महानिर्वाणतन्त्रम् · अध्याय 1

----
मुक्तबोध इन्दोलोगिचल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते
उसे ओf थिस् मतेरिअल् (ए-तेxत्स्) इस् चोवेरेद् ब्य् च्रेअतिवे चोम्मोन्स् लिचेन्से ब्य्-न्च् 4.0
चतलोग् नुम्बेर्: म्00049
उनिfओर्म् तित्ले: महानिर्वाणतन्त्रम्
मैन् तित्ले: महानिर्वानतन्त्र wइथ् थे चोम्मेन्तर्य् ओf हरिहरानन्द भरति
चोम्मेन्ततोर् : हरिहरानन्द भरति
एदितोर् : अर्थुर् अवलोन्
अल्तेर्नते नमे : जोह्न् wओओद्रोffए
देस्च्रिप्तिओन्:
दत एन्तेरेद् fरोम् थे तन्त्रिक् सेरिएस् वोल्. 13 एदितेद् ब्य् अर्थुर् अवलोन् (सिर् जोह्न् wओओद्रोffए)
नोतेस्:
दत एन्तेरेद् ब्य् थे स्तff ओf मुक्तबोध उन्देर् थे सुपेर्विसिओन् ओf मर्क् स्. ग्. द्य्च्zकोwस्कि.
पुब्लिस्हेर् : लुzअच् अन्द् चोम्पन्य्
पुब्लिचतिओन् येअर् : 1926
पुब्लिचतिओन् चित्य् : चल्चुत्त
पुब्लिचतिओन् चोउन्त्र्य् : इन्दिअ
----
महानिर्वाणतन्त्रम्
प्रथमोल्लासः
गिरीन्द्रशिखरे रम्ये नानारत्नोपशोभिते ।
नानावृक्षलताकीर्णे नानापक्षिरवैर्युते

ओं नमो ब्रह्मणे ।
ओं अहं ब्रह्मस्मि ब्रह्मैवाहमस्मि ।
कृत्वा षडाम्नायममेयशक्तिः सदाशिवः प्रेरित
आदिशक्त्या ।
जगाद सेतुं कुलवारिराशेर्निर्वाणतन्त्रं महता समस्तम् ।
स्मारं स्मारं परंब्रह्म नामं नामं गुरोः पदम् ।
निरपेक्षं वचः शम्भोर्विवृणोमि यथामति ॥
वेदादिबोधितसमस्तपुण्यकर्मोच्छेदकातिनिन्दितानन्तपापकर्
मप्रवर्तककलियुगागमने सति परमात्मचिन्तनाद्यननुरक्तानां
नानाविधपापकर्म्मप्रसक्तानां नराणां कथं निस्तारो
भविष्यतीति सञ्चिन्तयन्ती पार्वती कैलासशिखरे तिष्ठन्तं
कारुण्यवन्तं सदाशिवं प्रति तेषां
निस्तारोपायमप्राक्षीदेतत्तदेवाह-गिरीन्द्र-
(पृ० २) सर्वर्तुकुसुमामोदमोदिते सुमनोहरे ।
शैत्यसौगन्ध्यमान्द्याढ्यमरुद्भिरुपवीजिते

अप्सरोगणसङ्गीतकलध्वनिनिनादिते ।
स्थिरच्छायद्रुमच्छायाच्छादिते स्निग्धमञ्जुले

मत्तकोकिलसन्दोहसङ्घुष्टविपिनान्तरे ।
सर्वदा स्वगणैः सार्द्धमृतुराजनिषेविते

शिखर इत्यादिभिः । तत्र तस्मिन् गिरीन्द्रशिखरे
पर्वताधिराजस्य कैलासस्य शृङ्गे स्थितं मौनधरं
मौनिनं शिवं वीक्ष्य विलोक्य लोकानां हितकाम्यया
जनानां हितेच्छया पार्वती देवी विनयावनता सती
शिवमब्रवीदित्येकादशश्लोकस्थितैः पदैरन्वयः ।
मौनधरमित्यनेन कथानवसरो दर्शितः । रम्ये इत्यादीनि
सप्तम्यन्तानि त्रयोदशपदानि गिरीन्द्रशिखरे इत्यस्य
विशेषणानि । चराचरजगद्गुरुमित्यादीनि द्वितीयान्तानि पदानि
तु शिवमित्यस्येति बोद्धव्यम् । रम्यते क्रीड्यते
सिद्धचारणादिभिर्यत्र तद्रम्यं तस्मिन् ।
पोरदुपधादित्यधिकरणे यत् । नानारत्नोपशोभिते अनेकैः
पद्मरागमरकतादिभी रत्नैर्विराजिते । नानावृक्षलताकीर्णे
अनेकैर्वृक्षैरनेकाभिर्लताभिश्च व्याप्ते ।
नानापक्षिरवैर्युते नानाविधानां पक्षिणां
शब्दैर्युक्ते

सर्वर्तुकुसुमामोदमोदिते
सकलवसन्ताद्यृतुसम्बन्धिपुष्पसम्बन्धिभिरतिमनोहारिभिर्
गन्धैः सुरभीकृते अत एव सुमनोहरे अतिमनोहारके शैत्येन
सौगन्ध्येन मान्द्यैन चाढ्यैः युक्तैः
मरुद्भिर्वायुभिरुपवीजिते

अप्सरोगणेत्यादि । अप्सरसां गणैः समूहैः सङ्गीतो
यः कलध्वनिर्गम्भीरः शब्दस्तेन निनादिते शब्दिते । स्थिरा
अचञ्चला छाया येषां द्रुमाणां तेषां
छायाभिश्छादिते छन्ने । स्निग्धं चिक्कणञ्च
तन्मञ्जुलं सुन्दरञ्चेति स्निग्धमञ्जुलं तस्मिन् ॥
मत्तेत्यादि । मत्तानां कोकिलानां सन्दोहेन समूहेन
सङ्घुष्टं संशब्दितं विपिनान्तरं वनमध्यं यस्मिन्
तस्मिन् । सर्वदा सर्वस्मिन् काले स्वगणैर्भ्रमरादिभिः
सार्द्धमृतुराजेन वसन्तेन निषेविते

(पृ० ३) सिद्धचारणगन्धर्वगाणपत्यगणैर्वृते ।
तत्र मौनधरं देवं चराचरजगद्गुरुम्

सदाशिवं सदानन्दं करुणामृतसागरम् ।
कर्पूरकुन्दधवलं शुद्धसत्त्वमयं विभुम्

दिगम्बरं दीननाथं योगीन्द्रं योगिवल्लभम् ।
गङ्गाशीकरसंसिक्तजटामण्डलमण्डितम्

विभूतिभूषितं शान्तं व्यालमालं कपालिनम् ।
त्रिलोचनं त्रिलोकेशं त्रिशूलवरधारिणम्

सिद्धेत्यादि । देवयोनिभिः सिद्धैः चारणैर्गन्धर्वैः
गाणपत्यगणैर्गणपतिस्वामिकैर्गणैश्च । वृते रुद्धे । देवं
दीप्तिमन्तं । चराचरजगद्गुरुं चराणां
जङ्गमानामचराणां स्थावराणाञ्च जगतां पितरम्

सदेत्यादि । सदा सर्वदा शिवं कल्याणं यस्य यस्माद्वा
तं । सदा आनन्दः सत् सर्वदास्थायी वा आनन्दो यस्य तं । सतः
साधून् वा आनन्दयति यः तं । करुणामृतसागरं दयारूपस्य
पीयूषस्य समुद्रं । कर्पूरकुन्दधवलं कर्पूरकुन्दवत्
शुभ्रं । शुद्धसत्त्वमयं विमलसत्त्वगुणप्रधानं । विभुं
व्यापकम्

दिगित्यादि । दिगेवाम्बरं वस्त्रं यस्य तं
वस्त्ररहितमित्यर्थः । दीननाथं दरिद्राणां जनानां
भर्त्तारं । योगीन्द्रं योगः परमात्मचिन्तनं तद्वत्सु
श्रेष्ठं । योगिवल्लभं योगिनान्दयितं । योगिनो वल्लभाः प्रिया
यस्येति वा तं । गङ्गायाः शीकरैरितस्ततो विक्षिप्तैरम्बुकणैः
संसिक्तेन जटामण्डलेन जटासमूहेन मण्डितम्

विभूतीत्यादि । विभूतिभूषितं भस्मभिरलङ्कृतं ।
शान्तं संयतान्तःकरणं । व्यालाः सर्पा एव माला यस्य तं
। कपालिनं नृकपालशालिनं । लोच्यते दृश्यते यैस्तानि लोचनानि
नेत्राणि तानि त्रीणि यस्य तं । त्रिलोकेशं त्रयाणां
लोकानामधिष्ठातारं । त्रिशूलवरधारिणं त्रिशूलेषु वरं
त्रिशूलञ्च वरञ्च वा धर्त्तुं शीलं यस्येति त्रिशूलवरधारी
तम्

(पृ० ४) आशुतोषं ज्ञानमयं कैवल्यफलदायकम् ।
निर्विकल्पं निरातङ्कं निर्विशेषं निरञ्जनम्

सर्वेषां हितकर्तारं देवदेवं निरामयम् ।
प्रसन्नवदनं वीक्ष्य लोकानां हितकाम्यया ।
विनयावनता देवी पार्वती शिवमब्रवीत्

श्रीपार्वत्युवाच ।
देवदेव जगन्नाथ मन्नाथ करुणानिधे ।
त्वदधीनाऽस्मि देवेश तवाऽज्ञाकारिणी सदा

विनाऽज्ञया मया किञ्चिद्भाषितुं नैव शक्यते ।
कृपावलेशो मयि चेत् स्नेहोऽस्ति यदि मां प्रति ।
तदा निवेद्यते किञ्चिन्मनसा यद्विचारितम्

आश्वित्यादि । आशु शीघ्रं तोषस्तुष्टिर्यस्य तम् ।
ज्ञानमयं ज्ञानं तत्त्वतः
समस्तपदार्थावबोधस्तदात्मकम् । कैवल्यफलदायकं
निर्वाणरूपस्य फलस्य दातारम् । निर्विकल्पं निर्गतो विकल्पो
विविधा कल्पना यस्मात् तम् । निरातङ्कं निर्गतः आतङ्कः
तापशङ्का यस्मात् तम् । निर्विशेषं नानाविधभेदरहितम् ।
निरञ्जनं अविदुषामप्रत्यक्षम्

सर्वेषामित्यादि । निरामयं निर्गत आमयो व्याधिर्यस्मात्तम्

पार्वती शिवं प्रति किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह -
श्रीपार्वत्युवाच । देवदेवेत्यादि । हे देवेश
देवानामिन्द्रादीनामपि नियन्तः यतोऽहं त्वदधीना तव
वशीभूता सदा सर्वस्मित् काले तवाऽज्ञाकारिणी चाऽस्मि ।
अतस्तवाज्ञया विना किञ्चिदपि भाषितुं कथयितुं नैव मया
शक्यते

१२ ॥
(पृ० ५) त्वदन्यः संशयस्याऽस्य कस्त्रिलोक्यां महेश्वर ।
छेत्ता भवितुमर्हो वा सर्वज्ञः सर्वशास्त्रवित्

श्रीसदाशिव उवाच ।
किमुच्यते महाप्राज्ञे कथ्यतां प्राणवल्लभे ।
यदकथ्यं गणेशेऽपि स्कन्दे सेनापतावपि

तवाग्रे कथयिष्यामि सुगोप्यमपि यद्भवेत् ।
किमस्ति त्रिषु लोकेषु गोपनीयं तवाग्रतः

मम रूपाऽसि देवि त्वं न भेदोऽस्ति त्वया मम ।
सर्वज्ञा किं न जानासि त्वनभिज्ञेव पृच्छसि

इति देववचः शृत्वा पार्वती हृष्टमानसा ।
विनयावनता साध्वी परिपप्रच्छ शङ्करम्

त्वदन्य इति । त्वत्तोऽन्यस्त्वदन्य इति पञ्चमीतत्पुरुषः । त्वदिति
पञ्चम्यन्तं भिन्नं वा पदम्

पार्वत्या प्रष्टव्यमर्थमभिजिज्ञासुः श्रीसदाशिव उवाच
। किमुच्यते इत्यादि । ग,नेशेऽपि स्कन्दे कार्तिकेये सेनापतावपीति
व्याहरता भगवता महादेवेन तयोर्महावीरत्वेन
मदतिप्रियत्वादतिगुह्यस्याप्यर्थस्य बलात्कारेणाप्यभिधायने
योग्यत्वमस्तीति सूचितम्

तवाग्रे इति । तवाग्रतस्त्वदग्रे गोपनीयं त्रिष्वपि लोकेषु किं
वस्त्वस्ति अपितु न किञ्चिदित्यर्थः । अग्रे इत्यग्रतः आद्यादिभ्य
उपसंख्यानमिति सप्तम्यन्तात् स्वार्थे तसिः

मम रूपेत्यादि । रूप्यते रूपक्रिया विशिष्टा विधीयते इति
रूपा । कर्मण्यच् । मम रूपा मद्रूपशालिनीत्यर्थः ।
मत्स्वरूपेति पाठे तु मया सह समानमेकं रूपं यस्याः सा ।
अनभिज्ञेव अविदुषी इव

१७ ॥
(पृ० ६) श्री आद्योवाच ।
भगवन् सर्वभूतेश सर्वधर्मविदां वर ।
कृपावता भगवता ब्रह्मान्तर्यामिना पुरा

प्रकाशिताश्चतुर्वेदाः सर्वधर्मोपवृंहिताः ।
वर्णाश्रमादिनियमा यत्र चैव प्रतिष्ठिताः

तदुक्तयोगयज्ञाद्यैः कर्मभिर्भुवि मानवाः ।
देवान् पितॄन् प्रीणयन्तः पुण्यशीलाः कृते युगे

स्वाध्यायध्यानतपसा दयादानैर्जितेन्द्रियाः ।
महाबला महावीर्यया महासत्त्वपराक्रमाः

पार्वती शङ्करं किं परिपप्रच्छेत्याकाङ्क्षायामाह
श्री-आद्योवाच भगवन्नित्यादि । हे भगवन् ऐश्वर्यादिशालिन् ।
सर्वभूतेश सर्वेषां भूतानां नियन्तः । यथा
श्रुतिस्मृतिसंहिताद्युपदेशेन सत्यत्रेतादौ भवता लोका निस्तारिता
एवं दुष्टकर्मप्रवर्तके पापिनि कलावपि केनाप्युपायेन
दयावता भवतैव मनुष्या उद्धर्तव्या इत्याशयेनाह -
कृपावतेत्यादि

प्रकाशिता इत्यादि । सर्वे धर्मा उपवृंहिता वर्द्धिता येषु ते

तदुक्तेत्यादि । कृते युगे सत्ययुगे । भुवि पृथिव्याम् ।
पुण्यशीला मानवाः
तदुक्तयोगयज्ञाद्यैर्वेदभाषितैर्निस्तारोपायभूतैर्यज्ञादिभि.
ह् कर्मभिर्देवान् पितॄंश्च प्रीणयन्तस्तर्पयन्त आसन्निति
पञ्चमश्लोकस्थितेन पदेनान्वयः

स्वाध्यायेत्यादि । स्वाध्यायो वेदाध्ययनं ध्यानं
परमात्मचिन्तनं तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि दया
निष्कारणपरदुःखनाशेच्छा दानं न्यायार्जितस्य धनादेः
पात्रेऽर्पणं तैः सर्वैर्विशिष्टा मानवा आसन् । जितेन्द्रिया
इत्यादीनां सर्वेषां जसन्तानां पदानामासन्नित्यत्रान्वयो
विधातव्यः । जितेन्द्रिया वशीकृतचक्षुरादयः ।
(पृ० ७) देवायतनगा मर्त्या देवकल्पा दृढव्रताः ।
सत्यधर्मपराः सर्वे साधवः सत्यवादिनः

राजानः सत्यसङ्कल्पाः प्रजापालनतत्पराः ।
मातृवत् परयोषित्सु पुत्रवत् परसूनुषु

लोष्टवत् परवित्तेषु पश्यन्तो मानवास्तदा ।
आसन् स्वधर्मनिरताः सदा सन्मार्गवर्त्तिनः

न मिथ्याभाषिणः केचित् न प्रमादरताः क्वचित् ।
न चौरा न परद्रोहकारका न दुराशयाः

न मत्सरा नातिरुष्टा नातिलुब्धा न कामुकाः ।
सदन्तःकरणाः सर्वे सर्वदाऽनन्दमानसाः

महाबला महासामर्थ्याः । स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु
बलमित्यमरः । महावीर्या महाप्रभावाः महातेजसो वा ।
वीर्ययं प्रभावे शुक्रे च तेजःसामर्थ्ययोरपीति मेदिनी ।
महान्तौ सत्त्वपराक्रमौ व्यवसायशौर्ये येषान्ते
महासत्त्वपराक्रमाः

देवायतनेत्यादि । देवायतनगा देवतामन्दिरगामिनः ।
मर्त्या मरणशीला अपि देवकल्पा ईषदूना देवाः देवतुल्या
इत्यर्थः । दृढं व्रतं नियमो येषान्ते । साधवः
स्वस्वधर्मवर्तिनः । सत्यवादिनः सत्यं यथार्थाभिधानं
तस्य वक्तारः

राजान इत्यादि । सत्यः सङ्कल्पो मानसं कर्म येषान्ते ।
परयोषित्सु परस्त्रीषु परसूनुषु अन्यपुत्रेषु

२४ ॥
नेत्यादि । न प्रमादरताः सावधाना इत्यर्थः । न
दुराशया न दुष्टाभिप्रायाः

नेत्यादि । न मत्सरा नान्यशुभद्वेषिणः । नातिरुष्टा न
बहुक्रोधशालिनः । सर्वदा आनन्दो यत्र एवम्भूतं मानसं
हृदयं येषान्ते

(पृ० ८) भूमयः सर्वशस्याढ्याः पर्ज्जन्याः कालवर्षिणः ।
गावोऽपि दुग्धसम्पन्नाः पादपाः फलशालिनः

नाऽकालमृत्युस्तत्रासीत् न दुर्भिक्षं न वा रुजः ।
हृष्टाः पुष्टाः सदारोग्यास्तेजोरूपगुणान्विताः ।
स्त्रियो न व्यभिचारिण्यः पतिभक्तिपरायणः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारवर्तिनः ।
स्वैः स्वैर्धर्मैर्यजन्तस्ते निस्तारपदवीं गताः

कृते व्यतीते त्रेतायां दृष्ट्वा धर्मव्यतिक्रमम् ।
वेदोक्तकर्मभिर्मर्त्या न शक्ताः स्वेष्टसाधने

बहुक्लेशकरं कर्म वैदिकं भूरिसाधनम् ।
कर्तुं न योग्या मनुजाश्चिन्ताव्याकुलमानसाः

त्यक्तुं कर्तुं न चार्हन्ति सदा कातरचेतसः ।
वेदार्थयुक्तशास्त्राणि स्मृतिरूपाणि भूतले

तदा त्वं प्रकटीकृत्य तपः स्वाध्यायदुर्बलान् ।
लोकानतारयः पापात् दुःखशोकामयप्रदात्

भूमय इति । पर्ज्जन्या मेघाः

नेत्यादि । तत्र कृतयुगे । रुजो रोगाः । सदा आरोग्यं येषान्ते ।
तेजोरूपगुणान्विताः तेजसा रूपेण अन्यैश्च गुणैर्युक्ताः

ब्राह्मणा इत्यादि । यजन्तः परमेश्वरमर्चयन्तः

कृते इत्यादि । कृते सत्ययुगे व्यतीते विगते सति त्रेतायां
चायातायां सत्यां यदा वेदोक्तकर्मभिर्मर्त्या मनुष्याः
स्वेष्ठसाधने आत्मनोऽभीष्टसम्पादने शक्ताः समर्था न
बभूवुः । यदा च भूरीणि बहूनि साधनानि यस्य
तद्भूरिसाधनम् ।
(पृ० ९) त्वां विना कोऽस्ति जीवानां घोरसंसारसागरे ।
भर्त्ता पाता समुद्धर्त्ता पितृवत् प्रियकृत् प्रभुः

ततोऽपि द्वापरे प्राप्ते स्मृत्युक्तसुकृतोज्झिते ।
धमार्द्धलोपे मनुजे आधिव्याधिसमाकुले ।
संहिताद्युपदेशेन त्वयैवोद्धारिता नराः

आयाते पापिनि कलौ सर्वधर्मविलोपिनि ।
दुराचारे दुष्प्रपञ्चे दुष्टकर्मप्रवर्तके

अत एव बहुक्लेशकरं बहूनां क्लेशानां जनकम् । अथवा
बहुभिः क्लेशैः क्रियते निष्पाद्यते यत्तद् बहुक्लेशकरम् ।
बाहुलकात् कर्मण्यच् । अत एवेदृशं वैदिकं कर्म्म कर्तुं
चिन्ताव्याकुलमानसा मनुजा मनुष्या योग्या न बभूवुः । यदा
च सदा कातरचेतसः सर्वदा अधीरस्वान्ता मनुजा
वैदिककर्मत्यागे नानादोषश्रवणात् तत् कर्म्म त्यक्तुं
बहुक्लेशसाध्यत्वात् कर्त्तुञ्च नार्हन्ति स्म तदा
धर्मव्यतिक्रमं धर्मोल्लङ्घनं धर्मविपर्ययं वा
दृष्ट्वा स्मृतिरूपाणि वेदार्थयुक्तशास्त्राणि भूतले प्रकटीकृत्य
तपःस्वाध्यायदुर्बलान् लोकान् जनान् पापात् त्वमतारयः
तारितवानित्यन्वयः ॥ ३० - ३३ ॥
त्वामिति । यतस्त्वमेवम्भूतोऽतस्त्वां विनेत्येवं योजनीयम् ।
घोरसंसारसागरे भयानकसंसारसमुद्रे । प्रभुर्जगत्पतिः

