ્ ભવનાન્તરે ।
નશ્યન્તિ દુષ્ટભૂતાનિ ગ્રહરોગભયાનિ ચ

પુત્રપૌત્રસુખૈશ્વર્યૈર્મોદતે તસ્ય મન્દિરમ્ ।
દાતા ભર્તા યશસ્વી ચ ભવેત્ યન્ત્રપ્રસાદતઃ

એવં યન્ત્રં સમાલિખ્ય રત્નસિંહાસને પુરઃ ।
સંસ્થાપ્ય પીઠન્યાસોક્તવિધિના પીઠદેવતાઃ ।
સમ્પૂજ્ય કર્ણિકામ્ધ્યે પૂજયેન્મૂલદેવતામ્

કલશસ્થાપનં વક્ષ્યે ચક્રાનુષ્ઠાનમેવ ચ ।
યેનાનુષ્ઠાનમાત્રેણ દેવતા સુપ્રસીદતિ ।
મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેન્નૂનમિચ્છાસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

કલાં કલાં ગૃહીત્વા તુ દેવાનાં વિશ્વકર્મણા ।
નિર્મિતોઽયં સ વૈ યસ્માત્ કલશસ્તેન કથ્યતે

શુભેત્યાદિ । શુભપ્રતિષ્ઠિતમ્ શુભા પ્રતિષ્ઠા
સઞ્જાતાઽસ્યૈવમ્ભૂતં યન્ત્રરાજં કૃત્વા યો ભવનાન્તરે
સ્થાપયેત્ તસ્ય દુષ્ટભૂતાનિ નશ્યન્તીત્યેવમન્વયઃ

૧૭૮ ॥
એવમિત્યાદિ । એવં વિધાનેન યન્ત્રં સમાલિખ્ય પુરોઽગ્રે
રત્નસિંહાસને સંસ્થાપ્ય ચ પીઠન્યાસોક્તવિધિના પીઠદેવતાઃ
સમ્પૂજ્ય કર્ણિકામધ્યે પદ્મબીજકોશમધ્યે મૂલદેવતાં
પૂજયેત્

અથ મદ્યાદિભિઃ પઞ્ચતત્ત્વૈર્મહાદેવ્યાઃ પૂજાયા
વિધાનં વક્તુમુપક્રમતે કલશેત્યાદિ

કલશં નિર્વક્તિ કલામિત્યાદિના

(પૃ૦ ૧૧૪) ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામં ષોડશાઙ્ગુલમુચ્ચકૈઃ ।
ચતુરઙ્ગુલકં કણ્ઠં મુખં તસ્ય ષડઙ્ગુલમ્ ।
પઞ્ચાઙ્ગુલિમિતં મૂલં વિધાનં ઘટનિર્મિતૌ

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કાંસ્યજં મૃત્તિકોદ્ભવમ્ ।
પાષાણં કાચજં વાઽપિ ઘટમક્ષતમવ્રણમ્ ।
કારયેદ્દેવતાપ્રીત્યૈ વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્

સૌવર્ણં ભોગદં પ્રોક્તં રાજતં મોક્ષદાયકમ્ ।
તામ્રં પ્રીતિકરં જ્ઞેયં કાંસ્યજં પુષ્ટિબર્દ્ધનમ્

કાચં વશ્યકરં પ્રોક્તં પાષાણં સ્તમ્ભકર્મણિ ।
મૃણ્મયં સર્વકાર્યેષુ સુદૃશ્યં સુપરિષ્કૃતમ્

સ્વવામભાગે ષટ્કોણં તન્મધ્યે બ્રહ્મરન્ધ્રકમ્ ।
તદ્બહિર્વૃત્તમાલિખ્ય ચતુરસ્રં તતો વહિઃ

અથ ઘટનિર્માણવિધાનમાહ ષટ્ત્રિંશદિત્યાદિના ।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામં ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પરિમાણં
યસ્ય સ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલઃ એવમ્ભૂતઃ આયામો વિસ્તારો યસ્ય
તથાભૂતમ્ । ષોડશાઙ્ગુલમુચ્ચકૈઃ ષોડશાઙ્ગુલયઃ
પરિમાણં યસ્યૈવમ્ભૂતમુચ્ચં ઘટં કારયેદિતિ શેષઃ । તસ્ય
ઘટસ્ય કણ્ઠં ચતુરઙ્ગુલકં ચતુરઙ્ગુલિપરિમિતં મુખં
ષડઙ્ગુલં ષડઙ્ગુલિપરિમિતં મૂલમધોદેશં તુ
પઞ્ચાઙ્ગુલિમિતં કારયેત્ । ઘટનિર્મિતૌ વિધાનમેતદેવ પ્રોક્તમ્

નનુ કસ્ય કસ્ય વસ્તુનઃ કલશઃ કારયિતવ્ય
ઇત્યપેક્ષાયામાહ સૌવર્ણમિત્યાદિ । અક્ષતમ્ અભગ્નમ્ । અવ્રણમ્
છિદ્રશૂન્યમ્

સૌવર્ણં સુવર્ણજાતં કલશમિતિ શેષઃ

૧૮૫ ॥
સ્વવામેત્યાદિ । સ્વવામભાગે ષટ્કોણં મણ્ડલમાલિખ્ય
તન્મધ્યે ષટ્કોણમણ્ડલમધ્યે બ્રહ્મરન્ધ્રકં
શૂન્યમેકમાલિખ્ય તદ્બહિઃ ષટ્કોણમણ્ડલસ્ય બહિર્વૃત્તં
મણ્ડલમાલિખ્ય તતોઽપિ બહિઃ ચતુષ્કોણં મણ્ડલમાલિખેત્

(પૃ૦ ૧૧૫) સિન્દૂરરજસા વાઽપિ રક્તચન્દનકેન વા ।
નિર્માય મણ્ડલં તત્ર યજેદાધારદેવતામ્ ।
માયામાધારશક્તિઞ્ચ ઙેનમોઽન્તાં સમુદ્ધરેત્

નમસા ક્ષાલિતાધારં સ્થાપયેન્મણ્ડલોપરિ ।
અસ્ત્રેણ ક્ષાલિતં કુમ્ભં તત્રાઽધારે નિવેશયેત્

ક્ષકારાદ્યૈરકારાન્તૈર્વર્ણૈર્બિન્દુસમાયુતૈઃ ।
મૂલં સમુચ્ચરન્ મન્ત્રી કારણેન પ્રપૂરયેત્

આધારકુમ્ભતીર્થેષુ વહ્ન્યર્કશશિમણ્ડલમ્ ।
પૂર્વવત્ પૂજયેત્ વિદ્વાન્ દેવીભાવપરાયણઃ

રક્તચન્દનસિન્દૂરરક્તમાલ્યાનુલેપનૈઃ ।
ભૂષયિત્વા તુ કલશં પઞ્ચીકરણમાચરેત્

નન્વિદં મણ્ડલં કેન દ્રવ્યેણ લેખનીયં તત્રાહ
સિન્દૂરેત્યાદિ । તત્ર મણ્ડલે ॥ નનુ કેન મન્ત્રેણાઽધારદેવતાં
યજેત્તત્રાહ માયામિતિ । પૂર્વં માયાં હ્રી। બીજમુદ્ધરેત્ તતો ઙે
નમોઽન્તામાધારશક્તિમુદ્ધરેત્ । યોજનયા હ્રી। આધારશક્તયે
નમઃ ઇતિ મન્ત્ર આધારદેવતાયજને જાતઃ

નમસેતિ । નમસા નમ ઇતિ મનુના । અસ્ત્રેણ ફડિતિ મન્ત્રેણ

ક્ષકારેત્યાદિ । ક્ષકાર આદ્યો યેષામ્ અકારશ્ચાન્ત્યો
યેષાન્તૈર્બિન્દુસમાયુતૈરનુસ્વારસહિતૈર્વર્ણૈઃ સહ મૂલં
સમુચ્ચરન્ ક્ષં લં હં સં ષં શં વં લં રં યં મં
ભં બં ફં પં નં ધં દં થં તં ણં ઢં ડં
ઠં ટં ઞં ઝં જં છં ચં ઙં ઘં ગં ખં કં
અંઃ અં ઔં ઓં ઐં એં ૡં ઌં ૠં ઋં ઊં ઉં ઈં ઇં આં
અં હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેતિ મન્ત્રં પ્રજપન્મન્ત્રી
સાધકઃ કારણેન મદ્યેન કલશં પ્રપૂરયેત્

આધારેતિ । તીર્થમ્ મદ્યમ્ । પૂર્વવત્ વિશેષાર્ઘ્યસ્ય
સંસ્કારે ઇવ

૧૯૧ ॥
(પૃ૦ ૧૧૬) ફટા દર્ભેણ સન્તાડ્ય હૂ। બીજેનાવગુણ્ઠયેત્ ।
હ્રી। દિવ્યદૃષ્ટ્યા સંવીક્ષ્ય નમસાઽભ્યુક્ષણં ચરેત્

મૂલેન ગન્ધં ત્રિર્દદ્યાત્ પઞ્ચીકરણમીરિતમ્ ।
પ્રણમ્ય કલશં રક્તપુષ્પં દત્ત્વા વિશોધયેત્

ઓ। એકમેવ પરં બ્રહ્મ સ્થૂલસૂક્ષ્મમયં ધ્રુવમ્ ।
કચોદ્ભવાં બ્રહ્મહત્યાં તેન તે નાશયામ્યહમ્

સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થે વરુણાલયસમ્ભવે ।
અમાબીજમયે દેવિ શુક્રશાપાદ્વિમુચ્યતામ્

નનુ પઞ્ચીકરણં કિં નામ તત્રાહ ફટેત્યાદિ । ફટા
મન્ત્રેણ દર્ભેણ કુશેન કલશં સન્તાડ્ય હૂમિતિ
બીજેનાવગુણ્ઠનમુદ્રયાઽવગુણ્ઠયેદ્વેષ્ટયેત્ । હ્રી। બીજેન
દિવ્યદૃષ્ટ્યા કલશં સંવીક્ષ્ય દૃષ્ટ્વા નમસા મન્ત્રેણ
કલશસ્યાભ્યુક્ષણમભિષેકં ચરેત્ કુર્યાત્ । મૂલેન મન્ત્રેણ
કલશે ત્રિર્વારત્રયં ગન્ધં દદ્યાત્ । ઇદમેવ
પઞ્ચીકરણમીરિતં કથિતમ્ । વિશોધયેત્ મદ્યમિતિ શેષઃ

૧૯૩ ॥
નનુ કેન કેન મન્ત્રેણ મદ્યં શોધયેદિત્યપેક્ષાયાં
તચ્છોધનમન્ત્રાનેવ કમત આહ એકમેવેતિ । હે સુધે દેવિ ધ્રુવં
નિત્યં સ્થૂલસૂક્ષ્મમયં સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્વરૂપં
એકમેવાદ્વૈતમેવ યત્પરં બ્રહ્મ અસ્તિ તેન પરબ્રહ્મણા તે તવ
કચોદ્ભવાં બ્રહ્મહત્યામહં નાશયામીત્યન્વયઃ

સૂર્યેત્યાદિ । હે વરુણાલયસમ્ભવે વરુણસ્યાલયો ગૃહં
વરુણાલયઃ સમુદ્રઃ તસ્માત્ સમ્ભવ ઉત્પત્તિર્યસ્યાઃ તથાભૂતે ।
અત એવ હે અમાબીજમયે અમા અમૃતમયી નિત્યા ચાન્દ્રી ષોડશી કલા
તદ્રૂપં યચ્ચન્દ્રમસો બીજં તત્સ્વરૂપે અત એવ હે
સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થે સૂર્યમણ્ડલાભ્યન્તરસ્થાયિનિ સુધે દેવિ
શુક્રશાપાત્ત્વયા વિમુચ્યતાં વિમુક્તયા ભૂયતામ્

(પૃ૦ ૧૧૭) વેદાનાં પ્રણવો બીજં બ્રહ્માનન્દમયં યદિ ।
તેન સત્યેન તે દેવિ બ્રહ્મહત્યા વ્યપોહતુ

હ્રી। હંસઃ શુચિસદ્ વસુરન્તરિક્ષસ-
દ્ધોતા વેદિસદતિથિર્દુરોણસત્ ।
નૃસદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદબ્જા
ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

વારુણેન ચ બીજેન ષડ્દીર્ઘસ્વરભાજિના ।
બ્રહ્મશાપવિશબ્દાન્તે મોચિતાયૈ પદં વદેત્ ।
સુધાદેવ્યૈ નમઃ પશ્ચાત્ સપ્તધા બ્રહ્મશાપનુત્

અઙ્કુશં દીર્ઘષટ્કેન યુતં શ્રીમાયયા યુતમ્ ।
સુધા પશ્ચાદ્ બ્રહ્મશાપં મોચયેતિ પદં તતઃ ।
અમૃતં સ્રાવયદ્વન્દ્વં દ્વિઠાન્તો મનુરીરિતઃ

વેદાનામિતિ । હે દેવિ સુધે આનન્દમયમાનન્દસ્વરૂપં
યદ્બ્રહ્મ તત્સ્વરૂપં યત્ પ્રણવરૂપં વેદાનાં બીજં તેન
સત્યેન પ્રણવરૂપવેદબીજેન તે તવ બ્રહ્મહત્યા વ્યપોહતુ નશ્યતુ

૧૯૭ ॥
વારુણેનેતિ । બ્રહ્મશાપવિશબ્દસ્યાન્તે મોચિતાયૈ ઇતિ પદં
વદેત્ । પશ્ચાત્ સુધાદેવ્યૈ નમઃ ઇતિ વદેત્ । યોજનયા
બ્રહ્મશાપવિમોચિતાયૈ સુધાદેવ્યૈ નમઃ ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અયં
મન્ત્રઃ ષડ્દીર્ઘસ્વરભાજિના વારુણેન બીજેન સંયોજ્ય યથા
વા। વી। વૂ। વૈ। વૌ। વ।ઃ બ્રહ્મશાપવિમોચિતાયૈ સુધાદેવ્યૈ
નમઃ ઇતિ સપ્તધા સપ્તવારં પઠિતોઽયં મન્ત્રો બ્રહ્મશાપનુત્
બ્રહ્મશાપમોચકો ભવતિ

અઙ્કુશમિતિ । પૂર્વં દીર્ઘષટ્કેન યુતમઙ્કુશં ક્રો। વદેત્
। પશ્ચાત્ શ્રીમાયયા યુતં શ્રી। હ્રી। બીજયુક્તં સુધેતિ પદં
વદેત્ । પશ્ચાત્ કૃષ્ણશાપમિતિ મોચયેતિ ચ પદં વદેત્ । તતોઽમૃતં
વદેત્ । તતઃ સ્રાવયદ્વન્દ્વં વદેત્ । યોજનયા
(પૃ૦ ૧૧૮) એવં શાપાન્મોચયિત્વા યજેત્તત્ર સમાહિતઃ ।
આનન્દભૈરવં દેવમાનન્દભૈરવીં તથા

હસક્ષમલશબ્દાન્તે વરયૂ। મિલિતં વદેત્ ।
આનન્દભૈરવં ઙેઽન્તં વષડન્તો મનુર્મતઃ

અસ્યાઽસ્યં વિપરીતઞ્ચ શ્રવણે વામલોચના ।
સુધાદેવ્યૈ વૌષડન્તો મનુરસ્યાઃ પ્રપૂજને

સામરસ્યં તયોસ્તત્ર ધ્યાત્વા તદમૃતપ્લુતમ્ ।
દ્રવ્યં વિભાવ્ય તસ્યોર્દ્ધ્વે મૂલં દ્વાદશધા જપેત્

ક્રા। ક્રી। ક્રૂ। ક્રૈ। ક્રૌ। ક્ર।ઃ શ્રી। હ્રી। સુધાકૃષ્ણશાપં
મોચયામૃતં સ્રાવય સ્રાવયેતિ મન્ત્રો જાતઃ । અયં
મનુર્દ્વિઠાન્તઃ સ્વાહાન્ત ઈરિતઃ કથિતઃ

એવમિતિ । એવમુક્તક્રમેણ પૂર્વોક્તૈઃ
ષડ્ભિર્મન્ત્રૈર્બ્રહ્મશાપાન્મોચયિત્વા તત્ર મદ્યે
આનન્દભૈરવં દેવં તથાઽનન્દભૈરવીં દેવીં સમાહિતઃ
સાવધાનઃ સન્ યજેત્

ઉભયોર્યજનસ્ય મન્ત્રમાહ દ્વાભ્યામ્ હસેતિ ।
હસક્ષમલશબ્દસ્યાન્તે મિલિતં વરયૂમિતિ પદં વદેત્ । તતો
ઙેઽન્તમાનન્દભૈરવં વદેત્ । યોજનયા હસક્ષમલવરયૂ।
આનન્દભૈરવાયેતિ મનુર્જાતઃ । અયં મનુર્વષડન્તો
વષટ્શબ્દાન્તો મતઃ

અસ્યેત્યાદિ । અસ્ય હસક્ષમલવરયૂમિત્યસ્યાઽસ્યં મુખં
વિપરીતં પઠનીયમ્ । શ્રવણે ઊકારસ્થાને વામલોચનમીકારઃ
પઠનીયઃ । તતઃ સુધાદેવ્યૈ ઇતિ પઠનીયમ્ । યોજનયા
સહક્ષમલવરયી। આનન્દભૈરવ્યૈ સૂધાદેવ્યૈ ઇતિ મનુર્જાતઃ ।
અસ્યા આનન્દભૈરવ્યાઃ પ્રપૂજને વૌષડન્તો
વૌષટ્શબ્દાન્તોઽયમેવ મનુર્મતઃ । ધ્યાનં તૂભયોરગ્રે
વક્ષ્યતિ

સામરસ્યમ્તિ । તત્ર મદ્યે
તયોરાનન્દભૈરવ્યાનન્દભૈરવયોઃ સામરસ્યમૈકરસ્યં
ધ્યાત્વા તદમૃતપ્લુતં તત્સામરસ્યરૂપામૃતપ્લુતં દ્રવ્યં
મદ્યં વિભાવ્ય વિચિન્ત્ય તસ્ય મદ્યસ્યોર્દ્ધ્વે દ્વાદશધા
દ્વાદશવારં મૂલં મન્ત્રં જપેત્

(પૃ૦ ૧૧૯) મૂલેન દેવતાબુદ્ધ્યા દત્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ ।
દર્શયેદ્ધૂપદીપૌ ચ ઘણ્ટાવાદનપૂર્વકમ્

ઇત્થં તીર્થસ્ય સંસ્કારઃ સર્વદા દેવપૂજને ।
વ્રતે હોમે વિવાહે ચ તથૈવોત્સવકર્મણિ

માંસમાનીય પુરતસ્ત્રિકોણમણ્ડલોપરિ ।
ફટાઽભુક્ષ્ય વાયુવહ્નિબીજાભ્યાં મન્ત્રયેત્ત્રિધા

કવચેનાવગુણ્ઠ્યાથ સંરક્ષેચ્ચાસ્ત્રમન્ત્રતઃ ।
ધેન્વા વમમૃતીકૃત્ય મન્ત્રમેતમુદીરયેત્

વિષ્ણોર્વક્ષસિ યા દેવી યા દેવી શઙ્કરસ્ય ચ ।
માંસં મે પવિત્રીકુરુ કુરુ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

મૂલેનેતિ । તતો દેવતાબુદ્ધ્યા મૂલેન મન્ત્રેણ મદ્યે
પુષ્પાઞ્જલિં દત્ત્વા ઘણ્ટાવાદનપૂર્વકં તસ્યોપરિ
ધૂપદીપૌ ચ દર્શયેત્ ॥ તીર્થસ્ય મદ્યસ્ય

૨૦૫ ॥
અથ માંસસંસ્કારવિધિમાહ ત્રિભિઃ માંસમિતિ ।
માંસમાનીય પુરતોઽગ્રે ત્રિકોણમણ્ડલોપરિ સંસ્થાપ્ય ફટા
મન્ત્રેણાઽભ્યુક્ષ્યાઽભિષિચ્ય વાયુવહ્નિબીજાભ્યાં ય। ર।
બીજાભ્યાં ત્રિધા ત્રિવારં મન્ત્રયેત્

કવચેનેતિ । તતઃ કવચેન હુ। બીજેન
માંસમવગુણ્ઠ્યાવગુણ્ઠનમુદ્રયા વેષ્ટયિત્વા અસ્ત્રમન્ત્રતઃ
ફટ્મન્ત્રેણ સંરક્ષેત્ । ધેન્વા મુદ્રયા વ। બીજેન
માંસમમૃતીકૃત્ય એતમિતોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણં
મન્ત્રમુદીરયેદુચ્ચરેત્

તમેવ મન્ત્રમાહ વિષ્ણોરિતિ । વિષ્ણોર્વક્ષસિ યા દેવી તિષ્ઠતિ
યા દેવી શઙ્કરસ્ય ચ વક્ષસિ તિષ્ઠતિ સા ત્વં મે મમ માંસં
પવિત્રીકુરુ । એવં શોધિતમાંસસમર્પણાત્ મમ તત્પ્રધાનં
વિષ્ણોઃ પદં કુરુ

(પૃ૦ ૧૨૦) ઇત્થં મીનં સમાનીય પ્રોક્તમન્ત્રેણ સંસ્કૃતમ્ ।
મન્ત્રેણાઽનેન મતિમાંસ્તં મીનમભિમન્ત્રયેત્

ઓ। ત્ર્યમ્બકં યજામહે સુગન્ધિં પુષ્ટિવર્દ્ધનમ્ ।
ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાન્મૃત્યોર્મુક્ષીય માઽમૃતાત્

તથૈવ મુદ્રામાદાય શોધયેદમુના પ્રિયે ।
ઓ। તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।
દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્

ઓ। તદ્વિપ્રાસો વિપણ્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે ।
વિષ્ણોર્યત્ પરમં પદમ્

અથવા સર્વતત્ત્વાનિ મૂલેનૈવ વિશોધયેત્ ।
મૂલે તુ શ્રદ્દધાનો યઃ કિં તસ્ય દલશાખયા

કેવલં મૂલમન્ત્રેણ યદ્દ્રવ્યં શોધિતં ભવેત્ ।
તદેવ દેવતાપ્રીત્યૈ સુપ્રશસ્તં મયોચ્યતે

યથા કાલસ્ય સંક્ષેપાત્ સાધકાનવકાશતઃ ।
સર્વં મૂલેન સંશોધ્ય મહાદેવ્યૈ નિવેદયેત્

અથ મીનસંસ્કારવિધિમાહ ઇત્થમિત્યાદિના । પ્રોક્તમન્ત્રેણ
માંસશોધને કથિતેન મન્ત્રેણ । અનેનાન્તરોક્તેન

તમેવ મન્ત્રમાહ ત્ર્યમ્બકં યજામહ ઇતિ

મુદ્રાશોધનમન્ત્રમેવાહ તદ્વિષ્ણોરિતિ । સૂરયો વિદ્વાંસઃ
પરમત્યુત્કૃષ્ટં તત્ અવિદુષામપ્રત્યક્ષં વિષ્ણોઃ પદં સદા
પશ્યન્તિ । અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ દિવીત્યાદિ । આતતં વિસ્તૃતં ચક્ષુર્દિવિ
સ્થિતમન્ધાનામગોચરં સૂર્યમિવ

૨૧૨ ॥
અથવેતિ । સર્વતત્ત્વાનિ મદ્યાદીનિ ॥ ૨૧૩ - ૨૧૫ ॥
(પૃ૦ ૧૨૧) ન ચાત્ર પ્રત્યવાયોઽસ્તિ નાઙ્ગવૈગુણ્યદૂષણમ્ ।
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમિતિ શઙ્ગરશાસનમ્

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
મન્ત્રોદ્ધારકલશસ્થાપનતત્ત્વસંસ્કારો નામ પઞ્ચમોલ્લાસઃ ।
નેતિ । અત્ર મૂલમન્ત્રેણૈવ શોધિતાનાં સર્વતત્ત્વાનાં
મહાદેવ્યૈ સમર્પણે

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં પઞ્ચમોલ્લાસઃ ।
ષષ્ઠોલ્લાસઃ
શ્રીદેવ્યુવાચ ।
યત્ત્વયા કથિતં પઞ્ચતત્ત્વં પૂજાદિકર્મણિ ।
વિશિષ્ય કથ્યતાં નાથ યદિ તેઽસ્તિ કૃપા મયિ

સ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
ગૌડી પૈષ્ટી તથા માધ્વી ત્રિવિધા ચોત્તમા સુરા ।
સૈવ નાનાવિધા પ્રોક્તા તાલખર્જૂરસમ્ભવા

તથા દેશવિભેદેન નાનાદ્રવ્યવિભેદતઃ ।
બહુધેયં સમાખ્યાતા પ્રશસ્તા દેવતાર્ચને

યેન કેન સમુત્પન્ના યેન કેનાઽહૃતાઽપિ વા ।
નાત્ર જાતિવિભેદોઽસ્તિ શોધિતા સર્વસિદ્ધિદા

ઓં નમો બ્રહ્મણે ।
મદ્યાદિ પઞ્ચતત્ત્વં વિશેષતઃ શ્રોતુમિચ્છન્તી
શ્રીદેવ્યુવાચ યત્ત્વયેત્યાદિ

દેવ્યૈવં પ્રાર્થિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ગૌડીત્યાદિ ।
ગોડી ગુડોદ્ભવા । પૈષ્ટી પિષ્ટોદ્ભવા । માધ્વી
મધૂકપુષ્પોદ્ભવા । ઇતિ ત્રિવિધા ત્રિઃપ્રકારા સુરા ઉત્તમા
શ્રેષ્ઠા પ્રોક્તા । સૈવ સુરૈવ । સુરાયા નાનાવિધત્વમેવ
દર્શયન્નાહ તાલખર્જૂરેત્યાદિ । ઇયં સુરા

૩ ॥
યેનેતિ । આહૃતા આનીતા । અત્ર સુરાવિષયે

(પૃ૦ ૧૨૩) માંસન્તુ ત્રિવિધં પ્રોક્તં જલભૂચરખેચરમ્ ।
યસ્માત્ તસ્માત્ સમાનીતં યેન તેન વિઘાતિતમ્ ।
તત્ સર્વં દેવતાપ્રીત્યૈ ભવેદેવ ન સંશયઃ

સાધકેચ્છા બલવતી દેયે વસ્તુનિ દૈવતે ।
યદ્યદાત્મપ્રિયં દ્રવ્યં તત્તદિષ્ટાય કલ્પયેત્

બલિદાનવિધૌ દેવિ વિહિતઃ પુરુષઃ પશુઃ ।
સ્ત્રીપશુર્ન ચ હન્તવ્યસ્તત્ર શામ્ભવશાસનાત્

ઉત્તમાસ્ત્રિવિધા મત્સ્યાઃ શાલપાઠીનરોહિતાઃ ।
મધ્યમાઃ કણ્ટકૈર્હીના અધમા બહુકણ્ટકાઃ ।
તેઽપિ દેવ્યૈ પ્રદાતવ્યા યદિ સુષ્ઠુ વિભર્જિતાઃ

મુદ્રાઽપિ ત્રિવિધા પ્રોક્તા ઉત્તમાદિવિભેદતઃ ।
ચન્દ્રબિમ્બનિભં શુભ્રં શાલિતણ્ડુલસમ્ભવમ્ ।
યવગોધૂમજં વાઽપિ ઘૃતપક્વં મનોરમમ્