तत इत्यादि । स्मृत्युक्तसुकृतोज्झिते स्मृतिभिरुक्तानि यानि सुकृतानि
पुण्यानि तैरुज्झिते त्यक्ते । धर्मार्द्धलोपे धर्मस्यार्द्धं
लुम्पतीति धर्मार्द्धलोपस्तस्मिन् । स्मृत्युक्तसुकृतोज्झिते इति
धर्मार्द्धलोपे इति च द्वापरे इत्यस्य विशेषणं मनुजे इत्यस्य वेति
बोध्यम् । आधिर्मानसी व्यथा

आयाते इत्यादि । दुराचारे दुष्ट आचारो यत्र तस्मिन्

(पृ० १०) न वेदाः प्रभवस्तत्र स्मृतीनां स्मरणं कुतः ।
नानेतिहासयुक्तानां नानामार्गप्रदर्शिनाम्

बहुलानां पुराणानां विनाशो भविता विभो ।
तदा लोका भविष्यन्ति धर्मकर्मवहिर्मुखाः

उच्छृङ्खला मदोन्मत्ताः पापकर्मरताः सदा ।
कामुका लोलुपाः क्रूरा निष्ठुरा दुर्मुखाः शठाः

स्वल्पायुर्मन्दमतयो रोगशोकसमाकुलाः ।
निःश्रीका निर्बला नीचा नीचाचारपरायणाः

नीचसंसर्गनिरताः परवित्तापहारकाः ।
परनिन्दापरद्रोहपरिवादपराः खलाः

परस्त्रीहरणे पापशङ्काभयविवर्जिताः ।
निर्धना मलिना दीना दरिद्राश्चिररोगिणः

विप्राः शूद्रसमाचाराः सन्ध्यावन्दनवर्जिताः ।
अयाज्ययाजका लुब्धा दुर्वृत्ताः पापकारिणः

नेत्यादि । प्रभवः समर्थाः

३८ ॥
उच्छृङ्खला इत्यादि । उद्गतं शृङ्खलं वेदादिरूपनिगडो
येषां ते उच्छृङ्खला बन्धनरहिता इत्यर्थः । लोलुपाः
अतिलुब्धाः । क्रूराः निर्दयाः । निष्ठुराः परुषवादिनः ।
दुर्मुखाः अबद्धमुखाः । शठाः अनृजवः

स्वल्पेत्यादि । स्वल्पायुषश्च ते मन्दमतयश्चेति
कर्मधारयः

नीचेति । खला दुर्जनाः

परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीहरणे पापशङ्काभयविवर्जिताः
परस्त्रीहरणनिमित्तकपापे उद्वेगसाध्वसरहिताः । मलिनाः
मलदूषिताः । दीनाः खेदवन्तः । दरिद्राः दुर्गतिमन्तः

४३ ॥
(पृ० ११) असत्यभाषिणो मूर्खा दाम्भिका दुष्प्रपञ्चकाः ।
कन्याविक्रयिणो व्रात्यास्तपोव्रतपराङ्मुखाः

लोकप्रतारणार्थाय जपपूजापरायणाः ।
पाषण्डाः पण्डितम्मन्याः श्रद्धाभक्तिविवर्जिताः

कदाहाराः कदाचारा भृतकाः शूद्रसेवकाः ।
शूद्रान्नभोजिनः क्रूरा वृषलीरतिकामुकाः

दास्यन्ति धनलोभेन स्वदारान्नीचजातिषु ।
ब्राह्मण्यचिह्नमेतावत् केवलं सूत्रधारणम्

नैव पानादिनियमो भक्ष्याभक्ष्यविवेचनम् ।
धर्मशास्त्रे सदा निन्दा साधुद्रोही निरन्तरम्

सत्कथालापमात्रञ्च न तेषां मनसि क्वचित् ।
त्वया कृतानि तन्त्राणि जीवोद्धारणहेतवे

असत्येत्यादि । दाम्भिकाः दम्भो धर्मध्वजित्वं तद्वन्तः ।
व्रात्याः षोडशवर्षपर्ययन्तमप्यसंस्कृता भ्रष्टगायत्रीका
विप्रा भविष्यन्तीति पूर्वेणान्वयः

लोकेत्यादि । पाषण्डाः
वेदवाह्यरक्तपटमौञ्जादिव्रतचर्ययाशालिनः ।
श्रद्धाभक्तिविवर्जिताः श्रद्धा वेदादौ दृढप्रत्ययः भक्तिः
प्रीतिजनकव्यापारः ताभ्यां हीनाः

कदाहारा इत्यादि । भृतकाः भरणायत्तजीवनाः अत एव
शूद्राणामपि सेवकाः । क्रूराः कठिनाः । वृषलीरतिकामुकाः
शूद्रारतिकामयितारः ॥ ४६ - ४८ ॥
सदित्यादि । सत्कथालापमात्रं चेत्यत्र च शब्दः तु इत्यर्थे

(पृ० १२) निगमागमजातानि भुक्तिमुक्तिकराणि च ।
देवीनां यत्र देवानां मन्त्रयन्त्रादिसाधनम् ।
कथिता बहवो न्यासाः सृष्टिस्थित्यादिलक्षणाः

बद्धपद्मासनादीनि गदितान्यपि भूरिशः ।
पशुवीरदिव्यभावा देवता मन्त्रसिद्धिदाः

शवासनं चितारोहो मुण्डसाधनमेव च ।
लतासाधनकर्माणि त्वयोक्तानि सहस्रशः

पशुभावदिव्यभावौ स्वयमेव निवारितौ ।
कलौ न पशुभावोऽस्ति दिव्यभावः कुतो भवेत्

पत्रं पुष्पं फलं तोयं स्वयमेवाहरेत् पशुः ।
न शूद्रदर्शनं कुर्ययात् मनसा न स्त्रियं स्मरेत्

दिव्यश्च देवताप्रायः शुद्धान्तःकरणः सदा ।
द्वन्द्वातीतो वीतरागः सर्वभूतसमः क्षमी

निगमेत्यादि । यत्र तन्त्रादिषु । सृष्टिस्थित्यादिलक्षणाः
सृष्टिस्थित्यादिस्वरूपाः

बद्धपद्मेत्यादि । यत्रेत्यनुषज्यते आदिना
मुक्तपद्मासनादेः संग्रहः

शवासनमिति । अत्रापि यत्रेत्यस्यानुषङ्गः । शवासनं
मृतशरीरासनम्

५३ ॥
कलौ युगे पशुभावदिव्यभावयोरसत्त्वे हेतुं दर्शयितुं
प्रथमतः पशुदिव्ययोर्विधेयानि यानि कर्माणि तानि दर्शयति
द्वाभ्याम् । पत्रमित्यादि । आहरेत् आनयेत्

दिव्यश्चेति । भवेदित्यध्याहार्यम् । देवताप्रायः देवतुल्यः ।
द्वन्द्वातीतः सुखदुःखशीतोष्णादियुगलानि द्वन्द्वानि
तान्यतीतोऽतिक्रान्तः तत्सहनशील
(पृ० १३) कलिकल्मषयुक्तानां सर्वदाऽस्थिरचेतसाम् ।
निद्रालस्यप्रसक्तानां भावशुद्धिः कथं भवेत्

वीरसाधनकर्माणि पञ्चतत्त्वोदितानि च ।
मद्यं मांसं तथा मत्स्यमुद्रामैथुनमेव च ।
एतानि पञ्चतत्त्वानि त्वया प्रोक्तानि शङ्कर

कलिजा मानवा लुब्धाः शिश्नोदरपरायणाः ।
लोभात्तत्र पतिष्यन्ति न करिष्यन्ति साधनम्

इन्द्रियाणां सुखार्थाय पीत्वा च बहुलं मधु ।
भविष्यन्ति मदोन्मत्ता हिताहितविवर्जिताः

इत्यर्थः । वीतरागः वीतो विशेषेण गतो रागः प्रीतिर्मात्सर्यं वा
यस्य यस्माद्वा सः । रागोऽनुरागे मात्सर्ये इति कोशः ।
सर्वभूतसमः सर्वेषु भूतेषु समः रागद्वेषादिशून्यः ।
क्षमी परेणापकारे कृते तस्य प्रत्यपकारानाचरणं क्षमा
तद्वान्

एवं पशुदिव्ययोर्विधेयानि कर्माणि प्रदर्श्येदानीं
सर्वदा चञ्चलचित्तनां निद्रालस्यप्रसक्तानां
नानाविधदुष्कृतशालिनां
पशुदिव्यविधेयकर्मसाधनायोग्यानां कलिजन्मनां
मनुष्याणां पशुभावदिव्यभावौ न सिध्यत इति
प्रतिपादयितुमाह । कलीत्यादि

वीरेत्यादि । हे शङ्कर लोककल्याणकर्तः पञ्च मद्यादीनि
तत्त्वानि उदितान्युक्तानि येषु । एवम्भूतानि वीरसाधनकर्माणि
मद्यमांसादीनि पञ्चतत्त्वानि च त्वया प्रोक्तानीत्यन्वयः

कलिजा इति । तत्र मद्यादिपञ्चतत्त्वेषु

इन्द्रियाणामिति । मधु मद्यम्

(पृ० १४) परस्त्रीधर्षकाः केचिद्दस्यवो - बहवो भुवि ।
न करिष्यन्ति ते मत्ताः पापायोनिविचारणम्

अतिपानादिदोषेण रोगिणो बहवः क्षितौ ।
शक्तिहीना बुद्धिहीना भूत्वा च विकलेन्द्रियाः

ह्रदे गर्त्ते प्रान्तरे च प्रासादात् पर्वतादपि ।
पतिष्यन्ति मरिष्यन्ति मनुजा मदविह्वलाः

केचिद्विवादयिष्यन्ति गुरुभिः स्वजनैरपि ।
केचिन्मौना मृतप्राया अपरे बहुजल्पकाः

अकार्यकारिणः क्रूरा धर्ममार्गविलोपकाः ।
हिताय यानि कर्माणि कथितानि त्वया प्रभो

मन्ये तानि महादेव विपरीतानि मानवे ।
के वा योगं करिष्यन्ति न्यासजातानि केऽपि वा

स्तोत्रपाठं यन्त्रलिपिं पुरश्चर्यां जगत्पते ।
युगधर्मप्रभावेण स्वभावेन कलौ नराः ।
भविष्यन्त्यतिदुर्वृत्ताः सर्वथा पापकारिणः

परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीधर्षकाः परस्त्र्यभिभवकर्तारः ।
दस्यवश्चौराः । ह्रदे अगाधजलाधारे । प्रान्तरे ग्रामस्य दूरे
वृक्षलतादिशून्येऽध्वनि ॥ ६० - ६२ ॥
केचिदिति । गुरुभिः पित्रादिभिः । मौनाः न किञ्चिदपि
व्याहरन्तः । योगं
तन्त्रादिप्रयुक्ततत्तत्पुण्यकर्मरूपमुद्धारोपायम् ।
पुरश्चर्यां पुरश्चरणम् ॥ ६३ - ६६ ॥
(पृ० १५) तेषामुपायं दीनेश कृपया कथय प्रभो ।
आयुरारोग्यवर्चस्यं बलवीर्यविबर्द्धनम्

विद्याबुद्धिप्रदं नॄणामप्रयत्नशुभङ्करम् ।
येन लोका भविष्यन्ति महाबलपराक्रमाः

शुद्धचित्ताः परहिता मातापित्रोः प्रियङ्कराः ।
स्वदारनिष्ठाः पुरुषाः परस्त्रीषु पराङ्मुखाः

देवतागुरुभक्ताश्च पुत्रस्वजनपोषकाः

ब्रह्मज्ञा ब्रह्मविद्याश्च ब्रह्मचिन्तनमानसाः ।
सिद्ध्यर्थं लोकयात्रायाः कथयस्व हिताय यत्

कर्तव्यं यदकर्तव्यं वर्णाश्रमविभेदतः ।
विना त्वां सर्वलोकानां कस्त्राता भुवनत्रये

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
जीवनिस्तारोपायप्रश्नो नाम प्रथमोल्लासः

तेषामित्यादि । तेषां नराणाम् । आयुरारोग्यवर्चस्यम् आयुषे
आरोग्याय वर्चसे तेजसे च हितम्

विद्येत्यादि । येन उपायेन ॥ ६८ - ७० ॥
ब्रह्मज्ञा इति । ब्रह्मविद्याः सर्वं ब्रह्मैवेति
प्रज्ञावन्तः । लोकयात्रायाः लोकनिर्वाहस्य

७२ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां प्रथमोल्लासः ।
द्वितीयोल्लासः
इति देव्या वचः शृत्वा शङ्करो लोकशङ्करः ।
कथयामास तत्त्वेन महाकारुण्यवारिधिः

श्रीसदाशिव उवाच ।
साधु पृष्टं महाभागे जगतां हितकारिणि ।
एतादृशः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा

धन्याऽसि सुकृतज्ञाऽसि हिताऽसि कलिजन्मनाम् ।
यद्यदुक्तं त्वया भद्रे सत्यं सत्यं यथार्थतः

सर्वज्ञा त्वं त्रिकालज्ञा धर्मज्ञा परमेश्वरि ।
भूतं भवद्भविष्यञ्च धर्मयुक्तं त्वया प्रिये

ओं नमो ब्रह्मणे ।
शङ्कर इदानीं कृतजीवनिस्तारोपायप्रश्नां पार्वतीं
तत्प्रश्नञ्च स्तुवंस्तां प्रत्युत्तरं दातुमुपक्रमते । इतीत्यादि ।
लोकशङ्करः जनानां कल्याणस्योत्पादकः ।
महाकारुण्यवारिधिः महादयासमुद्रः

सर्वज्ञेत्यादि । भवत् वर्तमानम्

(पृ० १७) यथातत्त्वं यथान्यायं यथायोग्यं न संशयः ।
कलिकल्मषदीनानां द्विजादीनां सुरेश्वरि

मेध्यामेध्याविचाराणां न शुद्धिः श्रौतकर्मणा ।
न संहिताद्यैः स्मृतिभिरिष्टसिद्धिर्नृणां भवेत्

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गतिः प्रिये

श्रुतिस्मृतिपुराणादौ मयैवोक्तं पुरा शिवे ।
आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः

कलावागममुल्लङ्घ्य योऽन्यमार्गे प्रवर्तते ।
न तस्य गतिरस्तीति सत्यं सत्यं न संशयः

सर्वैर्वेदैः पुराणैश्च स्मृतिभिः संहितादिभिः ।
प्रतिपाद्योऽस्मि नान्योऽस्ति प्रभुर्जगति मां विना

कलीति । कलिकल्मषदीनानां
कलियुगसम्बन्धिदुष्कृतहेतुकदुर्गतिशालिनां
मेध्यामेध्याविचाराणां पवित्रापवित्रविचारशून्यानाम् अत
एव द्विजादीनां ब्राह्मणप्रभृतीनां श्रौतकर्मणा वेदोक्तेन
कर्मणा शुद्धिर्न भवेत् ॥ ५ - ६ ॥
सत्यमिति । हीत्यवधारणे

श्रुतीत्यादि । हे शिवे सुधीर्विचक्षणः आगमोक्तविधानेन
देवान् यजेत् पूजयेत् इति पुरा पूर्वं श्रुतिस्मृतिपुराणादौ
मयैवोक्तमित्यन्वयः

९ ॥
स्वमतप्रामाण्याय प्रथमत आत्मन एव सर्वोत्तमत्वं
व्याहर्तुमाह सर्वैरित्यादि । यत इत्यध्याहार्यम् । प्रतिपाद्यः
बोधयितव्यः

(पृ० १८) आमनन्ति च ते सर्वे मत्पदं लोकपावनम् ।
मन्मार्गविमुखा लोकाः पाषण्डा ब्रह्मघातिनः

अतो मन्मतमुत्सृज्य यो यत् कर्म समाचरेत् ।
निष्फलं तद्भवेद्देवि कर्ताऽपि नारकी भवेत्

मूढो मन्मतमुत्सृज्य योऽन्यन्मतमुपाश्रयेत् ।
ब्रह्महा पितृहा स्त्रीघ्नः स भवेन्नात्र संशयः

कलौ तन्त्रोदिता मन्त्राः सिद्धास्तूर्णफलप्रदाः ।
शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जपयज्ञक्रियादिषु

निर्वीर्याः श्रौतजातीया विषहीनोरगा इव ।
सत्यादौ सफला आसन् कलौ ते मृतका इव

आमनन्तीति । सर्वे ते वेदादयो मत्पदं मदीयं स्थानं
लोकपावनं लोकानां पूतत्वजनकमामनन्ति बोधयन्ति ।
ब्रह्मघातिनो भवेयुरिति शेषः

अत इत्यादि । उत्सृज्य परित्यज्य । तत् कर्म ॥ १२ -१३ ॥
अथ वेदोक्तानां मन्त्राणां कलौ निष्प्रभावत्वं
तत्तत्फलानिष्पादकत्वञ्च प्रतिपादयंस्तन्त्रोदितानामेव
मन्त्राणां सिद्धत्वात् झटिति
तत्तत्फलप्रदातृत्वाच्चातिप्राशस्त्यमाह कलावित्यादिभिः

निर्वीर्या इत्यादि । ये श्रौतजातीया वेदोदिता मन्त्राः सत्यादौ
युगे सफलास्तत्तत्फलोत्पादका आसन् ते सर्वे मन्त्राः कलौ युगे
विष - हीना उरगाः सर्पा इव निर्वीर्या निष्प्रभा मृतका इव
तत्तत्फलानिष्पादकाश्च बोद्धव्या इत्यन्वयः

(पृ० १९) पाञ्चालिका यथा भित्तौ सर्वेन्द्रियसमन्विताः ।
अमूरशक्ताः कार्येषु तथान्ये मन्त्रराशयः

अन्यमन्त्रैः कृतं कर्म बन्ध्यास्त्रीसङ्गमो यथा ।
न तत्र फलसिद्धिः स्यात् श्रम एव हि केवलम्

कलावन्योदितैर्मार्गैः सिद्धिमिच्छति यो नरः ।
तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः

मद्वक्त्रादुदितं धर्मं हित्वाऽन्यद्धर्ममीहते ।
अमृतं स्वगृहे त्यक्त्वा क्षीरमार्कं स वाञ्छति

नान्यः पन्था मुक्तिहेतुरिहामुत्र सुखाप्तये ।
यथा तन्त्रोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च

तन्त्राणि बहुधोक्तानि नानाख्यानान्वितानि च ।
सिद्धानां साधकानाञ्च विधानानि च भूरिशः

पाञ्चालिका इत्यादि । भित्तौ स्थिताः सर्वैरिन्द्रियैः समन्विता
युता अमूः पाञ्चालिका वस्त्रदन्तादिभिर्निर्मिताः पुत्रिका यथा
कार्येष्वशक्ता असमर्था भवन्ति तथैवान्ये तन्त्रोक्तभिन्ना
मन्त्रराशयो मन्त्रसमूहाः कलौ तत्तत्कार्यानिष्पादका
ज्ञेयाः । पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृतेत्यमरः

अन्येत्यादि । यथा
बन्ध्यास्त्रीसङ्गमोऽपत्यरूपफलसाधको न भवति
एवमन्यमन्त्रैः कृतं यत् कर्म । तत्र तस्मिन् कर्मणि कृते सति
फलसिद्धिः फलनिष्पत्तिर्न स्यात् केवलं श्रम एव स्यात् । हीति
निश्चितमेतत्

१८ ॥
मद्वक्त्रादिति । मद्वक्त्रात् मम मुखात् उदितं कथितम् । ईहते
वाञ्छति । आर्कम् अर्कवृक्षोद्भवम्

नान्य इति । अमुत्र परे लोके

२१ ॥
(पृ० २०) अधिकारिविभेदेन पशुबाहुल्यतः प्रिये ।
कुलाचारोदितं धर्मं गुप्त्यर्थं कथितं क्वचित्

जीवप्रवृत्तिकारीणि कानिचित् कथितान्यपि ।
देवा नानाविधाः प्रोक्ता देव्योऽपि बहुधाः प्रिये

भैरवाश्चैव वेताला वटुका नायिका गणाः ।
शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतादयः

नानामन्त्राश्च यन्त्राणि सिद्धोपायान्यनेकशः ।
भूरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफलदानि च

यथा यथा कृताः प्रश्ना येन येन यदा यदा ।
तदा तस्योपकाराय तथैवोक्तं मया प्रिये

सर्वलोकोपकाराय सर्वप्राणिहिताय च ।
युगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति

त्वया यादृक्कृताः प्रश्ना न केनापि पुरा कृताः ।
तव स्नेहेन वक्ष्यामि सारात्सारं परात्परं

अधिकारीत्यादि । हे प्रिये अधिकारिविभेदेनाधिकारिणां
विशेषेण पशूनां बाहुल्यतश्च हेतोः क्वचित् कुलाचारोदितं
कुलाचारोक्तं धर्मं गुप्त्यर्थं कथितम्

जीवेत्यादि । अधिकारिविभेदेनेत्यनुषज्यते । कानिचित् तन्त्राणि ।
अपीत्यस्य जीवप्रवृत्तिकारीणीत्यत्रान्वयः कर्तव्यः

२४ ॥
नानेत्यादि । सिद्धोपायानि सिद्धाः सिद्धिमन्त उपाया येषु
तानि

यथेत्यादि । यथा यथा यादृशा यादृशाः प्रश्नाः
तथैव तादृशमेवोत्तरम् । सर्वलोकोपकारायेत्यस्य त्वया
यादृक्कृतः प्रश्न इत्यनेनान्वयः करणीयः ॥ २६ - २८ ॥
(पृ० २१) वेदानामागमानाञ्च तन्त्राणाञ्च विशेषतः ।
सारमुद्धृत्य देवेशि तवाग्रे कथ्यते मया

यथा नरेषु तन्त्रज्ञाः सरितां जान्हवी यथा ।
यथाऽहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा

किं वेदैः किं पुराणैश्च किं शास्त्रैर्बहुभिः शिवे ।
विज्ञातेऽस्मिन् महातन्त्रे सर्वसिद्धीश्वरो भवेत्

यतो जगन्मङ्गलाय त्वयाऽहं विनियोजितः ।
अतस्ते कथयिष्यामि यद्विश्वहितकृद्भवेत्

कृते विश्वहिते देवि विश्वेशः परमेश्वरि ।
प्रीतो भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम्

वेदानामित्यादि । सारं स्थिरांशम्

अथ सर्वतन्त्रेभ्यो महानिर्वाणतन्त्रस्य सदृष्टान्तं
श्रैष्ठ्यमाह । यथेत्यादिना । तन्त्रज्ञा उत्तमा इति शेषः । इदं
महानिर्वाणतन्त्रम्

३१ ॥
यत इत्यादि । विनियोजितः प्रवर्तितः

ननु विश्वहितोत्पादकोपायकथनाद्भवतः को लाभोऽत आह
कृत इत्यादि । हे देवि विश्वहिते कृते सति विश्वेशो
विश्वेषामस्मदादीनां सर्वेषां नियन्ता परमेश्वरः प्रीतो
भवति । ननु विश्वहितोत्पादनात् परमेश्वरे कथं प्रीतिरुत्पद्यते
तत्राह विश्वात्मेति । यतः परमेश्वरो विश्वमात्मनि यस्य
तथाभूतो भवति अतो विश्वहितोत्पादनेन तत्र प्रीतिर्जायते इति
भावः । ननु तस्य विश्वात्मत्वमेव कथं स्यात्तत्राह यतो
विश्वमित्यादि । यतो विश्वं तदाश्रितं तं परमेश्वरमाश्रितं
वर्ततेऽतो विश्वात्मा स भवति

(पृ० २२) स एक एव सद्रूपः सत्योऽद्वैतः परात्परः ।
स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः

निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः ।
गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदृग्विभुः

गूढः सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी सनातनः ।
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः

अथ सत्यत्वात्तद्ध्यानादेः सर्वेषां
प्रीतिजनकत्वान्निर्वाणहेतुत्वाच्च परमात्मैवैको ध्येयः पूज्यः
सुखाराध्यश्चेत्यभिधातुं प्रथमतः परमात्मन एवैकस्य
सत्यत्वं तदन्यस्याखिलपदार्थस्य मिथ्यात्वमस्तीति प्रतिपादयति
स एक एवेत्यादिभिः । सद्रूपः सत्स्वभावः स परमेश्वर एवैकः
सत्यः तदन्यस्तु सर्वः पदार्थोऽसत्यो ज्ञेयः । तत्सत्यत्वे हेतून्
दर्शयन्नाह अद्वैत इत्यादि । यतोऽद्वैतः
सजातीयविजातीयद्वितीयशून्यः अत एव परात् ब्रह्मादेरपि परः
श्रेष्ठः । स्वेनैवात्मनैव प्रकाशते इति स्वप्रकाशः
चन्द्रसूर्यादिप्रकाशनिरपेक्ष इत्यर्थः । सदापूर्णः सर्वदा
अखण्डः । सच्चिदानन्दलक्षणः सन्तौ सर्वदा स्थायिनौ यौ
चिदानन्दौ ज्ञानानन्दौ तत्स्वरूपः

निर्विकारः प्रकृतेरन्यथाभावो विकारः तद्रहितः ।
निराधारः आश्रयशून्यः । निर्विशेषः स्वगतभेदरहितः ।
निराकुलः आकुलताशून्यः । गुणातीतः गुणाः शीतोष्णाः
सुखदुःखादयः सत्त्वादयो वा तानतीतोऽतिक्रान्तः । सर्वसाक्षी
सर्वेषां शुभाशुभकर्मणां साक्षात् द्रष्टा । सर्वात्मा
सर्वस्वरूपः । सर्वदृक् अखिलस्य पदार्थस्यावलोकयिता । विभुः
प्राप्तसमस्तैश्वर्यः

सर्वेषु चराचरेषु भूतेषु गूढः संवृतः । सर्वव्यापी
सकलपदार्थव्यापनशीलः । सनातनः आद्यन्तशून्यः ।
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वाणीन्द्रियाणि गुणांश्च
तद्विषयानाभासयति यः तथाभूतः । सर्वेन्द्रियविवर्जितः
चक्षुरादिसकलेन्द्रियशून्यः

(पृ० २३) लोकातीतो लोकहेतुरवाङ्मनसगोचरः ।
स वेत्ति विश्वं सर्वज्ञस्तं न जानाति कश्चन

तदधीनं जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तदालम्बनतस्तिष्ठेदवितर्क्यमिदं जगत्

तत्सत्यतामुपाश्रित्य सद्वद्भाति पृथक् पृथक् ।
तेनैव हेतुभूतेन वयं जाता महेश्वरि

कारणं सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः ।
लोकेषु सृष्टिकरणात् स्रष्टा ब्रह्मेति गीयते

विष्णुः पालयिता देवि संहर्ताऽहं तदिच्छया ।
इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तद्वशवर्तिनः

स्वे स्वेऽधिकारे निरतास्ते शासति तदाज्ञया ।
त्वं परा प्रकृतिस्तस्य पूज्याऽसि भुवनत्रये

लोकातीतोऽतिक्रान्तलोकः । लोकहेतुः भुवनबीजम् ।
अवाङ्मनसगोचरः वाचो मनसश्चाविषयः । सर्वज्ञः स
परमात्मा विश्वं सर्वं जगद्वेत्ति जानाति तं परमात्मानन्तु
कश्चन अपि न जानाति अतः परमात्मैवैकः सत्यः
तद्भिन्नस्त्वखिलः पदार्थोऽनेवम्भूतत्वादसत्य इत्यर्थः

तदधीनमित्यादि । यत इति अध्याहार्यम् । यतः सर्वं
जगत्तदधीनं परमात्मवशवर्ति । सचराचरं
जङ्गमस्थावरसहितं त्रैलोक्यं तदालम्बनतः
परमात्मावलम्बनतस्तिष्ठेत् । इदमवितर्क्यमनूहनीयं जगत्
तत्सत्यतां परमात्मसत्यत्वमुपाश्रित्य इयं पृथ्वी इमा आपः
अयं वायुरित्यादिरूपेण पृथक् पृथक् सद्वत् सत्यवद्भाति
प्रकाशते इत्यन्वयः । वयं शङ्करादयः

३९ ॥
कारणमित्यादि । एकः केवलः । तदिच्छया परमेश्वरेच्छया ।
सृष्टिकरणाल्लोकेषु ब्रह्मा स्रष्टेति गीयते शब्द्यते । तदिच्छयैव
सृष्टजगत्पालनात्
(पृ० २४) तेनान्तर्यामिरूपेण तत्तद्विषययोजिताः ।
स्वस्वकर्म प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदाचन

यद्भयाद्वाति वातोऽपि सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्पन्ति तरवो वने

कालं कालयते काले मृत्योर्मृत्युर्भियो भयम् ।
वेदान्तवेद्यो भगवान् यत्तच्छब्दोपलक्षितः

सर्वे देवाश्च देव्यश्च तन्मयाः सुरवन्दिते ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत्

तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत् ।
तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत्

विष्णुः पालयितेति गीयते । तत्संहरणाच्चाऽहं संहर्तेति गीयते ।
इन्द्रादय इत्यादि । तद्वशवर्तिनः परमेश्वराधीना ये इन्द्रादयो
लोकपालास्ते सर्वे स्वे स्वेऽधिकारे निरताः सन्तस्तदाज्ञया लोकान्
शासतीत्यन्वयः ॥ ४० - ४२ ॥
तेनेत्यादि । तेन परमात्मना तत्तद्विषययोजिताः तस्मिन् तस्मिन्
विषये प्रवर्तिताः । न स्वतन्त्राः न स्वाधीनाः

४४ ॥
कालमित्यादि । काले प्रलयसमये कालमपि कालयते नाशं
गमयति । भियो भयस्य । यत्तच्छब्दोपलक्षितः यत्तच्छब्दाभ्यां
बोधितः

सर्वे इत्यादि । तन्मयाः परमात्मस्वरूपाः ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माणमारभ्य
तृणादिगुच्छपर्यन्तं सकलं सम्पूर्णं जगत्तन्मयं
परब्रह्मस्वरूपं भवति

तस्मिन्नित्यादि । अत इति शेषः । तस्मिन् परमात्मनि

(पृ० २५) तरोर्मूलाभिषेकेण यथा तद्भुजपल्लवाः ।
तृप्यन्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वेऽमरादयः

यथा तवार्चनाद्ध्यानात् पूजनाज्जपनात् प्रिये ।
भवन्ति तुष्टाः सुन्दर्यस्तथा जानीहि सुव्रते

यथा गच्छन्ति सरितोऽवशेनापि सरित्पतिम् ।
तथार्चादीनि कर्माणि तदुद्देश्यानि पार्वति

यो यो यान् यान् यजेद्देवान् श्रद्धया यद्यदाप्तये ।
तत्तद्ददाति सोऽध्यक्षस्तैस्तैर्देवगणैः शिवे

बहुनाऽत्र किमुक्तेन तवाऽग्रे कथ्यते प्रिये ।
ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यस्तं विना नास्ति मुक्तये

नाऽयासो नोपवासश्च कायक्लेशो न विद्यते ।
नैवाऽचारादिनियमो नोपचाराश्च भूरिशः

परब्रह्माराधनतः सर्वेषां प्रीणने दृष्टान्तमाह
तरोरित्यादि । तद्भुजपल्लवाः तरोः शाखाः किसलयानि च ।
तदनुष्ठानात् परमेश्वराराधनात्

यथेत्यादि । पूजनात् मानसार्चनात्

यथेत्यादि । तदुद्देश्यानि स परमात्मा उद्देश्यो
येषामर्चादिकर्मणां तानि

यो य इत्यादि । यद्यदाप्तये यस्य यस्य फलस्य लाभाय ।
अध्यक्षः सर्वेषां प्राणिनां तत्तत्क्रियासु प्रवर्तकः

बहुनेत्यादि । सुखेनाराध्य उपास्यः सुखाराध्यः

सुखाराध्यत्वमेव दर्शयन्नाह । नायास इत्यादि । आयासः
परिश्रमः

(पृ० २६) न दिक्कालविचारोऽस्ति न मुद्रान्याससंहतिः ।
यत्साधने कुलेशानि तं विना कोऽन्यमाश्रयेत्

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
जीवनिस्तारोपायप्रश्नो नाम द्वितीयोल्लासः

तं परमात्मानम्

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां द्वितीयोल्लासः ।
तृतीयोल्लासः
श्रीदेव्युवाच ।
देवदेव महादेव देवतानां गुरोर्गुरो ।
वक्ता त्वं सर्वशास्त्राणां मन्त्राणां साधनस्य च

कथितं यत् परं ब्रह्म परमेशं परात्परम् ।
यस्योपासनतो मर्त्यो भुक्तिं मुक्तिञ्च विन्दति

केनोपायेन भगवन् परमात्मा प्रसीदति ।
किं तस्य साधनं देव मन्त्रः को वा प्रकीर्तितः

किं ध्यानं किं विधानञ्च परेशस्य परात्मनः ।
तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामि कृपया कथय प्रभो

श्रीसदाशिव उवाच ।
अतिगुह्यं परं तत्त्वं शृणु मत्प्राणवल्लभे ।
ओं नमो ब्रह्मणे ।
कवल्यार्थं परमात्मैव ध्येयः पूज्यः
सुखाराध्यश्चेत्याकर्ण्य तद्ध्यानादिकं जिज्ञासुः सदाशिवं
प्रशंसन्ती देव्युवाच । देवदेवेत्यादि । देवतानां
गुरोर्बृहस्पतेरपि गुरो । विन्दति लभते । तस्य परमात्मनः । तत्त्वेन
याथार्थ्येन ॥ १- ४ ॥
(पृ० २८) रहस्यमेतत् कल्याणि न कुत्रापि प्रकाशितम् ।
तव स्नेहेन वक्ष्यामि मम प्राणाधिकं परम्

ज्ञेयं भवति तद्ब्रह्म सच्चिद्विश्वमयं परम् ।
तथा तत्त्वस्वरूपेण लक्षणैर्वा महेश्वरि

सत्तामात्रं निर्विशेषमवाङ्मनसगोचरम् ।
असत्त्रिलोकीसद्भानं स्वरूपं ब्रह्मणः स्मृतम्

समाधियोगैस्तद्वेद्यं सर्वत्र समदृष्टिभिः ।
द्वन्द्वातीतैर्निर्विकल्पैर्देहात्माध्यासवर्जितैः

अथोत्तरयन् सदाशिव उवाच । अतिगुह्यमित्यादि ।
अतिगुह्यमतिरहस्यं परं तत्त्वं परं ब्रह्म । तत्त्वं ब्रह्मणि
याथार्थ्ये इति कोशः । रहस्यं गुह्यम्

ज्ञेयमित्यादि । हे महेश्वरि सच्चिद्विश्वमयं सत् सदा स्थायि
चित् चैतन्यं विश्वमशेषं जगत् एतत् स्वरूपं यदतिगुह्यं तत्
परं ब्रह्म । तत्त्वस्वरूपेण ब्रह्मणः स्वरूपेण लक्षणेन
तटस्थैर्वा लक्षणैर्यथावत् ज्ञेयं भवति । लक्ष्यते ज्ञायते
पदार्थो यैः तानि लक्षणानि तैः । करणे ल्युट्

ननु किं तत्तत्त्वस्वरूपं येन परं ब्रह्म ज्ञेयं
भवेदित्यपेक्षायां ब्रह्मणः स्वरूपं निरूपयति
सत्तामात्रमित्यादि । यत् सत्तामात्रं
केवलपरमार्थसत्त्वस्वरूपं । निर्विशेषं स्वगतभेदरहितम् ।
अवाङ्मनसगोचरं वचो मनसश्चाग्राह्यम् ।
असत्त्रिलोकीसद्भानम् असत्या मिथ्याभूतायास्त्रिलोक्याः सद्भानं
सद्वद्ज्ञानं यस्मात् तद्ब्रह्मणः स्वरूपं स्मृतम्

तच्च ब्रह्मस्वरूपं परमहंसैरेव वेदितव्यमित्याह
समाधीत्यादिना । सर्वत्र समदृष्टिभिः सर्वत्रारिमित्रादौ समा
तुल्या दृष्टिर्येषां तैः । द्वन्द्वातीतैः
अतिक्रान्तसुखदुःखशीतोष्णादिभिः ।
निर्विकल्पैर्नानाविधकल्पनाशून्यैः । देहात्माध्यासवर्जितैः
शरीरनिष्ठात्मत्वबुद्धिरहितैर्योगिभिः । समाधियोगैः
समाधिश्चित्तैकाग्र्यम्
(पृ० २९) यतो विश्वं समुद्भूतं येन जातञ्च तिष्ठति ।
यस्मिन् सर्वाणि लीयन्ते ज्ञेयं तद्ब्रह्म लक्षणैः

स्वरूपबुद्ध्या यद्वेद्यं तदेव लक्षणैः शिवे ।
लक्षणैराप्तुमिच्छूनां विहितं तत्र साधनम्

तत्साधनं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ।
तत्रादौ कथयाम्याद्ये मन्त्रोद्धारं महेशितुः

योगाः परमेश्वरैकपरतासम्यग्दर्शनादयः तै करणैः
तद्ब्रह्म वेद्यं भवति । अथवा समाधीयते चित्तमस्मिन्निति
समाधिः परमेश्वरः उपसर्गे घोः किरित्यधिकरणे किः । तत्र
योगाः सम्यग्दर्शनादयो येषां तैः समाधियोगैर्जनैः

तटस्थलक्षणानि दर्शयन्नाह यतो विश्वमित्यादि । यतो
हेतुभूतात् विश्वमशेषं जगत् समुद्भूतं जातम् । जातञ्च
सद्विश्वं येनावलम्बनभूतेन तिष्ठति । प्रलयकाले सर्वाणि
चराण्यचराणि च भूतानि यस्मिन् लीयन्ते लीनानि भवन्ति तद्ब्रह्म
तटस्थैरेतैर्लक्षणैर्ज्ञेयं वेदितव्यम्

स्वरूपलक्षणेन तटस्थलक्षणेन च वेदितव्यस्य ब्रह्मणो
भेदो नास्तीति प्रतिपादयितुमाह स्वरूपबुद्ध्येत्यादि । हे शिवे
स्वरूपबुद्ध्या यद्ब्रह्म वेद्यं ज्ञेयं भवति तदेव ब्रह्म
तटस्थैरपि लक्षणैर्वेद्यं भवेत् । स्वरूपलक्षणेन
ब्रह्माधिगन्तुमिच्छतां जनानां
साधनानपेक्षत्त्वात्तटस्थैरेव लक्षणैस्तदधिगन्तुमिच्छतां
साधनमभिधातुमाह लक्षणैरित्यादि । तत्र
स्वरूपलक्षणतटस्थलक्षणेषु मध्ये
तटस्थैर्लक्षणैर्ब्रह्माप्तुमधिगन्तुमिच्छूनां जनानां
साधनं विहितम्

तदित्यादि । हे प्रिये तत्साधनं तटस्थलक्षणैर्वेद्यस्य
ब्रह्मणः साधनमहं प्रवक्ष्यामि अवहिता सावधाना सती
त्वं शृणुष्व । तत्र साधने वक्तव्ये आदौ प्रथमतो
महेशितुर्महेश्वरस्य मन्त्रोद्धारं कथयामि

(पृ० ३०) प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य सच्चित्पदमुदाहरेत् ।
एकं पदान्ते ब्रह्मेति मन्त्रोद्धारः प्रकीर्तितः

सन्धिक्रमेण मिलितः सप्तार्णोऽयं मनुर्मतः ।
तारहीनेन देवेशि षड्वर्णोऽयं मनुर्भवेत्

सर्वमन्त्रोत्तमः साक्षाद्धर्मार्थकाममोक्षदः ।
नात्र सिद्धाद्यपेक्षाऽस्ति नारिमित्रादिदूषणम्

न तिथिर्न च नक्षत्रं न राशिगणनं तथा ।
कुलाकुलादिनियमो न संस्कारोऽत्र विद्यते ।
सर्वथा सिद्धमन्त्रोऽयं नात्र कार्या विचारणा

बहुजन्मार्जितैः पुण्यैः सद्गुरुर्यदि लभ्यते ।
तदा तद्वक्त्रतो ज्ञात्वा जन्मसाफल्यमाप्नुयात्

मन्त्रोद्धारमेव कथयति प्रणवमित्यादिना । पूर्वं
प्रथमं प्रणवमोङ्कारमुद्धृत्य ततोऽनन्तरं
सच्चित्पदमुदाहरेत् वदेत् । सच्चित्पदान्ते च एकं ब्रह्मेत्युदाहरेत् ।
ततश्च ओ। सच्चिदेकं ब्रह्मेत्याकारको मन्त्रो निष्पन्नः ।
मन्त्रोद्धारोऽयमेव प्रकीर्तितः कथितः

सन्धीति । हे देवेशि सन्धिक्रमेण मिलितः सङ्गतोऽयं
मनुर्मन्त्रः सप्तार्णः सप्तवर्णको मतः । तारहीनेन
प्रणवत्यागेनायं पूर्वोक्त एव मनुः षड्वर्णो भवेत्

अथेमं मन्त्रं स्तौति सर्वेत्यादिना । अयं मन्त्रः सर्वेषु
मन्त्रेषूत्तमः श्रेष्ठः । सर्वमन्त्रोत्तमत्वमेवाह
साक्षादित्यादिना

न तिथिरिति । तिथिर्न गणनीयेति शेषः

अथैतस्य मन्त्रस्य ग्रहीतुः पुरुषस्य सर्वोत्तमत्वं
प्रतिपादयितुमाह वह्वित्यादि । तद्वक्त्रतः सद्गुरुमुखात्
मन्त्रमिमं ज्ञात्वा

(पृ० ३१) चतुर्वर्गं करे कृत्वा परत्रेह च मोदते

स धन्यः स कृतार्थश्च स कृती स च धार्मिकः ।
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः

सर्वशास्त्रेषु निष्णातः सर्वलोकप्रतिष्ठितः ।
यस्य कर्णपथोपान्तप्राप्तो मन्त्रमहामणिः

धन्या माता पिता तस्य पवित्रं तत्कुलं शिवे ।
पितरस्तस्य सन्तुष्टा मोदन्ते त्रिदशैः सह ।
गायन्ति गायनीं गाथां पुलकाञ्चितविग्रहाः

अस्मत्कुले कुलश्रेष्ठो जातो ब्रह्मोपदेशिकः ।
किमस्माकं गयापिण्डैः किं तीर्थैः श्राद्धतर्पणैः

किं दानैः किं जपैर्होमैः किमन्यैर्बहुसाधनैः ।
वयमक्षयतृप्ताः स्म सत्पुत्रस्यास्य साधनात्

चतुर्वर्गमिति । धर्मार्थकाममोक्षैरुपलक्षितो वर्गः
समूहश्चतुर्वर्गस्तम् । त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः
समोक्षकैरित्यमरः । परत्र परलोके