મુદ્રેયમુત્તમા મધ્યા ભ્રષ્ટધાન્યાદિસમ્ભવા ।
ભર્જિતાન્યન્યબીજાનિ અધમા પરિકીર્તિતા

માંસસ્ય ત્રિવિધત્વમેવ દર્શયતિ જલેત્યાદિના । જલચરં
કૂર્માદિમાંસમ્ । ભૂચરં છાગાદિમાંસમ્ । ખેચરં
તિત્તિરિહારીતાદિમાંસમ્ । તત્ સર્વમ્ માંસમ્

કલ્પયેત્ સમર્પયેત્

બલિદાનેતિ । પુરુષઃ પુંસ્ત્વાવચ્છિન્નઃ । તત્ર બલિદાનવિધૌ

મુદ્રેતિ । ચન્દ્રબિમ્બનિભમ્ ચન્દ્રમણ્ડલસદૃશમ્ શુભ્રમ્
શ્વેતમ્ શાલિતણ્ડુલસમ્ભવમ્ શષ્કુલ્યાદિ ।
ભ્રષ્ટધાન્યાદિસમ્ભવા લાજાદિ

૧૦ ॥
(પૃ૦ ૧૨૪) માંસં મીનશ્ચ મુદ્રા ચ પહલમૂલાનિ યાનિ ચ ।
સુધાદાને દેવતાયૈ સંજ્ઞૈષાં શુદ્ધિરીરિતા

વિના શુદ્દ્ધ્યા હેતુદાનં પૂજનં તર્પણં તથા ।
નિષ્ફલં જાયતે દેવિ દેવતા ન પ્રસીદતિ

શુદ્ધિં વિના મદ્યપાનં કેવલં વિષભક્ષણમ્ ।
ચિરરોગી ભવેન્મન્ત્રી સ્વલ્પાયુર્મ્રિયતેઽચિરાત્

શેષતત્ત્વં મહેશાનિ નિર્વીયે પ્રબલે કલૌ ।
સ્વકીયા કેવલા જ્ઞેયા સર્વદોષવિવર્જિતા

અથવાઽત્ર સ્વયમ્ભ્વાદિ કુસુમં પ્રાણવલ્લભે ।
કથિતં તત્પ્રતિનિધૌ કુસીદં પરિકીર્તિતમ્

અશોધિતાનિ તત્ત્વાનિ પત્રપુષ્પફલાનિ ચ ।
નૈવ દદ્યાન્મહાદેવ્યૈ દત્ત્વા વૈ નારકી ભવેત્

માંસમિત્યાદિ । દેવતાયૈ સુધાદાને સુરાસમર્પણે એષાં
માંસાદીનાં શુદ્ધિરિતિ સંજ્ઞા ઈરિતા કથિતા

માંસાદીનાં શુદ્ધિસંજ્ઞાવિધાને પ્રયોજનં
દર્શયન્નાહ વિના શુદ્ધ્યેત્યાદિ । વિના શુદ્ધ્યા માંસાદિકં
વિના હેતુદાનમ્ સુરાસમર્પણમ્

શુદ્ધિમિતિ । શુદ્ધિમ્ માંસાદિકમ્ । અચિરાત્ અત્યલ્પમેવ
કાલમતીત્ય

શેષતત્ત્વમિતિ । શેષતત્ત્વમ્ મૈથુનમ્ । નિર્વીર્યે નિસ્તેજસિ ।
સ્વકીયા આત્મીયા શક્તિઃ

અથવેત્યાદિ । અત્ર શેષતત્ત્વવિધૌ । તત્પ્રતિનિધૌ સ્વયમ્ભ્વાદિ
કુસુમપ્રતિનિધૌ । કુસીદમ્ રક્તચન્દનમ્

અશોધિતાનિ સુરામાંસાદીનિ મહાદેવ્યૈ દદતઃ સાધકસ્ય
નરકગામિત્વમાહ અશોધિતાનીત્યાદિના

(પૃ૦ ૧૨૫) શ્રીપાત્રસ્થાપનં કુર્યાત્ સ્વીયયા ગુણશીલયા ।
અભિષિઞ્ચેત્ કારણેન સામાન્યાર્ઘ્યોદકેન વા

આદૌ બાલાં સમુચ્ચાર્યં ત્રિપુરાયૈ તતો વદેત્ ।
નમઃશબ્દાવસાને ચ ઇમાં શક્તિમુદીરયેત્

પવિત્રીકુરુશબ્દાન્તે મમ શક્તિં કુરુ દ્વિઠઃ

અદીક્ષિતા યદા નારી કર્ણે માયાં સમુચ્ચરેત્ ।
શક્તયોઽન્યાઃ પૂજનીયાઃ નાઽર્હ્યાસ્તાડનકર્મણિ

અથાત્મયન્ત્રયોર્મધ્યે માયાગર્ભં ત્રિકોણકમ્ ।
વૃત્તં ષટ્કોણમાલિખ્ય ચતુરસ્રં લિખેદ્વહિઃ

શ્રીપાત્રેત્યાદિ । સ્વીયયા શક્ત્યા સહ । અભિષિઞ્ચેત્ સ્વીયાં
શક્તિમિતિ શેષઃ । કારણેન સુરયા

નનુ કેન મન્ત્રેણ સ્વીયા શક્તિરભિષેક્તવ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં
તદભિષેકમન્ત્રમાહ આદાવિત્યાદિના સાર્દ્ધેન । આદૌ બાલામ્ ઐ।
ક્લી। સૌરિતિ સમુચ્ચાર્ય તતસ્ત્રિપુરાયૈ ઇતિ વદેત્ । તતસ્તદન્તે પઠિતસ્ય
નમઃ શબ્દસ્યાવસાનેઽન્તે ઇમાં શક્તિમુદીરયેદુચ્ચરેત્ । તદન્તે ચ
પઠિતસ્ય પવિત્રીકુરુશબ્દસ્યાન્તે મમ શક્તિં કુરુ ઇતિ વદેત્ । તતો
દ્વિઠઃ સ્વાહેતિ વદેત્ । યોજનયા ઐ। ક્લી। સૌઃ ત્રિપુરાયૈ નમઃ ઇમાં
શક્તિં પવિત્રીકુરુ મમ શક્તિં કુરુ સ્વાહેતિ સ્વીયાભિષેકે મન્ત્રો
જાતઃ

૧૯ ॥
અદીક્ષિતેતિ । માયામ્ હ્રી। બીજમ્ । અન્યાઃ તત્રોપવિષ્ટાઃ
સ્વીયાભિન્નાઃ તાડનકર્મણિ મૈથુનકર્મણિ

અથેત્યાદિ । અથાનન્તરમાત્મયન્ત્રયોરાત્મનો યન્ત્રરાજસ્ય ચ
મધ્યે માયાગર્ભં માયા હ્રી। બીજં ગર્ભે યસ્યૈવમ્ભૂતં
ત્રિકોણકં તદ્બહિર્વૃત્તં તદ્બહિશ્ચ ષટ્કોણં મણ્ડલમાલિખ્ય
તતોઽપિ બહિશ્ચતુરસ્રં ચતુષ્કોણં મણ્ડલં લિખેત્

(પૃ૦ ૧૨૬) અસ્રકોણે પૂર્ણશૈલમુડ્ડીયાનન્તથૈવ ચ ।
જાલન્ધરં કામરૂપં સચતુર્થીનમોઽન્તકમ્ ।
નિજનામાદિબીજાઢ્યં પૂજયેત્ સાધકોત્તમઃ

ષટ્કોણેષુ ષડઙ્ગાનિ મૂલેનૈવ ત્રિકોણકમ્ ।
માયામાધારશક્તિઞ્ચ નમોઽન્તેન પ્રપૂજયેત્

નમસા ક્ષાલિતાધારં સંસ્થાપ્ય તત્ર પૂર્વવત્ ।
વૃત્તોપરિ યજેદ્વહ્નેઃ કલાઃ સ્વસ્વાદિમાક્ષરૈઃ

અસ્રકોણે ઇતિ । તતો
નિજનામાદિબીજાઢ્યમાત્મનામસમ્બન્ધ્યાદિમાક્ષરરૂપબીજસ
ંયુક્તં સચતુર્થીનમોઽન્તકં સચતુર્થિ ચતુર્થીસહિતં
નમોઽન્તકં નમોઽન્તે યસ્ય તથાભૂતં પૂર્ણશૈલમ્
ઉડ્ડીયાનં જાલન્ધરં કામરૂપં ચાસ્રકોણે
ચતુષ્કોણમણ્ડલસ્ય ચતુર્ષુ કોણેષુ સાધકોત્તમઃ પૂજયેત્ । પૂં
પૂર્ણશૈલાય પીઠાય નમઃ ઇત્યનેન પ્રથમકોણે પૂર્ણશૈલમ્ ।
ઉમ્ ઉડ્ડીયાનાય પીઠાય નમઃ ઇત્યનેન દ્વિતીયકોણે ઉડ્ડીયાનમ્ ।
જાં જાલન્ધરાય પીઠાય નમઃ ઇત્યનેન તૃતીયકોણે જાલન્ધરમ્ ।
કાં કામરૂપાય પીઠાય નમઃ ઇત્યનેન ચતુર્થકોણે
કામરૂપં પૂજયેદિત્યર્થઃ

ષટ્કોણેષ્વિતિ । તતઃ ષટ્કોણમણ્ડલસ્ય ષટ્કોણેષુ હ્રા।
નમઃ હ્રી। નમઃ હ્રૂ। નમઃ હ્રૈ। નમઃ હ્રૌ। નમઃ હ્ર।ઃ નમઃ
ઇતિ મન્ત્રૈઃ ષડઙ્ગાનિ ષટ્કોણાધિષ્ઠાતૃદૈવતાનિ પ્રપૂજયેત્ ।
મૂલેનૈવ મન્ત્રેણ ત્રિકોણકં ત્રિકોણાધિષ્ઠાતૃદૈવતં
પ્રપૂજયેત્ । માયામિત્યાદિ । પૂર્વં માયાં હ્રી। બીજં તતો
નમોઽન્તેન નમસાઽન્તેન સહાધારશક્તિઞ્ચ વદેત્ । યોજનયા હ્રી।
આધારશક્તયે નમ ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેન મન્ત્રેણ મણ્ડલે
આધારદેવતાં પૂજયેત્

નમસેતિ । તતો નમસા નમોમન્ત્રેણ ક્ષાલિતમાધારં
પૂર્વવત્ કલશસ્થાપને ઇવ તત્ર મણ્ડલે સંસ્થાપ્ય વૃત્તોપરિ
વર્તુલમણ્ડલોપરિ સંસ્થાપિતાધારે વહ્નેઃ કલાઃ
(પૃ૦ ૧૨૭) ધૂમ્રાઽર્ચિર્જ્વલિની સૂક્ષ્મા જ્વાલિની વિષ્ફુલિઙ્ગિની ।
સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્યકવ્યવહા તથા

સચતુર્થીનમોઽન્તેન પૂજ્યા વહ્નેઃ કલા દશ

મ વહ્નિમણ્ડલાયેતિ દશાન્તે ચ કલાત્મને ।
અવસાને નમો દત્ત્વા પૂજયેદ્વહ્નિમણ્ડલમ્

તતોઽર્ઘ્યપાત્રમાનીય ફટ્કારેણ વિશોધિતમ્ ।
આધારે સ્થાપયિત્વા તુ કલાઃ સૂર્યસ્ય દ્વાદશ ।
કભાદિવર્ણબીજેન ઠડાન્તેન પ્રપૂજયેત્

તપિની તાપિની ધૂમ્રા મરીચિર્જ્વાલિની રુચિઃ ।
સુધૂમ્રા ભોગદા વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા

યજેત્ । વહ્નેર્યાઃ કલાઃ યજેત્તા આહ । ધૂમ્રાદ્યા દશકલાઃ
પૂજ્યાઃ । યથા ધૂં ધૂમ્રાયૈ નમઃ ઇતિ ધૂમ્રા । અમ્ અર્ચિષે
નમઃ ઇત્યનેનાર્ચિઃ । જ્વં જ્વલિન્યૈ નમઃ ઇતિ જ્વલિની । સૂં
સૂક્ષ્માયૈ નમઃ ઇત્યનેન સૂક્ષ્મા । જ્વાં જ્વાલિન્યૈ નમઃ
ઇત્યનેન જ્વાલિની । વિં વિષ્ફુલિઙ્ગિન્યૈ નમઃ ઇતિ વિષ્ફુલિઙ્ગિની । સું
સુશ્રિયે નમઃ ઇતિ સુશ્રીઃ । સું સુરૂપાયૈ નમઃ ઇત્યનેન સુરૂપા ।
કં કપિલાયૈ નમઃ ઇતિ કપિલા । હં હવ્યકવ્યવહાયૈ નમઃ
ઇત્યનેન હવ્યકવ્યવહા પૂજ્યેતિ ॥ ૨૪ - ૨૬ ॥
મમિત્યાદિ । પૂર્વં મં વહ્નિમણ્ડલાયેતિ દત્ત્વા તતો
દશાન્તે કલાત્મને ઇતિ દત્ત્વા અવસાને તદન્તે ચ નમો દત્ત્વા
વહ્નિમણ્ડલં પૂજયેત્ । મં વહ્નિમણ્ડલાય દશકલાત્મને
નમઃ ઇતિ મન્ત્રેણાધારે વહ્નિમણ્ડલમર્ચયેદિત્યર્થઃ

તત ઇત્યાદિ । તતોઽનન્તરં ફટ્કારેણ ફટા મન્ત્રેણ
વિશોધિતમર્ઘ્યપાત્રમાનીયાઽધારે સ્થાપયિત્વા તત્ર સૂર્યસ્ય
દ્વાદશકલાઃ સાનુસ્વારેણ ઠડાન્તેન ઠડૌ અન્તૌ યસ્ય
કભાદિવર્ણબીજસ્ય તત્ ઠડાન્તં તેન કભાદિવર્ણબીજેન
કાદિભાદિ વર્ણરૂપેણ બીજેન સહિતેન સચતુર્થીનમોઽન્તેન
નામમન્ત્રેણ પ્રપૂજયેત્

યાઃ સૂર્યકલાઃ પ્રપૂજયેત્તા આહ તપિનીત્યાદ્યેકેન । યથા
કં ભં તપિન્યૈ નમઃ ઇતિ તપિનીમ્ ખં બં તાપિન્યૈ નમઃ ઇતિ
તાપિનીમ્ ગં ફં ધૂમ્રાયૈ નમઃ ઇતિ
(પૃ૦ ૧૨૮) અં સૂર્યમણ્ડલાયેતિ દ્વાદશાન્તે કલાત્મને ।
નમોઽન્તેનાઽર્ઘ્યપાત્રે તુ પૂજયેત્ સૂર્યમણ્ડલમ્

વિલોમમાતૃકાં તદ્વન્મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
ત્રિભાગં પૂરયેન્મન્ત્રી કલશસ્થેન હેતુના

વિશેષાર્ઘ્યજલૈઃ શેષં પૂરયિત્વા સમાહિતઃ ।
ષોડશસ્વરબીજેન નામમન્ત્રેણ પૂજયેત્ ।
સચતુર્થીનમોઽન્તેન કલાઃ સોમસ્ય ષોડશ

ધૂમ્રામ્ ઘં પં મરીચ્યૈ નમઃ ઇતિ મરીચિમ્ ઙં નં
જ્વાલિન્યૈ નમઃ ઇતિ જ્વાલિનીમ્ ચં ધં રુચયે નમઃ ઇતિ રુચિમ્ છં
દં સુધૂમ્રાયૈ નમઃ ઇતિ સુધૂમ્રામ્ જં થં ભોગદાયૈ
નમઃ ઇતિ ભોગદામ્ ઝં તં વિશ્વાયૈ નમઃ ઇતિ વિશ્વામ્ ઞં
ણં બોધિન્યૈ નમઃ ઇતિ બોધિનીમ્ ટં ઢં ધારિણ્યૈ નમઃ ઇતિ
ધારિણીમ્ ઠં ડં ક્ષમાયૈ નમઃ ઇતિ ક્ષમાં પ્રપૂજયેદિતિ

અમિત્યાદિ । પૂર્વમ્ અં સૂર્યમણ્ડલાયેત્યુક્ત્વા તતો
દ્વાદશાન્તે કલાત્મને ઇતિ વદેત્ । યોજનયા અં સૂર્યમણ્ડલાય
દ્વાદશકલાત્મને ઇતિ આસીત્ નમોઽન્તેનાનેન મન્ત્રેણાર્ઘ્યપાત્રે
સૂર્યમણ્ડલં પૂજયેત્

વિલોમેત્યાદિ । તતો મન્ત્રી સાધકસ્તદ્વત્ કલશપૂરણે ઇવ
વિલોમમાતૃકાં સાનુસ્વારાન્ ક્ષકારાદીનકારાન્તાન્ વર્ણાન્
સમુચ્ચરન્ તેષામન્તે મૂલમન્ત્રઞ્ચ સસુચ્ચરન્ સન્ કલશસ્થેન
હેતુના સુરયાઽર્ઘ્યપાત્રસ્ય ત્રિભાગં પૂરયેત્

વિશેષેત્યાદિ । સમાહિતઃ સાવધાનઃ સન્ અર્ઘ્યપાત્રસ્ય
શેષઞ્ચતુર્થં ભાગં વિશેષાર્ઘ્યજલૈઃ પૂરયિત્વા
સાનુસ્વારેણ ષોડશસ્વરબીજેન સહિતેન સચતુર્થીનમોઽન્તેન
નામમન્ત્રેણ સોમસ્ય ષોડશકલાઃ અર્ઘ્યપાત્રસ્ય તોયે પૂજયેત્

(પૃ૦ ૧૨૯) અમૃતા માનદા પૂષા તુષ્ટિઃ પુષ્ટીરતિર્ધૃતિઃ ।
શશિની ચન્દ્રિકા કાન્તિર્જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિરઙ્ગદા ।
પૂઋણા પૂર્ણામૃતા કામદાયિન્યઃ શશિનઃ કલાઃ

ઊં સોમમણ્ડલાયેતિ ષોડશાન્તે કલાત્મને ।
નમોઽન્તેન યજેન્મન્ત્રી પૂર્વવત્ સોમમણ્ડલમ્

દૂર્વાક્ષતં રક્તપુષ્પં બર્વરામપરાજિતામ્ ।
માયયા પ્રક્ષિપેત્ પાત્રે તીર્થમાવાહયેદપિ

યાઃ સોમસ્ય કલાઃ પૂજયેત્તા આહ અમૃતેત્યાદિના સાર્દ્ધેન ।
યથા અં અમૃતાયૈ નમઃ ઇત્યમૃતામ્ આં માનદાયૈ નમઃ ઇતિ
માનદામ્ ઇં પૂષાયૈ નમઃ ઇતિ પૂષામ્ ઈં તુષ્ટયે નમઃ ઇતિ
તુષ્ટિમ્ ઉં પુષ્ટયે નમઃ ઇતિ પુષ્ટિમ્ ઊં રતયે નમઃ ઇતિ રતિં ઋં
ધૃતયે નમઃ ઇતિ ધૃતિં ૠં શશિન્યૈ નમઃ ઇતિ શશિનીં ઌં
ચન્દ્રિકાયૈ નમઃ ઇતિ ચન્દ્રિકાં ૡં કાન્તયે નમઃ ઇતિ કાન્તિમ્ એં
જ્યોત્સ્નાયૈ નમઃ ઇતિ જ્યોત્સ્નાં ઐં શ્રિયૈ નમઃ ઇતિ શ્રિયં ઓં
પ્રીતયે નમઃ ઇતિ પ્રીતિં ઔં અઙ્ગદાયૈ નમઃ ઇત્યઙ્ગદાં અં
પૂર્ણાયૈ નમઃ ઇતિ પૂર્ણાં અંઃ પૂર્ણામૃતાયૈ નમઃ ઇત્યનેન
પૂર્ણામૃતાં પૂજયેદિતિ

ઊમિત્યાદિ । પૂર્વમ્ ઊં સોમમણ્ડલાયેત્યુક્ત્વા તતઃ
ષોડશાન્તે કલાત્મને ઇતિ વદેત્ । યોજનયા ઊં સોમમણ્ડલાય
ષોડશકલાત્મને ઇત્યાસીત્ । નમોઽન્તેનાનેન મન્ત્રેણ મન્ત્રી
સાધકઃ પૂર્વવત્ કલશતોય ઇવાર્ઘ્યપાત્રતોયે સોમમણ્ડલં
યજેત્

દૂર્વેત્યાદિ । તતો દૂર્વયા સહિતાનક્ષતાન્ રક્તં પુષ્પં
બર્વરાં વર્વરાપત્રમપરાજિતાઞ્ચ પુષ્પં માયયા હ્રી। બીજેન
પાત્રે પ્રક્ષિપેત્ તત્રૈવ તીર્થમપ્યાવાહયેત્

(પૃ૦ ૧૩૦) કવચેનાઽવગુણ્ઠ્યાઽસ્ત્રમુદ્રયા રક્ષણઞ્ચરેત્ ।
ધેન્વા ચૈવામૃતીકૃત્ય છાદયેન્મત્સ્યમુદ્રયા

મૂલં સઞ્જપ્ય દશધા દેવતાવાહનઞ્ચરેત્ ।
આવાહ્ય પુષ્પાઞ્જલિના પૂજયેદિષ્ટદેવતામ્ ।
અખણ્ડાદ્યૈઃ પઞ્ચમન્ત્રૈર્મન્ત્રયેત્તદનન્તરમ્

અખણ્ડૈકરસાનન્દાકરે પરસુધાત્મનિ ।
સ્વચ્છન્દસ્ફુરણામત્ર નિધેહિ કુલરૂપિણિ

અનઙ્ગસ્થામૃતાકારે શુદ્ધજ્ઞાનકલેવરે ।
અમૃતત્વં નિધેહ્યસ્મિન્ વસ્તુનિ ક્લિન્નરૂપિણિ

કવચેનેતિ । તતઃ કવચેન
હૂબીજેનાવગુણ્ઠ્યાવગુણ્ઠનમુદ્રયાઽર્ઘ્યપાત્રસ્થં
સુધાતોયં વેષ્ટયિત્વાઽસ્ત્રમુદ્રયા તસ્યૈવ રક્ષણઞ્ચરેત્ કુર્યાત્
। ધેન્વા મુદ્રયા ચ તદેવાઽમૃતીકૃત્ય મત્સ્યમુદ્રયાચ્છાદયેત્

મૂલમિતિ । તતોઽર્ઘ્યપાત્રસ્થસુધાતોયસ્યોપરિ મૂલં
મન્ત્રં દશધા દશવારં સંજપ્ય તત્રૈવ
દેવતાવાહનઞ્ચરેત્ । ઇષ્ટદેવતામાવાહ્ય ચ પુષ્પાઞ્જલિના
પૂજયેત્ । તદનન્તરમખણ્ડાદ્યૈઃ પઞ્ચમન્ત્રૈસ્તદેવ
સુધાતોયં મન્ત્રયેત્ મન્ત્રિતં કુર્યાત્

તાનેવાખણ્ડાદીન્ પઞ્ચમન્ત્રાન્ ક્રમતો દર્શયતિ
અખણ્ડૈકેત્યાદિ । હે કુલરૂપિણિ અખણ્ડૈકરસાનન્દાકરે
પૂર્ણપ્રધાનાનુરાગાનન્દજનકે પરસુધાત્મનિ
શ્રેષ્ઠસુરાસ્વરૂપેઽત્ર વસ્તુનિ સ્વચ્છન્દસ્ફુરણાં સ્વતન્ત્રાં
વિસ્ફૂર્તિં નિધેહિ સ્થાપય । ગુણે રાગે દ્રવે રસ ઇત્યમરઃ

અનઙ્ગેત્યાદિ । હે અનઙ્ગસ્થામૃતાકારે કામસ્થામૃતસ્વરૂપે
હે શુદ્ધજ્ઞાનકલેવરે શુદ્ધજ્ઞાનરૂપશરીરે ત્વં
ક્લિન્નરૂપિણિ સ્તિમિતરૂપિણ્યસ્મિન્ સુરારૂપે વસ્તુનિ અમૃતત્વં નિધેહિ
સ્થાપય

(પૃ૦ ૧૩૧) તદ્રૂપેણૈકરસ્યઞ્ચ કૃત્વાઽર્ઘ્યં તત્સ્વરૂપિણિ ।
ભૂત્વા કુલામૃતાકારં મયિ વિસ્ફુરણં કુરુ

બ્રહ્માણ્ડરસસમ્ભૂતમશેષરસસમ્ભવમ્ ।
આપૂરિતં મહાપાત્રં પીયૂષરસમાવહ

અહન્તાપાત્રભરિતમિદન્તાપરમામૃતમ્ ।
પરાહન્તામયે વહ્નૌ હોમસ્વીકારલક્ષણમ્

ઇત્યામન્ત્ર્ય તતસ્તસ્મિન્ શિવયોઃ સામરસ્યકમ્ ।
વિભાવ્ય પૂજયેદ્ધૂપદીપાવપિ ચ દર્શયેત્

તદ્રૂપેણેત્યાદિ । હે તત્સ્વરૂપિણિ તત્તત્સ્વરૂપશાલિનિ ત્વં
તદ્રૂપેણ પ્રધાનમાધુર્યરસરૂપેણાર્ઘ્યમર્ચાર્થં
મદ્યમૈકરસ્યં પ્રધાનમાધુર્યરસવિશિષ્ટં કૃત્વા
કુલામૃતાકારં સુધારૂપં વસ્તુ ચ ભૂત્વા મયિ વિસ્ફુરણં
વિસ્ફૂર્તિં કુરુ

બ્રહ્માણ્ડેત્યાદિ । હે દેવિ સુરયા પૂરિતં મહાપાત્રં પ્રતિ
બ્રહ્માણ્ડરસસમ્ભૂતં બ્રહ્માણ્ડે યે રસાસ્તેભ્યઃ
સઞ્જાતમત એવાશેષરસસમ્ભવમ્ અશેષસ્ય સર્વસ્ય રસસ્ય
સમ્ભવો યત્ર તથાભૂતં પીયૂષરસમાવહાઽનય

અહન્તેત્યાદિ । અહન્તાઽહમ્ભાવઃ તદ્રૂપે પાત્રે ભરિતં
ધારિતં યદિદન્તાપરમામૃતમ્ ઇદન્તા મદીયમિદં
મદીયમિદમિત્યેતદ્ભાવઃ તદ્રૂપં યત્ પરમમમૃતં તસ્ય
પરાહન્તામયે પરા યાઽહન્તાઽહમ્ભાવસ્તદ્રૂપે વહ્નૌ
હોમસ્વીકારલક્ષણં કુર્યાત્ । અહન્તારૂપપાત્રસહિતં
તત્સ્થાપિતેદન્તારૂપપરમામૃતં પરાહન્તારૂપે વહ્નૌ
જુહુયાદિત્યર્થઃ

ઇતીતિ । ઇતિ એતૈઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈર્મદ્યમામન્ત્ર્ય તતોઽનન્તરં
તસ્મિન્મદ્યે શિવયોઃ શિવાયાઃ શિવસ્ય ચ સામરસ્યમૈકરસ્યં
વિભાવ્ય વિચિન્ત્ય તન્મદ્યં પૂજયેત્ તસ્યોપરિ ધૂપદીપાવપિ ચ
દર્શયેત્