निष्णातो निपुणः ।
कर्णपथस्योपान्तं प्राप्तः कर्णपथोपान्तप्राप्तः । मन्त्र एव
महामणिः

१९ ॥ पितर इति । गीयते इति गायनी ताम् । ल्युट् वेति
बाहुलकात् कर्मणि ल्युट् । पुलकैः रोमहर्षणैरञ्चिता अधिगता
विग्रहा देहा येषां तथाभूताः सन्तः । [पुलकाङ्कितविग्रहा इति
पाठेऽप्यङ्कितं चिह्नितमित्यर्थः]

तां गाथामेवाह अस्मत्कुल इत्यादिभ्यां द्वाभ्याम् ।
ब्रह्मोपदेशिकः ब्रह्मोपदेशवान् । अक्षयतृप्ताः
अविनश्वरतृप्तिमन्त्रः

२२ ॥
(पृ० ३२) शृणु देवि जगद्वन्द्ये सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
परब्रह्मोपासकानां किमन्यैः साधनान्तरैः

मन्त्रग्रहणमात्रेण देही ब्रह्ममयो भवेत् ।
ब्रह्मभूतस्य देवेशि किमवाप्यं जगत्त्रये

किं कुर्वन्ति ग्रहा रुष्टा वेतालाश्चेटकादयः ।
पिशाचा गुह्यका भूता डाकिन्यो मातृकादयः ।
तस्य दर्शनमात्रेण पलायन्ते पराङ्मुखाः

रक्षितो ब्रह्ममन्त्रेण प्रावृतो ब्रह्मतेजसा ।
किं विभेति ग्रहादिभ्यो मार्तण्ड इव चापरः

तं दृष्ट्वा ते भयापन्नाः सिंहं दृष्ट्वा यथा गजाः ।
विद्रवन्ति च नश्यन्ति पतङ्गा इव पावके

न तस्य दुरितं किञ्चिद्ब्रह्मनिष्ठस्य देहिनः ।
सत्यपूतस्य शुद्धस्य सर्वप्राणिहितस्य च ।
को वोपद्रवमन्विच्छेदात्मापघातकं विना

शृण्वित्यादि । साधनान्तरैः साधनविशेषैः

मन्त्रेत्यादि । किमवाप्यं किं लब्धव्यमस्ति अपि तु सर्वं वस्तु
लब्धमेवास्तीत्यर्थः

तस्य ब्रह्मभूतस्य दर्शनमात्रेण
पराङ्मुखाः सन्तो ग्रहादयः पलायन्ते

रक्षित इत्यादि ।
ब्रह्मभूतो जनो ग्रहादिभ्यो विभेति भीतो भवति किम् । किन्तु न
विभेतीत्यर्थः । मार्तण्ड इव सूर्य इव

तमित्यादि । तं
परब्रह्मोपासकम् । ते ग्रहादयः । विद्रवन्ति पलायन्ते । पतङ्गा
इव शलभा इव

शुद्धस्य निर्मलान्तःकरणस्य

(पृ० ३३) ये द्रुह्यन्ति खलाः पापाः परब्रह्मोपदेशिने ।
स्वद्रोहं ते प्रकुर्वन्ति नातिरिक्ता यतः सतः

स तु सर्वहितः साधुः सर्वेषां प्रियकारकः ।
तस्यानिष्टे कृते देवि को वा स्यान्निरुपद्रवः

मन्त्रार्थं मन्त्रचैतन्यं यो न जानाति साधकः ।
शतलक्षप्रजप्तोऽपि तस्य मन्त्रो न सिद्ध्यति

अतोऽस्यार्थञ्च चैतन्यं कथयामि शृणु प्रिये ।
अकारेण जगत्पाता संहर्ता स्यादुकारतः

मकारेण जगत्स्रष्टा प्रणवार्थ उदाहृतः ।
सच्छब्देन सदा स्थायि चिच्चैतन्यं प्रकीर्तितम्

एकमद्वैतमीशानि वृहत्त्वाद्ब्रह्म गीयते ।
मन्त्रार्थः कथितो देवि साधकाभीष्टसिद्धिदः

य इत्यादि । ये पापाः पापशालिनः खला दुर्जनाः
परब्रह्मोपदेशिने जनाय द्रुह्यन्ति तस्यापकारं विदधति ते
पापाः स्वद्रोहमेव प्रकुर्वन्ति । परब्रह्मोपदेशिने इति
क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोप इति सम्प्रदानत्वात्
चतुर्थी सम्प्रदाने इति चतुर्थी । परब्रह्मोपदेशिजनद्रोहकरणात्
स्वस्यैवापकारस्योत्पादने हेतुं दर्शयन्नाह नातिरिक्ता इत्यादि ।
यतो हेतोः सतः साधोर्ब्रह्मभूताद्ब्रह्मोपदेशिनो जनात्
तेऽतिरिक्ता भिन्ना न भवन्ति अतः स्वद्रोहमेव प्रकुर्वन्तीति भावः

स तु ब्रह्मनिष्ठस्तु

मन्त्रार्थमिति । तस्य साधकस्य । यतो न सिद्ध्यति अतः
प्रथमतः प्रणवार्थं निरूपयति अकारेणेत्यादिना

३२ ॥
अथ सच्चिदादिपदार्थमाह सच्छब्देनेत्यादिना

३४ ॥
(पृ० ३४) मन्त्रचैतन्यमेतत्तु तदधिष्ठातृदेवता ।
तज्ज्ञानं परमेशानि भक्तानां सिद्धिदायकम्

अस्याधिष्ठातृ देवेशि सर्वव्यापि सनातनम् ।
अवितर्क्यं निरातङ्कं वाचातीतं निरञ्जनम्

वाङ्मायाकमलाद्येन तारहीनेन पार्वति ।
दीयते विविधा विद्या माया श्रीः सर्वतोमुखी

तारेण तारहीनेन प्रत्येकं सकलं पदम् ।
युग्मयुग्मक्रमेणाऽपि मन्त्रोऽयं विविधो भवेत्

अथ मन्त्रचैतन्यमभिधत्ते मन्त्रेत्यादिना । हे परमेशानि
या तस्य मन्त्रस्याधिष्ठात्री देवता तस्या यत् ज्ञानमेतदेव
मन्त्रचैतन्यं जानीहीत्यन्वयः । तच्चाधिष्ठातृदेवताज्ञानं
भक्तानां सिद्धिदायकं भवेत्

नन्वस्य मन्त्रस्य काऽधिष्ठात्री देवतेत्यपेक्षायामाह
अस्येत्यादि । हे देवेशि सर्वव्यापि सकलपदार्थव्यापनशीलम् ।
सनातनं प्रागभावध्वंसरहितम् । अवितर्क्यमनूहनीयम् ।
निराकारमाकृतिशून्यम् । वाचातीतमतिक्रान्तवाक् । निरञ्जनम्
मनश्चक्षुराद्यविषयभूतम् । यद्ब्रह्म तदस्य
मन्त्रस्याधिष्ठातृ भवेत्

वागित्यादि । हे पार्वति वाङ्मायाकमलाद्येन ऐमिति ह्रीमिति
श्रीमिति बीजमाद्यं यस्य तथाभूतेन । तारहीनेन प्रणवरहितेन
पूर्वोक्तेन मन्त्रेण क्रमतो विविधा अनेकप्रकारा विद्या दीयते
विविधा माया दीयते सर्वतो मुखं यस्या एवम्भूता
श्रीर्लक्ष्मीर्दीयते । यथा ऐं सच्चिदेकं ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेण
विद्या दीयते । ह्रीं सच्चिदेकं ब्रह्मेत्यनेन माया दीयते । श्रीं
सच्चिदेकं ब्रह्मेत्यनेन तु श्रीरिति

अथैतस्यैव मन्त्रस्य नानाविधत्वं सम्पादयति
तारेणेत्यादिना । पूर्वोक्तमन्त्रस्य प्रत्येकं पदं सकलं वा
पदं तारेण प्रणवेन सहितं कर्तव्यं
(पृ० ३५) ऋषिः सदाशिवो ह्यस्य छन्दोऽनुष्टुवुदाहृतम् ।
देवता परमं ब्रह्म सर्वान्तर्यामि निर्गुणम्

चतुर्वर्गफलावाप्त्यै विनियोगः प्रकीर्तितः ।
अङ्गन्यासकरन्यासौ कथयामि शृणु प्रिये

तारं सच्चिदेकमिति ब्रह्मेति सकलं ततः ।
अङ्गुष्ठतर्जनीमध्यानामिकासु महेश्वरि

कनिष्ठयोः करतलपृष्ठयोः सुरवन्दिते ।
नमः स्वाहा वषट् हू। वौषट् फडन्तैर्यथाक्रमम्

तारहीनेन प्रणवत्यागेनोपलक्षितं वा विधेयम् । ततश्चायं
मन्त्रो विविधो भवेत् । युग्मयुग्मक्रमेणापि प्रणवसहितस्तद्रहितो
वायं पूर्वोक्तो मन्त्रो विविधोऽनेकप्रकारको भवेत् । तारसहितं
तद्रहितं प्रत्येकं पदं यथा ओं सत् । ओं चित् । ओं एकम् । ओं
ब्रह्म । सत् । चित् । एकम् । ब्रह्म इति । प्रणवसम्बद्धं
तदसम्बद्धं समस्तं पदम् यथा ओं सच्चिदेकं ब्रह्म ।
सच्चिदेकं ब्रह्मेति । युग्मयुग्मक्रमतो यथा ओं सद्ब्रह्म । ओं
चिद्ब्रह्म । ओं एकं ब्रह्म । ओं सच्चित् । ओं चिदेकम् । सद्ब्रह्म ।
चिद्ब्रह्म । एकं ब्रह्म । सच्चित् । चिदेकमिति

अथास्य मन्त्रस्य ऋष्यादिकमाह ऋषिरित्यादिना सार्द्धेन ।
अस्य मन्त्रस्य । सर्वान्तर्यामि सर्वान्तर्नियन्तृ ॥ अस्य मन्त्रस्य
सदाशिव ऋषिरनुष्टुप्छन्दः सर्वान्तर्यामि निर्गुणं परमं
ब्रह्म देवता धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये विनियोगः । शिरसि
सदाशिवाय ऋषये नमः मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः हृदि
सर्वान्तर्यामिनिर्गुणपरमब्रह्मणे देवतायै नमः
धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये विनियोगः । इति ऋषिन्यासं
विधायाङ्गन्यासकरन्यासौ विधातव्यौ अतस्तावभिधातुमाह
अङ्गन्यासेत्यादि

४० ॥
तयोर्मध्ये प्रथमतः करन्यासमाह तारमित्यादिभ्यां
सार्द्धाभ्यां द्वाभ्याम् । हे महेश्वरि हे सुरवन्दिते
नमःस्वाहावषठूंवौषट्फडन्तैः
अन्तभूतैर्नमःस्वाहावषट्
(पृ० ३६) न्यसेन्न्यासोक्तविधिना साधकः सुसमाहितः ।
हृदादिकरपर्यन्तमेवमेव विधीयते

प्राणायामं ततः कुर्यान् मूलेन प्रणवेन वा ।
मध्यमानामिकाभ्याञ्च दक्षहस्तस्य पार्वति

वामनासापुटं धृत्वा दक्षनासापुटेन च ।
पूअयेत् पवनं मन्त्री मूलमष्टमितं जपन्

अङ्गुष्ठेन दक्षनासां धृत्वा कुम्भकयोगतः ।
जपेद्द्वात्रिंशताऽवृत्त्या ततो दक्षिणनासया

शनैःशनैस्त्यजेद्वायुं जपन् षोडशधा मनुम् ।
वामनासापुटेऽप्येवं पूरकुम्भकरेचकम्

पुनर्दक्षिणतः कुर्यात् पूर्ववत् सुरपूजिते ।
प्राणायामविधिः प्रोक्तो ब्रह्ममन्त्रस्य साधने

हूंवौषट्फट्रूपैः पदैर्विशिष्टं तारं प्रणवं सदिति चिदिति
एकमिति ब्रह्मेति । ततोऽनन्तरम् । ओं सच्चिदेकं ब्रह्मेति सकलञ्च
पदम् अङ्गुष्ठतर्जनीमध्यानामिकासु कनिष्ठयोः
करतलपृष्ठयोश्च न्यासोक्तविधिना सुसमाहितोऽतिसावधानः सन्
साधको यथाक्रमं न्यसेत् । क्रमो यथा ओं अङ्गुष्ठाभ्यां
नमः । सत्तर्जनीभ्यां स्वाहा । चिन्मध्यमाभ्यां वषट् ।
एकमनामिकाभ्यां हू। । ब्रह्म कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ओं
सच्चिदेकं ब्रह्म करतलपृष्ठाभ्यां फट् । इति करन्यासः ।
अथाङ्गन्यासमाहार्द्धेन हृदित्यादि । हृदादिकरपर्यन्तं
प्रत्येवमेव न्यासो विधीयते । यथा ओं हृदयाय नमः । सच्छिरसे
स्वाहा । चिच्छिखायै वषट् । एकं कवचाय हू। । ब्रह्म
नेत्रत्रयाय वौषट् । ओं सच्चिदेकं ब्रह्म
करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् इति ॥ ४१ - ४३ ॥
एवमङ्गन्यासकरन्यासौ विधाय प्राणायामो विधेय
इत्याह प्राणायाममित्यादिना । ततोऽनन्तरम् ओं सच्चिदेकं
ब्रह्मेत्यादिमूलमन्त्रेण प्रणवेन ओं कारणे
(पृ० ३७) ततो ध्यानं प्रकुर्वीत साधकाभीष्टसाधनम्

हृदयकमलमध्ये निर्विशेषं निरीहम्
हरिहरविधिवेद्यं योगिभिर्ध्यानगम्यम् ।
जननमरणभीतिभ्रंसि सच्चित्स्वरूपम्
सकलभुवनबीजं ब्रह्म चैतन्यमीडे

वा प्राणायामं कुर्यात् ॥ ननु प्राणायामः कथं विधातव्य
इत्यपेक्षायां तद्विधानमाह मध्यमेत्यादिभिः
सार्धैश्चतुर्भिः । हे पार्वति दक्षिणहस्तस्य
मध्यमानामिकाभ्यामङ्गुलिभ्यां वामनासापुटं धृत्वा
मन्त्री साधकोऽष्टमितं मूलमन्त्रं जपन् सन्
दक्षिणनासापुटेन पवनं वायु पूरयेत् । ततो
दक्षहस्तस्यैवाङ्गुष्ठेन दक्षनासापुटं धृत्वा
कुम्भकयोगतो द्वात्रिंशता आवृत्त्या मूलमन्त्रं जपेत् । ततः
षोडशधा मनुं मूलमन्त्रं जपन् सन् दक्षिणनासयैव
शनैः शनैर्वायुं त्यजेत् । ततो वामनासापुटेऽप्येवमेव
पूरककुम्भकरेचकं कुर्यात् क्रमेणैवाकृष्टं निश्चलं
विमुक्तञ्च श्वासं विदध्यादित्यर्थः । पूर्ववत्
पुनर्दक्षिणतोऽपि पूरककुम्भकरेचकं कुर्यात् । ब्रह्ममन्त्रस्य
साधने एष प्राणायामविधिः प्रोक्तः । पूरकादिस्वरूपमाह
योगियाज्ञवल्क्यः
नासिकोत्कृष्ट उच्छासो ध्मातः पूरक उच्यते ।
कुम्भको निश्चलश्वासो मुच्यमानस्तु रेचकः ॥ इति ॥ ४४ - ४८ ॥
इत्थं प्राणायामं कृत्वा परब्रह्मध्यानं कर्तव्यमित्याह
तत इत्यादिना

अथ तद्ध्यानमाह हृदयेत्यादि । हृदयकमलस्य मध्ये
स्थितं चैतन्यं चेतनं ब्रह्माहमीडे ध्यायामीत्यन्वयः ।
धातूनामनेकार्थत्वादीडधातोर्ध्यानेऽर्थेऽपि प्रवृत्तिः ।
निर्विशेषमित्यादीनि ब्रह्मणो विशेषणानि । निर्विशेषं
नानाविधभेदशून्यम् । निरीहं निराकाङ्क्षम्
प्राप्तसमस्तैश्वर्यमित्यर्थः । ध्यानगम्यम्
ध्यानेनावगन्तव्यम् । जननमरणभीतिभ्रंसि
जन्ममृत्युनिमित्तवभयापहन्तृ ।
(पृ० ३८) ध्यात्वैवं परमं ब्रह्म मानसैरुपचारकैः ।
पूजयेत् परया भक्त्या ब्रह्मसायुज्यहेतवे

गन्धं दद्यान्महीतत्त्वं पुष्पमाकाशमेव च ।
धूपं दद्याद्वायुतत्त्वं दीपं तेजः समर्पयेत् ।
नैवेद्यं तोयतत्त्वेन प्रदद्यात् परमात्मने

ततो जप्त्वा महामन्त्रं मनसा साधकोत्तमः ।
समर्प्य ब्रह्मणे पश्चाद्वहिःपूजां समारभेत्

उपस्थितानि द्रव्याणि गन्धपुष्पादिकानि च ।
वस्त्रालङ्करणादीनि भक्ष्यपेयानि यानि च

मन्त्रेणानेन संशोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम् ।
निमील्य नेत्रे मतिमानर्पयेत् परमात्मने

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना

सच्चित्स्वरूपं सदास्थायिस्वरूपं ज्ञानस्वरूपञ्चेत्यर्थः ।
सकलभुवनबीजं समस्तस्य भुवनस्य कारणम्

एवं ब्रह्म ध्यात्वा तस्य पूजनं विधेयमित्याह
ध्यात्वेत्यादिना । मानसैर्मनःसङ्कल्पितैः । ब्रह्मसायुज्यहेतवे
ब्रह्मत्वनिमित्ताय । स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं
ब्रह्मसायुज्यमित्यपीत्यमरः ॥ मानसानुपचारानेवाह
गन्धमित्यादिना

५२ ॥
तत इति । महामन्त्रम् ओं सच्चिदेकं ब्रह्मेत्याद्यात्मकम् ।
समर्प्य महामन्त्रजपहेतुकं फलं दत्त्वा ॥
वहिःपूजामेवाह उपस्थितानीत्यादिना । उपस्थितानि समीपे स्थितानि
॥ अनेन इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ॥ ५३ - ५५ ॥
अथ गन्धपुष्पाद्यर्पणमन्त्रमेवाह ब्रह्मार्पणमिति ।
अर्प्यते दीयतेऽनेनेत्यर्पणं सृवादि यज्ञपात्रम् तदपि ब्रह्मैव ।
दीयमानं हविर्घृतादिकमपि ब्रह्मैव ।
(पृ० ३९) ततो नेत्रे समुन्मील्य जप्त्वा मूलं स्वशक्तितः ।
तज्जपं ब्रह्मसात् कृत्वा स्तोत्रञ्च कवचं पठेत्

स्तोत्रं शृणु महेशानि ब्रह्मणः परमात्मनः ।
यत् श्रुत्वा साधको देवि ब्रह्मसायुज्यमश्नुते

नमस्ते सते सर्वलोकाश्रयाय
नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय ।
नमोऽद्वैततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय
नमो ब्रह्मणे व्यापिने निर्गुणाय

त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं
त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् ।
ब्रह्मैवाग्निस्तस्मिन् । ब्रह्मणा कर्त्रा हुतं हवनमपि ब्रह्म ।
अग्निश्च कर्ता च हवनक्रिया चापि ब्रह्मैवेत्यर्थः । एवं
ब्रह्मण्येव कर्मात्मके समाधिश्चित्तैकाग्र्यं यस्य तेन पुंसा
ब्रह्मैव गन्तव्यं प्राप्तव्यं न तु फलान्तरमित्यर्थः

तत इत्यादि । समुन्मील्य उद्घाट्य । मूलं मूलमन्त्रम् ।
ब्रह्मसात् ब्रह्माधीनम्

स्तोत्रमिति । ब्रह्मसायुज्यमश्नुते ब्रह्मत्वं प्राप्नोति

अथ तत्स्तोत्रमाह नमस्ते इत्यादि । सते सदा स्थायिने ।
सर्वलोकाश्रयाय सकललोकाधारभूताय । चिते चैतन्याय ।
विश्वरूप आत्मा यस्य तस्मै । अद्वैततत्त्वाय
सजातीयविजातीयात्मगतमेदरहिततत्त्वाय । ब्रह्मणे अतिबृहते अत
एव व्यापिने सकलवस्तुव्यापनशीलाय । निर्गुणाय
सत्त्वादिगुणरहिताय

(पृ० ४०) त्वमेकं जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ
त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम्

भयानां भयं भीषणं भीषणानां
गतिः प्राणिनां पावनं पावनानाम् ।
महोच्चैःपदानां नियन्तृ त्वमेकं
परेषां परं रक्षकं रक्षकाणाम्

परेश प्रभो सर्वरूपाप्रकाशिन्
अनिर्द्देश्य सर्वेन्द्रियागम्य सत्य ।
अचिन्त्याक्षर व्यापकाव्यक्त तत्त्व
जगद्भासकाधीश पायादपायात्

त्वमित्यादि । एकं मुख्यं केवलं वा । शरणे रक्षणे
साधु इति शरण्यम् । तत्र साधुरिति यत् । वरेण्यं वरणीयम् ।
जन्ममृत्युदुःखादिभीरुभिरुपासनीयमित्यर्थः । परं
श्रेष्ठम् । निर्विकल्पं नानाविधकल्पनाशून्यम्