(પૃ૦ ૧૩૨) ઇતિ શ્રીપાત્રસંસ્કારઃ કથિતઃ કુલપૂજને ।
અકૃત્વા પાપભાઙ્મન્ત્રી પૂજા ચ વિફલા ભવેત્

ઘટશ્રીપાત્રયોર્મધ્યે પાત્રાણિ સ્થાપયેદ્બુધઃ ।
ગુરુપાત્રં ભોગપાત્રં શક્તિપાત્રમતઃ પરમ્

યોગિનીવીરપાત્રે ચ બલિપાત્રં તતઃ પરમ્ ।
પાદ્યાચમનયોઃ પાત્રં શ્રીપાત્રેણ નવ ક્રમાત્ ।
સામાન્યાર્ઘ્યસ્ય વિધિના પાત્રાણાં સ્થાપનઞ્ચરેત્

કલશસ્થામૃતેનૈવ ત્રિભાગં પરિપૂર્ય ચ ।
માષપ્રમાણં પાત્રેષુ શુદ્ધિખણ્ડં નિયોજયેત્

વામાઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યામમૃતં પાત્રસંસ્થિતમ્ ।
ગૃહીત્વા શુદ્ધિખણ્ડેન દક્ષયા તત્ત્વમુદ્રયા ।
સર્વત્ર તર્પણં કુર્યાત્ વિધિરેષઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઇતીતિ । અકૃત્વા શ્રીપાત્રસંસ્કારમિતિ શેષઃ

નનુ ઘટશ્રીપાત્રયોર્મધ્યે કિંકિં પાત્રં સ્થાપયેત્
તત્રાહ ગુરુપાત્રમિત્યાદિ

શ્રીપાત્રેણ સહ નવ પાત્રાણિ ક્રમાત્ સ્થાપયેત્ । નનુ કેન
વિધિના પાત્રાણિ સ્થાપયેત્ તત્રાહ સામાન્યાર્ઘ્યસ્યેત્યાદિ

કલશસ્થેત્યાદિ । કલશસ્થામૃતેનૈવ તેષાં પાત્રાણાં
ત્રિભાગં પરિપૂર્ય માષપ્રમાણં શુદ્ધિખણ્ડં
માંસાદિખણ્ડં પાત્રેષુ નિયોજયેત્ સ્થાપયેત્

વામેત્યાદિ । વામાઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં દક્ષયા ચ
તત્ત્વમુદ્રયા શુદ્ધિખણ્ડેન સહિતં પાત્રસંસ્થિતમમૃતં
ગૃહીત્વા સર્વત્ર તર્પણં કુર્યાત્ । સર્વત્ર તર્પણે એષ વિધિઃ
પ્રકીર્તિતઃ

(પૃ૦ ૧૩૩) શ્રીપાત્રાત્ પરમં બિન્દું ગૃહીત્વા શુદ્ધિસંયુતમ્ ।
આનન્દભૈરવં દેવં ભૈરવીઞ્ચ પ્રતર્પયેત્

ગુરુપાત્રામૃતેનૈવ તર્પયેદ્ ગુરુસન્તતિમ્ ।
સહસ્રારે નિજગુરું સપત્નીકં પ્રતર્પ્ય ચ ।
વાગ્ભવાદ્યસ્વસ્વનામ્ના તદ્વદ્ગુરુચતુષ્ટયમ્

તતઃ સ્વહૃદયામ્ભોજે ભોગપાત્રામૃતેન ચ ।
આદ્યાં કાલીં તર્પયામિ નિજબીજપુરઃસરમ્

સ્વાહાન્તેન ત્રિધા મન્ત્રી તર્પયેદિષ્ટદેવતામ્ ।
શક્તિપાત્રામૃતૈસ્તદ્વદઙ્ગાવરણતર્પણમ્

શ્રીપાત્રાદિતિ । શ્રીપાત્રાચ્છુદ્ધિસંયુતં પરમં બિન્દું
ગૃહીત્વા હસક્ષમલવરયૂમ્ આનન્દભૈરવાય વષટ્
આનન્દભૈરવં તર્પયામિ નમ ઇત્યનેનાનન્દભૈરવં દેવં
સહક્ષમલવરયીમ્ આનન્દભૈરવ્યૈ વૌષટ્ આનન્દભૈરવીં
તર્પયામિ સ્વાહેત્યનેનાનન્દભૈરવીઞ્ચ પ્રતર્પયેત્

ગુર્વિત્યાદિ । ગુરુપાત્રામૃતેનૈવ ગુરુસન્તતિં ગુરુસમૂહં
તર્પયેત્ । નનુ કેન મન્ત્રેણ કુત્ર વા સ્થાને ગુરુસન્તતિં
તર્પયેત્તત્રાહ સહસ્રારે ઇત્યાદિ । સહસ્રારે પદ્મે સપત્નીકં
નિજગુરું પ્રતર્પ્ય વાગ્ભવમ્ ઐ। બીજમાદ્યં યસ્ય તથાભૂતેન
સ્વસ્વનામ્ના નિજગુરુણા સહ ગુરુચતુષ્ટયં તદ્વન્નિજગુરુવત્
પ્રતર્પયેત્ । યથા ઐ। સપત્નીકમમુકાનન્દનાથં શ્રીગુરું
તર્પયામિ નમ ઇત્યનેન નિજગુરુમ્ ઐ। સપત્નીકં
પરમગુરુન્તર્પયામિ નમ ઇતિ પરમમ્ ઐ। સપત્નીકં
પરાપરગુરુન્તર્પયામિ નમ ઇતિ પરાપરગુરુમ્ ઐ। સપત્નીકં
પરમેષ્ટિગુરુંતર્પયામિ નમ ઇતિ પરમેષ્ટિગુરું પ્રતર્પયેદિતિ

તત ઇત્યાદિ । તતોઽનન્તરં નિજબીજપુરઃસરં યથાસ્યાત્તથા
સ્વાહાન્તેન સ્વાહારૂપેણાન્તેન સહાદ્યાં
કાલીંતર્પયામીત્યુચ્ચરન્મન્ત્રી સાધકો ભોગપાત્રામૃતેન
(પૃ૦ ૧૩૪) યોગિનીપાત્રસંસ્થેન સાયુધાં સપરીકરામ્ ।
સન્તર્પ્ય કાલિકામાદ્યાં વટુકેભ્યો બલિં હરેત્

સ્વવામભાગે સામાન્યં મણ્ડલં રચયેત્ સુધીઃ ।
સમ્પૂજ્ય સ્થાપયેત્તત્ર સામિષાન્નં સુધાન્વિતમ્

વાઙ્માયાકમલાવઞ્ચ વટુકાય નમઃ પદમ્ ।
સમ્પૂજ્ય પૂર્વભાગે ચ વટુકસ્ય બલિં હરેત્

સ્વહૃદયામ્ભોજે ઇષ્ટદેવતાં ત્રિધા ત્રિવારંતર્પયેત્ । હ્રી। શ્રી।
ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહા આદ્યાં કાલીંતર્પયામિ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ
તર્પયેદિત્યર્થઃ । તતઃ
શક્તિપાત્રામૃતૈસ્તદ્વદેવાઙ્ગાવરણતર્પણં કુર્યાત્ ।
અઙ્ગદેવતાસ્તર્પયામિ સ્વાહેત્યનેનાઙ્ગદેવતાઃ
આવરણદેવતાસ્તર્પયામિ સ્વાહેત્યનેનાવરણદેવતાશ્ચ
તર્પયેદિત્યર્થઃ

૫૨ ॥
યોગિનીત્યાદિ । યોગિનીપાત્રસંસ્થેનામૃતેન હ્રી। શ્રી। ક્રી।
પરમેશ્વરિ સ્વાહા સાયુધાં સપરીકરામાદ્યાં કાલીં
તર્પયામિ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ સાયુધામાયુધવિશિષ્ટાં
સપરીકરાં પરિવારસહિતામાદ્યાં કાલિકાં સન્તર્પ્ય
વટુકેભ્યો બલિં હરેત્ દદ્યાત્

વટુકાદિભ્યો બલિદાનસ્ય વિધિમાહ સ્વવામભાગે ઇત્યાદિ ।
સુધીઃ ધીરઃ સ્વવામભાગે સામાન્યઞ્ચતુષ્કોણં મણ્ડલં
રયેયેત્ । તન્મણ્ડલં સમ્પૂજ્ય તત્ર મણ્ડલે ચતુર્દિક્ષુ તન્મધ્યે
ચ સુધાન્વિતં સુરાસંયુક્તં સામિષાન્નં
માંસાદિસહિતમન્નં સ્થાપયેત્

વાઙ્માયેત્યાદિ । વાઙ્માયાકમલાવઞ્ચ ઐ। હ્રી। શ્રી।
સહિતં વ। ચેતિ બીજમુક્ત્વા વટુકાય નમ ઇતિ પદં વદેત્ । યોજનયા
ઐ। હ્રી। શ્રી। વ। વટુકાય નમ ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેનૈવ મન્ત્રેણ
મણ્ડલસ્ય પૂર્વભાગે વટુકં સમ્પૂજ્ય તત્રૈવ એષઃ
સુધામિષાન્વિતાન્નવલિઃ ઐ। હ્રી। શ્રી। વં વટુકાય નમ ઇતિ
મન્ત્રેણ વટુકસ્ય બલિં હરેત્ દદ્યાત્

(પૃ૦ ૧૩૫) તતસ્તુ યાં યોગિનીભ્યઃ સ્વાહા યામ્યાં હરેદ્વલિમ્

ષડ્દીર્ઘયુક્તં સમ્વર્તં ક્ષેત્રપાલાય હૃન્મનુઃ ।
અનેન ક્ષેત્રપાલાય બલિં દદ્યાત્તુ પશ્ચિમે

ખાન્તબીજં સમુદ્ધૃત્ય ષડ્દીર્ઘ સ્વરસંયુતમ્ ।
ઙેઽન્તં ગણપતિં ચોક્ત્વા વહ્નિજાયાંતતો વદેત્

ઉત્તરસ્યાં ગણેશાય બલિમેતેન કલ્પયેત્ ।
મધ્યે તથા સર્વભૂતબલિં દદ્યાદ્ યથાવિધિ

હ્રી। શ્રી। સર્વપદઞ્ચોક્ત્વા વિઘ્નકૃદ્ભ્યસ્તતો વદેત્ ।
સર્વભૂતેભ્ય ઇત્યુક્ત્વા હૂ। ફટ્ સ્વાહા મનુર્મતઃ

તતસ્ત્વિતિ । તતોઽનન્તરમ્ એષઃ સુધામિષાન્વિતાન્નવલિર્યાં
યોગિનીભ્યઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ યામ્યાં મણ્ડલસ્ય દક્ષિણે ભાગે
યોગિનીભ્યો બલિં હરેત્

ષડિત્યાદિ । ષડ્દીર્ઘયુક્તં સમ્વર્તં ક્ષકારમુક્ત્વા તતઃ
ક્ષેત્રપાલાયેત્યુક્ત્વા તતો હૃત્ નમ ઇતિ વદેત્ । સર્વપદયોજનયા ક્ષા।
ક્ષી। ક્ષૂ। ક્ષૈ। ક્ષૌ। ક્ષ।ઃ ક્ષેત્રપાલાય નમ ઇતિ મનુર્જાતઃ । એષઃ
સુધામિષાન્વિતાન્નવલિરિત્યાદ્યેનાનેનૈવ મનુના મણ્ડલસ્ય
પશ્ચિમે ભાગે ક્ષેત્રપાલાય બલિં દદ્યાત્

ખાન્તેત્યાદિ । ષડ્દીર્ઘસ્વરસંયુતં ખાન્તબીજં
સ્વસ્યાન્તો ગકારસ્તદ્રૂપં બીજં સમુદ્ધૃત્ય તતો ઙેઽન્તં
ગણપતિઞ્ચોક્ત્વા તતો વહ્નિજાયાં સ્વાહેતિ વદેત્ । યોજનયા ગા। ગી।
ગૂ। ગૈ। ગૌ। ગ।ઃ ગણપતયે સ્વાહેતિ મન્ત્રો જાતઃ । એષઃ
સુધામિષાન્વિતાન્નવલિરિત્યાદ્યેનાનેનૈવ મન્ત્રેણ ઉત્તરસ્યાં
મણ્ડલસ્યોત્તરે ભાગે ગણેશાય બલિં કલ્પયેદ્દદ્યાત્ । તથૈવ
મણ્ડલસ્ય મધ્યે યથાવિધિ વિધિવત્ સર્વભૂતવલિં દદ્યાત્

૫૯ ॥
સર્વભૂતેભ્યો બલિદાનસ્ય મન્ત્રમાહ એકેન હ્રીમિતિ । હ્રી।
શ્રી। સર્વપદમુક્ત્વા તતો વિઘ્નકૃદ્ભ્યઃ ઇતિ વદેત્ । તતઃ
સર્વભૂતેભ્ય ઇત્યુક્ત્વા હૂં ફટ્
(પૃ૦ ૧૩૬) તતઃ શિવાયૈ વિધિવદ્વલિમેકં પ્રકલ્પયેત્ ।
ગૃહ્ણ દેવિ મહાભાગે શિવે કાલાગ્નિરૂપિણિ

શુભાશુભં ફલં વ્યક્તં બ્રૂહિ ગૃહ્ણ બલિં તવ ।
મૂલમેષ બલિઃ પશ્ચાત્ શિવાયૈ નમ ઇત્યપિ ।
ચક્રાનુષ્ઠાનમેતત્તુ તવાગ્રે કથિતં શિવે

ચન્દનાગુરુકસ્તૂરિવાસિતં સુમનોહરમ્ ।
પુષ્પં ગૃહીત્વા પાણિભ્યાં કરકચ્છપમુદ્રયા

નીત્વા સ્વહૃદયામ્ભોજે ધ્યાયેદાદ્યાં પરાત્પરામ્

સ્વાહેતિ વદેત્ । યોજનયા હ્રી। શ્રી। સર્વવિઘ્નકૃદ્ભ્યઃ
સર્વભૂતેભ્યો હૂ। ફટ્ સ્વાહેતિ મનુર્જાતઃ । એષ
સુધામિષાન્વિતાન્નવલિરિત્યાદ્યોઽયમેવ મનુઃ સર્વભૂતેભ્યો
વલિદાને મતઃ

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં શિવાયૈ ફેત્કારિકાયૈ વિધિવદેકં
વલિં પ્રકલ્પયેત્ દદ્યાત્ । શિવાયૈ બલિદાનસ્ય મન્ત્રમાહ
સાર્દ્ધેન । ગૃહ્ણેતિ । ગૃહ્ણ દેવિ મહાભાગે ઇત્યાદ્યુક્ત્વા
મૂલમન્ત્રં વદેત્ । તતઃ એષ બલિરિત્યુક્ત્વા પશ્ચાત્ શિવાયૈ નમ
ઇત્યપિ વદેત્ । સકલપદયોજનયા ગૃહ્ણ દેવિ મહાભાગે શિવે
કાલાગ્નિરૂપિણિ શુભાશુભફલં વ્યક્તં બ્રૂહિ ગૃહ્ણ બલિં
તવ હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમે સ્વાહા એષ બલિઃ શિવાયૈ નમ ઇતિ મન્ત્રી
જાતઃ । અનેનૈવ શિવાયૈ બલિં દદ્યાત્

૬૨ ॥
ચન્દનેત્યાદિ । તતશ્ચન્દનાગુરુકસ્તૂરિવાસિતં સુમનોહરં
પુષ્પં પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા કરકચ્છપમુદ્રયા હૃદિ નીત્વા ચ
સ્વહૃદયામ્ભોજે પરાત્પરામાદ્યાં કાલીં ધ્યાયેત્

૬૪ ॥
(પૃ૦ ૧૩૭) સહસ્રારે મહાપદ્મે સુષુમ્નાબ્રહ્મવર્ત્મના ।
નીત્વા સાનન્દિતાં કૃત્વા બૃહન્નિશ્વાસવર્ત્મના ।
દીપાદ્દીપાન્તરમિવ તત્ર પુષ્પે નિયોજ્ય ચ

યન્ત્રે નિધાપયેન્મન્ત્રી દૃઢભક્તિસમન્વિતઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પ્રાર્થયેદિષ્ટદેવતામ્

દેવેશિ ભક્તિસુલભે પરિવારસમન્વિતે ।
યાવત્ ત્વાં પૂજયિષ્યામિ તાવત્ ત્વં સુસ્થિરા ભવ

ક્રીમાદ્યે કાલિકે દેવિ પરિવારાદિભિઃ સહ ।
ઇહાગચ્છ દ્વિધા પ્રોક્ત્વા ઇહ તિષ્ઠ દ્વિધા પુનઃ

ઇહ શબ્દાત્ સન્નિધેહિ ઇહ સન્નિપદાત્તતઃ ।
રુધ્યસ્વ પદમાભાષ્ય મમ પૂજાં ગૃહાણ ચ

ઇત્થમાવાહનં કૃત્વા દેવ્યાઃ પ્રાણાન્ પ્રતિષ્ઠયેત્

સહસ્રારે ઇતિ । સ્વહૃદયામ્ભોજે ધ્યાત્વા ચાદ્યાં કાલીં
તતઃ સુષુમ્ના યા નાડી તદ્રૂપેણ બ્રહ્મવર્ત્મના સહસ્રારે
મહાપદ્મે નીત્વા પ્રાપયય સુધાપાયનયા
સાનન્દિતામાનન્દયુતાઞ્ચ કૃત્વા દીપાદ્દીપાન્તરમિવાન્યં
દીપમિવ તસ્યા એવ કાલ્યાઃ સકાશાદપરામાદ્યાં કાલીં
વૃહન્નિશ્વાસવર્ત્મના નાસાપુટેન વહિરાનીય તત્ર પાણિસંસ્થે
પુષ્પે નિયોજ્ય સંસ્થાપ્ય ચ દૃઢભક્તિસમન્વિતો મન્ત્રી
હસ્તસ્થપુષ્પસ્થાપિતાં દેવીં યન્ત્રે નિધાપયેત્ સ્થાપયેત્ । તતઃ
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વેષ્ટદેવતાં પ્રાર્થયેત્

૬૬ ॥
કિં પ્રાર્થયેત્તત્રાહ દેવેશીત્યાદિ

ક્રીમાદ્યે ઇત્યાદિ । ક્રીમાદ્યે કાલિકે દેવિ પરિવારાદિભિઃ સહેતિ
પ્રોચ્ય તતો દ્વિધા દ્વિવારમિહાગચ્છેતિ ચ પ્રોચ્ય તતઃ પુનર્દ્વિધા
ઇહ તિષ્ઠેતિ
(પૃ૦ ૧૩૮) આ। હ્રી। ક્રો। શ્રી। વહ્નિજાયાપ્રતિષ્ઠામત્ર ઈરિતઃ ।
અમુષ્યા દેવતાયાશ્ચ પ્રાણા ઇહ તતઃ પરમ્ ।
પ્રાણા ઇતિ તતઃ પઞ્ચબીજાનિ તદનન્તરમ્

અમુષ્યા જીવ ઇહ ચ સ્થિત ઇત્યુચ્ચરેત્ પુનઃ ।
પઞ્ચબીજાન્યમુષ્યાશ્ચ સર્વેન્દ્રિયાણિ કીર્તયેત્

પુનસ્તત્પઞ્ચબીજાનિ અમુષ્યાવચનાત્તતઃ ।
વાઙ્મનોનયનઘ્રાણશ્રોત્રત્વક્પદતો વદેત્

પ્રાણા ઇહાગત્ય સુખં ચિરંતિષ્ઠન્તુ ઠદ્વયમ્

પ્રોચ્ય તતઃ પુનરિહ શબ્દાત્ સન્નિધેહીતિ પ્રોચ્ય તત ઇહ
સન્નીતિપદાત્ રુધ્યસ્વેતિપદમાભાષ્ય તતો મમ પૂજાં
ગૃહાણેતિ વદેત્ । સકલપદયોજનયા ક્રીમાદ્યે કાલિકે દેવિ
પરિવારાદિભિઃ સહેહાગચ્છેહાગચ્છેહ તિષ્ઠેહ તિષ્ઠેહ
સન્નિધેહિ ઇહ સન્નિરુધ્યસ્વ મમ પૂજાં ગૃહાણેતિ મન્ત્રો
જાતઃ । ઇત્થમનેન પ્રકારેણાનેન મન્ત્રેણ દેવ્યા આવાહનં
કૃત્વા તસ્યા એવ પ્રાણાન્ પ્રતિષ્ઠયેત્ પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં
કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ૬૮-૭૦ ॥
નનુ કેન મન્ત્રેણ દેવ્યાઃ પ્રાણાન્
પ્રતિષ્ઠયેદિત્યપેક્ષાયાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠામન્ત્રમાહ
ચતુર્ભિઃ આમિત્યાદિ । આ। હ્રી। ક્રો। શ્રીમિત્યુક્ત્વા વહ્નિજાયા
સ્વાહા વક્તવ્યા । તતોઽમુષ્યા દેવતાયાઃ પ્રાણા ઇહેત્યુક્ત્વા
તતઃ પરં પ્રાણા ઇત્યુચ્ચરેત્ । તતઃ આ। હ્રીમિત્યાદીનિ
પઞ્ચબીજાનિ વદેત્ । તદનન્તરમમુષ્યા જીવ ઇહ સ્થિત ઇત્યુચ્ચરેત્
। પુનઃ તાન્યેવ પઞ્ચબીજાનિ વદેત્ । તતોઽમુષ્યાઃ
સર્વેન્દ્રિયાણીતિ વદેત્ । પુનસ્તાનિ પઞ્ચબીજાનિ વદેત્ ।
તતોઽમુષ્યાવચનાત્ કથનાત્ પરં
વાઙ્મનોનયનઘ્રાણશ્રોત્રત્વક્પદં વદેત્ । તસ્માચ્ચ પદાત્
પ્રાણા ઇહાગત્ય સુખં ચિરન્તિષ્ઠન્ત્વિતિ વદેત્ । તતઃ
ઠદ્વયં સ્વાહેતિ વદેત્ । સકલપદયોજનયા આ। હ્રી। ક્રો। શ્રી।
સ્વાહા આદ્યા કાલીદેવતાયાઃ પ્રાણા ઇહ પ્રાણાઃ આ। હ્રી।
(પૃ૦ ૧૩૯) ઇતિ ત્રિધા યન્ત્રમધ્યે લેલિહાનાખ્યમુદ્રયા ।
સંસ્થાપ્ય વિધિવત્ પ્રાણાન્ કૃતાઞ્જલિપુટો વદેત્

આદ્યે કાલિ સ્વાગતંતે સુસ્વાગતમિદંતવ ।
આસનઞ્ચેદમત્ર ત્વયાઽસ્યતાં પરમેશ્વરિ

તતો વિશેષાર્ઘ્ય જલૈસ્ત્રિધા મૂલં સમુચ્ચરન્ ।
પ્રોક્ષયેદ્દેવશુદ્ધ્યર્થં ષડઙ્ગૈઃ સકલીકૃતિઃ ।
તતઃ સમ્પૂજયેદ્દેવીં ષોડશૈરુપચારકૈઃ

ક્રો। શ્રી। સ્વાહા આદ્યાકાલીદેવતાયા જીવ ઇહ સ્થિતઃ આ। હ્રી। ક્રો।
શ્રી। સ્વાહા આદ્યાકાલીદેવતાયાઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ આ। હ્રી। ક્રો। શ્રી।
સ્વાહા આદ્યાકાલીદેવતાયા
વાઙ્મનોનયનઘ્રાણશ્રોત્રત્વક્પ્રાણાઃ ઇહાગત્ય સુખં
ચિરન્તિષ્ઠન્તુ સ્વાહેતિ પ્રાણપ્રતિષ્ઠામન્ત્ર ઈરિતઃ ॥ ૭૧ - ૭૪ ॥
ઇતીતિ । ઇત્યનેનૈવ પ્રાણપ્રતિષ્ઠામન્ત્રેણ ત્રિધા વારત્રયં
ગુરૂપદિષ્ટયા લેલિહાનાખ્યમુદ્રયા યન્ત્રમધ્યે દેવ્યાઃ
પ્રાણાન્ વિધિવત્ સંસ્થાપ્ય કૃતાઞ્જલિપુટઃ સન્ વદેત્ ।
લેલિહાનાખ્યમુદ્રા યથા દક્ષિણામૂર્તિસંહિતાયામ્ ।
તર્જનીમધ્યમાનામાઃ સમં કુર્યાદધોમુખમ્ ।
અનામાયાં ક્ષિપેદ્વૃદ્ધામૃજું કૃત્વા કનિષ્ઠિકામ્ ।
લેલિહાનાખ્યમુદ્રેયં જીવન્યાસે પ્રકીર્તિતેતિ

કિં વદેદિત્યપેક્ષાયામાહ આદ્યે ઇત્યાદિ । સુષ્ઠુ આગતં
સ્વાગતમ્

તત ઇત્યાદિ । તતો મૂલં મન્ત્રં ત્રિધા સમુચ્ચરન્
દેવશુદ્ધ્યર્થં વિશેષાર્ઘ્યજલૈર્દેવીં પ્રોક્ષયેત્ અભિષિઞ્ચેત્ ।
ષડઙ્ગૈઃ હ્રા। હૃદયાય નમઃ હ્રી। શિરસે સ્વાહા હ્રૂ। શિખાયૈ
વષટ્ હ્રૈ। કવચાય હુમ્ હ્રૌ। નેત્રત્રયાય વૌષટ્ હ્ર।ઃ અસ્ત્રાય ફટ્
ઇતિ મન્ત્રૈર્દેવ્યાઃ સકલીકૃતિઃ સમસ્તીકરણં વિધેયમ્ ।
સકલીકરણં યથા ।
દેવતાઙ્ગે ષડઙ્ગાનાં ન્યાસઃ સ્યાત્ સકલીકૃતિરિતિ

(પૃ૦ ૧૪૦) પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયઞ્ચ સ્નાનં વસનભૂષણે ।
ગન્ધપુષ્પે ધૂપદીપૌ નૈવેદ્યાચમને તથા

અમૃતઞ્ચૈવ તામ્બૂલં તર્પણઞ્ચ નતિક્રિયા ।
પ્રયોજયેદર્ચનાયામુપચારાંશ્ચ ષોડશ

આદ્યાબીજમિદં પાદ્યં દેવતાયૈ નમઃ પદમ્ ।
પાદ્યઞ્ચરણયોર્દદ્યાત્ શિરસ્યર્ઘ્યં નિવેદયેત્

સ્વાહાપદેન મતિમાન્ સ્વધેત્યાચમનીયકમ્ ।
મુખે નિયોજયેન્મન્ત્રી મધુપર્કં મુખામ્બુજે ।
વંસ્વધેતિ સમુચ્ચાર્ય પુનરાચમનીયકમ્

તાનેવ ષોડશોપચારાન્ દર્શયતિ પાદ્યેત્યાદિના

અમૃતં મદ્યમ્ । પ્રયોજયેત્ નિવેદયેત્

અથ ક્રમતઃ પાદ્યાદિષોડશોપચારસમર્પણવિધિમાહ
આદ્યાબીજમિત્યાદિભિઃ । આદ્યાબીજમુક્ત્વા ઇદં પાદ્યં દેવતાયૈ
નમ ઇતિ પદં વદેત્ । યોજનયા હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેદં
પાદ્યમાદ્યાકાલીદેવતાયૈ નમ ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેન મન્ત્રેણ
દેવ્યાશ્ચરણયોઃ પાદ્યં દદ્યાત્ । સ્વાહાપદેન
સ્વાહાપદઘટિતેન હ્રી। શ્રી। ક્રો। પરમેશ્વરિ
સ્વાહેદમર્ઘ્યમાદ્યાયૈ કાલ્યૈ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ દેવ્યાઃ
શિરસ્યર્ઘ્યં નિવેદયેત્

સ્વાહેત્યાદિ । સ્વાહાપદેનેતિ પૂર્વાન્વયિ । મતિમાન્મન્ત્રી
સ્વધેતિપદઘટિતેન હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહેદમાચમનીયમાદ્યાયૈ કાલ્યૈ સ્વધેતિ મન્ત્રેણ દેવ્યા
મુખે આચમનીયકં નિયોજયેદ્દદ્યાત્ । હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહા એષ મધુપર્ક આદ્યાયૈ કાલ્યૈ સ્વધેતિ મન્ત્રેણ દેવ્યા
મુખામ્બુજે મધુપર્કં નિયોજયેત્ । હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહેદમાચમનીયમાદ્યાયૈ કાલ્યૈ વંસ્વધેતિ સમુચ્ચાર્ય
પુનર્દેવીમુખે આચમનીયકં નિયોજયેત્

(પૃ૦ ૧૪૧) સ્નાનીયં સર્વગાત્રેષુ વસનં ભૂષણાનિ ચ ।
નિવેદયામિ મનુના દદ્યાદેતાનિ દેશિકઃ

મધ્યમાનામિકાભ્યાઞ્ચ ગન્ધન્દદ્યાદ્ધૃદમ્બુજે ।
નમોઽન્તેન ચ મન્ત્રેણ વૌષડન્તેન પુષ્પકમ્

ધૂપદીપૌ ચ પુરતઃ સંસ્થાપ્ય પ્રોક્ષણાદિભિઃ ।
નિવેદયામિ મન્ત્રેણ ઉત્સૃજ્ય તદનન્તરમ્

જયધ્વનિમન્ત્રમાતઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રપૂર્વકમ્ ।
સમ્પૂજ્ય ઘણ્ટાં વામેન વાદયન્ દક્ષિણેન તુ

ધૂપં ગૃહીત્વા મતિમાન્ નાસિકાધો નિયોજયેત્ ।
દીપન્તુ દૃષ્ટિપર્યન્તં દશધા ભ્રામયેત્ પુરઃ

સ્નાનીયમિત્યાદિ । હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેદં
સ્નાનીયમિદં વસનમેતાનિ ભૂષણાનિ ચાદ્યાયૈ કાલિકાયૈ
નિવેદયામીતિ મનુના એતાનિ સ્નાનીયાદીનિ દેવ્યાઃ સર્વગાત્રેષુ
દેશિકઃ સાધકો દદ્યાત્

મધ્યમેત્યાદિ । નમોઽન્તેન હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહા
એષ ગન્ધ આદ્યાયૈ કાલ્યૈ નમ ઇતિ મન્ત્રેણ દેવ્યા હૃદમ્બુજે
મધ્યમાનામિકાભ્યામઙ્ગુલિભ્યાં ગન્ધં દદ્યાત્ ।
વૌષડન્તેન હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહેદં પુષ્પમાદ્યાયૈ
કાલ્યૈ વૌષડિતિ મન્ત્રેણ દેવ્યૈ પુષ્પકં દદ્યાત્

ધૂપેત્યાદિ । પુરતો દેવ્યગ્રે ધૂપદીપૌ સંસ્થાપ્ય
પ્રોક્ષણાદિભિઃ સંશોધ્ય ચ હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહા
એતૌ ધૂપદીપાવાદ્યાયૈ કાલ્યૈ નિવેદયામીતિ મન્ત્રેણોત્સૃજ્ય દેવ્યૈ
સમર્પ્ય ચ તદનન્તરમ્ એતે ગન્ધપુષ્પે જયધ્વનિમન્ત્રમાતઃ
સ્વાહેતિ મન્ત્રપૂર્વકં ઘણ્ટાં સમ્પૂજ્ય વામેન હસ્તેન તાં
ઘણ્ટાં વાદયન્ સન્ દક્ષિણેન હસ્તેન ધૂપં ગૃહીત્વા મતિમાન્
સાધકો દેવ્યા નાસિકાયા અધો નિયોજયેન્નિવેદયેત્ । દીપન્તુ પુરો
દેવ્યગ્રે પાદમારભ્ય દૃષ્ટિપર્યન્તં દશધા દશવારં
ભ્રામયેત્ ॥ ૮૪ - ૮૬ ॥
(પૃ૦ ૧૪૨) તતઃ પાત્રઞ્ચ શુદ્ધિઞ્ચ સમાદાય કરદ્વયે ।
મૂલં સમુચ્ચરન્ મન્ત્રી યન્ત્રમધ્યે નિવેદયેત્

પરમં વારુણીકલ્પં કોટિકલ્પાન્તકારિણિ ।
ગૃહાણ શુદ્ધિસહિતં દેહિ મે મોક્ષમવ્યયમ્

તતઃ સામાન્યવિધિના પુરતો મણ્ડલં લિખેત્ ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્ પાત્રં નૈવેદ્યપરિપૂરિતમ્

પ્રોક્ષણઞ્ચાવગુણ્ઠઞ્ચ રક્ષણઞ્ચામૃતીકૃતમ્ ।
મૂલેન સપ્તધાઽમન્ત્ર્ય અર્ઘ્યાદ્ભિર્વિનિવેદયેત્

મૂલમેતત્તુ સિદ્ધાન્નં સર્વોપકરણાન્વિતમ્ ।
નિવેદયામીષ્ટદેવ્યૈ જુષાણેદં હવિઃ શિવે

તત ઇત્યાદિ । તતોઽનન્તરં પાનપાત્રં શુદ્ધિં
માંસાદિકઞ્ચ કરદ્વયે સમાદાય ગૃહીત્વા મૂલં મન્ત્રં
તદન્તે ઇદં મદ્યમિમાં શુદ્ધિઞ્ચાદ્યાયૈ કાલ્યૈ નિવેદયામીતિ
ચ સમુચ્ચરન્ મન્ત્રી યન્ત્રમધ્યે દેવ્યૈ નિવેદયેત્

તતઃ પ્રાર્થનાવાક્યમાહ પરમમિત્યાદિ । વારુણીકલ્પમ્
મદ્યમ્

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં સામાન્યવિધિના સાધારણવિધાનેન
પુરતોઽગ્રે ત્રિકોણઞ્ચતુષ્કોણં વા મણ્ડલં લિખેત્ । તસ્ય
મણ્ડલસ્યોપરિ નૈવેદ્યપરિપૂરિતં પાત્રં ન્યસેત્ સ્થાપયેત્

પ્રોક્ષણમિતિ । તત્પાત્રસ્થસ્ય નૈવેદ્યસ્ય ફટા પ્રોક્ષણં
હૂ। બીજેનાવગુણ્ઠનં વેષ્ટનં ફટૈવ રક્ષણં
ધેનુમુદ્રયા વં બીજેનામૃતીકૃતમમૃતીકરણઞ્ચ વિદધ્યાત્ ।
તતો મૂલમન્ત્રેણ સપ્તધા
તન્નૈવેદ્યમામન્ત્ર્યાર્ઘ્યાદ્ભિરર્ઘ્યજલૈર્દેવ્યૈ નિવેદયેત્

નૈવેદ્યનિવેદનમન્ત્રમાહૈકેન મૂલમિતિ । પૂર્વં મૂલં
વદેત્ । તતઃ એતત્ સર્વોપકરણાન્વિતં સિદ્ધાન્નમિષ્ટદેવતાયૈ
નિવેદયામીતિ વદેત્ । તતઃ શિવે હવિરિદં જુષાણેતિ વદેત્ । યોજનયા
હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ સ્વાહા એતત્
(પૃ૦ ૧૪૩) તતઃ પ્રાણાદિમુદ્રાભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રાશયેદ્ધવિઃ

વામે નૈવેદ્યમુદ્રાઞ્ચ વિકચોત્પલસન્નિભામ્ ।
દર્શયેન્મૂલમન્ત્રેણ પાનાર્થં તીર્થપૂરિતમ્

કલશં વિનિવેદ્યાથ પુનરાચમનીયકમ્ ।
તતઃ શ્રીપાત્રસંસ્થેનામૃતેન તર્પયેત્ ત્રિધા

ઉત્તમાઙ્ગં હૃદાધારપાદસર્વાઙ્ગકેષુ ચ ।
પઞ્ચ પુષ્પાઞ્જલીન્દત્ત્વા મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પ્રાર્થયેદિષ્ટદેવતામ્ ।
તવાવરણદેવાંશ્ચ પૂજયામિ નમો વદેત્

સર્વોપકરણાન્વિતં સિદ્ધાન્નમિષ્ટદેવતાયૈ નિવેદયામિ શિવે
હવિરિદં જુષાણેતિ મન્ત્રો નૈવેદ્યસમર્પણાયાસીત્ ।
સિદ્ધાન્નમિત્યામાન્નસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્

તત ઇત્યાદિ । તતોઽનન્તરમ્પ્રાણાય સ્વાહા અપાનાય સ્વાહા
સમાનાય સ્વાહા ઉદાનાય સ્વાહા વ્યાનાય સ્વાહેતિ
મન્ત્રૈર્ગુરૂપદિષ્ટાભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રાણાદિમુદ્રાભિર્દેવીં
હવિઃ પ્રાશયેત્ ભોજયેત્

વામ ઇતિ । વામે હસ્તે વિકચોત્પલસન્નિભાં
પ્રફુલ્લપઙ્કજતુલ્યાં નૈવેદ્યમુદ્રાઞ્ચ દેવીં દર્શયેત્ । તતો
મૂલમન્ત્રેણ તીર્થપૂરિતં મદ્યેન પૂરિતં કલશં પાનાર્થં
દેવ્યૈ નિવેદ્ય પુનરાચમનીયકં દદ્યાત્ । તતોઽનન્તરં
શ્રીપાત્રસંસ્થેનામૃતેન સુરયા ત્રિધા ત્રિવારં પૂર્વવદ્દેવીં
તર્પયેત્

૯૪ ॥
ઉત્તમાઙ્ગેત્યાદિ । તતો દેશિકઃ સાધકો દેવ્યાઃ ઉત્તમાઙ્ગે
મસ્તકે હૃદયે આધારદેશે પાદયોઃ સર્વાઙ્ગેષુ ચ મૂલમન્ત્રેણ
પઞ્ચ પુષ્પાઞ્જલીન્ દત્વા કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વેષ્ટદેવતાં
પ્રાર્થયેત્ । યત્ પ્રાર્થયેત્તદાહાર્દ્ધેન તવેતિ ।
તવાવરણદેવાનિત્યુક્ત્વા પૂજયામિ નમ ઇતિ પદં વદેત્ । યોજનયા
ઇષ્ટદેવતે તવાવરણદેવાન્ પૂજયામિ નમ ઇતિ
પ્રાર્થનાવાક્યમાસીત્

૯૬ ॥
(પૃ૦ ૧૪૪) અગ્નિર્નિરૃતિવાયવીશપુરતઃ પૃષ્ઠતઃ ક્રમાત્ ।
ષડઙ્ગાનિ ચ સમ્પૂજ્ય ગુરુપઙ્ક્તીઃ સમર્ચયેત્

ગુરુઞ્ચ પરમાદિઞ્ચ પરાપરગુરુન્તથા ।
પરમેષ્ઠિગુરુઞ્ચૈવ યજેત્ કુલગુરૂનિમાન્

ગુરુપાત્રામૃતેનૈવ ત્રિસ્ત્રિસ્તર્પણમાચરેત્ ।
તતોઽષ્ટદલમધ્યે તુ પૂજયેદષ્ટનાયિકાઃ

મઙ્ગલા વિજયા ભદ્રા જયન્તી ચાઽપરાજિતા ।
નન્દિની નારસિંહી ચ કૌમારીત્યષ્ટમાતરઃ

આવરણદેવાનાં પૂજાયાઃ પ્રકારં દર્શયતિ
અગ્નીત્યાદિભિઃ । અગ્નિનિરૃતિવાયવીશપુરતઃ પૃષ્ઠતઃ
યન્ત્રસ્યાગ્નિકોણે નૈરૃતકોણે વાયુકોણે ઈશાનકોણે પુરતોઽગ્રે
પૃષ્ઠતઃ પશ્ચાદ્ભાગે ચ ક્રમતઃ હ્રા। નમઃ હ્રી। નમઃ હ્રૂ।
નમઃ હ્રૈ। નમઃ હ્રૌ। નમઃ હ્ર। નમ ઇતિ મન્ત્રૈઃ ષડઙ્ગાનિ
ષડઙ્ગદૈવતાનિ સંપૂજ્ય ગુરુપઙ્ક્તીર્ગુરુશ્રેણીઃ સમર્ચયેત્

ગુરુપઙ્ક્તીરેવ દર્શયન્નાહ ગુરુઞ્ચેત્યાદિ । ઓ। ગુરવે નમઃ
ઓ। પરમગુરવે નમઃ ઓ। પરાપરગુરવે નમઃ ઓ। પરમેષ્ટિગુરુવે
નમઃ ઇતિ મન્ત્રૈર્ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યન્ત્રમધ્યે ગુરું પરમાદિં
પરમ આદિર્યસ્ય તથાભૂતં ગુરું તથૈવ પરાપરગુરું
પરમેષ્ટિગુરુઞ્ચાપીમાન્ કુલગુરૂન્ ક્રમતો યજેત્

ગુર્વિત્યાદિ । ગુરુપાત્રામૃતેનૈવ ત્રિસ્ત્રિસ્ત્રિવારં ત્રિવારં
ક્રમતો ગુરૂણાં તર્પણમાચરેત્ કુર્યાત્ ।
તતોઽનન્તરમષ્ટદલમધ્યેઽષ્ટપત્રાણામભ્યન્તરે ઓ।
મઙ્ગલાયૈ નમ ઇત્યેવં પ્રણવાદિનમોઽન્તેન નામમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિરષ્ટનાયિકાઃ પૂજયેત્

પૂજ્યા અષ્ટનાયિકા આહ મઙ્ગલેત્યાદ્યેકેન

(પૃ૦ ૧૪૫) દલાગ્રેષુ યજેદષ્ટભૈરવાન્ સાધકોત્તમઃ

અસિતાઙ્ગો રુરુશ્ચણ્ડઃ ક્રોધોન્મત્તો ભયઙ્કરઃ ।
કપાલી ભીષણશ્ચૈવ સંહારોઽષ્ટૌ ચ ભૈરવાઃ

ઇન્દ્રાદિદશદિક્પાલાન્ ભૂપુરાન્તઃ પ્રપૂજયેત્ ।
તેષામસ્ત્રાણિ તદ્બાહ્યે પૂજયેત્ તર્પયેત્તતઃ

સર્વોપચારૈઃ સમ્પૂજ્ય બલિં દદ્યાત્ સમાહિતઃ

મૃગશ્છાગશ્ચ મેષશ્ચ લુલાપઃ શૂકરસ્તથા ।
શલ્લકી શશકો ગોધા કૂર્મઃ ખડ્ગી દશ સ્મૃતાઃ

અન્યાનપિ પશૂન્ દદ્યાત્ સાધકેચ્છાનુસારતઃ

દલેત્યાદિ । દલાગ્રેષુ પત્રાગ્રેષુ ઓ। અસિતાઙ્ગાય ભૈરવાય
નમ ઇત્યેવં પ્રણવાદિનમોઽન્તેન નામમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિરષ્ટભૈરવાન્ સાધકોત્તમો યજેત્

પૂજ્યાનષ્ટભૈરવાનાહ અસિતાઙ્ગ ઇત્યાદ્યેકેન

ઇન્દ્રેત્યાદિ । તતઃ પ્રણવાદિનમોઽન્તેન નામમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિરિન્દ્રાદિદશદિક્પાલાન્ ભૂપુરાભ્યન્તરે
પ્રપૂજયેત્ । તેષામિન્દ્રાદીનામસ્ત્રાણિ વજ્રાદીનિ
પ્રણવાદિનમોઽન્તનામમન્ત્રેણ તદ્બાહ્યે ભૂપુરાદ્બહિઃ પૂજયેત્
। તતઃ પરમ્ ઓ। ઇન્દ્રં તર્પયામિ નમઃ ઇત્યેવં પ્રણવાદિના
તર્પયામિ નમઃ ઇત્યન્તેન નામમન્ત્રેણ
ઇન્દ્રાદિદશદિક્પાલાંસ્તર્પયેત્

સર્વેત્યાદિ । પાદ્યાદિભિઃ સર્વોપચારૈર્દેવીં સંપૂજ્ય
સમાહિતઃ સાવધાનો ભૂત્વા દેવ્યૈ બલિં દદ્યાત્

નનુ બલિદાનવિધૌ કઃ કઃ પશુઃ પ્રશસ્તઃ સ્યાત્તત્રાહ
મૃગ ઇત્યાદિ । લુલાપો મહિષઃ । મૃગાદયો દશ બલિદાનવિધૌ
પ્રશસ્તાઃ સ્મૃતાઃ

અન્યાનપીતિ । ન તુ મૃગાદય એવ બલિદાનવિધૌ પ્રશસ્તાઃ
કિન્તુ સાધકેચ્છાનુસારતોઽન્યાનપિ પશૂન્ દેવ્યૈ દદ્યાત્

(પૃ૦ ૧૪૬) સુલક્ષણં પશું દેવ્યા અગ્રે સંસ્થાપ્ય મન્ત્રવિત્ ।
અર્ઘ્યોદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ધેનુમુદ્રામૃતીકૃતમ્

કૃત્વા છાગાય પશવે નમ ઇત્યમુના સુધીઃ ।
સમ્પૂજ્ય ગન્ધસિન્દૂરપુષ્પનૈવેદ્યપાથસા ।
ગાયત્રીં દક્ષિણે કર્ણે જપેત્ પાશવિમોચનીમ્

પશુપાશાય શબ્દાન્તે વિદ્મહે પદમુચ્ચરેત્ ।
વિશ્વકર્મણિ ચ પદાત્ ધીમહીતિ પદં વદેત્

તતશ્ચોદીરયેન્ મન્ત્રી તન્નો જીવઃ પ્રચોદયાત્ ।
એષા તુ પશુગાયત્રી પશુપાશવિમોચની

તતઃ ખડ્ગં સમાદાય કૂર્ચબીજેન પૂજયેત્ ।
તદગ્રમધ્યમૂલેષુ ક્રમતઃ પૂજયેદિમાન્

અથ બલિદાનવિધિમાહ સુલક્ષણમિત્યાદિભિઃ । મન્ત્રવિત્
મન્ત્રજ્ઞઃ સુધીઃ ધીરઃ સાધકઃ સુલક્ષણં રોગાદિશૂન્યં
પશું દેવ્યા અગ્રે સંસ્થાપ્ય વિશેષાર્ઘ્યોદકેન ફટ્ મન્ત્રેણ
સંપ્રોક્ષ્યાભિષિચ્ય ધેનુમુદ્રયા વં બીજેનામૃતીકૃતં કૃત્વા
છાગાય પશવે નમ ઇત્યમુના મન્ત્રેણ
ગન્ધસિન્દૂરપુષ્પનૈવેદ્યપાથસા સંપૂજ્ય ચ છાગસ્ય દક્ષિણે
કર્ણે પશુપાશવિમોચનીં ગાયત્રીં જપેત્ । છાગાયેતિ
મૃગાદીનામપ્યુપલક્ષણં । પાથો જલમ્

૧૦૮ ॥
પશુપાશવિમોચનીં ગાયત્રીમાહ પશુપાશેત્યાદિના ।
મન્ત્રી સાધકઃ પશુપાશાયેતિ શબ્દસ્યાન્તે વિદ્મહે ઇતિ
પદમુચ્ચરેત્ । તતો વિશ્વકર્મણે ઇતિ પદાત્ ધીમહીતિ પદં વદેત્
તતઃ પરં તન્નો જીવઃ પ્રચોદયાત્ ઇત્યુદીરયેદુચ્ચરેત્ । યોજનયા
પશુપાશાય વિદ્મહે વિશ્વકર્મણે ધીમહિ તન્નો જીવઃ પ્રચોદયાત્
ઇતિ ગાયત્રી જાતા

૧૧૦ ॥
તત ઇત્યાદિ । કૂર્ચબીજેન હૂમિતિ બીજેન । તદગ્રમધ્યમૂલેષુ
ખડ્ગાગ્રમધ્યમૂલેષુ

(પૃ૦ ૧૪૭) વાગીશ્વરીઞ્ચ બ્રહ્માણં લક્ષ્મીનારાયણૌ તતઃ ।
ઉમામહેશ્વરૌ મૂલે પૂજયેત્ સાધકોત્તમઃ

અનન્તરં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવશક્તિયુતાય ચ ।
ખડ્ગાય નમ ઇત્યન્તમનુના ખડ્ગપૂજનમ્

મહાવાક્યેન ચોત્સૃજ્ય કૃતાઞ્જલિપુટો વદેત્ ।
યથોક્તેન વિધાનેન તુભ્યમસ્તુ સમર્પિતમ્

ઇત્થં નિવેદ્ય ચ પશું ભૂમિસંસ્થન્તુ કારયેત્ ।
દેવીભાવપરો ભૂત્વા હન્યાત્તીવ્રપ્રહારતઃ

સ્વયં વા ભ્રાતૃપુત્રૈર્વા ભ્રાત્રા વા સુહૃદૈવ વા ।
સપિણ્ડેનાથ વા છેદ્યો નારિપક્ષં નિયોજયેત્

ખડ્ગાગ્રમધ્યમૂલેષુ યાન્ પૂજયેત્તાનાહૈકેન
વાગીશ્વરીમિતિ । ઓ। વાગીશ્વરીબ્રહ્મભ્યાં નમ ઇત્યેવં
પ્રણવાદિનમોઽન્તનામમન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ખડ્ગાગ્રે
વાગીશ્વરીં સરસ્વતીં બ્રહ્માણઞ્ચ તતઃ ખડ્ગમધ્યે
લક્ષ્મીનારાયણૌ તતઃ ખડ્ગમૂલે ઉમામહેશ્વરૌ
સાધકોત્તમઃ પૂજયેત્

અનન્તરમિતિ । તતોઽનન્તરં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવશક્તિયુતાય
ખડ્ગાય નમ ઇત્યન્તમનુના ખડ્ગપૂજનં કુર્યાત્

મહાવાક્યેનેતિ । તતો મહાવાક્યેન વિષ્ણુરો। તત્સત્ ઓ।
અદ્યામુકમાસ્યમુકપક્ષેઽમુકતિથાવમુકરાશિસ્થિતે ભાસ્કરે
સમસ્તાભીપ્સિતપદાર્થસિદ્ધિકામોઽમુકગોત્રોઽમુકશર્માઽહમિષ્.
તદેવતાયૈ પશુમિમં સમ્પ્રદદે ઇતિ મહતા વાક્યેન
છાગમુત્સૃજ્ય દેવ્યૈ સમર્પ્ય કૃતાઞ્ચલિપુટો ભૂત્વા વદેત્ । કિં
વદેત્તત્રાહ યથેત્યાદિ

ઇત્થમિતિ । પશું છાગાદિમ્ । સ્વયં વા આત્મનૈવ વા ।
પશુહનનેઽરિપક્ષં ન નિયોજયેત્ પ્રવર્તયેત્

૧૧૬ ॥
(પૃ૦ ૧૪૮) તતઃ કવોષ્ણં રુધિરં વટુકેભ્યો બલિં હરેત્ ।
સપ્રદીપશીર્ષબલિર્નમો દેવ્યૈ નિવેદયેત્

એવં બલિવિધિઃ પ્રોક્તઃ કૌલિકાનાં કુલાર્ચને ।
અન્યથા દેવતાપ્રીતિર્જાયતે ન કદાચન

તતો હોમં પ્રકુર્વીત તદ્વિધાનં શૃણુ પ્રિયે ।
સ્વદક્ષિણે વાલુકાભિર્મણ્ડલં ચતુરસ્રકમ્

ચતુર્હસ્તપરિમિતં કૃત્વા મૂલેન વીક્ષણમ્ ।
અસ્ત્રેણ તાડયિત્વા ચ તેનૈવ પ્રોક્ષણં ચરેત્

કૂર્ચબીજેનાવગુણ્ઠ્ય દેવતાનામપૂર્વકમ્ ।
સ્થણ્ડિલાય નમ ઇતિ યજેત્ સાધકસત્તમઃ

તત ઇતિ । તતઃ પરં એષ કવોષ્ણરુધિરવલિઃ ઓ। વટુકેભ્યો નમ
ઇતિ મન્ત્રેણ કવોષ્ણમીષદુષ્ણં રુધિરવલિં નિવેદયેત્

એવમિતિ । અન્યથા બલિવિધેરભાવાત્

અનન્તરકર્તવ્યમાહ તત ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । અથ
હોમવિધાનમાહ સ્વદક્ષિણે ઇત્યાદિભિઃ । સ્વદક્ષિણે દેશે
વાલુકાભિશ્ચતુર્હસ્તપરિમિતં ચતુરસ્રકઞ્ચતુષ્કોણં મણ્ડલં
કૃત્વા મૂલેન મન્ત્રેણ તસ્ય વીક્ષણં વિલોકનઞ્ચ કૃત્વા અસ્ત્રેણ
ફટા મન્ત્રેણ કુશેન તાડયિત્વા ચ તેનૈવ ફટૈવ મન્ત્રેણ
મણ્ડલસ્ય પ્રોક્ષણં સેકઞ્ચરેત્

૧૨૦ ॥
કૂર્ચેત્યાદિ । કૂર્ચબીજેન હૂમિતિ બીજેન
તન્મણ્ડલમવગુણ્ઠ્ય વેષ્ટયિત્વા દેવતાનામપૂર્વકં
સ્થણ્ડિલાય નમ ઇત્યુચ્ચરન્ સાધકસત્તમો યજેત્
અમુકદેવતાસ્થણ્ડિલાય નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ
સ્થણ્ડિલં પૂજયેદિત્યર્થઃ

(પૃ૦ ૧૪૯) પ્રાગગ્રા ઉદગગ્રાશ્ચ રેખાઃ પ્રાદેશસમ્મિતાઃ ।
તિસ્રસ્તિસ્રો વિધાતવ્યાસ્તત્ર સમ્પૂજયેદિમાન્

પ્રાગગ્રાસુ ચ રેખાસુ મુકુન્દેશપુરન્દરાન્ ।
બ્રહ્મવૈવસ્વતેન્દૂંશ્ચ ઉત્તરાગ્રાસુ પૂજયેત્

તતઃ સ્થણ્ડિલમધ્યે તુ હસૌઃગર્ભં ત્રિકોણકમ્ ।
ષટ્કોણં તદ્બહિર્વૃત્તં તતોઽષ્ટદલપઙ્કજમ્ ।
ભૂપુરં તદ્બહિર્વિદ્વાન્ વિલિખેદ્યન્ત્રમુત્તમમ્

મૂલેન પુષ્પાઞ્જલિના સંપૂજ્ય પ્રણવેન તુ ।
હોમદ્રવ્યાણિ સંપ્રોક્ષ્ય કર્ણિકાયાં યજેત્ સુધીઃ ।
માયામાધારશક્ત્યાદીન્ પ્રત્યેકં વા પ્રપૂજયેત્