भयानामित्यादि । भीषणानां भयानकानामपि
भीषणं भयानकम् । पावनानां पूतत्वजनकानामपि
पावनम् पावित्र्यजनकम् । पदानां स्थानानां मध्ये
महोच्चैरत्युच्छ्रितं पदम् अथवा महोच्चैरत्युच्छ्रितं
पदं येषां तेषां ब्रह्मादीनामपि नियन्तृ नियामकम् ।
परेषां श्रेष्ठानामपि

परेशेत्यादि । परेश परेषां ब्रह्मादीनामप्यधिप ।
प्रभो नियन्तः । अनिर्देश्यशब्देन निर्देष्टुमशक्य ।
सर्वेन्द्रियागम्य सर्वैर्नेत्रादिभिरिन्द्रियैरप्राप्य । सत्य
परमार्थसत्यशालिन् । अचिन्त्य मनसोऽप्यविषयभूत । न
क्षरति चलतीत्यक्षरम् तत्सम्बोधने अक्षर । अव्यक्त
रूपादिरहित । जगद्भासकानां
चन्द्रसूर्यादीनामपीश्वर अथवा जगाद्भसकेति अधीशेति च
भिन्नमेव पदम् । पायात् रक्षत् । अपायात्
भक्तिबुद्ध्यादिविश्लेषात्

(पृ० ४१) तदेकं स्मरामस्तदेकं जपामः
तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः ।
सदेकं निधानं निरालम्बमीशं
भवाम्भोधिपोतं शरण्यं व्रजामः

पञ्चरत्नमिदं स्तोत्रं ब्रह्मणः परमात्मनः ।
यः पठेत् प्रयतो भूत्वा ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

प्रदोषेऽदः पठेन्नित्यं सोमवारे विशेषतः ।
श्रावयेद्बोधयेत् प्राज्ञो ब्रह्मनिष्ठान् स्वबान्धवान्

इति ते कथितं देवि पञ्चरत्नं महेशितुः ।
कवचं शृणु चार्वङ्गि जगन्मङ्गलनामकम् ।
पठनाद्धारणाद् यस्य ब्रह्मज्ञो जायते ध्रुवम्

परमात्मा शिरः पातु हृदयं परमेश्वरः ।
कण्ठं पातु जगत्पाता वदनं सर्वदृग्विभुः

करौ मे पातु विश्वात्मा पादौ रक्षतु चिन्मयः ।
सर्वाङ्गं सर्वदा पातु परं ब्रह्म सनातनम्

तदित्यादि । तत् ब्रह्म । निधीयते जगद् यस्मिन् तन्निधानं
जगदाश्रयभूतम् । निरालम्बम् आश्रयशून्यम्

अथ पञ्चरत्नाख्यैतत्स्तोत्रपाठहेतुकं फलमाह
पञ्चरत्नमित्यादिना । प्रयतः पवित्रः ॥ अदः स्तोत्रम्

६५ ॥
स्तोत्रं पठित्वा कवचं
पठितव्यमतस्तदभिधातुमुपक्रमते इतीति

तद् ब्रह्मकवचमेवाह परमात्मेत्यादि । चिन्मयः
चैतन्यरूपः

६८ ॥
(पृ० ४२) श्रीजगन्मङ्गलस्यास्य कवचस्य सदाशिवः ।
ऋषिश्छन्दोऽनुष्टुविति परमब्रह्म देवता ।
चतुर्वर्गफलावाप्त्यै विनियोगः प्रकीर्तितः

यः पठेद् ब्रह्मकवचं ऋषिन्यासपुरःसरम् ।
स ब्रह्मज्ञानमासाद्य साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत्

भूर्जे विलिख्य गुटिकां स्वर्णस्थां धारयेत् यदि ।
कण्ठे वा दक्षिणे बाहो सर्वसिद्धीश्वरो भवेत्

इत्येतत् परमब्रह्मकवचं ते प्रकाशितम् ।
दद्यात् प्रियाय शिष्याय गुरुभक्ताय धीमते

पठित्वा स्तोत्रकवचं प्रणमेत् साधकाग्रणीः

नमस्ते परमं ब्रह्म नमस्ते परमात्मने ।
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सद्रूपाय नमो नमः

अथास्य कवचस्य ऋष्यादिकमाह श्रीजगदित्यादिना ॥ अथ
ब्रह्मकवचपठनजन्यं फलमाह य इत्यादिना । ऋषिन्यासः
पुरःसरो यत्र तत् । ऋषिन्यासश्च अस्य श्रीजगन्मङ्गलनामकस्य
कवचस्य सदाशिव ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः परमब्रह्म देवता
धर्मार्थकाममोक्षावाप्त्यै श्रीजगन्मङ्गलाख्यकवचपाठे
विनियोगः । शिरसि सदाशिवाय ऋषये नमः । मुखेऽनुष्टप्छन्दसे
नमः । हृदये परब्रह्मणे देवतायै नमः ।
धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये श्रीजगन्मङ्गलाख्यकवचपाठे
विनियोग इति । आसाद्य प्राप्य । ब्रह्ममयः ब्रह्मस्वरूपः ॥ ६९ - ७१
॥
इतीति । ते तुभ्यं तवाग्रे वा ॥ प्रणमेत् परमात्मानमिति
शेषः । साधकाग्रणीः साधकोत्तमः ॥ तत्प्रणमनमेवाह नम
इत्यादिना ॥ ७२ - ७४ ॥
(पृ० ४३) वाचिकं कायिकं वाऽपि मानसं वा यथामति ।
आराधने परेशस्य भावशुद्धिर्विधीयते

एवं संपूज्य मतिमान् स्वजनैर्बान्धवैः सह ।
महाप्रसादं स्वीकुर्याद् ब्रह्मणः परमात्मनः

पूजने परमेशस्य नावाहनविसर्जने ।
सर्वत्र सर्वकालेषु साधयेद् ब्रह्मसाधनम्

अस्नातो वा कृतस्नानो भुक्तो वाऽपि बुभुक्षितः ।
पूजयेत् परमात्मानं सदा निर्मलमानसः

अनेन ब्रह्ममन्त्रेण भक्ष्यपेयादिकञ्च यत् ।
दीयते परमेशाय तदेव पावनं महत्

गङ्गातोये शिलादौ च स्पृष्टदोषोऽपि वर्तते ।
परब्रह्मार्पिते द्रव्ये स्पृष्टास्पृष्टं न विद्यते

ननु परमात्मानं प्रति कायिकवाचिकमानसास्त्रयोऽपि
प्रणामा विधातव्यास्तेषां मध्ये एकतमो वा तत्राह
वाचिकमित्यादि । यथामति परब्रह्मणे कायिकं वाचिकं
मानसं वा प्रणमनं विदध्यात् । ननु परब्रह्मणे
कायिकस्यैव प्रणामस्यौचित्यं नतु वाचिकमानसयोरत आह
आराधन इत्यादि । भावशुद्धिरन्तःकरणशुद्धत्वम्

एवमित्यादि । संपूज्य परमात्मानमिति शेषः ॥ साधयेत्
निष्पादयेत् ॥ ७६ - ७८ ॥
अथ ब्रह्मणो महाप्रसादस्य माहात्म्यं
वर्णयितुमुपक्रमते अनेनेत्यादि । ब्रह्ममन्त्रेण ओं
सच्चिदित्याद्यात्मकेन ब्रह्मार्पणमित्याद्यात्मकेन वा ॥ शिलादौ
शालग्रामशिलादौ

८० ॥
(पृ० ४४) पक्वं वाऽपि न पक्वं वा मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् ।
साधको ब्रह्मसात् कृत्वा भुञ्जीयात् स्वजनैः सह

नात्र वर्णविचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविवेचनम् ।
न कालनियमोऽप्यत्र शौचाशौचं तथैव च

यथाकाले यथादेशे यथायोगेन लभ्यते ।
ब्रह्मसात् कृतनैवेद्यमश्नीयादविचारयन्

आनीतं श्वपचेनापि श्वमुखादपि निःसृतम् ।
तदन्नं पावनं देवि देवानामपि दुर्लभम्

किं पुनर्मनुजादीनां वक्तव्यं देववन्दिते ।
परमेशस्य नैवेद्यसेवनाद् यत् फलं भवेत्

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्यन्यपातकैः ।
सकृत् प्रसादग्रहणात् मुच्यते नात्र संशयः

सार्द्धत्रिकोटितीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् ।
तत् फलं लभते मर्त्यो ब्रह्मार्पितनिषेवणात्

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा यत् फलमश्नुते ।
भक्षिते ब्रह्म नैवेद्ये तस्मात् कोटिगुणं लभेत्

जिह्वाकोटिसहस्रैस्तु वक्त्रकोटिशतैरपि ।
महाप्रसादमाहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते

पक्वमिति । मन्त्रेण ओं तत् सदित्याद्यात्मकेन ॥ नात्रेति । अत्र
ब्रह्मणो महाप्रसादे ॥ आनीतमिति । श्वपचेन
चाण्डालेनाप्यानीतं यदन्नं तद्ब्रह्मसात्कृतं सत् पावनं
भवेत् ॥ अश्नुते लभते ॥ ८१ - ८९ ॥
(पृ० ४५) यत्र कुत्र स्थितो वापि प्राप्य ब्रह्मार्पितामृतम् ।
गृहीत्वा कीकशो वाऽपि ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

यदि स्यान्नीचजातीयमन्नं ब्रह्मणि भावितम् ।
तदन्नं ब्राह्मणैर्ग्राह्यमपि वेदान्तपारगैः

जातिभेदो न कर्तव्यः प्रसादे परमात्मनः ।
योऽशुद्धबुद्धिं कुरुते स महापातकी भवेत्

वरं पापशतं कुर्याद्वरं विप्रबधं प्रिये ।
परब्रह्मार्पिते ह्यन्ने न कुर्यादवहेलनम्

ये त्यजन्ति नरा मूढा महामन्त्रेण संस्कृतम् ।
अन्नतोयादिकं भद्रे पितॄंस्ते पातयन्त्यधः

स्वयमप्यन्धतामिस्रे पतन्त्याहूतसंप्लवम् ।
ब्रह्मसात्कृतनैवेद्यद्वेष्टॄणां नास्ति निष्कृतिः

पुण्यायन्ते क्रियाः सर्वाः सुषुप्तिः सुकृतायते ।
स्वेच्छाचारोऽत्र विहितो महामन्त्रस्य साधने

यत्रेत्यादि । अमृतम् शीधु । कीकशो वापि चाण्डालोऽपि

यदीति । नीचजातीयं चाण्डालादिसम्बन्धि । ब्रह्मणि
भावितं चिन्तितं ब्रह्मणेऽर्पितमित्यर्थः

९२ ॥
वरमित्यादि । वरमीषत् प्रियम् । देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु
क्लीवं मनाक् प्रिये इत्यमरः । अवहेलनम् तिरस्कारम्

९४ ॥
स्वयमित्यादि । अन्धतामिस्रे नरके । आहूतस्य विश्वस्य
संप्लवः सलिले सम्यक् प्लवनं यत्र तत्कालपर्यन्तम्
प्रलयकालपर्यन्तमित्यर्थः । निष्कृतिर्निस्तारः

पुण्येत्यादि । सर्वा अपुण्या अपि क्रियाः पुण्यायन्ते पुण्या
इवाचरन्तीत्यर्थः

(पृ० ४६) किं तस्य वैदिकाचारैस्तान्त्रिकैर्वाऽपि तस्य किम् ।
ब्रह्मनिष्ठस्य विदुषः स्वेच्छाचारो विधिः स्मृतः

कृतेनास्य फलं नास्ति नाकृतेनापि किल्विषम् ।
न विघ्नः प्रत्यवायो,अस्य ब्रह्ममन्त्रस्य साधनात्

अस्मिन् धर्मे महेशि स्यात् सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
परोपकारनिरतो निर्विकारः सदाशयः

मात्सर्यहीनोऽदम्भी च दयावान् शुद्धमानसः ।
मातापित्रोः प्रीतिकारी तयोः सेवनतत्परः

ब्रह्मश्रोता ब्रह्ममन्ता ब्रह्मान्वेषणमानसः ।
यतात्मा दृढबुद्धिः स्यात् साक्षाद्ब्रह्मेति भावयन्

न मिथ्याभाषणं कुर्यान्न परानिष्टचिन्तनम् ।
परस्त्रीगमनञ्चैव ब्रह्ममन्त्री विवर्जयेत्

तत्सदिति वदेद्देवि प्रारम्भे सर्वकर्मणाम् ।
ब्रह्मार्पणमस्तु वाक्यं पानभोजनकर्मणोः

येनोपायेन मर्त्यानां लोकयात्रा प्रसिद्ध्यति ।
तदेव कार्यं ब्रह्मज्ञैरिदं धर्मं सनातनम्

किमित्यादि । विदुषः सर्वं ब्रह्मैवेति जानतः । स्वेच्छाचार
एव विधिः । अस्य ब्रह्मनिष्ठस्य

९८ ॥
अस्मिन्नित्यादि । सदाशयः साध्वभिप्रायः ॥ मात्सर्यहीनः
अन्यशुभद्वेषरहितः । अदम्भी कपटताशून्यः । तयोः
मातापित्रोः

१०० ॥
ब्रह्मेत्यादि । यतात्मा संयतचित्तः । ब्रह्म साक्षादस्तीति
भावयन् चिन्तयन् ॥ ब्रह्मार्पणमस्त्विति वाक्यम् ॥ लोकयात्रा
लोकनिर्वाहः ॥ १०१ - १०४ ॥
(पृ० ४७) अथ सन्ध्याविधिं वक्ष्ये ब्रह्ममन्त्रस्य शाम्भवि ।
यां कृत्वा ब्रह्मसम्पत्तिं लभन्ते भुवि मानवाः

प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने यथादेशे यथाऽसने ।
पूर्ववत् परमब्रह्म ध्यात्वा साधकसत्तमः

अष्टोत्तरशतं देवि गायत्रीजपमाचरेत् ।
जपं समर्प्य विधिवत् पूर्ववत् प्रणमेत् सुधीः

एषा सन्ध्या मया प्रोक्ता सर्वथा ब्रह्मसाधने ।
यदनुष्ठानतो मन्त्री शुद्धान्तःकरणो भवेत्

गायत्रीं शृणु चार्वङ्गि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
परमेश्वरं ङेऽन्तमुक्त्वा विद्महे तदनन्तरम्

परतत्त्वाय पदतो धीमहीति वदेत् प्रिये ।
अथेति । यां सन्ध्याम् । ब्रह्मसम्पत्तिम् ब्रह्मरूपां
सम्पदम् ॥ तत्सन्ध्याविधिमेवाह प्रातरित्यादिना ।
यदनुष्ठानतः यदाचरणतः ॥ १०५ - १०८ ॥
तां ब्रह्मगायत्रीमेवाह परमेश्वरमित्यादिना सार्द्धेन
। हे प्रिये ईशानि ङेऽन्तं ङेविभक्त्यन्तं परमेश्वरं
पदमुक्त्वा विद्महे इति पदं वदेत् । तदनन्तरं विद्महे इति
पदानन्तरं परतत्त्वायेति पदं वदेत् । परतत्त्वायेति पदतः
परं धीमहीति पदं वदेत् । तदनन्तरं धीमहीति पदानन्तरं
तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादिति वदेत् । ततश्च परमेश्वराय विद्महे
परतत्त्वाय धीमहि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयादित्याकारिका
ब्रह्मगायत्री सम्पन्नासीत् । ब्रह्मगायत्र्यर्थस्तु परतत्त्वाय
परमेश्वराय परतत्त्वं परमेश्वरमाप्तुं यद्ब्रह्म वयं
विद्महे मन्यामहे धीमहि चिन्तयामश्च तद्ब्रह्म
(पृ० ४८) तदनन्तरमीशानि तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।
इयं श्रीब्रह्मगायत्री चतुर्वर्गप्रदायिनी

पूजनं यजनञ्चैव स्नानं पानञ्च भोजनम् ।
यद्यत्कर्म प्रकुर्वीत ब्रह्ममन्त्रेण साधयेत्

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय प्रणम्य ब्रह्मदं गुरुम् ।
ध्यात्वा च परमं ब्रह्म यथाशक्ति मनुं स्मरेत् ।
पूर्ववत् प्रणमेद् ब्रह्म प्रातःकृत्यमिदं स्मृतम्

द्वात्रिंशता सहस्रेण जपेनास्य पुरस्क्रिया ।
तद्दशांशेन हवनं तर्पणं तद्दशांशतः

सेचनं तद्दशांशेन तद्दशांशेन सुन्दरि ।
ब्राह्मणान् भोजयेन्मन्त्री पुरश्चरणकर्मणि

भक्ष्याभक्ष्यविचारोऽत्र त्याज्यं ग्राह्यं न विद्यते ।
न कालशुद्धिनियमो न वा स्थाननिरूपणम्

नोऽस्मान् प्रचोदयात् प्रेरयेत् धर्मार्थकाममोक्षेषु
विनियोजयेदित्यर्थ इति

११० ॥
पूजनमिति । साधयेत् तत्तत्कर्मेति शेषः । अथ
प्रातःकृत्यमाह ब्राह्मे इत्यादिना । मनुम् ओं सच्चिदेकं
ब्रह्मेत्यादिमन्त्रम्

११२ ॥
अथ ब्रह्ममन्त्रस्य पुरश्चरणविधिमाह
द्वात्रिंशतेत्यादिना । अस्य ब्रह्ममन्त्रस्य पुरस्क्रिया
पुरश्चरणम् । तद्दशांशेन जपदशमांशेन हवनं होमः
। तद्दशांशतः होमदशा,म्शतः । तद्दशांशेन
तर्पणदशांशेन सेचनं मार्जनम् । तद्दशांशेन
मार्जनद्दशांशेन ॥ भक्ष्येत्यादि । अत्र ब्रह्ममन्त्रस्य
पुरश्चरणकर्मणि ॥ ११३ - ११५ ॥
(पृ० ४९) अभुक्तो वाऽपि भुक्तो वा स्नातो वाऽस्नात एव वा ।
साधयेत् परमं मन्त्रं स्वेच्छाचारेण साधकः

विनाऽयासं विना क्लेशं स्तोत्रञ्च कवचं विना ।
विना न्यासं विना मुद्रां विना सेतुं वरानने

विना चौरगणेशादिजपञ्च कुल्लुकां विना ।
अकस्मात् परमब्रह्मसाक्षात्कारो भवेद् ध्रुवम्

संकल्पोऽस्मिन् महाहन्त्रे मानसः परिकीर्तितः ।
साधने ब्रह्ममन्त्रस्य भावशुद्धिर्विधीयते

सर्वं ब्रह्ममयं देवि भावयेत् ब्रह्मसाधकः ।
न चाऽस्य प्रत्यवायोऽस्ति नाङ्गवैगुण्यमेव च ।
महामनोः साधने तु व्यङ्गं साङ्गायते ध्रुवम्

कलौ पापयुगे घोरे तपोहीनेऽतिदुस्तरे ।
निस्तारबीजमेतावत् ब्रह्ममन्त्रस्य साधनम्

साधनानि बहूक्तानि नानातन्त्रागमादिषु ।
कलौ दुर्बलजीवानामसाध्यानि महेश्वरि

अभुक्त इत्यादि । न भुक्तमस्यास्तीति अभुक्तः । अर्श
आदिभ्योऽजित्यच् । सेतुम् जपविशेषम् । कुल्लुकाऽपि जपविशेष एव तां
विना । भावयेत् चिन्तयेत् ॥ ११६ - ११९ ॥
न चेत्यादि । अस्य महामनोरङ्गवैगुण्यादितः
प्रत्यवायो न भवेत् । व्यङ्गम् अङ्गहीनमपि

१२१ ॥
नन्वनेकेषु तन्त्रादिषु निस्तारबीजानि बहूनि साधनानि
भवतैवोक्तानि तत् कथमुच्यते कलौ ब्रह्ममन्त्रस्य
साधनमेव निस्तारबीजमित्यत आह साधनानित्यादि । अत्र
यद्यपि तथापीत्यध्याहार्यम्

(पृ० ५०) अल्पायुषः स्वल्पवृत्ता अन्नाधीनासवः प्रिये ।
लुब्धा धनार्जने व्यग्राः सदा चञ्चलमानसाः

समाधावस्थिरधियो योगक्लेशासहिष्णवः ।
तेषां हिताय मोक्षाय ब्रह्ममार्गोऽयमीरितः

कलौ नास्त्येव नास्त्येव सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
ब्रह्मदीक्षां विना देवि कैवल्याय सुखाय च

प्रातःकृत्यं प्रातरेव सन्ध्यां कुर्यात् त्रिकालतः ।
मध्याह्ने पूजनं कुर्यात् सर्वतन्त्रेष्वयं विधिः ।
परब्रह्मोपासने तु साधकेच्छाविधिः शिवे

विधयः किङ्करा यत्र निषेधाः प्रभवोऽपि न ।
स्वेच्छाचारेणेष्टसिद्धिस्तद्विना कोऽन्यमाश्रयेत्

ब्रह्मज्ञानिगुरुं प्राप्य शान्तं निश्चलमानसम् ।
धृत्वा तच्चरणाम्भोजं प्रार्थयेद् भक्तिभावतः

असाध्यत्वे हेतुं दर्शयन्नाह अल्पायुष इत्यादि । यत इति
शेषः । अन्नाधीनासवः अन्नवशीभूतप्राणाः

समाधावित्यादि । समाधिश्चित्तवृत्तिनिरोधः तत्र ।
योगक्लेशासहिष्णवः
निस्तारोपायभूततत्तत्कर्मसाधनहेतुकक्लेशसहनाशीलाः

कलौ युगे ब्रह्मदीक्षाया अन्या काचिदपि दीक्षा
मोक्षाय सुखाय च नैवास्तीति प्रतिज्ञां कुर्वन्नाह
कलावित्यादि