પ્રાગગ્રા ઇતિ । પ્રાક્ પ્રાચ્યાં દિશ્યગ્રાણિ યાસાં તાઃ
પ્રાગગ્રાઃ । ઉદક્ ઉદીચ્યાં દિશ્યગ્રાણિ યાસાં તા ઉદગગ્રાશ્ચ ।
પ્રાદેશસસમ્મિતાઃ પ્રાદેશેન પરિમિતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રો રેખાઃ સ્થણ્ડિલે
વિધાતવ્યાઃ । તત્ર તાસુ રેખાસુ ઇમાન્ સંપૂજયેત્ । તર્જનીયુક્તે
વિસ્તૃતેઽઙ્ગુષ્ઠે પ્રાદેશઃ સ્યાત્ । તથૈવામરસિંહઃ ।
પ્રાદેશતાલગોકર્ણાસ્તર્જન્યાદિયુતે તતે ।
અઙ્ગુષ્ઠે સકનિષ્ઠે સ્યાદ્વિતસ્તિર્દ્વાદશોઙ્ગુલ ઇતિ

તાસુ રેખાસુ યાન્ પૂજયેત્તાન્ દર્શયન્નાહ પ્રાગગ્રાસ્વિતિ ।
પ્રાગગ્રાસુ રેખાસુ પ્રણવાદિનમોઽન્તનામમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ મુકુન્દેશપુરન્દરાન્ વિષ્ણુશિવેન્દ્રાન્ ક્રમતઃ
પૂજયેત્ । ઉત્તરાગ્રાસુ રેખાસુ તુ બ્રહ્મવૈવસ્વતેન્દૂન્
બ્રહ્મયમચન્દ્રાન્ પૂજયેત્

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં સ્થણ્ડિલમધ્યે હ્સૌઃ મિલિતા એવ
હકારસકારૌકારવિસર્ગા ગર્ભે યસ્ય તથાભૂતં ત્રિકોણકં
તદ્બહિઃ ષટ્કોણં તદ્બહિર્વૃત્ત ચ મણ્ડલં તતો
વહિરષ્ટદલપઙ્કજં તતોઽપિ બહિશ્ચતુષ્કોણઞ્ચતુર્દ્વારં
ભૂપુરઞ્ચ વિદ્વાન્ વિલિખેત્

મૂલેનેતિ । એવં લિખિતમુત્તમં યન્ત્રં મૂલેન મન્ત્રેણ
પુષ્પાઞ્જલિના સંપૂજ્ય પ્રણવેન હોમદ્રવ્યાણિ ચ
સંપ્રોક્ષ્યાષ્ટદલપઙ્કજસ્ય કર્ણિકાયાં બીજકોશે
(પૃ૦ ૧૫૦) અગ્ન્યાદિકોણે ધર્મઞ્ચ જ્ઞાનં વૈરાગ્યમેવ ચ ।
ઐશ્વર્યં પૂજયિત્વા તુ પૂર્વાદિષુ દિશાં ક્રમાત્

અધર્મમજ્ઞાનમિતિ અવૈરાગ્યમનન્તરમ્ ।
અનૈશ્વર્યં યજેન્મન્ત્રી મધ્યેઽનન્તઞ્ચ પદ્મકમ્

કલાસહિતસૂર્યસ્ય તથા સોમસ્ય મણ્ડલમ્ ।
પ્રાગાદિકેશરેષ્વેષુ મધ્યે ચૈતાઃ પ્રપૂજયેત્

પીતા શ્વેતાઽરુણા કૃષ્ણા ધૂમ્રા તીવ્રા તથૈવ ચ ।
સ્ફુલિઙ્ગિની ચ રુચિરા જ્વલિનીતિ તથા ક્રમાત્

પ્રણવાદિનમોઽન્તેન સર્વત્ર પૂજનં ચરેત્ ।
રં વહ્નેરાસનાયેતિ નમોઽન્તેન પ્રપૂજયેત્

સમુદિતાનેવાધારશક્ત્યાદીન્ માયાં હ્રી। બીજમુચ્ચરન્ સુધીઃ
સાધકો યજેત્ । હ્રી। આધારશક્ત્યાદિભ્યો નમ ઇતિ મન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પૂજયેદિત્યર્થઃ । અથવા આધારશક્ત્યાદિકં
પ્રત્યેકમેવ પ્રપૂજયેત્

અગ્નીત્યાદિ । પ્રણવાદિનમોઽન્તનામમન્ત્રેણ
ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યન્ત્રસ્યાગ્ન્યાદિકોણે ક્રમતો ધર્મં જ્ઞાનં
વૈરાગ્યમૈશ્વર્યઞ્ચ પૂજયિત્વા દિશાં ક્રમાત્ પૂર્વાદિષુ દિક્ષુ
અધર્મમજ્ઞાનમવૈરાગ્યં એતદનન્તરમનૈશ્વર્યઞ્ચ મન્ત્રી
યજેત્ । યન્ત્રસ્ય મધ્યેઽનન્તં પદ્મકઞ્ચ યજેત્

૧૨૭ ॥
કલેત્યાદિ । પૂર્વોક્તાભ્યામેવ મન્ત્રાભ્યાં
ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ કલાસહિતસૂર્યસ્ય તથા કલાસહિતસ્ય સોમસ્ય
ચ મણ્ડલં યન્ત્રમધ્યે એવ પ્રપૂજયેત્ । એષુ પ્રાગાદિકેશરેષુ
મધ્યે ચ ક્રમેણૈતાઃ પ્રપૂજયેત્

યાઃ પ્રપૂજયેત્તા આહ પીતેત્યાદ્યેકેન । પીતાશ્વેતાદીનાં
મધ્યે જ્વલિનીં મધ્યે પૂજયેત્

પ્રણવાદીત્યાદિ । સર્વત્ર દેશે નમોઽન્તેન રં
વહ્નેરાસનાયેતિ મન્ત્રેણ યન્ત્રમધ્યે વહ્નેરાસનં પ્રપૂજયેત્

(પૃ૦ ૧૫૧) વાગીશ્વરીમૃતુસ્નાતાં નીલેન્દીવરલોચનામ્ ।
વાગીશ્વરેણ સંયુક્તાં ધ્યાત્વા મન્ત્રી તદાસને

માયયા તૌ પ્રપૂજ્યાથ વિધિવદ્વહ્નિમાનયેત્ ।
મૂલેન વીક્ષણં કૃત્વા ફટાઽવાહનમાચરેત્

પ્રણવં ચ તતો વહ્નેર્યોગપીઠાય હૃન્મનુઃ ।
યન્ત્રે પીઠં પૂજયિત્વા દિક્ષુ ચૈતાઃ પ્રપૂજયેત્ ।
વામા જ્યેષ્ઠા તથા રૌદ્રી અમ્બિકેતિ યથાક્રમાત્

તતોઽમુક્યા દેવતાયાઃ સ્થણ્ડિલાય નમઃ પદમ્ ।
ઇતિ સ્થણ્ડિલમાપૂજ્ય તન્મધ્યે મૂલરૂપિણીમ્

ધ્યાત્વા વાગીશ્વરીં દેવીં વહ્નિબીજપુરઃસરમ્ ।
વહ્નિમુદ્ધૃત્ય મૂલાન્તે કૂર્ચમસ્ત્રં સમુચ્ચરન્

ક્રવ્યાદેભ્યો વહ્નિજાયાં ક્રવ્યાદાંશં પરિત્યજેત્ ।
અસ્ત્રેણ વહ્નિં સંવીક્ષ્ય કૂર્ચેનૈવાવગુણ્ઠયેત્

વાગીશ્વરીમિતિ । તતો વાગીશ્વરેણ બ્રહ્મણા સંયુક્તાં
નીલેન્દીવરલોચનાં શ્યામપઙ્કજનેત્રામ્ ઋતુસ્નાતાં
વાગીશ્વરીં ધ્યાત્વા મન્ત્રી સાધકસ્તદાસને તસ્મિન્ વહ્નિપીઠે
તૌ વાગીશ્વરીબ્રહ્માણૌ માયયા હ્રી। બીજાદ્યેન નમોઽન્તેન
નામમન્ત્રેણ પ્રપૂજ્યાથાનન્તરં વિધિવત્ શરાવેણ
કાંસ્યપાત્રેણ વા શુદ્ધમગ્નિમાનયેત્ । મૂલેન મન્ત્રેણ
વહ્નેર્વીક્ષણં કૃત્વા ફટા મન્ત્રેણ તસ્યૈવાવાહનઞ્ચરેત્

૧૩૨ ॥
પ્રણવમિતિ । પૂર્વં પ્રણવં વદેત્ તતો વહ્નેર્યોગપીઠાયેતિ
વદેત્ । તતો હૃત્ નમ ઇતિ વદેત્ । યોજનયા ઓ। વહ્નેર્યોગપીઠાય નમ ઇતિ
મનુર્જાતઃ । અનેનૈવ મનુના યન્ત્રે વહ્નેઃ પીઠં પૂજયિત્વા
પીઠાત્ પૂર્વાદિષુ ચતસૃષુ દિક્ષુ
પ્રણવાદિનમોઽન્તનામમન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિરેતાશ્ચ
પ્રપૂજયેત્ । પૂર્વાદિદિક્ષુ યાઃ પ્રપૂજયેત્તા આહ
વામેત્યાદ્યર્દ્ધેન

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરમ્ અમુક્યા દેવતાયાઃ સ્થણ્ડિલાય નમ ઇતિ
સર્વં મન્ત્રપદમુચ્ચરન્ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સ્થણ્ડિલમાપૂજ્ય
તન્મધ્યે મૂલદેવતારૂપિણીં
(પૃ૦ ૧૫૨) ધેન્વા ચૈવામૃતીકૃત્ય હસ્તાભ્યામગ્નિમુદ્ધરેત્ ।
પ્રાદક્ષિણ્યક્રમેણાગ્નિં ભ્રામયન્ સ્થણ્ડિલોપરિ

ત્રિધા જાનુસ્પૃષ્ટભૂમિઃ શિવબીજં વિચિન્તયન્ ।
આત્મનોઽભિમુખીકૃત્ય યોનિયન્ત્રે નિયોજયેત્

તતો માયાં સમુચ્ચાર્ય વહ્નિમૂર્તિઞ્ચ ઙેયુતામ્ ।
નમોઽન્તેન પ્રપૂજ્યાથ રં વહ્નિપરતઃ સુધીઃ ।
ચૈતન્યાય નમો વહ્નેશ્ચૈતન્યં પરિપૂજયેત્

વાગીશ્વરીં દેવીં ધ્યાત્વા વહ્નિબીજં પુરઃસરં યત્ર
વહ્નિબીજ પુરઃસરં યથાસ્યાત્તથા વહ્નિમુદ્ધૃત્ય રં બીજેન
વહ્નિમુત્થાપ્યેત્યર્થઃ । મૂલાન્તે કૂર્ચં હૂ। બીજમસ્ત્રં ફડિતિ
ચા બીજં સમુચ્ચરન્ તદન્તે ક્રવ્યાદેભ્ય ઇત્યુચ્ચરન્ તદન્તે
વહ્નિજાયા સ્વાહેત્યુચ્ચરેત્ । યોજનયા હ્રી। શ્રી। ક્રી। પરમેશ્વરિ
સ્વાહા હૂ। ફટ્ ક્રવ્યાદેભ્યઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેનૈવ
મન્ત્રેણ વહ્નિતો જ્વલદ્દાહરૂપં ક્રવ્યાદાંશં
રાક્ષસભાગં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પરિત્યજેત્ । તતોઽસ્ત્રેણ ફટા
વહ્નિં સંવીક્ષ્ય દૃષ્ટ્વા કૂર્ચેનૈવ હૂ।
બીજેનૈવાવગુણ્ઠયેદ્વહ્નિં વેષ્ટયેત્ ॥ ૧૩૪ - ૧૩૬ ॥
ધેન્વેતિ । ધેન્વા મુદ્રયા ચામૃતીકૃત્ય હસ્તાભ્યાં
પુનરગ્નિમુદ્ધરેત્ ઉત્થાપયેત્ । ઉત્થાપ્ય ચ પ્રાદક્ષિણ્યક્રમેણ
સ્થણ્ડિલોપરિ ત્રિધા ત્રિવારમગ્નિં ભ્રામયન્ શિવબીજં
શમ્ભુવીર્યરૂપમગ્નિં વિચિન્તયંશ્ચ સાધકો
જાનુસ્પૃષ્ટભૂમિઃ સન્નાત્મનોઽભિમુખીકૃત્ય યોનિયન્ત્રે
ત્રિકોણમણ્ડલે નિયોજયેત્ સ્થાપયેત્

૧૩૮ ॥
તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં માયાં હ્રી। બીજં સમુચ્ચાર્ય
નમોઽન્તેન નમસાઽન્તેન સહ ઙેયુતાં વહ્નિમૂર્તિં સમુચ્ચરેત્ ।
યોજનયા હ્રી। વહ્નિમૂર્તયે નમઃ ઇતિ મન્ત્રો જાતઃ । અનેન મન્ત્રેણ
વહ્નિમૂર્તિં પ્રપૂજ્યાથાનન્તરં સુધીઃ સાધકો રં વહ્નેઃ
પરતઃ ચૈતન્યાય નમ ઇતિ વદેત્ । યોજનયા રં વહ્નિચૈતન્યાય નમ
ઇતિ મનુર્જાતઃ । અનેનૈવ મનુના વહ્નેઃ ચૈતન્યં પરિપૂજયેત્

(પૃ૦ ૧૫૩) નમસા વહ્નિમૂર્તિઞ્ચ ચૈતન્યં પરિકલ્પ્ય ચ ।
પ્રજ્વાલયેત્તતો વહ્નિં મન્ત્રેણાનેન મન્ત્રવિત્

પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય ચિત્પિઙ્ગલપદં તથા ।
હનદ્વયં દહ દહ પચ પચેતિ તતો વદેત્

સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય સ્વાહા વહ્નિપ્રજ્વાલને મનુઃ ।
તતઃ કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વા પ્રકુર્યાદગ્નિવન્દનમ્

અગ્નિં પ્રજ્વલિતં વન્દે જાતવેદં હુતાશનમ્ ।
સુવર્ણવર્ણમમલં સમિદ્ધં સર્વતોમુખમ્

ઇત્યુપસ્થાપ્ય દહનં છાદયેત્ સ્થણ્ડિલં કુશૈઃ ।
સ્વેષ્ટનામ્ના વહ્નિનામ કૃત્વાઽભ્યર્ચનમાચરેત્

નમસેતિ । નમસા મન્ત્રેણ વહ્નિમૂર્તિં વહ્નેઃ ચૈતન્યઞ્ચ
પરિકલ્પ્ય મનસા વિરચ્ય તતોઽનેનાનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણેન
મન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ સાધકો વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદુદ્દીપયેત્

વહ્નિપ્રજ્વાલનમન્ત્રમેવાહ પ્રણવમિત્યાદિના સાર્દ્ધેન ।
પૂર્વં પ્રણવમુદ્ધૃત્ય ઉક્ત્વા તતઃ પરં ચિત્પિઙ્ગલપદં વદેત્ ।
તતો હનદ્વયં તતો દહદહેતિ તતઃ પચપચેતિ ચ વદેત્ । તતઃ
સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય સ્વાહેતિ વદેત્ યોજનયા ઓ। ચિત્પિઙ્ગલ હન હન દહ
દહ પચ પચ સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય સ્વાહેતિ મન્ત્રો જાતઃ । અયં
મનુર્વહ્નિપ્રજ્વાલને સ્મૃતઃ

૧૪૨ ॥
અગ્નિવન્દનમન્ત્રમાહ અગ્નિં પ્રજ્વલિતં વન્દે ઇત્યાતિ

ઇતીતિ । ઇત્યનેનૈવ મન્ત્રેણ દહનં વહ્નિમુપસ્થાપ્યાભિવન્દ્ય
સ્થણ્ડિલં છાદયેત્ । તતઃ સ્વેષ્ટનામ્ના વહ્નિનામ કૃત્વા
ઇતોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણ વહ્નેરભ્યર્ચનમાચરેત્

(પૃ૦ ૧૫૪) તારો વૈશ્વાનરપદાત્ જાતવેદપદં વદેત્ ।
ઇહાવહાવહેત્યુક્ત્વા લોહિતાક્ષપદાન્તરમ્

સર્વકર્માણિ પદતઃ સાધયાન્તેઽગ્નિવલ્લભા ।
ઇત્યભ્યર્ચ્ય હિરણ્યાદિસપ્તજિહ્વાઃ પ્રપૂજયેત્

સહસ્રાર્ચિઃપદં ઙેઽન્તં હૃદયાય નમો વદન્ ।
ષડઙ્ગં પૂજયેદ્વહ્નેસ્તતો મૂર્તીર્યજેત્ સુધીઃ

જાતવેદપ્રભૃતયો મૂર્તયોઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ

તતો યજેદષ્ટશક્તીર્બ્રાહ્મ્યાદ્યાસ્તદનન્તરમ્ ।
પદ્માદ્યષ્ટનિધીનિષ્ટ્વા યજેદિન્દ્રાદિદિક્પતીન્

વહ્ન્યભ્યર્ચનમન્ત્રમેવાહ તાર ઇત્યાદિના સાર્દ્ધેન ।
પૂર્વં તારઃ પ્રણવો વાચ્યઃ તતો વૈશ્વાનરપદાત્ પરં
જાતવેદપદં વદેત્ । તત ઇહાવહાવહેત્યુક્ત્વા
લોહિતાક્ષરૂપપદાન્તરં વદેત્ । તતઃ સર્વકર્માણીતિ પદાત્પરં
સાધયેતિ પદં વદેત્ । તદન્તે ચાગ્નિવલ્લભા સ્વાહા વાચ્યા ।
યોજનયા ઓ। વૈશ્વાનર જાતવેદ ઇહાવહાવહ લોહિતાક્ષ
સર્વકર્માણિ સાધય સ્વાહેતિ મનુરાસીત્ । ઇત્યનેનૈવ મનુના
સ્વેષ્ટદેવતાનામાનં વહ્નિમભ્યર્ચ્ય ઓ।
વહ્નેર્હિરણ્યાદિસપ્તજિહ્વાભ્યો નમઃ ઇતિ મન્ત્રેણ
વહ્નેર્હિરણ્યાદિસપ્તજિહ્વા ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પૂજયેત્

૧૪૬ ॥
સહસ્રેત્યાદિ । ઙેઽન્તં સહસ્રાર્ચિઃપદં તતો હૃદયાય નમ
ઇતિ ચ પદં વદન્ સહસ્રાર્ચિષે હૃદયાય નમઃ ઇતિ મન્ત્રં
સમુચ્ચરન્ સાધકો વહ્નેર્હૃદયં પૂજયેત્ । તતો વહ્નેઃ
ષડઙ્ગેભ્યો નમ ઇતિ મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિર્વહ્નેઃ
ષડઙ્ગં પૂજયેત્ । તતો વહ્નિમૂર્તિભ્યો નમઃ ઇતિ મન્ત્રેણ
વહ્નેર્મૂર્તીઃ સુધીર્યજેત્

નનુ વહ્નેઃ કતિ મૂર્તયઃ સન્તીત્યપેક્ષાયામાહ
જાતવેદેત્યાદિ । જાતવેદપ્રભૃતયો વહ્નેરષ્ટૌ મૂર્તયઃ
પ્રકીર્તિતાઃ પૂર્વમુક્તાઃ

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં બ્રાહ્મ્યાદિભ્યોઽષ્ટશક્તિભ્યો નમ ઇતિ
મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિર્બ્રાહ્મ્યાદ્યાઃ અષ્ટ શક્તીર્યજેત્ ।
તદનન્તરં પદ્માદ્યષ્ટનિધિભ્યો નમ
(પૃ૦ ૧૫૫) વજ્રાદ્યસ્ત્રાણિ સમ્પૂજ્ય પ્રાદેશપરિમાણકમ્ ।
કુશપત્રદ્વયં નીત્વા ઘૃતમધ્યે નિધાપયેત્

વામે ધ્યાયેદિડાં નાડીં દક્ષિણે પિઙ્ગલાં તથા ।
મધ્યે સુષુમ્નાં સઞ્ચિન્ત્ય દક્ષભાગાત્ સમાહિતઃ

આજ્યં ગૃહીત્વા મતિમાન્ દક્ષનેત્રે હુતાશિતુઃ ।
મન્ત્રેણાનેન જુહુયાત્ પ્રણવાન્તેઽગ્નયે પદમ્

સ્વાહાન્તો મનુરાખ્યાતો વામભાગાદ્ધવિર્હરેત્ ।
વામનેત્રે હુનેદ્વહ્નેઃ ઓ। સોમાય દ્વિઠો મનુઃ

ઇતિ મન્ત્રેણ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પદ્માદ્યષ્ટનિધીનિષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય
ઇન્દ્રાદિદિક્પતીન્ યજેત્

વજ્રેત્યાદિ । તત ઇન્દ્રાદીનાઞ્ચ વજ્રાદ્યસ્ત્રાણિ સમ્પૂજ્ય
પ્રાદેશપરિમાણકં કુશપત્રદ્વયં નીત્વા ગૃહીત્વા
ઘૃતમધ્યે વામે દક્ષિણે નિધાપયેત્ સ્થાપયેત્

વામે ઇત્યાદિ । ઘૃતસ્ય વામે ભાગે ઇડાં નાડીં ધ્યાયેત્ ।
દક્ષિણે ભાગે પિઙ્ગલાં નાડીં ધ્યાયેત્ । મધ્યે ચ સુષુમ્નાં
નાડીં સઞ્ચિન્ત્ય સમાહિતઃ સન્ દક્ષભાગાદાજ્યં ઘૃતં
ગૃહીત્વા હુતાશિતુરગ્નેર્દક્ષનેત્રેઽનેનાનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણેન
મન્ત્રેણ મતિમાન્ સાધકો જુહુયાત્ । દક્ષનેત્રે હવનસ્ય
મન્ત્રમાહ પ્રણવાન્તે ઇત્યાદિના । પ્રણવસ્યાન્તેઽગ્નયે ઇતિ પદં
વાચ્યમ્ । યોજનયા ઓ। અગ્નયે ઇતિ મનુર્જાતઃ । અયઞ્ચ મનુઃ સ્વાહાન્ત
આખ્યાતઃ । તતો વામભાગાદ્ધવિર્હવનીયં ઘૃતં હરેત્
ગૃહ્ણીયાત્ । ગૃહીત્વા ચ હવિર્વહ્નેર્વામનેત્રે વક્ષ્યમાણમન્ત્રેણ
હુનેત્ જુહુયાત્ । વામનેત્રે હવનસ્ય મન્ત્રમાહ । ઓ। સોમાય દ્વિઠઃ
ઓ। સોમાય સ્વાહેતિ મનુઃ પ્રોક્ત ઇતિ ॥ ૧૫૧ - ૧૫૩ ॥
(પૃ૦ ૧૫૬) મધ્યાદાજ્યં સમાનીય લલાટે હવનં ચરેત્ ।
અગ્નીષોમૌ સપ્રણવૌ તૂર્યદ્વિવચનાન્વિતૌ

સ્વાહાન્તોઽયં મનુઃ પ્રોક્તઃ પુનર્દક્ષિણતો હવિઃ ।
ગૃહીત્વા નમસા મન્ત્રી પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધરેત્

અગ્નયે ચ સ્વિષ્ટિકૃતે વહ્નિકાન્તાં તતો વદેત્ ।
અનેન વહ્નિવદને જુહુયાત્ સાધકોત્તમઃ ।
ભૂર્ભુવઃ સ્વર્દ્વિઠાન્તેન વ્યાહૃત્યા હોમમાચરેત્

તારો વૈશ્વાનરપદાત્ જાતવેદ ઇહાવહા ।
વહલોહિપદાન્તે ચ તાક્ષસર્વપદં વદેત્ ।
કર્માણિ સાધય સ્વાહા ત્રિધાઽનેનાહુતીર્હરેત્

મધ્યાદિતિ । તતો મધ્યાદાજ્યં સમાનીય ગૃહીત્વા
વક્ષ્યમાણમન્ત્રેણ વહ્નેર્લલાટે હવનં ચરેત્ । લલાટે હવનસ્ય
મન્ત્રમાહ અગ્નીત્યાદિના । તૂર્યદ્વિવચનાન્વિતૌ
ચતુર્થીદ્વિવચનયુક્તૌ સપ્રણવૌ ઓ। કારસહિતૌ અગ્નીષોમૌ વક્તવ્યૌ
। તતશ્ચ ઓ। અગ્નીષોમાભ્યામિતિ મનુર્જાતઃ । અયં મનુઃ
સ્વાહાન્તઃ પ્રોક્તઃ । મન્ત્રી સાધકો નમસા મન્ત્રેણ
પુનર્દક્ષિણતો હવિઃ ગૃહીત્વા પૂર્વં પ્રણવમુદ્ધરેત્ વદેત્ ।
તતોઽગ્નયે ઇતિ તતઃ સ્વિષ્ટિકૃતે ઇતિ તતો વહ્નિકાન્તાઞ્ચ વદેત્ । યોજનયા
ઓ। અગ્નયે સ્વિષ્ટિકૃતે સ્વાહેતિ મનુર્જાતઃ । અનેન મનુના સાધકોત્તમો
વહ્નિવદનેઽગ્નિમુખે જુહુયાત્ । શોભનેષ્ટિઃ સ્વિષ્ટિઃ તાં કરોતીતિ
સ્વિષ્ટિકૃત્ ક્વિપ્ તસ્મૈ । તતો દ્વિઠાન્તેન સ્વાહાન્તેન ભૂરિતિ ભુવરિતિ
સ્વરિતિ ચ વ્યાહૃત્યા હોમમાચરેત્ ॥ ૧૫૪ - ૧૫૬ ॥
તાર ઇત્યાદિ । પૂર્વં તારઃ પ્રણવો વક્તવ્યઃ । તતો
વૈશ્વાનરેતિ પદાત્ પરં જાતવેદ ઇહાવહાવહ લોહિ ઇતિ વદેત્ ।
તત્પદાન્તે ચ તાક્ષસર્વેતિ પદં વદેત્ । તતઃ કર્માણિ સાધય
સ્વાહેતિ વદેત્ । યોજનયા ઓ। વૈશ્વાનર જાતવેદ
(પૃ૦ ૧૫૭) તતોઽગ્નૌ સ્વેષ્ટમાવાહ્ય પીઠાદ્યૈઃ સહ પૂજનમ્ ।
કૃત્વા સ્વાહાન્તમનુના મૂલેન પઞ્ચવિંશતીઃ

હુત્વા વહ્ન્યાત્મનોર્દેવ્યા ઐક્યં સમ્ભાવયન્ ધિયા ।
એકાદશાહુતીર્હુત્વા મૂલેનૈવાઙ્ગદેવતાઃ

હુત્વા સ્વકામમુદ્દિશ્ય તિલાજ્યમધુમિશ્રિતૈઃ

પુષ્પૈર્વિલ્વદલૈર્વાપિ યથાવિહિતવસ્તુભિઃ ।
યથાશક્ત્યાહુતિં દદ્યાન્નાષ્ટન્યૂનાં પ્રકલ્પયેત્

તતઃ પૂર્ણાહુતિંદદ્યાત્ ફલપત્રસમન્વિતામ્ ।
સ્વાહાન્તમૂલમન્ત્રેણ તતઃ સંહારમુદ્રયા ।
તસ્માદ્દેવીં સમાનીય સ્થાપયેત્ હૃદયામ્બુજે

ઇહાવહાવહ લોહિતાક્ષ સર્વકર્માણિ સાધય સ્વાહેતિ મનુર્જાતઃ ।
અનેન મનુના ત્રિધા વારત્રયમાહુતીર્હરેદ્દદ્યાત્

તત ઇત્યાદિ । તતોઽનન્તરમગ્નૌ સ્વેષ્ટં દેવતામાવાહ્ય
પૂર્વોક્તમન્ત્રેણ પીઠાદ્યૈઃ સહ તસ્ય પૂજનઞ્ચ કૃત્વા
મૂલરૂપેણ સ્વાહાન્તમનુના પઞ્ચવિંશતિમાહુતીર્વહ્નૌ હુત્વા
પ્રક્ષિપ્ય વહ્ન્યાત્મનોઃ વહ્નેરાત્મનશ્ચ દેવ્યાશ્ચૈક્યં ધિયા
સમ્ભાવયંશ્ચિન્તયન્ મૂલેનૈવૈકાદશાહુતીઃ હુત્વા ઓ।
અઙ્ગદેવતાભ્યઃ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણાઙ્ગદેવતાશ્ચોદ્દિશ્ય હુત્વા
વિષ્ણુરો। તત્સત્ ઓ।
અદ્યામુકમાસ્યમુકપક્ષેઽમુકતિથાવમુકરાશિસ્થિતે
ભાસ્કરેઽમુકાભીષ્ટાર્થસિદ્ધિકામોઽમુકગોત્રઃ
શ્રીમદમુકશર્મા તિલાજ્યાદિમિશ્રિતૈઃ પુષ્પૈર્વિલ્વપત્રાદિભિર્વા
સાર્દ્ધં વહ્નાવાહુતિમહં દદે ઇતિ વાક્યેન સ્વકામમુદ્દિશ્ય
સ્વાહાન્તમૂલમન્ત્રેણ તિલાજ્યમધુમિશ્રિતૈઃ પુષ્પૈરથવા
વિલ્વદલૈર્યથાવિહિતવસ્તુભિર્વા સહ યથાશક્તિ વહ્નાવાહુતિં
દદ્યાત્ । અષ્ટન્યૂનામાહુતિં ન પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૧૫૮ - ૧૬૧ ॥
તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં સ્વાહાન્તમૂલમન્ત્રેણ
ફલપત્રસમન્વિતાં ફલતામ્બૂલયુતાં પૂર્ણાહુતિં વહ્નૌ
દદ્યાત્ । તતઃ પરં સંહારમુદ્રયા તસ્માદ્વહ્નેર્દેવીં
સમાનીય હૃદયામ્બુજે સ્થાપયેત્

(પૃ૦ ૧૫૮) ક્ષમસ્વેતિ ચ મન્ત્રેણ વિસૃજેત્તં હુતાશનમ્ ।
કૃતદક્ષિણકો મન્ત્રી અચ્છિદ્રમવધારયેત્

હુતશેષં ભ્રુવોર્મધ્યે ધારયેત્ સાધકોત્તમઃ

એષ હોમવિધિઃ પ્રોક્તઃ સર્વત્રાગમકર્મણિ ।
હોમકર્મ સમાપ્યૈવં સાધકો જપમાચરેત્

વિધાનં શૃણુ દેવેશિ યેન વિદ્યા પ્રસીદતિ ।
દેવતાગુરુમન્ત્રાણામૈક્યં સમ્ભાવયેદ્ધિયા

મન્ત્રાર્ણા દેવતા પ્રોક્તા દેવતા ગુરુરૂપિણી ।
અભેદેન યજેદ્યસ્તુ તસ્ય સિદ્ધિરનુત્તમા

ગુરું શિરસિ સઞ્ચિન્ત્ય દેવતાં હૃદયામ્બુજે ।
રસનાયાં મૂલવિદ્યાં તેજોરૂપાં વિચિન્ત્ય ચ ।
ત્રયાણાન્તેજસાઽત્માનમેકીભૂતં વિચિન્તયેત્

ક્ષમસ્વેતિ । તતઃ અગ્ને ક્ષમસ્વેતિ મન્ત્રેણ તં
હુતાશનમગ્નિં વિસૃજેત્તસ્ય વિસર્જનં કુર્યાત્ । તતઃ કૃતા
દક્ષિણા યેન સ કૃતદક્ષિણકો મન્ત્રી સાધકઃ કૃતમિદં
હોમકર્માચ્છિદ્રમસ્ત્વિત્યવધારયેત્ । તતો હુતશેષં
ભ્રુવોર્મધ્યદેશે ધારયેત્ ॥ ૧૬૩-૧૬૫ ॥
વિધાનમિતિ । જપાચરણવિધાનમેવાહ દેવતેત્યાદિભિઃ
। સમ્ભાવયેત્ સમ્યક્ વિચિન્તયેત્

દેવતાદ્યૈક્યસમ્ભાવનપ્રકારન્તત્ફલઞ્ચ દર્શયતિ
મન્ત્રેત્યાદિના । મન્ત્રાર્ણાઃ મન્ત્રવર્ણાઃ । અભેદેન
ઐક્યભાવેન

મૂલવિદ્યામ્ મૂલમન્ત્રાત્મિકાં વિદ્યામ્ । ત્રયાણામ્
ગુરુદેવતામૂલમન્ત્રાણામ્

(પૃ૦ ૧૫૯) તારેણ સમ્પુટીકૃત્ય મૂલમન્ત્રઞ્ચ સપ્તધા ।
જપ્ત્વા તુ સાધકઃ પશ્ચાન્માતૃકાપુટિતં સ્મરેત્

માયાબીજં સ્વશિરસિ દશધા પ્રજપેત્ સુધીઃ ।
વદને પ્રણવં તદ્વત્ પુનર્માયાં હૃદમ્બુજે ।
પ્રજપ્ય સપ્તધા મન્ત્રી પ્રાણાયામં સમાચરેત્

તતો માલાં સમાદાય પ્રવાલાદિસમુદ્ભવામ્ ।
માલે માલે મહાભાગે સર્વશક્તિસ્વરૂપિણિ

ચતુર્વર્ગસ્ત્વયિ ન્યસ્તસ્તસ્માન્મે સિદ્ધિદા ભવ ।
ઇતિ સમ્પૂજ્ય માલાં તાં શ્રીપાત્રસ્થામૃતેન ચ

ત્રિધા મૂલેન સન્તર્પ્ય સ્થિરચિત્તો જપઞ્ચરેત્ ।
અષ્ટોત્તરસહસ્રં વાઽપ્યથવાઽષ્ટોત્તરં શતમ્

તારેણેત્યાદિ । તારેણ સમ્પુટીકૃત્ય આદાવન્તે ચ
અકારાદિક્ષકારાન્તૈરેકપઞ્ચાશતા વર્ણૈઃ સંયુક્તં
મૂલમન્ત્રં સપ્તધા સ્મરેત્ જપેત્ । આગમજસ્યાનિત્યત્વાત્ જપ્ત્વેત્યત્ર
નેડાગમઃ

માયેતિ । તતઃ સુધીઃ સાધકઃ સ્વશિરસિ માયાબીજં હ્રી।
બીજં દશધા પ્રજપેત્ । તતો વદને સ્વમુખે પ્રણવં
તદ્વદ્દશધા જપેત્ । હૃદમ્બૂજે પુનર્માયાં હ્રી। બીજં સપ્તધા
પ્રજપ્ય મન્ત્રી પ્રાણાયામં પૂર્વવત્ સમાચરેત્ કુર્યાત્

તત ઇતિ । તતોઽનન્તરં પ્રવાલાદિસમુદ્ભવાં
વિદ્રુમાદિસઞ્જાતાં માલાં સમાદાય ગૃહીત્વા માલે માલે
ઇત્યાદિના સિદ્ધિદા ભવેત્યન્તેન મન્ત્રેણ તાં માલાં સમ્પૂજ્ય
શ્રીપાત્રસ્થામૃતેન માલાં સન્તર્પયામિ સ્વાહેત્યન્તેન
મૂલમન્ત્રેણ ત્રિધા સન્તર્પ્ય ચ સ્થિરચિત્તો
ભૂત્વાઽષ્ટોત્તરસહસ્રમષ્ટોત્તરશતં વા મૂલમન્ત્રસ્ય
જપઞ્ચરેત્ કુર્યાત્ ॥ ૧૭૧ - ૧૭૩ ॥
(પૃ૦ ૧૬૦) પ્રાણાયામંતતઃ કૃત્વા શ્રીપાત્રજલપુષ્પકૈઃ ।
ગુહ્યાતિગુહ્યગોપ્ત્રી ત્વં ગૃહાણાસ્મત્કૃતં જપમ્

સિદ્ધિર્ભવતુ મે દેવિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વરિ ।
ઇતિ મન્ત્રેણ મતિમાન્ દેવ્યા વામકરામ્બુજે

તેજોરૂપં જપફલં સમર્પ્ય પ્રણમેદ્ભુવિ ।
તતઃ કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વા સ્તોત્રઞ્ચ કવચં પઠેત્

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વિશેષાર્ઘ્યેણ સાધકઃ ।
વિલોમાર્ઘ્યપ્રદાનેન કુર્યાદાત્મસમર્પણમ્

ઇતઃ પૂર્વં પ્રાણબુદ્ધિદેહધર્માધિકારતઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યન્તે અવસ્થાસુ પ્રકીર્તયેત્

મનસાઽન્તે વદેદ્વાચા કર્મણા તદનન્તરમ્ ।
હસ્તાભ્યાં પદતઃ પદ્ભ્યામુદરેણ તતઃ પરમ્

શિશ્નયા યત્ કૃતઞ્ચોક્ત્વા યત્ સ્મૃતં પદતો વદેત્ ।
યદુક્તં તત્ સર્વમિતિ બ્રહ્માર્પણમુદીરયેત્ ।
ભવત્વન્તે માં મદીયં સકલં તદનન્તરમ્

આદ્યાકાલીપદામ્ભોજે અર્પયામિ પદં વદેત્ ।
પ્રણવં તત્સદિત્યુક્ત્વા કુર્યાદાત્મસમર્પણમ્

પ્રાણાયમેત્યાદિ । તતઃ પરં પ્રાણાયામં કૃત્વા
શ્રીપાત્રજલપુષ્પકૈઃ ગુહ્યાતિગુહ્યેત્યાદિના મહેશ્વરિ ઇત્યન્તેન
મન્ત્રેણ મતિમાન્ સાધકસ્તેજોરૂપં જપફલં દેવ્યા
વામકરામ્બુજે સમર્પ્ય ભુવિ દણ્ડવન્નિપત્ય દેવીં પ્રણમેત્ ॥
૧૭૪ - ૧૭૬ ॥
આત્મસમર્પણમન્ત્રમાહ તત ઇત્યાદિભિઃ સાર્દ્ધૈશ્ચતુર્ભિઃ
। ઇતઃ પૂર્વં પ્રાણબુદ્ધિદેહધર્માધિકારતઃ
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યન્તેઽવસ્થાસ્વિતિ પ્રકીર્તયેત્ । તતો
(પૃ૦ ૧૬૧) તતઃ કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વા પ્રાર્થયેદિષ્ટદેવતામ્ ।
માયાબીજં સમુચ્ચાર્ય શ્રી આદ્યે કાલિકે વદેત્

પૂજિતાઽસિ યથાશક્ત્યા ક્ષમસ્વેતિ વિસૃજ્ય ચ ।
સંહારમુદ્રયા પુષ્પમાઘ્રાય સ્થાપયેત્ હૃદિ

ઐશાન્યાં મણ્ડલં કૃત્વા ત્રિકોણં સુપરિષ્કૃતમ્ ।
તત્ર સંપૂજયેદ્દેવીં નિર્માલ્યપુષ્પવારિણા ।
હ્રી। નિર્માલ્યપદઞ્ચોક્ત્વા વાસિન્યૈ નમ ઇત્યપિ

મનસાઽન્તે વાચા તદનન્તરં કર્મણા તદનન્તરં
હસ્તાભ્યામિતિ વદેત્ । તસ્માચ્ચ પદાત્ પદ્ભ્યામ્ તતઃ પરમુદરેણેતિ
ચ વદેત્ । તતઃ પરં શિશ્નયા યત્ કૃતઞ્ચોક્ત્વા યત્ સ્મૃતમિતિ વદેત્ ।
તતશ્ચ પદાત્ પરં યદુક્તં તત્સર્વમિતિ વદેત્ । તતો
બ્રહ્માર્પણમુદીરયેત્ । તતો ભવત્વિત્યન્તે માં મદીયં
સકલમિત્યુદીરયેત્ । તદનન્તરમાદ્યાકાલીપદામ્ભોજેઽર્પયામીતિ
પદં વદેત્ । તતઃ પ્રણવં તત્સદિતિ ચ વદેત્ । સકલપદયોજનયા
ઇતઃ પૂર્વં પ્રાણબુદ્ધિદેહધર્માધિકારતો
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થાસુ મનસા વાચા કર્મણા હસ્તાભ્યાં
પદ્ભ્યામુદરેણ શિશ્નયા યત્ કૃતં યત્ સ્મૃતં યદુક્તં તત્
સર્વં બ્રહ્માર્પણં ભવતુ માં મદીયં ચ
સકલમાદ્યાકાલીપદામ્ભોજેઽર્પયામિ ઓ। તત્સદિતિ મન્ત્રો જાતઃ ।
ઇમં મન્ત્રમુક્ત્વા કાલ્યૈ આત્મસમર્પણં કુર્યાત્ ॥ ૧૭૭ - ૧૮૧ ॥
તત ઇત્યાદિ । તતઃ પરં કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વેષ્ટદેવતાં
પ્રાર્થયેત્ । કિં પ્રાર્થયેદિત્યપેક્ષાયામાહ માયાબીજમિત્યાદિ ।
માયાબીજં હ્રીં બીજં સમુચ્ચાર્ય શ્રી આદ્યે કાલિકે ઇતિ વદેત્ । તતો
યથાશક્ત્યા પૂજિતાસિ ક્ષમસ્વેતિ પ્રાર્થનાવાક્યમાસીત્ । અનેનૈવ
વાક્યેનેષ્ટદેવતાં વિસૃજ્ય ચ સંહારમુદ્રયા પુષ્પમાદાય
આઘ્રાય ચ સ્વહૃદિ સ્થાપયેત્ ॥ ૧૮૨ - ૧૮૩ ॥
ઐશાન્યામિતિ । તત ઐશાન્યાં દિશિ સુપરિષ્કૃતં ત્રિકોણં
મણ્ડલં કૃત્વા તત્ર મણ્ડલે વક્ષ્યમાણમન્ત્રેણ
નિર્માલ્યપુષ્પવારિણા નિર્માલ્યવાસિનીં દેવીં
(પૃ૦ ૧૬૨) બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિભ્યઃ સર્વદેવેભ્ય એવ ચ ।
નૈવેદ્યં વિતરેત્ પશ્ચાત્ ગૃહ્ણીયાત્ શક્તિસાધકઃ

સ્વીયશક્તિં વામભાગે સંસ્થાપ્ય પૃથગાસને ।
એકાસનોપવિષ્ટો વા પાત્રં કુર્યાત્ મનોરમમ્

પાનપાત્રં પ્રકુર્વીત ન પઞ્ચતોલકાધિકમ્ ।
તોલકત્રિતયાન્ન્યૂનં સ્વાર્ણં રાજતમેવ ચ

અથવા કાચજનિતં નારિકેલોદ્ભવઞ્ચ વા ।
આધારોપરિ સંસ્થાપ્ય શુદ્ધિપાત્રસ્ય દક્ષિણે

મહાપ્રસાદમાનીય પાત્રેષુ પરિવેશયેત્ ।
સ્વયં વા ભ્રાતૃપુત્રૈર્વા જ્યેષ્ઠાનુક્રમતઃ સુધીઃ

સંપૂજયેત્ । નિર્માલ્યવાસિન્યાઃ પૂજનસ્ય મન્ત્રમાહ
હ્રીમિત્યાદ્યર્દ્ધેન । હ્રી। નિર્માલ્યપદમુક્ત્વા વાસિન્યૈ નમ ઇતિ વદેત્
। યોજનયા હ્રી। નિર્માલ્યવાસિન્યૈ નમ ઇતિ મનુર્જાતઃ

બ્રહ્મેત્યાદિ । નૈવેદ્યં દેવ્યર્પિતાન્નાદિ । વિતરેત્ દદ્યાત્ ।
શક્તિસાધકઃ શક્તિસહિતઃ સાધકઃ

દેવીનૈવેદ્યગ્રહણવિધાનમાહ સ્વીયશક્તિમિત્યાદિભિઃ ।
વામભાગે પૃથગાસને સ્વીયાં શક્તિં સંસ્થાપ્ય સ્વીયશક્ત્યા
સહૈકાસને એવોપવિષ્ટો વા સાધકઃ પાનભોજનાર્થં
મનોરમં રમ્યં પાત્રં કુર્યાત્

પાનેત્યાદિ । પઞ્ચતોલકાદધિકં તોલકત્રિતયાત્ ન્યૂનઞ્ચ
પાનપાત્રં ન પ્રકુર્વીત । તચ્ચ સ્વાર્ણં સુવર્ણોદ્ભવં રાજતં
રજતોદ્ભવમથવા કાચજનિતં નારિકેલોદ્ભવં વા પાનપાત્રં
શુદ્ધિપાત્રસ્ય દક્ષિણે દેશે આધારોપરિ સંસ્થાપ્ય સુધીઃ
ધીરઃ સાધકો મહાપ્રસાદમાનીય સ્વયં વા ભ્રાતૃપુત્રૈર્વા
જ્યેષ્ઠાનુક્રમત એવ પાત્રેષુ પરિવેશયેત્ । જન્મતોઽત્ર જ્યૈષ્ઠ્યં
ન ગ્રાહ્યં કિન્ત્વભિષેકત ઇતિ બોધ્યમ્ ॥ ૧૮૭ - ૧૮૯ ॥
(પૃ૦ ૧૬૩) પાનપાત્રે સુધા દેયા શૌદ્ધ્યે શુદ્ધ્યાદિકાનિ ચ ।
તતઃ સામયિકૈઃ સાર્દ્ધં પાનભોજનમાચરેત્

આદાવાસ્તરણાર્થાય ગૃહ્ણીયાત્ શુદ્ધિમુત્તમામ્ ।
તતોઽતિહૃષ્ટમનસા સમસ્તઃ કુલસાધકઃ

સ્વસ્વપાત્રં સમાદાય પરમામૃતપૂરિતમ્ ।
મૂલાધારાદિજિહ્વાન્તાં ચિદ્રૂપાં કુલકુણ્ડલીમ્

વિભાવ્ય તન્મુખામ્ભોજે મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
પરસ્પરાજ્ઞામાદાય જુહુયાત્ કુણ્ડલીમુખે

અલિપાનં કુલસ્ત્રીણાં ગન્ધસ્વીકારલક્ષણમ્ ।
સાધકાનાં ગૃહસ્થાનાં પઞ્ચપાત્રં પ્રકીર્તિતમ્

અતિપાનાત્ કુલીનાનાં સિદ્ધિહાનિઃ પ્રજાયતે

પાનેત્યાદિ । પાનપાત્રે સુધા મદિરા દેયા શૌદ્ધ્યે
શુદ્ધિપાત્રે શુદ્ધ્યાદિકાનિ માંસમત્સ્યાદીનિ ચ દેયાનિ । તતઃ
પરં સામયિકૈર્દેવ્યર્ચનસમયાધિગતૈર્જનૈઃ સાર્દ્ધં
પાનભોજનમાચરેત્

આદાવિતિ । આદૌ પ્રથમતો
મદ્યસ્થાપનાર્થાયાસ્તરણાર્થાયોત્તમાં શુદ્ધિં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તતોઽતિહૃષ્ટમનસા સમસ્તઃ સર્વઃ કુલસાધકઃ
પરમામૃતપૂરિતમુત્તમમદ્યપૂરિતં સ્વસ્વપાત્રં સમાદાય
ગૃહીત્વા મૂલાધારાદિજિહ્વાન્તં વ્યાપ્ય સ્થિતાં
ચિદ્રૂપાઞ્ચૈતન્યસ્વરૂપાં કુલકુણ્ડલિનીં વિભાવ્ય વિચિન્ત્ય
તન્મુખામ્ભોજે મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ સન્
પરસ્પરસ્યાજ્ઞામાદાય કુણ્ડલીમુખે જુહુયાત્ પરમામૃતં
દદ્યાત્ ॥ ૧૯૧ - ૧૯૩ ॥
અલીત્યાદિ । કુલસ્ત્રીણાં ગન્ધસ્વીકારલક્ષણં
મદ્યસમ્બન્ધિગન્ધાઙ્ગીકરણસ્વરૂપમેવાલિપાનં
મદ્યપાનં પ્રકીર્તિતમ્ । ગૃહસ્થાનાં સાધકાનાં
પઞ્ચપાત્રં પઞ્ચપાત્રપરિમાણકમલિપાનં પ્રકીર્તિતં
ગૃહસ્થૈઃ સાધકૈઃ પઞ્ચપાત્રપરિમિતમેવ મદ્યં
(પૃ૦ ૧૬૪) યાવન્ન ચાલયેદ્ દૃષ્ટિં યાવન્ન ચાલયેન્મનઃ ।
તાવત્ પાનં પ્રકુર્વીત પશુપાનમતઃ પરમ્

પાને ભ્રાન્તિર્ભવેદ્યસ્ય ઘૃણી ચ શક્તિસાધકે ।
સ પાપિષ્ઠઃ કથં બ્રૂયાદાદ્યાં કાલીં ભજામ્યહમ્

યથા બ્રહ્માર્પિતેઽન્નાદૌ સ્પૃષ્ટદોષો ન વિદ્યતે ।
તથા તવ પ્રસાદેઽપિ જાતિભેદં વિવર્જયેત્

એવમેવ વિધાનેન કુર્યાત્ પાનઞ્ચ ભોજનમ્ ।
હસ્તપ્રક્ષાલનં નાસ્તિ તવ નૈવેદ્યસેવને ।
લેપાવનોદનં કુર્યાદ્વસ્ત્રેણ પાથસાઽપિ વા

તતો નિર્માલ્યકુસુમં વિધૃત્ય શિરસા સુધીઃ ।
યન્ત્રલેપં કૂર્ચદેશે વિહરેદ્દેવવદ્ભુવિ

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્ર સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે
શ્રીપાત્રસ્થાપનહોમચક્રાનુષ્ઠાનકથનં નામ
ષષ્ઠોલ્લાસઃ ।
પાતવ્યમિત્યર્થઃ । ગૃહસ્થાનામિત્યનેન
પઞ્ચપાત્રપરિમિતાદધિકમપિ મદ્યં પિબતાં તદ્ભિન્નાનાં ન
દોષ ઇતિ સૂચિતમ્ । નનુ પઞ્ચપાત્રપરિમિતાદધિકં મદ્યં
પિબતાં ગૃહસ્થસાધકાનાં કો દોષસ્તત્રાહ અતિપાનાદિત્યાદિ

૧૯૫ ॥
યાવદિતિ । ચાલયેત્ ઘૂર્ણયેત્

પાન ઇતિ । ઘૃણી જુગુપ્સાવાન્ । જુગુપ્સાકરણે ઘૃણેત્યમરઃ

૧૯૮ ॥
એવમિતિ । લેપાવનોદનમ્ હસ્તલેપાપનયનમ્

તત ઇતિ । કૂર્ચદેશે ભ્રુવોર્મધ્યદેશે ।
કૂર્ચમસ્ત્રીભ્રુવોર્મધ્યમિત્યમરઃ

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં ષષ્ઠોલ્લાસઃ ।
સપ્તમોલ્લાસઃ
શ્રુત્વાઽદ્યાકાલિકાદેવ્યા મન્ત્રોદ્ધારં મહાફલમ્ ।
સૌભાગ્યમોક્ષજનનં બ્રહ્મજ્ઞાનૈકસાધનમ્

પ્રાતઃકૃત્યં તથા સ્નાનં સન્ધ્યાં સમ્વિદ્વિશોધનમ્ ।
ન્યાસપૂજાવિધાનઞ્ચ બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ

બલિપ્રદાનં હોમઞ્ચ ચક્રાનુષ્ઠાનમેવ ચ ।
મહાપ્રસાદસ્વીકારં પાર્વતી હૃષ્ટમાનસા ।
વિનયાવનતા દેવી પ્રોવાચ શઙ્કરં પ્રતિ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સદાશિવ જગન્નાથ જગતાં હિતકારક ।
કૃપયા કથિતં દેવ પરાપ્રકૃતિસાધનમ્

સર્વપ્રાણિહિતકરં ભોગમોક્ષૈકકારણમ્ ।
વિશેષતઃ કલિયુગે જીવાનામાશુ સિદ્ધિદમ્

ઓ। નમો બ્રહ્મણે ।
શ્રુત્વેત્યાદિ । મહાફલમ્ મહત્ ફલં યસ્ય તથાભૂતમ્ ॥ ૧- ૩ ॥
પાર્વતી શઙ્કરં પ્રતિ કિં પ્રોવાચેત્યપેક્ષાયામાહ
સદાશિવેત્યાદિ

૫ ॥
(પૃ૦ ૧૬૬) તવ વાગમૃતામ્ભોધૌ નિમજ્જન્મમ માનસમ્ ।
નોત્થાતુમીહતે સ્વૈરં ભૂયઃ પ્રાર્થયતેઽચિરાત્

પૂજાવિધૌ મહાદેવ્યાઃ સૂચિતં ન પ્રકાશિતમ્ ।
સ્તોત્રઞ્ચ કવચં દેવ તદિદાનીં પ્રકાશય

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
શૃણુ દેવિ જગદ્વન્દ્યે સ્તોત્રમેતદનુત્તમમ્ ।
પઠનાત્ શ્રવણાદ્યસ્ય સર્વસિદ્ધીશ્વરો ભવેત્

અસૌભાગ્યપ્રશમનં સુખસમ્પદ્વિવર્દ્ધનમ્ ।
અકાલમૃત્યુહરણં સર્વાપદ્વિનિવારણમ્

શ્રીમદાદ્યાકાલિકાયાઃ સુખસન્નિધ્યકારણમ્ ।
સ્તવસ્યાસ્ય પ્રસાદેન ત્રિપુરારિરહં શિવે

સ્તોત્રસ્યાસ્ય ઋષિર્દેવિ સદાશિવ ઉદાહૃતઃ ।
છન્દોઽનુષ્ટુબ્દેવતાઽદ્યા કાલિકા પરિકીર્તિતા ।
ધર્મકામાર્થમોક્ષેષુ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

તવેત્યાદિ । તવ વાગમૃતામ્ભોધૌ
ત્વદીયવાગ્રૂપસુધાસમુદ્રે નિમજ્જત્ મમ માનસં હૃદયન્તતઃ
સ્વૈરં સ્વચ્છન્દમુત્થાતું નેહતે ન વાઞ્છતિ કિન્તુ ભૂયઃ
પુનરપ્યચિરાદતિશીઘ્રમેવ ત્વદ્વાગમૃતં પ્રાર્થયતે

૭ ॥
પાર્વત્યૈવં પ્રાર્થિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ શૃણ્વિત્યાદિ ।
અનુત્તમમ્ ન ઉત્તમં યસ્માત્તથાભૂતમ્

૯ ॥
ત્રિપુરારિઃ ત્રીણિ સ્વર્ગભૂમિપાતાલાત્મકાનિ પુરાણિ યસ્ય સઃ
ત્રિપુરોઽસુરવિશેષઃ તસ્યારિઃ શત્રુઃ