प्रातरिति । साधकेच्छैव विधिः । यत्र परब्रह्मोपासने

१२७ ॥
अथ ब्रह्ममन्त्रोपदेशविधिमभिधातुमुपक्रमते
ब्रह्मज्ञानीत्यादि । शान्तम् रागद्वेषादिशून्यम् । भक्तिभावतः
भक्तियोगेन ॥ किं प्रार्थयेदित्यपेक्षायामाह करुणामयेत्यादि ॥
१२८ - १३० ॥
(पृ० ५१) करुणामय दीनेश तवाऽहं शरणागतः ।
त्वत्पदाम्भोरुहच्छायां देहि मूर्ध्नि यशोधन

इति प्रार्थ्य गुरुं पश्चात् पूजयित्वा स्वशक्तितः ।
कृताञ्चलिपुटो भूत्वा तूष्णीं तिष्ठेत् गुरोः पुरः

गुरुर्विचार्य विधिवत् यथोक्तं शिष्यलक्षणम् ।
आहूय कृपया दद्यात् सच्छिष्याय महामनुम्

उपविश्याऽसने ज्ञानी प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
स्ववामे शिष्यमानीय कारुण्येनाऽवलोकयेत्

ततः शिष्यस्य शिरसि ऋषिन्यासपुरःसरम् ।
जपेदष्टशतं मन्त्रं साधकस्येष्टसिद्धये

दक्षकर्णे ब्राह्मणानामितरेषाञ्च वामतः ।
सप्तधा श्रावयेत् मन्त्रं सद्गुरुः करुणानिधिः

उपदेशविधिः प्रोक्तो ब्रह्ममन्त्रस्य कालिके ।
नात्र पूजाद्यपेक्षाऽस्ति संकल्पं मानसञ्चरेत्

गुरुरित्यादि । यथोक्तं शिष्यलक्षणम् शान्तो दान्तो
विनीतश्चेत्यादिकम्

उपविश्येत्यादि । ज्ञानी ब्रह्मज्ञानवान् गुरुः । कारुण्येन
कृपायुक्तया दृष्ट्या

तत इत्यादि । मन्त्रम् ओं सच्चिदेकं ब्रह्मेत्यादिकम् ॥
दक्षेत्यादि । वामतः वामे कर्णे । मन्त्रम् पूर्वोक्तमेव

१३४ ॥
उपदेशेति । अत्र ब्रह्ममन्त्रोपदेशविधौ । चरेत् कुर्यात्

(पृ० ५२) ततः श्रीगुरुपादाब्जे दण्डवत् पतितं शिशुम् ।
उत्थापयेद् गुरुः स्नेहादिमं मन्त्रमुदीरयन्

उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि ब्रह्मज्ञानपरो भव ।
जितेन्द्रियः सत्यवादी वलारोग्यं सदाऽस्तु ते

तत उत्थाय गुरवे यथाशक्त्यनुसारतः ।
दक्षिणां स्वं फलं वाऽपि दद्यात् साधकसत्तमः ।
गुरोराज्ञावशीभूत्वा विहरेद्देववद् भुवि

मन्त्रग्रहणमात्रेण तदात्मा तन्मयो भवेत् ।
ब्रह्मभूतस्य देवेशि किमन्यैर्बहुसाधनैः

इति संक्षेपतो ब्रह्मदीक्षा ते कथिता प्रिये ।
गुरुकारुण्यमात्रेण ब्रह्मदीक्षां समाश्रयेत्

शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतास्तथा ।
विप्रा विप्रेतराश्चैव सर्वेऽप्यत्राधिकारिणः

तत इत्यादि । ततः मन्त्रश्रवणात् परतः । शिशुम् शिष्यम् ॥
तं मन्त्रमेवाह उत्तिष्ठ वत्सेत्यादि

१३७ ॥
तत इति । स्वं धनम् आत्मानं वा

मन्त्रेत्यादि । तदात्मा ब्रह्मनिष्ठान्तःकरणः । तन्मयः
ब्रह्मस्वरूपः

ब्रह्ममन्त्रग्रहणे कालादिनियमो नास्तीति प्रतिपादयन्नाह
गुर्वित्यादि

उपदिष्टानामनुपदिष्टानाञ्च ब्राह्मणादीनां
सर्वेषामप्यस्मिन् ब्रह्ममन्त्रेऽधिकारोऽस्तीत्याह शाक्ता
इत्यादिना । अत्र ब्रह्ममन्त्रे

(पृ० ५३) अहं मृत्युञ्जयो देवि देवदेवो जगद्गुरुः ।
स्वेच्छाचारी निर्विकल्पो मन्त्रस्याऽस्य प्रसादतः

अमुमेव ब्रह्ममन्त्रं मत्तः पूर्वमुपासिताः ।
ब्रह्मा ब्रह्मर्षयश्चापि देवा देवर्षयस्तथा

देवर्षिवक्त्रान्मुनयस्तेभ्यो राजर्षयः प्रिये ।
उपासिता ब्रह्मभूताः परमात्मप्रसादतः

ब्राह्मे मनौ महेशानि विचारो नास्ति कुत्रचित् ।
स्वीयमन्त्रं गुरुर्दद्यात् शिष्येभ्यो ह्यविचारयन्

पिताऽपि दीक्षयेत् पुत्रान् भ्राता भ्रातॄन् पतिः स्त्रियम् ।
मातुलो भागिनेयांश्च नप्तॄन् मातामहोऽपि च

एतन्मन्त्रप्रसादादेव मयि मृत्युञ्जयत्वादिकमासीदित्याह
अहमित्यादिना । अहं मृत्युञ्जयोऽभवमिति शेषः

एतन्मन्त्रोपासनादेव विरिञ्च्यादिषु ब्रह्मभूतत्वं
जातमित्याह अमुमित्यादिना । मत्तो गृहीत्वेति शेषः । उपासिताः
श्रद्धया अनुष्ठितवन्तः । गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीडित्यादिना
कर्तरि क्तः । ब्रह्मर्षयो भृग्वादयः । देवा इन्द्रादयः । देवर्षयो
नारदादयः

देवर्षीति । देवर्षिवक्त्रात् नारदमुखात् । मुनयो व्यासादयः ।
राजर्षयो जनकादयः

आत्मना ग्रहीतोऽप्ययं ब्रह्ममन्त्रो गुरुणा शिष्येभ्यो
देयः पित्रादिभिरपि पुत्रादिभ्यो देय इत्याह ब्राह्मे इत्यादिभ्यां
द्वाभ्याम् । अविचारयन् स्वीयमन्त्रदाननिमित्तकं दोषमगणयन्

१४६ ॥
(पृ० ५४) स्वमन्त्रदाने यो दोषस्तथा पित्रादिदीक्षया ।
सिद्धे ब्रह्ममहामन्त्रे तद्दोषो नैव विद्यते

ब्रह्मज्ञानिमुखात् श्रुत्वा येन केन विधानतः ।
ब्रह्मभूतो नरः पूतः पुण्यपापैर्न लिप्यते

ब्रह्ममन्त्रोपासिता ये गृहस्था ब्राह्मणादयः ।
स्वस्ववर्णोत्तमारते तु पूज्या मान्या विशेषतः

ब्राह्मणा यतयः साक्षादितरे ब्राह्मणैः समाः ।
तस्मात् सर्वे पूजयेयुर्ब्रह्मज्ञान् ब्रह्मदीक्षितान्

ये च तानवमन्यन्ते ते नरा ब्रह्मघातिनः ।
पतन्ति घोरनरके यावद्भास्करतारकम्

यत् पापं स्त्रीवधे प्रोक्तं यत्पापं भ्रूणघातने ।
तस्मात् कोटिगुणं पापं ब्रह्मोपासकनिन्दनात्

ननु पितुर्मन्त्रं न गृह्णीयात्तथा मातामहस्य
चेत्यादिनिषेधवाक्यमुल्लङ्घ्य पित्रादिभ्यो ब्राह्मं मन्त्रं
गृह्णतां पुत्रादीनामात्मीयमन्त्रदाने
तत्तन्निषेधवाक्यमनादृत्य शिष्येभ्यः स्वीयं ब्रह्ममन्त्रं
ददतो गुरोश्च प्रत्यवायभागित्वं स्यात्तत्राह स्वमन्त्रदाने
इत्यादि । यो दोषः उक्त इति शेषः

१४८ ॥
ब्रह्ममन्त्रेत्यादि । यत इति शेषः । ब्रह्ममन्त्रमुपासिताः
ब्रह्ममन्त्रोपासिताः । गम्यादीनामुपसंख्यानमिति
द्वितीयातत्पुरुषः

ब्राह्मणा इति । ब्राह्मणाः साक्षात् यतयः परिव्राजका
भवेयुः । इतरे क्षत्रियादयः

अथ ब्रह्मोपासकान् जनान्निन्दतां
जनानामखिलपातकाश्रयत्वमित्याह ये च तानित्यादिभ्यां
द्वाभ्याम् । तान् ब्रह्मदीक्षितान् । अवमन्यन्ते अनाद्रियन्ते ।
भास्करतारकं यावत्तिष्ठेत्तावत् । भ्रूणघातने गर्भघातने

१५२ ॥
(पृ० ५५) यथा ब्रह्मोपदेशेन विमुक्तः सर्वपातकैः ।
गच्छन्ति ब्रह्मसायुज्यं तथैव तव साधनात्

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
जीवनिस्तारोपायप्रश्ने परब्रह्मोपदेशकथनं नाम
तृतीयोल्लासः

ब्रह्मसायुज्यम् ब्रह्मत्वम्

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां तृतीयोल्लासः ।
चतुर्थोल्लासः
श्रुत्वा सम्यक् परब्रह्मोपासनं परमेश्वरी ।
परमानन्दसम्पन्ना शङ्करं परिपृच्छति

श्रीदेव्युवाच
कथितं यत्त्वया नाथ ब्रह्मोपासनमुत्तमम् ।
सर्वलोकप्रियकरं साक्षाद्ब्रह्मपदप्रदम्

तेजोबुद्धिवलैश्वर्यदायकं सुखसाधनम् ।
तृप्ताऽस्मि जगदीशान तव वाक्यामृतप्लुता

यदुक्तं करुणासिन्धो यथा ब्रह्मनिषेवणात् ।
गच्छन्ति ब्रह्मसायुज्यं तथैव मम साधनात्

ओं नमो ब्रह्मणे ।
परमेश्वरी शङ्करं किं परिपृच्छतीत्यपेक्षायामाह ।
कथितं यदित्यादि

२ ॥
तेज इत्यादि । तृप्ताऽस्मि तद्ब्रह्मोपासनं श्रुत्वेति शेषः । तव
वागमृतप्लुता तावकीनवाग्रूपपीयूषे निमग्ना

यदुक्तमित्यादि । हे करुणासिन्धो कृपासमुद्र
ब्रह्मनिषेवणात् परब्रह्मण उपासनाद्यथा जना
ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मत्वं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति तथैव मम
(पृ० ५७) एतद्वेदितुमिच्छामि मदीयसाधनं परम् ।
ब्रह्मसायुज्यजननं यत्त्वया कथितं प्रभो

विधानं कीदृशं तस्य साधनं केन वर्त्मना ।
मन्त्रः को वाऽत्र विहितो ध्यानपूजादिकञ्च किम्

सविशेषं सावशेषमामूलाद्वक्तुमर्हसि ।
मम प्रीतिकरं देव लोकानां हितकारकम् ।
को ह्यन्यस्त्वामृते शम्भो भवव्याधिभिषग्गुरुः

इति देव्या वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः ।
उवाच परया प्रीत्या पार्वतीं पार्वतीपतिः

श्रीसदाशिव उवाच ।
शृणु देवि महाभागे तवाराधनकारणम् ।
तव साधनतो येन ब्रह्मसायुज्यमश्नुते

साधनादपि ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्तीति यत्त्वयोक्तं तत्र किं
कारणमस्तीत्येतद्वेदितुं ज्ञातुमहमिच्छामीति
द्वितीयश्लोकगतैः पदैरन्वयः

एतदित्यादि । हे प्रभो ब्रह्मसायुज्यजननं
ब्रह्मत्वोत्पादकमत एव परं श्रेष्ठं यन्मदीयं साधनं
त्वया कथितं तच्च कीदृशं वर्तते एतदपि वेदितुमिच्छामि

तस्य मदीयसाधनस्य । अत्र मम साधने

सविशेषमित्यादि । सावशेषम् अवशेषपर्यन्तम् । आमूलात्
मूलमारभ्य । त्वामृते त्वां विना । भवव्याधिभिषग्गुरुः
जन्मरूपस्य व्याधेश्चिकित्सकराजः

इतीत्यादि । उवाच उत्तरमिति शेषः

पार्वतीपतिः पार्वतीं किमुत्तरमुवाचेत्यपेक्षायामाह
शृणु देवीत्यादि । हे देवि हे महाभागे महाभाग्यशालिनि येन
कारणेन तव साधनतो जनो ब्रह्मसायुज्यं ब्रह्मत्वमश्नुते
लभते तन्मया कथ्यमानं तवाराधनकारणं त्वं
शृण्वित्यन्वयः

(पृ० ५८) त्वं परा प्रकृतिः साक्षाद् ब्रह्मणः परमात्मनः ।
त्वत्तो जातं जगत् सर्वं त्वं जगज्जननी शिवे

महदाद्यणुपर्यन्तं यदेतत् सचराचरम् ।
त्वयैवोत्पादितं भद्रे त्वदधीनमिदं जगत्

त्वमाद्या सर्वविद्यानामस्माकमपि जन्मभूः ।
त्वं जानासि जगत् सर्वं न त्वां जानाति कश्चन

त्वं काली तारिणी दुर्गा षोडशी भुवनेश्वरी ।
धूमावती त्वं बगला भैरवी छिन्नमस्तका

त्वमन्नपूर्णा वाग्देवी त्वं देवी कमलालया ।
सर्वशक्तिस्वरूपा त्वं सर्वदेवमयी तनुः

अथ परमेश्वरीसाधनस्य ब्रह्मसायुज्यजनकत्वे तद्गतं
ब्रह्मसारूप्यमेव कारणमस्तीत्यभिधातुमुपक्रमते त्वं परा
प्रकृतिरित्यादि । यत इति शेषः । परमा माया शक्तिर्वा यस्य स
परमः अतति सर्वं व्याप्नोतीत्यात्मा परमश्चासावात्मा चेति
परमात्मा तस्य परमात्मनो ब्रह्मणो यतस्त्वं
साक्षात्पराऽत्युत्कृष्टा प्रकृतिरसीत्येवमन्वयः कार्यः

महत्तत्त्वमादिर्यस्य तन्महदादि

किञ्च त्वमाद्येत्यादि । आद्या आदिभूता । नत्वन्येषामेव
जगतां जननी त्वमसि किन्त्वस्माकं शङ्करादीनामपि
जन्मभूरुत्पत्तिस्थानं त्वम् । जगज्जननीत्वात् सर्वं जगत् त्वं
जानासि । त्वत्तो जातत्वात् कश्चन अपि त्वां तु न जानाति

किञ्च
त्वं कालीत्यादि

वाग्देवी सरस्वती । कमलालया लक्ष्मीः ।
तनुः तवेति शेषः

(पृ० ५९) त्वमेव सूक्ष्मा स्थूला त्वं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ।
निराकाराऽपि साकारा कस्त्वां वेदितुमर्हति

उपासकानां कार्यार्थं श्रेयसे जगतामपि ।
दानवानां विनाशाय धत्से नानाविधास्तनूः

चतुर्भुजा त्वं द्विभुजा षड्भुजाऽष्टभुजा तथा ।
त्वमेव विश्वरक्षार्थं नानाशस्त्रास्त्रधारिणी

तत्तद्रूपविभेदेन मन्त्रयन्त्रादिसाधनम् ।
कथितं सर्वतन्त्रेषु भावाश्च कथितास्त्रयः

पशुभावः कलौ नास्ति दिव्यभावोऽपि दुर्लभः ।
वीरसाधनकर्माणि प्रत्यक्षाणि कलौ युगे

कुलाचारं विना देवि कलौ सिद्धिर्न जायते ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साधयेत् कुलसाधनम्

कुलाचारेण देवेशि ब्रह्मज्ञानं प्रजायते ।
ब्रह्मज्ञानयुतो मर्त्यो जीवन्मुक्तो न संशयः

त्वमित्यादि । सूक्ष्मा परमाणुरूपा । स्थूलरूपत्वात्
व्यक्तम् परमाणुरूपत्वाच्चाव्यक्तं स्वं रूपं विद्यते यस्याः
तथात्वम् । वस्तुतो निराकाराऽपि आकृतिशून्याऽपि त्वं साकारा
आकारविशिष्टा भवसि । अतः त्वां वेदितुं ज्ञातुं कोऽर्हति योग्यो
भवति न कोऽपीत्यर्थः

ननु वस्तुतो यदि निराकारैवाहं तर्हि किमर्थं
नानाविधमाकारं दधामि तत्राह उपासकानामित्यादि

ता
नानाविधास्तनूरेव दर्शयन्नाह चतुर्भुजेत्यादि

१८ ॥
अथ पशुभावादिप्रसङ्गात् कलौ युगे वीरभावस्यैव
विद्यमानत्वेन प्रत्यक्षफलदायकानि वीरसाधनकर्माण्येव
साधनीयानीत्येवाह पशुभाव इत्यादिभिः ॥ १९ - २१ ॥
(पृ० ६०) ज्ञानेन मेध्यमखिलममेध्यं ज्ञानतो भवेत् ।
ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने मेध्यामेध्यं न विद्यते

यो जानाति परं ब्रह्म सर्वव्यापि सनातनम् ।
किमस्त्यमेध्यं तस्याग्रे सर्वं ब्रह्मेति जानतः

त्वं सर्वरूपिणी देवी सर्वेषां जननी परा ।
तुष्टायां त्वयि देवेशि सर्वेषां तोषणं भवेत्

सृष्टेरादौ त्वमेकाऽसीत् तमोरूपमगोचरम् ।
त्वत्तो जातं जगत् सर्वं परब्रह्मसिसृक्षया

महत्तत्त्वादिभूतान्तं त्वया सृष्टमिदं जगत् ।
निमित्तमात्रं तद्ब्रह्म सर्वकारणकारणम्

सद्रूपं सर्वतोव्यापि सर्वमावृत्य तिष्ठति ।
सदैकरूपं चिन्मात्रं निर्लिप्तं सर्ववस्तुषु

न करोति न चाऽश्नाति न गच्छति न तिष्ठति ।
सत्यं ज्ञानमनाद्यन्तमवाङ्मनसगोचरम्

मेध्यम् पवित्रम्

य इति । सनातनम् सर्वदैकरूपम्

२४ ॥ अगोचरम्
आकृतिशून्यत्वात् वाङ्मनसयोरप्यविषयभूतम्

महदित्यादि । भूतान्तं पृथिवीपर्यन्तम् ।
सर्वकारणकारणम् सर्वेषां महदादीनां कारणानामपि
कारणं निमित्तभूतम्

सद्रूपमित्यादि । सद्रूपं सर्वदा स्थायिस्वरूपम् ।
सर्वमावृत्य निश्शेषं पदार्थमावेष्ट्य सर्ववस्तुषु स्थितमपि
निर्लिप्तमसम्बद्धम्

नेत्यादि । न चाश्नाति न च भुङ्क्ते । सत्यम् यथार्थस्वरूपम्
। ज्ञानं
(पृ० ६१) तदिच्छामात्रमालम्ब्य त्वं महायोगिनी परा ।
करोषि पासि हंस्यन्ते जगदेतच्चराचरम्

तव रूपं महाकालो जगत्संहारकारकः ।
महासंहारसमये कालः सर्वं ग्रसिष्यति

कलनात् सर्वभूतानां महाकालः प्रकीर्तितः ।
महाकालस्य कलनात् त्वमाद्या कालिका परा

कालसंग्रसनात् काली सर्वेषामादिरूपिणी ।
कालत्वादादिभूतत्वादाद्या कालीति गीयते

पुनः स्वरूपमासाद्य तमोरूपं निराकृतिः ।
वाचातीतं मनोगम्यं त्वमेकैवाऽवशिष्यसे

साकाराऽपि निराकारा मायया बहुरूपिणी ।
त्वं सर्वादिरनादिस्त्वं कर्त्री हर्त्री च पालिका

समस्तपदार्थावबोधः तत्स्वरूपम् । अनाद्यन्तम् न विद्यते आदिः
कारणम् अन्तो नाशश्च यस्य तथाभूतम्

तदित्यादि । तदिच्छामात्रम् परब्रह्मण इच्छामेव । अन्ते
प्रलयकाले

३० ॥
कलनादित्यादि । कलनात् ग्रसनात्

आदिरूपिणी
कारणस्वरूपा

पुनरित्यादि । निराकृति आकारशून्यम् । वाचातीतम्
अतिक्रान्तवाक् । मनोऽगम्यम् मनसोऽप्यप्राप्यम्

साकारेत्यादि । सर्वादिः सर्वेषां कारणभूता
सर्वकारणत्वादेव न विद्यते आदिः कारणं यस्यास्तथाभूता
त्वमसि

(पृ० ६२) अतस्ते कथितं भद्रे ब्रह्ममन्त्रेण दीक्षितः ।
यत्फलं समवाप्नोति तत्फलं तव साधनात्

नानाऽचारेण भावेन देशकालाधिकारिणाम् ।
विभेदात् कथितं देवि कुत्रचिद्गुप्तसाधनम्

ये यत्राधिकृता मर्त्यास्ते तत्र फलभागिनः ।
भविष्यन्ति तरिष्यन्ति मानुषा गतकिल्विषाः