અથાસ્ય સ્તોત્રસ્ય ઋષ્યાદિકમાહ સ્તોત્રસ્યેત્યાદિના સાર્દ્ધેન

(પૃ૦ ૧૬૭) હ્રી। કાલી શ્રી। કરાલી ચ ક્રી। કલ્યાણી કલાવતી ।
કમલા કલિદર્પઘ્ની કપર્દીશકૃપાન્વિતા

કાલિકા કાલમાતા ચ કાલાનલસમદ્યુતિઃ ।
કપર્દિની કરાલાસ્યા કરુણામૃતસાગરા

કૃપામયી કૃપાધારા કૃપાપારા કૃપાગમા ।
કૃશાનુઃ કપિલા કૃષ્ણા કૃષ્ણાનન્દવિવર્દ્ધિની

કાલરાત્રિઃ કામરૂપા કામપાશવિમોચની ।
કાદમ્બિની કલાધારા કલિકલ્મષનાશિની

કુમારીપૂજનપ્રીતા કુમારીપૂજકાલયા ।
કુમારીભોજનાનન્દા કુમારીરૂપધારિણી

કદમ્બવનસઞ્ચારા કદમ્બવનવાસિની ।
કદમ્બપુષ્પસન્તોષા કદમ્બપુષ્પમાલિની

કિશોરી કલકણ્ઠા ચ કલનાદનિનાદિની ।
કાદમ્બરીપાનરતા તથા કાદમ્બરીપ્રિયા

અથાદ્યાકાલીસ્વરૂપાખ્યં શતનામસ્તોત્રં કથયતિ હ્રી।
કાલીત્યાદિ । કપર્દીશકૃપાન્વિતા કપર્દો જટાજુટોઽસ્યાસ્તીતિ કપર્દી
સ ચાસાવીશો જગત્પ્રભુશ્ચેતિ કપર્દીશસ્તત્ર યા કૃપા તયાન્વિતા
યુક્તા

કરાલાસ્યા કરાલં દન્તુરમાસ્યં મુખં યસ્યાઃ સા ।
કરાલો દન્તુરે તુઙ્ગે ઇત્યમરઃ

કૃપાગમા કૃપયા સ્વકારુણ્યેનૈવ ગમ્યતે જ્ઞાયતે યા સા
તથા । ગ્રહદવૃનિશ્ચિગમ ઇતિ કર્મણ્યચ્ ॥ ૧૪ - ૧૭ ॥
કલકણ્ઠા કલો ગમ્ભીરશબ્દયુક્તઃ કણ્ઠો યસ્યાઃ સા

(પૃ૦ ૧૬૮) કપાલપાત્રનિરતા કઙ્કાલમાલ્યધારિણી ।
કમલાસનસન્તુષ્ટા કમલાસનવાસિની

કમલાલયમધ્યસ્થા કમલામોદમોદિની ।
કલહંસગતિઃ ક્લૈવ્યનાશિની કામરૂપિણી

કામરૂપકૃતાવાસા કામપીઠવિલાસિની ।
કમનીયા કલ્પલતા કમનીયવિભૂષણા

કમનીયગુણારાધ્યા કોમલાઙ્ગી કૃશોદરી ।
કારણામૃતસન્તોષા કારણાનન્દસિદ્ધિદા

કારણાનન્દજાપેષ્ટા કારણાર્ચનહર્ષિતા ।
કારણાર્ણવસમ્મગ્ના કારણવ્રતપાલિની

કસ્તૂરીસૌરભામોદા કસ્તૂરીતિલકોજ્જ્વલા ।
કસ્તૂરીપૂજનરતા કસ્તૂરીપૂજકપ્રિયા

કસ્તૂરીદાહજનની કસ્તૂરીમૃગતોષિણી ।
કસ્તૂરીભોજનપ્રીતા કર્પૂરામોદમોદિતા ।
કર્પૂરમાલાભરણા કર્પૂરચન્દનોક્ષિતા

કર્પૂરકારણાહ્લાદા કર્પૂરામૃતપાયિની ।
કર્પૂરસાગરસ્નાતા કર્પૂરસાગરાલયા

કૂર્ચબીજજપપ્રીતા કૂર્ચજાપપરાયણા ।
કુલીના કૌલિકારાધ્યા કૌલિકપ્રિયકારિણી

કઙ્કાલમાલ્યધારિણી શરીરાસ્થિમાલાધારણશીલા ।
સ્યાચ્છરીરાસ્થિ કઙ્કાલ ઇત્યમરઃ ॥ ૧૯ - ૨૬ ॥
(પૃ૦ ૧૬૯) કુલાચારા કૌતુકિની કુલમાર્ગપ્રદર્શિની ।
કાશીશ્વરી કષ્ટહર્ત્રી કાશીશવરદાયિની

કાશીશ્વરકૃતામોદા કાશીશ્વરમનોરમા

કલમઞ્જીરચરણા ક્વણત્કાઞ્ચીવિભૂષણા ।
કાઞ્ચનાદ્રિકૃતાગારા કાઞ્ચનાચલકૌમુદી

કામબીજજપાનન્દા કામબીજસ્વરૂપિણી ।
કુમતિઘ્ની કુલીનાર્તિનાશિની કુલકામિની

ક્રી। હ્રી। શ્રી। મન્ત્રવર્ણેન કાલકણ્ટકઘાતિની ।
ઇત્યાદ્યાકાલિકાદેવ્યાઃ શતનામ પ્રકીર્તિતમ્

કકારકૂટઘટિતં કાલીરૂપસ્વરૂપકમ્

પૂજાકાલે પઠેદ્યસ્તુ કાલિકાકૃતમાનસઃ ।
મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેદાશુ તસ્ય કાલી પ્રસીદતિ

બુદ્ધિં વિદ્યાઞ્ચ લભતે ગુરોરાદેશમાત્રતઃ ।
ધનવાન્ કીર્તિમાન્ ભૂયાદ્દાનશીલો દયાન્વિતઃ

પુત્રપૌત્રસુખૈશ્વર્યૈર્મોદતે સાધકો ભુવિ

કૂર્ચજાપપરાયણા હૂ।બીજજપતત્પરા ॥ ૨૭ - ૨૯ ॥
કલમઞ્જીરચરણા કલૌ ગમ્ભીરશબ્દયુતૌ મઞ્જીરૌ
ચરણયોર્યસ્યાઃ સા

કામબીજજપાનન્દા કામબીજસ્ય ક્લીમિત્યસ્ય જપે આનન્દો
યસ્યાઃ સા

૩૨ ॥
કકારકૂટઘટિતમ્ કકારરાશિસમ્મિલિતમ્

અથૈતત્સ્તોત્રપાઠસ્ય ફલમાહ પૂજાકાલે ઇત્યાદિભિઃ ॥ ૩૪ -
૩૬ ॥
(પૃ૦ ૧૭૦) ભૌમાવાસ્યાનિશાભાગે મપઞ્ચકસમન્વિતઃ ।
પૂજયિત્વા મહાકાલીમાદ્યાં ત્રિભુવનેશ્વરીમ્

પઠિત્વા શતનામાનિ સાક્ષાત્ કાલીમયો ભવેત્ ।
નાસાધ્યં વિદ્યતે તસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ કિઞ્ચન

વિદ્યાયાં વાક્પતિઃ સાક્ષાત્ ધને ધનપતિર્ભવેત્ ।
સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યે વલે ચ પવનોપમઃ

તિગ્માંશુરિવ દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ શશિવત્ શુભદર્શનઃ ।
રૂપે મૂર્તિધરઃ કામો યોષિતાં હૃદયઙ્ગમઃ

સર્વત્ર જયમાપ્નોતિ સ્તવસ્યાસ્ય પ્રસાદતઃ ।
યં યં કામં પુરસ્કૃત્ય સ્તોત્રમેતદુદીરયેત્

તં તં કામમવાપ્નોતિ શ્રીમદાદ્યાપ્રસાદતઃ ।
રણે રાજકુલે દ્યૂતે વિવાદે પ્રાણસઙ્કટે

દસ્યુગ્રસ્તે ગ્રામદાહે સિંહવ્યાઘ્રાવૃતે તથા

અરણ્યે પ્રાન્તરે દુર્ગે ગ્રહરાજભયેઽપિ વા ।
જ્વરદાહે ચિરવ્યાધૌ મહારોગાદિસઙ્કુલે

બાલગ્રહાદિરોગે ચ તથા દુઃસ્વપ્નદર્શને ।
દુસ્તરે સલિલે વાપિ પોતે વાતવિપદ્ગતે

ભૌમેત્યાદિ । ભૌમાવાસ્યાનિશા`હાગે
મઙ્ગલવારયુક્તામાવાસ્યાસમ્બન્ધિમહાનિશાયામિત્યર્થઃ ।
પૃષોદરાદિત્વાદ્ભૌમાવાસ્યેત્યત્ર માલોપઃ ।
મપઞ્ચકસમન્વિતઃ મદ્યાદિપઞ્ચકયુક્તઃ ॥ ૩૭ - ૩૯ ॥
તિગ્માંશુરિવ સૂર્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યો દુઃખેન દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ ૪૦
- ૪૩ ॥
(પૃ૦ ૧૭૧) વિચિન્ત્ય પરમાં માયામાદ્યાં કાલીં પરાત્પરામ્ ।
યઃ પઠેચ્છતનામાનિ દૃઢભક્તિસમન્વિતઃ

સર્વાપદ્ભ્યો વિમુચ્યેત દેવિ સત્યં ન સંશયઃ ।
ન પાપેભ્યો ભયંતસ્ય ન રોગેભ્યો ભયં ક્વચિત્

સર્વત્ર વિજયસ્તસ્ય ન કુત્રાપિ પરાભવઃ ।
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ પલાયન્તે વિપદ્ગણાઃ

સ વક્તા સર્વશાસ્ત્રાણાં સ ભોક્તા સર્વસમ્પદામ્ ।
સ કર્તા જાતિધર્માણાં જ્ઞાતીનાં પ્રભુરેવ સઃ

વાણી તસ્ય વસેદ્વક્ત્રે કમલા નિશ્ચલા ગૃહે ।
તન્નામ્ના માનવાઃ સર્વે પ્રણમન્તિ સસમ્ભ્રમાઃ

દૃષ્ટ્યા તસ્ય તૃણાયન્તે હ્યણિમાદ્યષ્ટસિદ્ધયઃ ।
આદ્યાકાલીસ્વરૂપાખ્યં શતનામ પ્રકીર્તિતમ્

અષ્ટોત્તરશતાવૃત્ત્યા પુરશ્ચર્યાઽસ્ય ગીયતે ।
પુરસ્ક્રિયાન્વિતં સ્તોત્રં સર્વાભીષ્ટફલપ્રદમ્

શતનામસ્તુતિમિમામાદ્યાકાલીસ્વરૂપિણીમ્ ।
પઠેદ્વા પાઠયેદ્વાપિ શૃણુયાચ્છ્રાવયેદપિ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

પ્રાન્તરે તરુજલાદિશૂન્યે ગ્રામતો દૂરેઽધ્વનિ ॥ ૪૪ - ૪૯ ॥
સસમ્ભ્રમાઃ સભયાઃ સાદરા વા

૫૧ ॥
અસ્ય શતનામસ્તોત્રસ્ય ॥ ૫૨ - ૫૪ ॥
(પૃ૦ ૧૭૨) શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
કથિતં પરમં બ્રહ્મપ્રકૃતેઃ સ્તવનં મહત્ ।
આદ્યાયાઃ શ્રીકાલિકાયાઃ કવચં શૃણુ સામ્પ્રતમ્

ત્રૈલોક્યવિજયસ્યાસ્ય કવચસ્ય ઋષિઃ શિવઃ ।
છન્દોઽનુષ્ટુબ્દેવતા ચ આદ્યા કાલી પ્રકીર્તિતા

માયાબીજં બીજમિતિ રમા શક્તિરુદાહૃતા ।
ક્રી। કીલકં કામ્યસિદ્ધૌ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

હ્રીમાદ્યા મે શિરઃ પાતુ શ્રી। કાલી વદનં મમ ।
હૃદયં ક્રી। પરા શક્તિઃ પાયાત્ કણ્ઠં પરાત્પરા

નેત્રે પાતુ જગદ્ધાત્રી કર્ણૌ રક્ષતુ શઙ્કરી ।
ઘ્રાણં પાતુ મહામાયા રસનાં સર્વમઙ્ગલા

દન્તાન્ રક્ષતુ કૌમારી કપોલૌ કમલાલયા ।
ઓષ્ઠાધરૌ ક્ષમા રક્ષેત્ ચિબુકં ચારુહાસિની

ગ્રીવાં પાયાત્ કુલેશાની કકુત્ પાતુ કૃપામયી ।
દ્વૌ બાહૂ બાહુદા રક્ષેત્ કરૌ કૈવલ્યદાયિની

સ્કન્ધૌ કપર્દિની પાતુ પૃષ્ઠં ત્રૈલોક્યતારિણી ।
પાર્શ્વે પાયાદપર્ણા મે કટિં મે કમઠાસના

કવચં કથયિતું પાર્વત્યા પૂર્વમેવ પ્રેરિતઃ
શ્રીસદાશિવ ઉવાચ કથિતમિત્યાદિ

૫૬ ॥
માયાબીજં હ્રીમિતિ બીજમ્ । રમા શ્રીંબીજમ્ ॥ ૫૭ - ૫૯ ॥
ચિબુકમ્ ઓષ્ઠાધરાધોભાગમ્ ॥ ૬૦ - ૬૨ ॥
(પૃ૦ ૧૭૩) નાભૌ પાતુ વિશાલાક્ષી પ્રજાસ્થાનં પ્રભાવતી ।
ઊરૂ રક્ષતુ કલ્યાણી પાદૌ મે પાતુ પાર્વતી

જયદુર્ગાઽવતુ પ્રાણાન્ સર્વાઙ્ગં સર્વસિદ્ધિદા ।
રક્ષાહીનંતુ યત્ સ્થાનં વર્જિતં કવચેન ચ

તત્ સર્વં મે સદા રક્ષેદાદ્યા કાલી સનાતની ।
ઇતિ તે કથિતં દિવ્યં ત્રૈલોક્યવિજયાભિધમ્

કવચં કાલિકાદેવ્યા આદ્યાયાઃ પરમાદ્ભુતમ્

પૂજાકાલે પઠેદ્યસ્તુ આદ્યાધિકૃતમાનસઃ ।
સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ તસ્યાદ્યા સુપ્રસીદતિ ।
મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેદાશુ કિઙ્કરાઃ ક્ષુદ્રસિદ્ધયઃ

અપુત્રો લભતે પુત્રં ધનાર્થી પ્રાપ્નુયાદ્ધનમ્ ।
વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યાં કામી કામાનવાપ્નુયાત્

સહસ્રાવૃત્તપાઠેન વર્મણોઽસ્ય પુરસ્ક્રિયા ।
પુરશ્ચરણસમ્પન્નં યથોક્તફલદં ભવેત્

ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકુઙ્કુમૈ રક્તચન્દનૈઃ ।
ભૂર્જે વિલિખ્ય ગુટિકાં સ્વર્ણસ્થાં ધારયેદ્ યદિ

પ્રજાસ્થાનમ્ ઉપસ્થમ્ ॥ ૬૩ - ૬૬ ॥
અથ ત્રૈલોક્યવિજયાભિધકવચપાઠસ્ય ફલમાહ પૂજાકાલ
ઇત્યાદિભિઃ

૬૮ ॥
વર્મણઃ કવચસ્ય

૭૦ ॥
(પૃ૦ ૧૭૪) શિખાયાં દક્ષિણે બાહૌ કણ્ઠે વા સાધકઃ કટૌ ।
તસ્યાઽદ્યા કાલિકા વશ્યા વાઞ્છિતાર્થં પ્રયચ્છતિ

ન કુત્રાપિ ભયં તસ્ય સર્વત્ર વિજયી કવિઃ ।
અરોગી ચિરજીવી સ્યાત્ બલવાન્ ધારણક્ષમઃ

સર્વવિદ્યાસુ નિપુણઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્ ।
વશે તસ્ય મહીપાલા ભોગમોક્ષૌ કરસ્થિતૌ

કલિકલ્મષયુક્તાનાં નિઃશ્રેયસકરં પરમ્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
કથિતં કૃપયા નાથ સ્તોત્રં કવચમેવ ચ ।
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ પુરશ્ચર્યાવિધિં વિભો

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
યો વિધિર્બ્રહ્મમન્ત્રાણાં પુરશ્ચરણકર્મણિ ।
સ એવાઽદ્યાકાલિકાયા મન્ત્રાણાં વિધિરિષ્યતે

અશક્તે સાધકે દેવિ જપપૂજાહુતાદિષુ ।
પૂજા સંક્ષેપતઃ કાર્યા પુરશ્ચરણમેવ ચ

પ્રયચ્છતિ દદાતિ

૭૨ ॥
નિપુણઃ પ્રવીણઃ

૭૪ ॥
અથાદ્યાકાલીમન્ત્રાણાં પુરશ્ચરણવિધિં શુશ્રૂષુઃ
શ્રીદેવ્યુવાચ કથિતમિત્યાદિ

શ્રીદેવ્યૈવં પ્રેરિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ યો વિધિરિત્યાદિ

પુરશ્ચરણમેવ ચ પુરશ્ચરણમપિ ચ સંક્ષેપતઃ કાર્યમ્

(પૃ૦ ૧૭૫) યતો હિ નિરનુષ્ઠાનાત્ સ્વલ્પાનુષ્ઠાનમુત્તમમ્ ।
સંક્ષેપપૂજનં ભદ્રે તત્રાદૌ શૃણુ કથ્યતે

આચમ્ય મૂલમન્ત્રેણ ઋષિન્યાસં સમાચરેત્ ।
કરશુદ્ધિં તતઃ કુર્યાત્ ન્યાસઞ્ચ કરદેહયોઃ

સર્વાઙ્ગવ્યાપકં કૃત્વા પ્રાણાયામં ચરેત્ સુધીઃ ।
ધ્યાનં પૂજાં જપઞ્ચેતિ સંક્ષેપપૂજને વિધિઃ

પુરસ્ક્રિયાયાં મન્ત્રાણાં યત્ર યો વિહિતો જપઃ ।
તસ્માચ્ચતુર્ગુણજપાત્ પુરશ્ચર્યા વિધીયતે

અથવાઽન્યપ્રકારેણ પુરશ્ચરણમુચ્યતે ।
કૃષ્ણાં ચતુર્દશીં પ્રાપ્ય કૌજે વા શનિવાસરે ।
પઞ્ચતત્ત્વં સમાનીય પૂજયિત્વા જગન્મયીમ્

મહાનિશાયામયુતં જપેન્મન્ત્રમનન્યધીઃ ।
ભોજયિત્વા બ્રહ્મનિષ્ઠાન્ પુરશ્ચરણકૃદ્ભવેત્

કુજવાસરમારભ્ય યાવન્મઙ્ગલવાસરમ્ ।
પ્રત્યહં પ્રજપેન્મન્ત્રં સહસ્રપરિસંખ્યયા

સંક્ષેપપૂજાદિકરણે હેતુમાહ યતો હીતિ

સંક્ષેપપૂજનમેવાહ આચમ્યેયાદિભિઃ

સર્વાઙ્ગવ્યાપકન્યાસમ્

અથ સંક્ષેપપુરશ્ચરણમાહ પુરસ્ક્રિયાયામિત્યાદિભિઃ ।
મન્ત્રાણાં યત્ર પુરસ્ક્રિયાયાં યો જપો
વિહિતસ્તસ્માચ્ચતુર્ગુણજપાત્ હોમાદિકં વિનૈવ પુરશ્ચર્યા
વિધીયતે

૮૨ ॥
અયુતમ્ દશસહસ્રમ્

(પૃ૦ ૧૭૬) વસુસંખ્યાજપેનૈવ ભવેન્મન્ત્રપુરસ્ક્રિયા

શ્રી આદ્યાકાલિકામન્ત્રાઃ સિદ્ધમન્ત્રાઃ સુસિદ્ધિદાઃ ।
સદા સર્વયુગે દેવિ કલિકાલે વિશેષતઃ

કાલીરૂપાણિ બહુધા કલૌ જાગ્રતિ પાર્વતિ ।
પ્રબલે કલિકાલે તુ રૂપમેતજ્જગદ્ધિતમ્

નાત્ર સિદ્ધ્યાદ્યપેક્ષાસ્તિ નારિ મિત્રાદિદૂષણમ્ ।
નિયમાનિયમેનાપિ જપન્નાદ્યાં પ્રસાદયેત્

બ્રહ્મજ્ઞાનમવાપ્નોતિ શ્રીમદાદ્યાપ્રસાદતઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનયુતો મર્ત્યો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ

ન ચ પ્રયાસબાહુલ્યં કાયક્લેશોઽપિ ન પ્રિયે ।
આદ્યાકાલીસાધકાનાં સાધનં સુખસાધનમ્

ચિત્તસંશુદ્ધિરેવાત્ર મન્ત્રિણાં ફલદાયિની

યાવન્ન ચિત્તકલિલં હાતુમુત્સહતે વ્રતી ।
તાવત્ કર્મ પ્રકુર્વીત કુલભક્તિસમન્વિતઃ

યથાવદ્વિહિતં કર્મ ચિત્તશુદ્ધેર્હિ કારણમ્ ।
આદૌ મન્ત્રં ગુરોર્વક્ત્રાદ્ ગૃહ્ણીયાદ્ બ્રહ્મમન્ત્રવત્

અથ તૃતીયં પુરશ્ચરણમાહ કુજેત્યાદિના સાર્દ્ધેન ।
યાવન્મઙ્ગલવાસરમ્ દ્વિતીયમઙ્ગલવારપર્યન્તમિત્યર્થઃ ॥ ૮૪ -
૮૬ ॥
એતદ્રૂપમ્ આદ્યાયાઃ કાલ્યા રૂપમ્

અત્ર આદ્યાકાલીમન્ત્રે ॥ ૮૮ - ૯૧ ॥
યાવદિતિ । યાવત્ કાલપર્યન્તં ચિત્તકલિલઞ્ચેતસઃ કાલુષ્યં
હાતું ત્યક્તું નોત્સહતે ન શક્નોતિ તાવદેવ કુલભક્તિસમન્વિતો
ભૂત્વા વ્રતી નિયમવાન્ સાધકઃ
(પૃ૦ ૧૭૭) પ્રાતઃકૃત્યાદિનિયમાન્ કૃત્વા કુર્યાત્ પુરસ્ક્રિયામ્ ।
ચિત્તે શુદ્ધે મહેશાનિ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રજાયતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાને સમુત્પન્ને કૃત્યાકૃત્યં ન વિદ્યતે

શ્રીપાર્વત્યુવાચ ।
કુલં કિં પરમેશાન કુલાચારશ્ચ કિં વિભો ।
લક્ષણં પઞ્ચતત્ત્વસ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
સમ્યક્ પૃષ્ટં કુલેશાનિ સાધકાનાં હિતૈષિણિ ।
કથયામિ તવ પ્રીત્યૈ યથાવદવધારય

જીવઃ પ્રકૃતિતત્ત્વઞ્ચ દિક્કાલાકાશમેવ ચ ।
ક્ષિત્યપ્તેજોવાયવશ્ચ કુલમિત્યભિધીયતે

બ્રહ્મબુદ્ધ્યા નિર્વિકલ્પમેતેષ્વાચરણઞ્ચ યત્ ।
કુલાચારઃ સ એવાદ્યે ધર્મકામાર્થમોક્ષદઃ

કર્મ પ્રકુર્વીત ન તુ તતઃ પરમ્ । તત્ર કારણમાહ યથાવદિતિ । હિ
યતઃ ॥ ૯૨ - ૯૪ ॥
કુલકુલાચારાદિકં જિજ્ઞાસુઃ શ્રીપાર્વત્યુવાચ કુલં
કિમિત્યાદિ

એવં પ્રેરિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ સમ્યક્ પૃષ્ટમિત્યાદિ

પ્રથમતસ્તત્ર કુલં નિર્વક્તિ જીવ ઇત્યાદ્યેકેન । જીવાદયો નવ
કુલમિત્યભિધીયતે કથ્યતે

અથૈકેન કુલાચારં નિર્વક્તિ બ્રહ્મબુદ્ધ્યેતિ । હે આદ્યે એતેષુ
જીવપ્રકૃત્યાદિષુ બ્રહ્મબુદ્ધ્યા નિર્વિકલ્પં
નાનાવિધકલ્પનાશૂન્યં યદાચરણં સ એવ
ધર્મકામાર્થમોક્ષદઃ કુલાચારોઽભિધીયતે

(પૃ૦ ૧૭૮) બહુજન્માર્જિતૈઃ પુણ્યૈસ્તપોદાનદૃઢવ્રતૈઃ ।
ક્ષીણાઘાનાં સાધકાનાં કુલાચારે મતિર્ભવેત્

કુલાચારગતા બુદ્ધિર્ભવેદાશુ સુનિર્મલા ।
તદાદ્યાચરણામ્ભોજે મતિસ્તેષાં પ્રજાયતે

સદ્ગુરોઃ સેવયા પ્રાપ્ય વિદ્યામેનાં પરાત્પરામ્ ।
કુલાચારરતા ભૂત્વા પઞ્ચતત્ત્વૈઃ કુલેશ્વરીમ્

યજન્તઃ કાલિકામાદ્યાં કુલજ્ઞાઃ સાધકોત્તમાઃ ।
ઇહ ભુક્ત્વાઽખિલાન્ ભોગાન્ બ્રજન્ત્યન્તે નિરામયમ્

મહૌષધં યજ્જીવાનાં દુઃખવિસ્મારકં મહત્ ।
આનન્દજનકં યચ્ચ તદાદ્યતત્ત્વલક્ષણમ્

અસંસ્કૃતઞ્ચ યત્તત્ત્વં મોહદં ભ્રમકારણમ્ ।
વિવાદરોગજનનન્ત્યાજ્યં કૌલૈઃ સદા પ્રિયે

ગ્રામ્યવાયવ્યવન્યાનામુદ્ભૂતં પુષ્ટિવર્દ્ધનમ્ ।
બુદ્ધિતેજોબલકરં દ્વિતીયતત્ત્વલક્ષણમ્

અથ કુલાચારસ્ય સુદુર્લભત્વમાહ બહુજન્માર્જિતૈરિત્યાદિના

અથ કુલાચારસ્ય અત્યુત્તમફલત્વમાહ
કુલાચારગતેત્યાદિભિઃ ॥ વિદ્યામેનામ મન્ત્રઊપામ્

૧૦૧ ॥
નિરામયમ્ સર્વોપદ્રવરહિતં મોક્ષપદમ્

અથ ક્રમતો મદ્યાદિપઞ્ચતત્ત્વાનાં લક્ષણમાહ
મહૌષધમિત્યાદિભિઃ

તત્ત્વમ્ આદ્યતત્ત્વમ્

ગ્રામ્યેત્યાદિ । ગ્રામ્યા ગ્રામોદ્ભવાશ્છાગાદયશ્ચ
વાયવ્યા વાયૂદ્ભવાસ્તિત્તિરિહારીતાદયશ્ચ વન્યા વનોદ્ભવા
હરિણાદયશ્ચ તે તેષામ્

(પૃ૦ ૧૭૯) જલોદ્ભવં યત્ કલ્યાણિ કમનીયં સુખપ્રદમ્ ।
પ્રજાવૃદ્ધિકરઞ્ચાઽપિ તૃતીયતત્ત્વલક્ષણમ્

સુલભં ભૂમિજાતઞ્ચ જીવાનાં જીવનઞ્ચ યત્ ।
આયુર્મૂલં ત્રિજગતાં ચતુર્થતત્ત્વલક્ષણમ્

મહાનન્દકરં દેવિ પ્રાણિનાં સૃષ્ટિકારણમ્ ।
અનાદ્યન્તજગન્મૂલં શેષતત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્

આદ્યતત્ત્વં વિદ્ધિ તેજો દ્વિતીયં પવનં પ્રિયે ।
અપસ્તૃતીયં જાનીહિ ચતુર્થં પૃથિવીં શિવે

પઞ્ચમં જગદાધારા વિયદ્વિદ્ધિ વરાનને

ઇત્થં જ્ઞાત્વા કુલેશાનિ કુલન્તત્ત્વાનિ પઞ્ચ ચ ।
આચારં કુલધર્મસ્ય જીવન્મુક્તો ભવેન્નરઃ

ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રે સર્વતન્ત્રોત્તમોત્તમે
સર્વધર્મનિર્ણયસારે શ્રીમદાદ્યાસદાશિવસંવાદે સ્તોત્રકવચ
કુલતત્ત્વ લક્ષણ કથનં નામ સપ્તમોલ્લાસઃ ।
કમનીયમાકાઙ્ક્ષણીયમ્ ॥ ૧૦૬ - ૧૧૧ ॥
ઇતિ શ્રીમહાનિર્વાણતન્ત્રટીકાયાં સપ્તમોલ્લાસઃ ।
અષ્ટમોલ્લાસઃ
શ્રુત્વા ધર્માન્ બહુવિધાન્ ભવાની ભવમોચની ।
હિતાય જગતાં માતા ભૂયઃ શઙ્કરમબ્રવીત્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
શ્રુતં બહુવિધં ધર્મમિહામૂત્ર સુખપ્રદમ્ ।
ધર્માર્થકામદં વિઘ્નહરં નિર્વાણકારણમ્

સામ્પ્રતં શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ વર્ણાશ્રમાન્ વિભો ।
તત્ર યે વિહિતાચારાઃ કૃપયા વદ તાનપિ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
ચત્વારઃ કથિતા વર્ણા આશ્રમા અપિ સુવ્રતે ।
આચારાશ્ચાપિ વર્ણાનામાશ્રમાણાં પૃથક્ પૃથક્

આ। નમો બ્રહ્મણે ।
શ્રુત્વેત્યાદિ । ભવમોચની ભક્તસંસારભઞ્જનશીલા ।
જગતામિતિ કાકાક્ષિગોલકન્યાયેન પૂર્વોત્તરાભ્યાં પદાભ્યાં
સમ્બધ્યતે

કિમબ્રવીદિત્યપેક્ષાયામાહ શ્રુતમિત્યાદિ

તત્ર વર્ણાશ્રમેષુ

એવં પ્રેરિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ચત્વાર ઇત્યાદિ । હે સુવ્રતે
કૃતાદૌ સત્યત્રેતાદૌ વર્ણા આશ્રમા અપિ ચત્વારઃ કથિતાઃ ।
વર્ણામાશ્રમાણાઞ્ચાચારાશ્ચાપિ
(પૃ૦ ૧૮૧) કૃતાદૌ કલિકાલે તુ વર્ણાઃ પઞ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ સામાન્ય એવ ચ

એતેષાં સર્વવર્ણાનામાશ્રમૌ દ્વૌ મહેશ્વરિ ।
તેષામાચારધર્માંશ્ચ શૃણુષ્વાદ્યે વદામિ તે

પુરૈવ કથિતં તાવત્ કલિસમ્ભવચેષ્ટિતમ્ ।
તપઃસ્વાધ્યાયહીનાનાં નૃણામલ્પાયુષામપિ ।
ક્લેશપ્રયાસાશક્તાનાં કુતો દેહપરિશ્રમઃ

બ્રહ્મચર્યાશ્રમો નાસ્તિ વાનપ્રસ્થોઽપિ ન પ્રિયે ।
ગાર્હસ્થ્યો ભૈક્ષુકશ્ચૈવ આશ્રમૌ દ્વૌ કલૌ યુગે

પૃથક્ પૃથક્ કથિતાઃ । કલિકાલે તુ વર્ણાઃ પઞ્ચપ્રકીર્તિતાઃ । તાન્
દર્શયતિ બ્રાહ્મણ ઇત્યાદ્યર્દ્ધેન । સામાન્યો વર્ણસઙ્કરઃ

૫
॥
એતેષામિતિ । હે આદ્યે મહેશ્વરિ એતેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં
સર્વવર્ણાનાં દ્વાવાશ્રમૌ તેષાં
વર્ણાશ્રમાણામાચારરૂપાન્ ધર્માંશ્ચ તે તવાગ્રેઽહં
વદામિ ત્વં શૃણુષ્વેત્યન્વયઃ

કલિયુગે વર્તમાનૌ દ્વાવાશ્રમાવભિધાસ્યન્મહાદેવઃ
પૂર્વમાશ્રમદ્વયાભાવે હેતું દર્શયતિ પુરૈવેત્યાદિના
સાર્દ્ધેન । કલૌ સમ્ભવ ઉત્પત્તિર્યેષાં તે કલિસમ્ભવાઃ તેષાં
ચેષ્ટિતં પુરૈવ કથિતમ્ । તાવદિત્યવધારણે । કિઞ્ચ તપ ઇત્યાદિ ।
તપઃસ્વાધ્યાયહીનાનાં તપઃ કૃચ્છ્રાદિકર્મ સ્વાધ્યાયો
વેદપાઠઃ તાભ્યાં રહિતાનાં । ક્લેશપ્રયાસાશક્તાનાં
ક્લેશ ઉપતાપઃ પ્રયાસઃ પરિશ્રમઃ તયોર્નિર્વલત્વાદસમર્થાનામ્
। નત્વેતાદૃશાનામેવ કિંત્વલ્પાયુષામપિ । એવંભૂતાનાં
નૃણાં દેહપરિશ્રમઃ કુતો ભવેત્ ન કેનાપિ પ્રકારેણ
ભવેદિત્યર્થઃ

બ્રહ્મચર્યેત્યાદિ । હે પ્રિયે અતઃ કલૌ યુગે બ્રહ્મચર્યાશ્રમો
નાસ્તિ વાનપ્રસ્થોઽપિ નાસ્તિ કિન્તુ ગાર્હસ્થ્યભૈક્ષુકરૂપૌ
દ્વાવેવાશ્રમૌ કલૌ સ્તઃ

(પૃ૦ ૧૮૨) ગૃહસ્થસ્ય ક્રિયાઃ સર્વા આગમોક્તાઃ કલૌ શિવે ।
નાન્યમાર્ગૈઃ ક્રિયાસિદ્ધિઃ કદાપિ ગૃહમેધિનામ્

ભૈક્ષુકેઽપ્યાશ્રમે દેવિ વેદોક્તં દણ્ડધારણમ્ ।
કલૌ નાસ્ત્યેવ તત્ત્વજ્ઞે યતસ્તત્ શ્રૌતસંસ્કૃતિઃ

શૈવસંસ્કારવિધિનાઽવધૂતાશ્રમધારણમ્ ।
તદેવ કથિતં ભદ્રે સન્ન્યાસગ્રહણં કલૌ

વિપ્રાણામિતરેષાઞ્ચ વર્ણાનાં પ્રબલે કલૌ ।
ઉભયત્રાશ્રમે દેવિ સર્વેષામધિકારિતા

સર્વેષામેવ સંસ્કારાઃ કર્માણિ શૈવવર્ત્મના ।
વિપ્રાણામિતરેષાઞ્ચ કર્મલિઙ્ગં પૃથક્ પૃથક્

ન કેવલં કલૌ યુગે દ્વયોરાશ્રમયોરેવાભાવોઽસ્તિ કિન્તુ
સર્વાસાં વૈદિકક્રિયાણામપીત્યાહ ગૃહસ્થસ્યેત્યાદિના ।
ગૃહમેધિનામ્ ગૃહસઙ્ગમવતાં ગૃહસ્થાનામિત્યર્થઃ

કલૌ યુગે ગાર્હસ્થ્યાશ્રમ એવ વૈદિક્યઃ સર્વાઃ ક્રિયા
નિષિદ્ધા ન સન્ત્યપિ તુ ભૈક્ષુકાશ્રમેઽપીત્યાહ ભૈક્ષુકેઽપીત્યાદિ
। તત્ વેદોક્તં દણ્ડધારણમ્ । શ્રૌતસંસ્કૃતિઃ વૈદિકઃ
સંસ્કારઃ

યદ્યેવં તર્હિ કલૌ કિન્નામ સન્ન્યાસગ્રહણં તત્રાહ
શૈવેત્યાદિ । હે ભદ્રે શૈવસંસ્કારવિધિના શિવપ્રોક્તેન
સંસ્કારવિધાનેનાવધૂતાશ્રમધારણં યત્તદેવ કલૌ યુગે
સન્ન્યાસગ્રહણં કથિતમ્

નનુ કલૌ યુગે બ્રાહ્મણાદીનાં સર્વેષામપિ વર્ણાનાં
સન્ન્યાસાશ્રમાધિકારિત્વં સત્યાદાવિવ
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશામેવ વા તત્રાહ વિપ્રાણામિત્યાદિ

નનુ પ્રવલે કલૌ કિં બ્રાહ્મણાદયઃ સર્વે વર્ણા એકાચારા
એવ ભવેયુઃ પૃથક્ પૃથગાચારા વા તત્રાહ સર્વેષામેવેત્યાદિ ।
વિપ્રાદીનાં સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સર્વે
(પૃ૦ ૧૮૩) જાતમાત્રો ગૃહસ્થઃ સ્યાત્ સંસ્કારાદાશ્રમી ભવેત્ ।
ગાર્હસ્થ્યં પ્રથમં કુર્યાત્ યથાવિધિ મહેશ્વરિ

તત્ત્વજ્ઞાને સમુત્પન્ને વૈરાગ્યં જાયતે યદા ।
તદા સર્વં પરિત્યજ્ય સન્ન્યાસાશ્રમમાચરેત્

વિદ્યામુપાર્જયેત્ બાલ્યે ધનં દારાંશ્ચ યૌવને ।
પ્રૌઢે ધર્મ્યાણિ કર્માણિ ચતુર્થે પ્રવ્રજેત્ સુધીઃ

માતરં પિતરં બૃદ્ધં ભાર્યાઞ્ચૈવ પતિવ્રતામ્ ।
શિશુઞ્ચ તનયં હિત્વા નાવધૂતાશ્રમં વ્રજેત્

માતૄઃ પિતૄન્ શિશૂન્ દારાન્ સ્વજનાન્ બાન્ધવાનપિ ।
યઃ પ્રવ્રજતિ હિત્વૈતાન્ સ મહાપાતકી ભવેત્

સંસ્કારાઃ અન્યાનિ ચ સર્વાણિ કર્માણિ એકેન શૈવવર્ત્મનૈવ
સાધનીયાનિ । શામ્ભવૈકવર્ત્મસાધ્યત્વેન સર્વેષામેવ
વર્ણાનાં સર્વાણિ કર્માણિ કલૌ સમાનાન્યેવેત્યર્થઃ । કિન્તુ
વિપ્રાણામિતરેષાં વિપ્રભિન્નાનાઞ્ચ કર્મલિઙ્ગં કર્મચિહ્નં
કલાવપિ પૃથક્ પૃથગેવાસ્તિ

નનુ ગાર્હસ્થ્યાશ્રમશાલિત્વં કિં જન્મનૈવ ભવેત્
સંસ્કારેણ વા તત્રાહ જાતમાત્ર ઇત્યાદિ । નનુ
ગાર્હસ્થ્યભૈક્ષુકયોર્મધ્યે પ્રથમં
કમાશ્રમમાશ્રાયેત્તત્રાહ ગાર્હસ્થ્યમિત્યાદિ

તત્ત્વજ્ઞાને બ્રહ્મજ્ઞાને

નનુ કસ્યામવસ્થાયાં ગાર્હસ્થ્યાશ્રમ આશ્રયણીયઃ
સન્ન્યાસશ્ચ કસ્યામવસ્થાયાં ગ્રહણીયસ્તત્રાહ વિદ્યામિત્યાદિ ।
વાલ્યે શૈશવે વિદ્યામુપાર્જયેત્ । યૌવને ધનં વિત્તં દારાન્
ભાર્યાઞ્ચોપાર્જયેત્ । પ્રોઢે તૃતીયે વયસિ ધર્મ્યાણિ
ધર્માદનપેતાનિ કર્માણિ કુર્યાત્ । સુધીર્વિદ્વાંશ્ચતુર્થે વયસિ
પ્રવ્રજેત્ સંન્યસેત્

૧૭ ॥
(પૃ૦ ૧૮૪) માતૃહા પિતૃહા સ સ્યાત્ સ્ત્રીવધી બ્રહ્મઘાતકઃ ।
અસન્તર્પ્ય સ્વપિત્રાદીન્ યો ગચ્છેદ્ભિક્ષુકાશ્રમે

બ્રાહ્મણો વિપ્રભિન્નશ્ચ સ્વસ્વવર્ણોક્તસંસ્ક્રિયામ્ ।
શૈવેન વર્ત્મના કુર્યાદેષ ધર્મઃ કલૌ યુગે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
કો વા ધર્મો ગૃહસ્થસ્ય ભિક્ષુકસ્ય ચ કિં વિભો ।
વિપ્રસ્ય વિપ્રભિન્નાનાં સંસ્કારાદીનિ મે વદ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ ।
ગાર્હસ્થ્યં પ્રથમં ધર્મં સર્વેષાં મનુજન્મનામ્ ।
તદેવ કથયામ્યાદૌ શૃણુ કૌલિનિ તત્ત્વતઃ

બ્રહ્મનિષ્ઠો ગૃહસ્થઃ સ્યાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનપરાયણઃ ।
યદ્યત્ કર્મ પ્રકુર્વીત તદ્બ્રહ્મણિ સમર્પયેત્

માત્રાદીન્ પરિત્યજ્ય પ્રવ્રજતો મનુષ્યસ્ય મહાપાતકં
ભવેદિત્યાહ માતૄરિત્યાદિદ્વાભ્યામ્ । બહુવચનસ્ય
બહૂપલક્ષકત્વાત્ પિતૄન્ પિત્રાદીનિત્યર્થઃ । સ્વજનાન્ સ્વેનૈવ
ભર્તવ્યાનાત્મીયાન્ જનાન્ । બાન્ધવાન્ અસમર્થાન્ ભ્રાત્રાદીન્ ॥ ૧૮
- ૨૦ ॥
બ્રાહ્મણાદીન્ પઞ્ચવર્ણાન્ તેષાં દ્વાવાશ્રમૌ
સામાન્યં ધર્મઞ્ચ શ્રુત્વેદાનીં તેષામશેષાન્ વિશેષાન્
ધર્માન્ શ્રોતુમિચ્છન્તી શ્રીદેવ્યુવાચ કો વા ઇત્યાદિ । કિમ્ ધર્મમ્

શ્રીદેવ્યૈવં પ્રેરિતઃ સન્ શ્રીસદાશિવ ઉવાચ
ગાર્હસ્થ્યમિત્યાદિ । હે કૌલિનિ યતઃ સર્વેષાં મનુજન્મનાં
મનુષ્યાણાં ગાર્હસ્થ્યં કર્મ પ્રથમં ધર્મં
ભવત્યતસ્તદેવ ધર્મમાદૌ કથયામિ ત્વં તત્ત્વતઃ શૃણુ
ઇત્યન્વયઃ

ગાર્હસ્ત્થ્યં ધર્મમેવાહ બ્રહ્મનિષ્ઠ ઇત્યાદિભિઃ ।
બ્રહ્મણિ નિષ્ઠા યસ્ય સ બ્રહ્મનિષ્ઠઃ

(પૃ૦ ૧૮૫) ન મિથ્યાભાષણં કુર્યાત્ ન ચ શાઠ્યં સમાચરેત્ ।
દેવતાતિથિપૂજાસુ ગૃહસ્થો નિરતો ભવેત્

માતરં પિતરઞ્ચૈવ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષદેવતામ્ ।
મત્વા ગૃહી નિષેવેત સદા સર્વપ્રયત્નતઃ

તુષ્ટાયાં માતરિ શિવે તુષ્ટે પિતરિ પાર્વતિ ।
તવ પ્રીતિર્ભવેદ્દેવિ પરબ્રહ્મ પ્રસીદતિ

ત્વમાદ્યે જગતાં માતા પિતા બ્રહ્મ પરાત્પરમ્ ।
યુવયોઃ પ્રીણનં યસ્માત્ તસ્માત્ કિં ગૃહિણાંતપઃ

આસનં શયનં વસ્ત્રં પાનં ભોજનમેવ ચ ।
તત્તત્સમયમાજ્ઞાય માત્રે પિત્રે નિયોજયેત્

શ્રાવયેન્મૃદુલાં વાણીં સર્વદા પ્રિયમાચરેત્ ।
પિત્રોરાજ્ઞાનુસારી સ્યાત્ સત્પુત્રઃ કુલપાવનઃ

ઔદ્ધત્યં પરિહાસઞ્ચ તર્જનં પરિભાષણમ્ ।
પિત્રોરગ્રે ન કુર્વીત યદીચ્છેદાત્મનો હિતમ્

માતરં પિતરં વીક્ષ્ય નત્વોત્તિષ્ઠેત્ સસમ્ભ્રમઃ ।
વિનાઽજ્ઞયા નોપવિશેત્ સંસ્થિતઃ પિતૃશાસને

શાઠ્યં અનાર્જવમ્ ॥ ૨૪ - ૨૬ ॥
યસ્માત્ માતુઃ પિતુશ્ચ તોષણાત્

આસનમિત્યાદિ । શયયતેઽસ્મિન્નિતિ શયનમ્ શયયામ્ । પીયતે
યત્તત્ પાનમ્ પેયં જલાદિકમિત્યર્થઃ । ભોજનમ્ ભોજ્યં વસ્તુ ।
તત્તત્સમયમ્ આસનાદિસમર્પણસમયમ્ । નિયોજયેત્ સમર્પયેત્

૨૯ ॥
ઔદ્ધત્યમ્ અવિનીતત્વમ્ । તર્જનમ્ ભૃત્યાદીનાં
ભર્ત્સનમ્

સસમ્ભ્રમઃ સાદરઃ

(પૃ૦ ૧૮૬) વિદ્યાધનમદોન્મત્તો યઃ કુર્યાત્ પિતૃહેલનમ્ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં સર્વધર્મવહિષ્કૃતઃ

માતરં પિતરં પુત્રં દારાનતિથિસોદરાન્ ।
હિત્વા ગૃહી ન ભુઞ્જીયાત્ પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈરપિ

વઞ્ચયિત્વા ગુરૂન્ બન્ધૂન્ યો ભુઙ્ક્તે સ્વોદરમ્ભરઃ ।
ઇહૈવ લોકગર્હ્યોઽસૌ પરત્ર નારકી ભવેત્

ગૃહસ્થો ગોપયેદ્દારાન્ વિદ્યામભ્યાસયેત્ સુતાન્ ।
પોષયેત્ સ્વજનાન્ બન્ધૂનેષ ધર્મઃ સનાતનઃ

જનન્યા વર્દ્ધિતો દેહો જનકેન પ્રપોષિતઃ ।
સ્વજનૈઃ શિક્ષિતઃ પ્રીત્યા સોઽધમસ્તાન્ પરિત્યજેત્

એષામર્થે મહેશાનિ કૃત્વા કષ્ટશતાન્યપિ ।
પ્રીણયેત્ સતતં શક્ત્યા ધર્મો હ્યેષ સનાતનઃ

સ ધન્યઃ પુરુષો લોકે સ કૃતી પરમાર્થવિત્ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠઃ સત્યસન્ધો યો ભવેદ્ભુવિ માનવઃ

ન ભાર્યાં તાડયેત્ ક્વાપિ માતૃવત્ પાલયેત્ સદા ।
ન ત્યજેત્ ઘોરકષ્ટેઽપિ યદિ સાધ્વી પતિવ્રતા

પિતૃહેલનમ્ માતાપિત્રોસ્તિરસ્કારમ્

૩૩ ॥
ગુરૂન્ પિત્રાદીન્ । લોકગર્હ્યઃ જનનિન્દ્યઃ

૩૫ ॥
સ્વજનૈઃ બન્ધુભિઃ

એષાં જનન્યાદીનામ્ । પ્રીણયેત્ જનન્યાદીન્ તોષયેત્

ધન્યઃ સુકૃતી । કૃતી વિચક્ષણઃ । સત્યસન્ધઃ સત્યપ્રતિજ્ઞઃ

૩૯ ॥
(પૃ૦ ૧૮૭) સ્થિતેષુ સ્વીયદારેષુ સ્ત્રિયમન્યાં ન સંસ્પૃશેત્ ।
દુષ્ટેન ચેતસા વિદ્વાનન્યથા નારકી ભવેત્

વિરલે શયનં વાસં ત્યજેત્ પ્રાજ્ઞઃ પરસ્ત્રિયા ।
અયુક્તભાષણઞ્ચૈવ સ્ત્રિયં શૌર્યન્ન દર્શયેત્

ધનેન વાસસા પ્રેમ્ણા શ્રદ્ધયા મૃદુભાષણૈઃ ।
સતતં તોષયેદ્દારાન્ નાપ્રિયં ક્વચિદાચરેત્

ઉત્સવે લોકયાત્રાયાં તીર્થેષ્વન્યનિકેતને ।
ન પત્નીં પ્રેષયેત્ પ્રાજ્ઞઃ પુન્નામાત્યવિવર્જિતામ્

યસ્મિન્નરે મહેશાનિ તુષ્ટા ભાર્યા પતિવ્રતા ।
સર્વો ધર્મઃ કૃતસ્તેન ભવતીપ્રિય એવ સઃ

ચતુર્વર્ષાવધિ સુતાન્ લાલયેત્ પાલયેત્ પિતા ।
તતઃ ષોડશપર્યન્તં ગુણાન્ વિદ્યાઞ્ચ શિક્ષયેત્

વિંશત્યબ્દાધિકાન્ પુત્રાન્ પ્રેરયેદ્ ગૃહકર્મસુ ।
તતસ્તાંસ્તુલ્યભાવેન મત્વા સ્નેહં પ્રદર્શયેત્

કન્યાઽપ્યેવં પાલનીયા શિક્ષણીયાઽતિયત્નતઃ ।
દેયા વરાય વિદુષે ધનરત્નસમન્વિતા

દુષ્ટેન ચેતસા વિકૃતેન મનસા

વિરલે નિર્જનસ્થાને

૪૨ ॥
અન્યનિકેતને પરગૃહે

૪૪ ॥
તતઃ ચતુર્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્દ્ધ્વમ્

પ્રેરયેત્ પ્રવર્તયેત્ । તાન્ વિંશત્યબ્દાધિકાન્ પુત્રાન્

એવમ્ પુત્રવત્

(પૃ૦ ૧૮૮) એવં ક્રમેણ ભ્રાતૄંશ્ચ સ્વસૃભ્રાતૃસુતાનપિ ।
જ્ઞાતીન્ મિત્રાણિ ભૃત્યાંશ્ચ પાલયેત્તોષયેદ્ ગૃહી

તતઃ સ્વધર્મનિરતાનેકગ્રામનિવાસિનઃ ।
અભ્યાગતાનુદાસીનાન્ ગૃહસ્થઃ પરિપાલયેત્

યદ્યેવં નાચરેદ્દેવિ ગૃહસ્થો વિભવે સતિ ।
પશુરેવ સ વિજ્ઞેયઃ સ પાપી લોકગર્હિતઃ

નિદ્રાલસ્યં દેહયત્નં કેશવિન્યાસમેવ ચ ।
આસક્તિમશને વસ્ત્રે નાતિરિક્તં સસાચરેત્

યુક્તાહારો યુક્તનિદ્રો મિતવાઙ્મિતમૈથુનઃ ।
સ્વચ્છો નમ્રઃ શુચિર્દક્ષો યુક્તઃ સ્યાત્ સર્વકર્મસુ

શૂરઃ શત્રૌ વિનીતઃ સ્યાત્ બાન્ધવે ગુરુસન્નિધૌ ।
જુગુપ્સિતાન્ ન મન્યેત નાવમન્યેત માનિનઃ

સૌહાર્દં વ્યવહારાંશ્ચ પ્રવૃત્તિં પ્રકૃતિં નૃણામ્ ।
સહવાસેન તર્કૈશ્ચ વિદિત્વા વિશ્વસેત્તતઃ

તતઃ ભ્રાત્રાદીનાં પાલનાત્તોષણાચ્ચોર્દ્ધ્વમ્ । ઉદાસીનાન્
મિત્રામિત્રભિન્નાન્

૪૯ ॥
ધને સત્યેવમકુર્વતો ગૃહસ્થસ્ય પાતકાશ્રયત્વં
લોકગર્હિતત્વઞ્ચ સ્યાદિત્યાહ યદીત્યાદિના

આસક્તિમ્ આસઙ્ગમ્ । અતિરિક્તમ્ અધિકમ્

યુક્તાહારઃ પરિમિતભોજનઃ । સ્વચ્છઃ કપટાદિશૂન્યઃ ।
શુચિઃ વાહ્યાભ્યન્તરશૌચસમ્પન્નઃ । દક્ષઃ નિરાલસ્યઃ । યુક્તઃ
ઉદ્યોગવાન્

શૂરઃ વિક્રાન્તઃ । નાવમન્યેત ન અનાદ્રિયેત

તર્કૈઃ પર્યાલોચનૈઃ

(પૃ૦ ૧૮૯) ત્રસેદ્દ્વેષ્ટુરપિ ક્ષુદ્રાત્ સમયં વીક્ષ્ય બુદ્ધિમાન્ ।
પ્રદર્શયેદાત્મભાવાન્નૈવ ધર્મં વિલઙ્ઘયેત્

સ્વીયં યશઃ પૌરુષઞ્ચ ગુપ્તયે કથિતઞ્ચ યત્ ।
કૃતં યદુપકારાય ધર્મજ્ઞો ન પ્રકાશયેત્

જુગુપ્સિતપ્રવૃત્તૌ ચ નિશ્ચિતેઽપિ પરાજયે ।
ગુરુણા લઘુના ચાપિ યશસ્વી ન વિવાદયેત્

વિદ્યાધનયશોધર્માન્ યતમાન ઉપાર્જયેત્ ।
વ્યસનઞ્ચાસતાં સઙ્ગં મિથ્યાદ્રોહં પરિત્યજેત્

અવસ્થાનુગતાશ્ચેષ્ટાઃ સમયાનુગતાઃ ક્રિયાઃ ।
તસ્માદવસ્થાં સમયં વીક્ષ્ય કર્મ સમાચરેત્

યોગક્ષેમરતો દક્ષો ધાર્મિકઃ પ્રિયબાન્ધવઃ ।
મિતવાઙ્મિતહાસઃ સ્યાન્માન્યાગ્રે તુ વિશેષતઃ

જિતેન્દ્રિયઃ પ્રસન્નાત્મા સુચિન્ત્યઃ સ્યાદ્દૃઢવ્રતઃ ।
અપ્રમત્તો દીર્ઘદર્શી માત્રાસ્પર્શાન્ વિચારયેત્