बहुजन्मार्जितैः पुण्यैः कुलाचारे मतिर्लभेत् ।
कुलाचारेण पूतात्मा साक्षाच्छिवमयो भवेत्

यत्रास्ति भोगबाहुल्यं तत्र योगस्य का कथा ।
योगेऽपि भोगविरहः कौलस्तूभयमश्नुते

तव साधनतो ब्रह्मत्वलाभे इदमेव कारणमस्तीत्याह अत
इत्यादिना

अथ साधनं केन वर्त्मनेति मदीयं साधनं परं
कीदृशं वर्तते इति च यत् परमेश्वर्या पृष्टं तत्र मत्कथितेनैव
मार्गेण सर्वं कर्म साधनीयं मदुक्तवर्त्मना
नित्यनैमित्तिककर्मणां यत् साधनं तदेव तावकीनं
साधनमित्युत्तरं दातुमुपक्रमते नानाचारेणेत्यादि ।
नानाभावेन च । विभेदात् विशेषात् । कुत्रचित् तन्त्रादिषु

य इति । यत्र गुप्तसाधने व्यक्तसाधने वा

अथ प्रवले कलौ युगे कुलमार्गेणैव सर्वं कर्म
साधनीयमिति प्रतिपादनाय तमेव मार्गं स्तोतुमना महादेवः
पूर्वं तन्मार्गवर्तिनं जनं प्रशंसति बहुजन्मेत्यादिभिः ।
साक्षाच्छिवमयः साक्षाच्छिवस्वरूपः

यत्रेति । यत्र साधने । भोगविरहः भोगाभावः ।
उभयमश्नुते योगं भोगञ्च लभते

(पृ० ६३) एकश्चेत् कुलतत्त्वज्ञः पूजितो येन सुव्रते ।
सर्वे देवाश्च देव्यश्च पूजिता नात्र संशयः

पृथिवीं हेमसम्पूर्णां दत्त्वा यत् फलमाप्नुयात् ।
तस्मात् कोटिगुणं पुण्यं लभते कौलिकार्चनात्

श्वपचोऽपि कुलज्ञानी ब्राह्मणादतिरिच्यते ।
कुलाचारविहीनस्तु ब्राह्मणः श्वपचाधमः

कौलधर्मात् परो धर्मो नास्ति ज्ञाने तु मामके ।
यस्यानुष्ठानमात्रेण ब्रह्मज्ञानी नरो भवेत्

सत्यं व्रबीमि ते देवि हृदि कृत्वाऽवधारय ।
सर्वधर्मोत्तमात् कौलात् परो धर्मो न विद्यते

अयन्तु परमो मार्गो गुप्तोऽस्ति पशुसङ्कटे ।
व्यक्तीभविष्यत्यचिरात् संवृत्ते प्रबले कलौ

कलिकाले प्रबृद्धे तु सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
न स्थास्यति विना कौलान् पशवो मानवा भुवि

यदा तु वैदिकी दीक्षा दीक्षा पौराणिकी तथा ।
न स्थास्यति वरारोहे तदैव प्रवलः कलिः

एक इत्यादि । पूजिताः तेनेति शेषः

४१ ॥
श्वपच इत्यादि । अतिरिच्यते उत्तमतावत्त्वाद्विशिष्यते

कौलधर्मस्य सर्वधर्मोत्तमत्वे हेतुं दर्शयन्नाह
यस्यानुष्ठानमात्रेणेत्यादि

४४ ॥
अयमित्यादि । पशुसङ्कटे पशुसमूहे । सम्वृत्ते सम्यक्
प्रवृत्ते

४६ ॥
अथ तत्तद्युगविधेयाचारप्रसङ्गेन संक्षेपतः
कलियुगप्रबलतालक्षणानि कथयति यदा त्वित्यादिभिः । हे वरारोहे
उत्तमे

(पृ० ६४) यदा तु पुण्यपापानां परीक्षा वेदसम्भवा ।
न स्थास्यति शिवे शान्ते तदैव प्रवलः कलिः

क्वचिच्छिन्ना क्वचिद्भिन्ना यदा सुरतरङ्गिणी ।
भविष्यति कुलेशानि तदैव प्रवलः कलिः

यदा तु म्लेच्छजातीया राजानो धनलोलुपाः ।
भविष्यन्ति महाप्राज्ञे तदैव प्रवलः कलिः

यदा स्त्रियोऽतिदुर्दान्ताः कर्कशाः कलहे रताः ।
गर्हिष्यन्ति च भर्तारं तदैव प्रवलः कलिः

यदा तु मानवा भूमौ स्त्रीजिताः कामकिङ्कराः ।
द्रुह्यन्ति गुरुमित्रादीन् तदैव प्रवलः कलिः

यदा क्षौणी स्वल्पफला तोयदाः स्तोकवर्षिणः ।
असम्यक्फलिनो वृक्षास्तदैव प्रवलः कलिः

भ्रातरः स्वजनामात्या यदा धनकणेहया ।
मिथः सम्प्रहरिष्यन्ति तदैव प्रवलः कलिः

प्रकटे मद्यमांसादौ निन्दादण्डविवर्जिते ।
गूढपानं चरिष्यन्ति तदैव प्रवलः कलिः

शान्ते हे संयतचित्ते

सुरतरङ्गिणी गङ्गा

यदा त्वित्यादि । अतिदुर्दान्ताः अतिदुःखेन दम्यन्ते याः
तथाभूताः अतिदुःखेन दमनीया इत्यर्थः । कर्कशाः कठोराः
। गर्हिष्यन्ति निन्दिष्यन्ति ॥ ५० - ५२ ॥ स्तोकवर्षिणः स्वल्पवर्षणशीलाः

धनकणेहया वित्तलेशाकाङ्क्षया

प्रकटे इत्यादि । प्रकटे प्रव्यक्ते मद्यमांसादौ
निन्दादण्डविवर्जितेऽपि सति यदा गूढपानं जनाश्चरिष्यन्ति
तदैव प्रवलः कलिर्ज्ञातव्यः

(पृ० ६५) सत्यत्रेताद्वापरेषु यथा मद्यादिसेवनम् ।
कलावपि तथा कुर्यात् कुलवर्त्मानुसारतः

ये कुर्वन्ति कुलाचारं सत्यपूता जितेन्द्रियाः ।
व्यक्ताचारा दयाशीला न हि तान् बाधते कलिः

गुरुशुश्रूषणे युक्ता भक्ता मातृपदाम्बुजे ।
अनुरक्ताः स्वदारेषु न हि तान् बाधते कलिः

सत्यव्रताः सत्यनिष्ठाः सत्यधर्मपरायणाः ।
कुलसाधनसत्या ये न हि तान् बाधते कलिः

कुलमार्गेण तत्त्वानि शोधितानि च योगिने ।
ये दद्युः सत्यवचसे न हि तान् बाधते कलिः

हिंसामात्सर्यरहिता दम्भद्वेषविवर्जिताः ।
कुलधर्मेषु निष्ठा ये न हि तान् बाधते कलिः

कौलिकैः सह संसर्गं वसतिं कुलसाधुषु ।
कुर्वन्ति कौलसेवां ये न हि तान् वाधते कलिः

नानावेशधराः कौलाः कुलाचारेषु निश्चलाः ।
सेवन्ते त्वां कुलाचारैर्न हि तान् बाधते कलिः

सत्यत्रेतेत्यादि । यथा मद्यादिसेवनम् प्रकाशतः कृतवानिति
शेषः

नहि तान् बाधते तान्न पीडयति

गुर्वित्यादि । युक्ताः सङ्गताः । अनुरक्ताः अनुरागवन्तः

कुलसाधनसत्याः कुलसाधने यथार्थावधायिनः

तत्त्वानि
मद्यमांसादीनि

हिंसेति । हिंसामात्सर्यरहिताः प्राणवियोगानुकूलव्यापारो
हिंसा अन्यशुभद्वेषो मात्सर्यम् ताभ्यां रहिताः ॥ वसतिं
निवासम् ॥ ६१ - ६५ ॥
(पृ० ६६) स्नानं दानं तपस्तीर्थं व्रतं तर्पणमेव च ।
ये कुर्वन्ति कुलाचारैर्न हि तान् बाधते कलिः

जीवसेकादिसंस्काराः पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः ।
ये कुर्वन्ति कुलाचारैर्न हि तान् बाधते कलिः

कुलतत्त्वं कुलद्रव्यं कुलयोगिनमेव च ।
नमस्कुर्वन्ति ये भक्त्या न हि तान् बाधते कलिः

कौटिल्यानृतहीनानां स्वच्छानां कुलमार्गिणाम् ।
परोपकारव्रतिनां साधूनां किङ्करः कलिः

कलेर्दोषसमूहस्य महानेको गुणः प्रिये ।
सत्यप्रतिज्ञकौलानां श्रेयः सङ्कल्पमात्रतः

अपरे तु युगे देवि पुण्यं पापञ्च मानसम् ।
नृणामासीत् कलौ पुण्यं केवलं न तु दुष्कृतम्

कुलाचारविहीना ये सततासत्यभाषिणः ।
परद्रोहपरा ये च ते नराः कलिकिङ्कराः

कुलवर्त्मस्वभक्ता ये परयोषित्सु कामुकाः ।
द्वेष्टारः कुलनिष्ठानां ते ज्ञेयाः कलिकिङ्कराः

युगाचारप्रसङ्गेन कलेः प्रावल्यलक्षणम् ।
संक्षेपात् कथितं भद्रे प्रीतये तव पार्वति

कुलतत्त्वम् स्त्रीकुसुमादि । कुलद्रव्यम् मद्यमांसादि

कौटिल्येत्यादि । परोपकारव्रतिनाम् परोपकाररूपं
व्रतमस्त्येषामिति परोपकारव्रतिनः तेषाम्

कलेरिति । दोषसमूहस्य दोषसमूहवतः ॥ अपरे सत्यत्रेतादौ
॥ ६८ - ७२ ॥
(पृ० ६७) प्रकटेऽत्र कलौ देवि सर्वे धर्माश्च दुर्बलाः ।
स्थास्यत्येकं सत्यमात्रं तस्मात् सत्यमयो भवेत्

सत्यधर्मं समाश्रित्य यत् कर्म कुरुते नरः ।
तदेव सफलं कर्म सत्यं जानीहि सुव्रते

न हि सत्यात् परो धर्मो न पापमनृतात् परम् ।
तस्मात् सर्वात्मना मर्त्यः सत्यमेकं समाश्रयेत्

सत्यहीना वृथा पूजा सत्यहीनो वृथा जपः ।
सयथीनं तपो व्यर्थमूषरे वपनं यथा

सत्यरूपं परं ब्रह्म सत्यं हि परमं तपः ।
सत्यमूलाः क्रियाः सर्वाः सत्यात् परतरो न हि

अत एव मया प्रोक्तं दुष्कृते प्रवले कलौ ।
कुलाचारोऽपि सत्येन कर्तव्यो व्यक्तभावतः

गोपनाद्धीयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना ।
तस्मात् प्रकाशतः कुर्यात् कौलिकः कुलसाधनम्

कलेर्युगस्य प्रावल्ये सति सत्येनैव प्रव्यक्तः कुलाचारो
विधातव्य इत्यभिधातुकामो महादेवः सत्यं
प्रशंसिष्यन्नाह प्रकटेऽत्रेत्यादि

७४ ॥
नहीत्यादि । अनृतात् असत्यात् । सर्वात्मना सर्वप्रयत्नेन । आत्मा
यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म चेत्यमरः । समाश्रयेत्
सम्यक् सेवेत

ऊषरे क्षारमृत्तिकायुक्तदेशे ॥ अत एव सर्वेषां कर्मणां
सत्यमूलत्वादेवेत्यर्थः । दुष्कृते पापिनि ॥ ७६ - ७८ ॥
हीयते हीनं भवति त्यक्तं भवतीत्यर्थः

(पृ० ६८) कुलधर्मस्य गुप्त्यर्थं नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ।
यदुक्तं कुलतन्त्रेषु न शस्तं प्रवले कलौ

कृते धर्मश्चतुष्पादः त्रेतायां पादहीनकः ।
द्विपादो द्वापरे देवि पादमात्रं कलौ युगे

तत्रापि सत्यं वलवत् तपः खञ्जं दयाऽपि च ।
सत्यपादे कृते लोपे धर्मलोपः प्रजायते ।
तस्मात् सत्यं समाश्रित्य सर्वकर्माणि साधयेत्

कुलाचारं विना यत्र नास्त्युपायः कुलेश्वरि ।
तत्रानृतप्रवेशश्चेत् कुतो निःश्रेयसं भवेत्

सर्वथा सत्यपूतात्मा मन्मुखेरितवर्त्मना ।
सर्वं कर्म नरः कुर्यात् स्वस्ववर्णाश्रमोदितम्

दीक्षां पूजां जपं होमं पुरश्चरणतर्पणम् ।
व्रतोद्बाहौ पुंसवनं सीमन्तोन्नयनन्तथा

ननु कुलधर्मस्य गुप्त्यर्थं नानृतं स्याज्जुगुप्सितमिति
कुलतन्त्रेषु भवतैवोक्तं तत्कथमिदानीमुच्यते तस्मात्
प्रकाशतः कुर्यात् कौलिकः कुलसाधनमित्यत आह ।
कुलधर्मस्येत्यादि

कृत इत्यादि । कृते सत्ययुगे चतुष्पादो धर्म आसीदिति शेषः ।
समासान्तविवेरनित्यत्वान्न पादशब्दस्यान्तस्य लोपः ।
पादमात्रम् धर्मस्यावशिष्यते इति शेषः

तत्रापीत्यादि । तत्रापि पादमात्रेऽपि । दयाऽपि च खञ्जा ।
लुष्यते इति लोपः । तस्मिन् कर्मणि घञ्

कुलाचारमिति । यत्र प्रवले कलौ । निःश्रेयसं मुक्तिः ॥ तच्च
किं सर्वं कर्म तत्रान दीक्षामित्यादि । पुरश्चरणतर्पणमिति
समाहारद्वन्द्वः ॥ ८३ - ८५ ॥
(पृ० ६९) जातकर्म तथा नामचूडाकरणमेव च ।
मृतक्रियां पितृश्राद्धं कुर्यादागमसम्मतम्

तीर्थश्राद्धं वृषोत्सर्गं शारदोत्सवमेव च ।
यात्रां गृहप्रवेशञ्च नववस्त्रादिधारणम्

वापीकूपतटागानां संस्कारं तिथिकर्म च ।
गृहारम्भप्रतिष्ठाञ्च देवानां स्थापनन्तथा

दिवाकृत्यं निशाकृत्यं पर्वकृत्यं तथैव च ।
ऋतुमासवर्षकृत्यं नित्यं नैमित्तिकञ्च यत्

कर्तव्यं यदकर्तव्यं त्याज्यं ग्राह्यञ्च यद्भवेत् ।
मयोक्तेन विधानेन तत् सर्वं साधयेन्नरः

न कुर्याद् यदि मोहेन दुर्मत्याऽश्रद्धयाऽपि वा ।
विनष्टः सर्वकर्मभ्यो विष्ठायां स भवेत् कृमिः

यदि मन्मतमुत्सृज्य महेशि प्रबले कलौ ।
यदा यत् क्रियते कर्म विपरीताय तद्भवेत्

नामचूडाकरणमेव च नामकरणं
चूडाकरणञ्चेत्यर्थः । नववस्त्रादीत्यादिना
नवीनभूषणादेः संग्रहः । गृहारम्भप्रतिष्ठाञ्च
गृहारम्भं गृहप्रतिष्ठाञ्चेत्यर्थः ॥ ८६ - ९० ॥
प्रबले कलौ युगे सदाशिवमतमुल्लङ्य कर्माणि कुर्वतो
जनस्य महापातकत्वं क्रियमाणानां कर्मणाञ्च
नैष्फल्यमित्याह न कुर्यादित्यादिभिः । मोहेन अविवेकेन ।
अश्रद्धया विश्वासाभावेन

९२ ॥
(पृ० ७०) मन्मतासम्मता दीक्षा साधकप्राणघातिनी ।
पूजाऽपि विफला देवि हुतं भस्मार्पणं यथा ।
देवता कुपिता तस्य विघ्नस्तस्य पदे पदे

कलिकाले प्रवृद्धे तु ज्ञात्वा मच्छास्त्रमम्बिके ।
योऽन्यमार्गैः क्रियां कुर्यात् स महापातकी भवेत्

व्रतोद्वाहौ प्रकुर्वाणो योऽन्यमार्गेण मानवः ।
स याति नरकं घोरं यावच्चन्द्रदिवाकरौ

व्रते ब्रह्मवधः प्रोक्तः व्रात्यो मानवको भवेत् ।
केवलं सूत्रवाहोऽसौ चण्डालादधमोऽपि सः

उद्वाहिताऽपि या नारी जानीयात् सा तु गर्हिता ।
उद्वोढाऽपि भवेत् पापी संसर्गात् कुलनायिके ।
वेश्यागमनजं पापं तस्य पुंसो दिने दिने

तद्धस्तादत्रतोयादि नैव गृह्णन्ति देवताः ।
पितरोऽपि न चाश्नन्ति यतस्तन्मलपूयवत्

तयोरपत्यं कानीनः सर्वधर्मवहिष्कृतः ।
दैवे पैत्रे कुलाचारे नाधिकारोऽस्य जायते

भस्मार्पणम् अर्प्यते यत् तदर्पणम् कर्मणि ल्युट्
भस्मन्यर्पणमिति सप्तमीतत्पुरुषः । भस्मार्पितमित्यर्थः ।
भस्मार्पितमित्येव वा पाठः ॥ ९३ - ९५ ॥
व्रते इत्यादि । अन्यमार्गेण जातसंस्कारोऽपि मानवको व्रात्यो
भवेत् संस्कारहीनो भवेदित्यर्थः

उद्वाहितेत्यादि । अन्यमार्गेणोद्वाहिता या नारी सा तु गर्हिता
निन्दिता भवेदिति जानीयात् । तान्तु गर्हितामिति वा पाठः । संसर्गात्
(पृ० ७१) अशाम्भवेन मार्गेण देवतास्थापनञ्चरेत् ।
न सान्निध्यं भवेत्तत्र देवतायाः कथञ्चन ।
इहामुत्र फलं नास्ति कायक्लेशो धनक्षयः

आगमोक्तविधि हित्वा यः श्राद्धं कुरुते नरः ।
श्राद्धं तद्विफलं सोऽपि पितृभिर्नरकं व्रजेत्

तत्तोयं शोणितसमं पिण्डो मलमयो भवेत् ।
तस्मान्मर्त्यः प्रयत्नेन शाङ्करं मतमाश्रयेत्

बहुनाऽत्र किमुक्तेन सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
अशाम्भवं कृतं कर्म सर्वं देवि निरर्थकम्

अस्तु तावत् परो धर्मः पूर्वधर्मोऽपि नश्यति ।
शाम्भवाचारहीनस्य नरकान्नैव निष्कृतिः

मदुदीरितमार्गेण नित्यनैमित्तकर्मणाम् ।
साधनं यन्महेशानि तदेव तव साधनम्

अन्यमार्गेणोद्वाहिताया नार्याः सङ्गमात् । तस्य
कृतान्यविध्युद्वाहितनारीसंसर्गस्य ॥
तद्धस्तदत्तान्नतोयाद्यग्रहणे कारणमाह यत इत्यादि । तत्
अन्नतोयादि ॥ तयोः अन्यमार्गोद्वाहितनारीतदुद्वोढृपुरुषयोः ।
अस्य कानीनस्य ॥ ९७ - ९९ ॥
तत्र अशाम्भवमार्गस्थापितदेवताप्रतिमायाम् ॥ १०० - १०३ ॥
निष्कृतिर्निस्तारः

१०५ ॥
(पृ० ७२) विशेषाराधनं तत्र मन्त्रयन्त्रादिसंयुतम् ।
भेषजं कलिरोगाणां श्रूयताङ्गदतो मम

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
जीवनिस्तारोपायप्रश्नो पराप्रकृतिसाधनोपक्रमो नाम
चतुर्थोल्लासः

भेषजम् औषधम् । गदतो मम कथयतो मत्तः ।
ममेत्यपादानस्य शेषत्वेन विवक्षितत्वात् शेषे षष्ठीति षष्ठी

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां चतुर्थोल्लासः ।
पञ्चमोल्लासः
श्रीसदाशिव उवाच ।
त्वमाद्या परमा शक्तिः सर्वशक्तिस्वरूपिणी ।
तव शक्त्या वयं शक्ताः सृष्टिस्थितिलयादिषु

तव रूपाण्यनन्तानि नानावर्णाकृतीनि च ।
नानाप्रयाससाध्यानि वर्णितुं केन शक्यते

तव कारुण्यलेशेन कुलतन्त्रागमादिषु ।
तेषामर्चासाधनानि कथितानि यथामति

गुप्तसाधनमेतत्तु न कुत्रापि प्रकाशितम् ।
अस्य प्रसादात् कल्याणि मयि ते करुणेदृशी

ओं नमो ब्रह्मणे ।
मन्त्रयन्त्रादिसंयुक्तस्य विशेषाराधनस्यैवाभिधाने
प्रवृत्तः श्रीसदाशिव उवाच त्वमाद्या परमेत्यादि

तवेति । नानावर्णाकृतीनि नाना अनेके वर्णा आकृतय
आकाराश्च येषां रूपाणां तानि

कारुण्यलेशेन दयाया लवेन । तेषां तव रूपाणाम्

एतत्तु अतःपरमुच्यमानन्तु । अस्य गुप्तसाधनस्य

(पृ० ७४) त्वया पृष्टमिदानीं तन्नाहं गोपयितुं क्षमः ।
कथयामि तव प्रीत्यै मम प्राणाधिक प्रिये

सर्वदुःखप्रशमनं सर्वापद्विनिवारकम् ।
त्वत्प्राप्तिमूलमचिरात्तव सन्तोषकारणम्

कलिकल्मषदीनानां नृणां स्वल्पायुषां प्रिये ।
बहुप्रयासासक्तानामेतदेव परं धनम्

न चात्र न्यासबाहुल्यं नोपवासादिसंयमः ।
सुखसाध्यमबाहुल्यं भक्तानां फलदं महत्

तत्राऽदौ शृणु देवेशि मन्त्रोद्धारक्रमं शिवे ।
यस्य श्रवणमात्रेण जीवन्मुक्तोऽपि जायते

प्राणेशस्तैजसारूढो भेरुण्डाव्योमबिन्दुमान् ।
बीजमेतत् समुद्धृत्य द्वितीयमुद्धरेत् प्रिये

सन्ध्या रक्तसमारूढा वामनेत्रेन्दुसंयुता ।
तृतीयं शृणु कल्याणि दीपसंस्थः प्रजापतिः

तत् गुप्तसाधनम्

६ ॥
एतदेव अतःपरमुच्यमानं गुप्तसाधनमेव

अत्र अतःपरमुच्यमाने साधने । अबाहुल्यं बाहुल्यशून्यम्

तत्र साधने

तमेव मन्त्रोद्धारक्रममाह प्राणेश इत्यादिभिः ।
तैजसारूढः तैजसो रेफस्तमारूढः । प्राणेशो हकारो ।
भेरुण्डाव्योमबिन्दुमान् भेरुण्डा ईकारः व्योमबिन्दुरनुस्वारः
। ताभ्यां विशिष्टो विधातव्यः । एवं ह्रीमित्येतद्बीजं
समुद्धृत्य द्वितीयं बीजमुद्धरेत्

तच्च किं बीजमत आह सन्ध्येत्यादि । रक्तसमारूढा
रेफं समारूढा सन्ध्या तालव्यः शकारो
वामनेत्रेन्दुसंयुता वामनेत्रमीकारः इन्दुरनुस्वारः
ताभ्यां
(पृ० ७५) गोविन्दबिन्दुसंयुक्तः साधकानां सुखावहः ।
बीजत्रयान्ते परमेश्वरि सम्बोधनं पदम्

वह्निकान्तावधि प्रोक्तो दशार्णोऽयं मनुः शिवे ।
सर्वविद्यामयी देवी विद्येयं परमेश्वरी

आद्यत्रयाणां बीजानां प्रत्येकं त्रयमेव वा ।
प्रजपेत् साधकाधीशः धर्मकामार्थसिद्धये

बीजमाद्यत्रयं हित्वा सप्तार्णाऽपि दशाक्षरी ।
कामवाग्भवताराद्या सप्तार्णाऽष्टाक्षरी त्रिधा

संयुक्ता कर्तव्या । एवं श्रीमिति द्वितीयं बीजमुद्धृतमासीत् । हे
कल्याणि तृतीयं बीजं शृणु । तच्च किं बीजमत आह दीपसंस्थ
इत्यादि । दीपसंस्थः दीपो रेफः तत्र स्थितः प्रजापतिः ककारो
गोविन्दबिन्दुसंयुक्तः गोविन्द ईकारः बिन्दुरनुस्वारः ताभ्यां
संयुक्तः करणीयः । एतादृशश्च ककारः साधकानां
सुखावहः सुखप्रापको भवति । एवञ्च क्रीमिति तृतीयं
बीजमुद्धृतमासीत् । बीजत्रयस्यान्ते वह्निकान्ता स्वाहा
अवधिरन्तभूता यस्य एतादृशं परमेश्वरि इति सम्बोधनं
पदं वदेत् । सकलपदयोजनया ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेति
मन्त्रो जातः । हे शिते अयं मनुर्मन्त्रो दशार्णो दशवर्णकः
प्रोक्तः । वह्निकान्तावधिरिति पाठे तु मन्त्रो विशेष्यः तस्यैवेदं
विशेषणमिति ज्ञातव्यम् । सर्वविद्यामयी सर्वविद्यास्वरूपेयं
मन्त्रात्मिका देवी परमेश्वरी विद्यानाम ॥ ११ - १३ ॥
आद्येत्यादि । आद्यत्रयाणामेतस्यैव मन्त्रस्यादिभूतानां
ह्री। प्रभृतीनां त्रयाणां बीजानां मध्ये प्रत्येकं ह्रीमिति
श्रीमिति क्रीमिति वा बीजं ह्री। श्री। क्रीमिति बीजत्रयमपि वा
धर्मकामार्थसिद्धये साधकाधीशः साधकोत्तमः प्रजपेत् ।
एवन्तु पञ्चमन्त्रा आसन्

बीजमित्यादि । ह्री। प्रभृत्याद्यबीजत्रयं हित्वा त्यक्त्वा
दशाक्षरी मन्त्रात्मिका परमेश्वरी विद्या सप्तार्णाऽपि
परमेश्वरि स्वाहेत्याकारा सप्ताक्षर्यपि
(पृ० ७६) दशार्णामन्त्रणपदात् कालिके पदमुच्चरेत् ।
पुनराद्यत्रयं बीजं वह्निजायां ततो वदेत्

षोडशीयं समाख्याता सर्वतन्त्रेषु गोपिता ।
वध्वाद्या प्रणवाद्या चेदेषा सप्तदशी द्विधा

तव मन्त्रा ह्यसंख्याताः कोटिकोट्यर्बृदास्तथा ।
संक्षेपादत्र कथिता मन्त्राणां द्वादश प्रिये

येषु येषु च तन्त्रेषु ये ये मन्त्राः प्रकीर्तिताः ।
ते सर्वे तव मन्त्राः स्युस्त्वमाद्या प्रकृतिर्यतः

भवेत् । अनेन सहिताः षड्मन्त्रा अभूवन् । कामवाग्भवताराद्या
क्लीमिति ऐमिति ओमिति वा बीजमाद्यं यस्यास्तथाभूता चेत् सप्तार्णा
मन्त्ररूपा परमेश्वरी विद्या स्यात्तदा क्ली। परमेश्वरि
स्वाहेत्याकारा ऐ। परमेश्वरि स्वाहेत्याकारा ओं परमेश्वरि
स्वाहेत्याकारा चाष्टाक्षर्यपि भवति । एवञ्चैषाऽष्टाक्षरी
त्रिधा जाता । एतैस्त्रिभिः सहिता नव मन्त्रा वभूवुः

दशार्णेत्यादि । दशार्णस्य मनोरामन्त्रणपदात् परं
कालिके इति पदमुच्चरेत् वदेत् । ततः परं ह्री। प्रभृत्याद्यत्रयं
बीजं पुनर्वदेत् । ततोऽनन्तरं वह्निजायां स्वाहेति पदं वदेत् ।
सकलपदयोजनया ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि कालिके ह्री। श्री। क्री।
स्वाहेति मन्त्रो जातः । इयं षोडशी षोडशवर्णा मन्त्रात्मिका
परमेश्वरी विद्या सर्वतन्त्रेषु गोपितापि तव प्रीत्यै मया
समाख्याता सम्यक् कथिता । एतेन सहिता दश मन्त्रा अभवन् ।
चेद्यद्येषा षोडशी वध्वाद्या स्त्रीमिति बीजाद्या प्रणवाद्या
ओङ्काराद्या वा स्यात् तदा स्त्रीं ह्रीं श्रीं क्रीं परमेश्वरि
कालिके ह्रीं श्रीं क्रीं स्वाहेत्याकारा ओं ह्रीं श्रीं क्रीं
परमेश्वरि कालिके ह्रीं श्रीं क्रीं स्वाहेत्याकारा च सप्तदशी
सप्तदशाक्षर्यपि भवेत् । एवञ्चैषा सप्तदशी द्विधा जाता ।
एताभ्यां मिलिता द्वादश मन्त्रा आसन् ॥ १६ - १८ ॥
सकलतन्त्रोक्तानां सर्वेषां मन्त्राणां
पार्वतीसम्बन्धित्वे हेतुमाह त्वमाद्या प्रकृतिर्यत इति

२० ॥
(पृ० ७७) एतेषां सर्वमन्त्राणां एकमेव हि साधनम् ।
कथयामि तव प्रीत्यै तथा लोकहिताय च

कुलाचारं विना देवि शक्तिमन्त्रो न सिद्धिदः ।
तस्मात् कुलाचाररतः साधयेच्छक्तिसाधनम्

मद्यं मांसं तथा मत्स्यं मुद्रा मैथुनमेव च ।
शक्तिपूजाविधावाद्ये पञ्चतत्त्वं प्रकीर्तितम्

पञ्चतत्त्वं विना पूजा अभिचाराय कल्पते ।
नेष्टसिद्धिर्भवेत्तस्य विघ्नस्तस्य पदे पदे

शिलायां शस्यवापे च यथा नैवाङ्कुरो भवेत् ।
पञ्चतत्त्वविहीनायां पूजायां न फलोद्भवः

प्रातःकृत्यं विना देवि नाधिकारी तु कर्मसु ।
तस्मादादौ प्रवक्ष्यामि प्रातःकृत्यं यथोचितम्

रजनीशेषयामस्य शेषार्द्धमरुणोदयः ।
तदा साधक उत्थाय मुक्तस्वापः कृतासनः ।
ध्यायेच्छिरसि शुल्काब्जे द्विनेत्रं द्विभुजं गुरुम्

तदेव साधनमाह कुलाचारमित्यादिभिः

पञ्चतत्त्वं विना शक्तिपूजाया निष्फलत्वादवश्यमेव
पञ्चतत्त्वेन शक्तेः पूजा विधातव्येत्याह मद्यमित्यादिभिः

अभिचाराय हिंसाकर्मणे । हिंसाकर्माभिचारः स्यादित्यमरः
॥ २३ - २५ ॥
प्रातःकृत्यमाह रजनीशेषयामस्येत्यादिभिः ।
रजनीशेषयामस्य रात्रेरन्तिमस्य प्रहरस्य शेषार्द्धमन्तिमं
दण्डचतुष्टयमरुणोदयः स्यात् । तदा तस्मिन्नेवारुणोदये काले
मुक्तस्वापस्त्यक्तनिद्रः साधक उत्थाय कृतमासनं येन
तथाभूत
(पृ० ७८) श्वेताम्बरपरीधानं श्वेतमाल्यानुलेपनम् ।
वराभयकरं शान्तं करुणामयविग्रहम्

वामेनोत्पलधारिण्या शक्त्याऽलिङ्गितविग्रहम् ।
स्मेराननं सुप्रसन्नं साधकाभीष्टदायकम्

एवं ध्यात्वा कुलेशानि मानसैरुपचारकैः ।
पूजयित्वा जपेन्मन्त्री वाग्भवं बीजमुत्तमम्

यथाशक्ति जपं कृत्वा समर्प्य दक्षिणे करे ।
ततस्तु प्रणमेद्धीमान् मन्त्रेणाऽनेन सद्गुरुम्

आसनोपविष्टश्च सन् शिरसि शुक्लाब्जे श्वेतपद्मे स्थितं गुरुं
ध्यायेदित्यन्वयः । द्विनेत्रमित्यादीनि द्वितीयान्तानि गुरुविशेषणानि

श्वेतेत्यादि । श्वेताम्बरपरीधानं परिधीयते यत्तत्
परीधानम् । कर्मणि ल्युट् । परीत्यस्य दीर्घस्त्वार्षः । श्वेते अम्बरे
वस्त्रे परीधाने यस्य तथाभूतम् । श्वेतमाल्यानुलेपनम्
अनुलिप्यते यत्तदनुलेपनं चन्दनादि । श्वेते माल्यानुलेपने यस्य
तम् ॥ वरेत्यादि । वराभयकरं वरोऽभयं च करयोर्यस्य तम् ।
शान्तं रागद्वेषादिशून्यम् । करुणामयविद्महं
करुणामयः कृपाप्राचुर्यवान् विग्रहो देहो यस्य तम् ।
वामेनोत्पलधारिण्या शक्त्या वामहस्तेन कमलं दधत्या
स्त्रिया आलिङ्गितविग्रहमाश्लिष्टशरीरम्

२८ ॥
एवमित्यादि । हे कुलेशानि मन्त्री साधकः एवं गुरुं
ध्यात्वा मानसैर्मनःसंकल्पितैः
पाद्यार्घ्याचमनीयादिभिरुपचारकैः पूजयित्वा चोत्तमं
श्रेष्ठं वाग्भवम् ऐमिति बीजं जपेत्

जपम् ऐमिति बीजस्येति
शेषः

(पृ० ७९) भवपाशविनाशाय ज्ञानदृष्टिप्रदर्शिने ।
नमः सद्गुरवे तुभ्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायिने

नराकृतिपरब्रह्मरूपायाऽज्ञानहारिणे ।
कुलधर्मप्रकाशाय तस्मै श्रीगुरवे नमः

प्रणम्यैवं गुरुं तत्र चिन्तयेन्निजदेवताम् ।
पूर्ववत् पूजयित्वा तां मूलमन्त्रजपञ्चरेत्

यथाशक्ति जपित्वा तद् देवीवामकरेऽर्पयेत् ।
मन्त्रेणानेन मतिमान् प्रणमेदिष्टदेवताम्

नमः सर्वस्वरूपिण्यै जगद्धात्र्यै नमोनमः ।
आद्यायै कालिकायै ते कर्त्र्यै हर्त्र्यै नमोनमः

नमस्कृत्य वहिर्गच्छेद्वामपादपुरःसरम् ।
त्यक्त्वा मूत्रपुरीषञ्च दन्तधावनमाचरेत्

अनेन केन मन्त्रेणेत्यपेक्षायां तमेव मन्त्रमाह
भवपाशविनाशायेति । भवपाशविनाशाय संसाररूपस्य
पाशस्य विनाशकाय । ज्ञानदृष्टिप्रदर्शिने ज्ञानरूपां
दृष्टिं प्रदर्शयितुं शीलं यस्य तस्मै

३२ ॥
प्रणम्येत्यादि । एवमुक्तप्रकारेण गुरुं प्रणम्य
प्रकर्षेण भक्तिश्रद्धातिशयेन नत्वा तत्र शिरसि शुक्लाब्जे
आसीनां निजदेवतां साधकश्चिन्तयेद्ध्यायेत् । ततः पूर्ववत्
गुरुवन्मानसैरुपचारकैस्तां निजदेवतां पूजयित्वा ह्री। श्री।
क्रीमित्यादिकस्य मूलमन्त्रस्य जपञ्चरेत् कुर्यात्

३४ ॥ तं
मन्त्रमेवाह । नमः सर्वेति

३६ ॥
(पृ० ८०) ततो गत्वा जलाभ्यासे स्नानं कृत्वा यथाविधि ।
आदावप उपस्पृश्य प्रविशेत् सलिले ततः

नाभिमात्रजले स्थित्वा मलानामपनुत्तये ।
सकृत् स्नात्वा तथोन्मज्य मान्त्रमाचमनञ्चरेत्

आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैः स्वाहान्तैः साधकाग्रणीः ।
त्रिरप्राश्याऽपो द्विरुन्मृज्य त्वाचमेत् कुलसाधकः

कुलयन्त्रं मन्त्रगर्भं विलिख्य सलिले सुधीः ।
मूलमन्त्रं द्वादशधा तस्योपरि जपेत् प्रिये

तेजोरूपं जलं ध्यात्वा सूर्यमुद्दिश्य देशिकः ।
तत्तोयैरत्र्यञ्जलीन् दत्त्वा तेनैव पाथसा त्रिधा ।
अभिषिच्य स्वमूर्द्धानं सप्तच्छिद्राणि रोधयेत्

तत इत्यादि । जलाभ्यासे वारिनिकटे । स्नानविधिमेवाह
आदावप इत्यादिभिः । अपो जलानि । सलिले जले

मन्त्रैः कार्यं
मान्त्रम्

आचमनमन्त्रानेव दर्शयन्नाह आत्मेत्यादि । स्वाहा अन्तो
येषां तथाभूतैः आत्मविद्याशिवतत्त्वैः आत्मतत्त्वाय स्वाहा
विद्यातत्त्वाय स्वाहा शिवतत्त्वाय स्वाहेति मन्त्रैरित्यर्थः ।
साधकाग्रणीः साधकश्रेष्ठः । कुलसाधकोऽपो जलानि
त्रिर्वारत्रयं प्राश्य प्रपीय द्विर्वारद्वयमुन्मृज्य
इत्येवमाचम्य ह्री। प्रभृतीनां मन्त्राणां मध्ये कश्चिदपि
मन्त्रो गर्भे यस्यैवम्भूतं त्रिकोणात्मकं कुलयन्त्रं सलिले
जले विलिख्य सुधीर्धीरः साधकस्तस्य कुलयन्त्रस्योपरि ह्री। श्री।
क्रीमित्याद्यात्मकं मूलमन्त्रं द्वादशधा
द्वादशवारञ्जपेदिति द्वितीयेनान्वयः

४० ॥
तेजोरूपमिति । देशिकः साधकः कुलयन्त्रसम्बन्धि जलं
तेजोरूपं ध्यात्वा तत्तोयैः कुलयन्त्रसम्बन्धिभिर्जलैस्त्र्यञ्जलीन्
सूर्यमुद्दिश्य दत्त्वा तेनैव
(पृ० ८१) ततस्तु देवताप्रीत्यै त्रिर्निमज्य जलान्तरे ।
उत्थाय गात्रं सम्मार्ज्य पिदध्याच्छुद्धवाससी

मृत्स्नया भस्मना वाऽपि त्रिपुण्ड्रं बिन्दुसंयुतम् ।
ललाटे तिलकं कुर्याद्गायत्र्या बद्धकुन्तलः

वैदिकीं तान्त्रिकीञ्चैव यथानुक्रमयोगतः ।
सन्ध्यां समाचरेन्मन्त्री तान्त्रिकीं शृणु कथ्यते

आचम्य पूर्ववत्तोयैस्तीर्थान्यावाहयेच्छिवे

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु

कुलयन्त्रसम्बन्धिनैव पाथसा जलेन स्वमूर्द्धानं त्रिधा
त्रिवारमभिषिच्य सप्तच्छिद्रानि कर्णनेत्रनासामुखविवराणि
हस्तद्वयाङ्गुलिभी रोधयेत्

ततस्त्विति । ततस्तु सप्तच्छिद्ररोधनादनन्तरं तु देवताप्रीत्यै
सङ्कल्प्य जलान्तरे त्रिर्वारत्रयं निमज्ज्य तत उत्थाय गात्रं
सम्मार्ज्य वस्त्रेण प्रोक्ष्य च शुद्धवाससी धौतवस्त्रे पिदध्यात्
आच्छादयेत् परिदध्यादित्यर्थः

मृत्स्नयेति । ततो गायत्र्या बद्धकुन्तलो निबद्धकेशः सन्
मृत्स्नया प्रशस्तया मृत्तिकया तादृशेनैव भस्मना वाऽपि
बिन्दुसंयुतं त्रिपुण्ड्रं तिलकं ललाटे कुर्यात्

वैदिकीमिति । ततो मन्त्री साधको
यथानुक्रमयोगतोऽनुक्रमेणैव वैदिकीं तान्त्रिकीञ्च सन्ध्यां
समाचरेत् कुर्यात् । तयोर्मध्ये तान्त्रिकीं सन्ध्यां त्वं शृणु
मया कथ्यते

तान्त्रिकीं सन्ध्यामेवाह आचम्येत्यादिभिः । हे शिवे
पूर्ववदाचम्य तोये जले तीर्थान्यावाहयेत्

ननु केन मन्त्रेण कानि वा
तीर्थान्यावाहयेदित्यपेक्षायामाह गङ्गे चेत्यादि । सन्निधिम्
आसत्तिम्

(पृ० ८२) मन्त्रेणानेन मतिमान् मुद्रयाऽङ्कुशसंज्ञया ।
आवाह्य तीर्थं सलिले मूलं द्वादशधा जपेत्

ततस्तत्तोयतो बिन्दूंस्त्रिधा भूमौ विनिक्षिपेत् ।
मध्यमानामिकायोगान्मूलोच्चारणपूर्वकम्

सप्तवारं स्वमूर्द्धानमभिषिच्य ततो जलम् ।
वामहस्ते समादाय छादयेद्दक्षपाणिना

ईशानवायुवरुणवह्नीन्द्रबीजपञ्चकम् ।
प्रजप्य वेदधा तोयं दक्षहस्ते समानयेत्

मन्त्रेणेति । मतिमान् साधकोऽनेन अनन्तरमेवोक्तेन
मन्त्रेणाङ्कुशसंज्ञया मुद्रया सलिले जले तीर्थमावाह्य
मूलं मन्त्रं सलिले एव द्वादशधा जपेत् । अङ्कुशमुद्रा यथा
ज्ञानार्णवे ।
दक्षमुष्टिं विधायाथ तर्जन्यङ्कुशरूपिणी ।
अङ्कुशाख्या महामुद्रा त्रैलोक्याकर्षणक्षमेति

तत इत्यादि । ततः परं मूलमन्त्रस्योच्चारणं पूर्वं
यत्र कर्मणि तत् मूलोच्चारणपूर्वकं
मध्यमानामिकायोगात्तत्तोयतो बिन्दून् त्रिधा त्रिवारं भूमौ
विनिक्षिपेत्

सप्तवारमिति । मूलोच्चारणपूर्वकं
मध्यमानामिकायोगात् तेनैव जलेन सप्तवारं
स्वमूर्द्धानमात्मीयं मस्तकमभिषिच्य ततः परं वामहस्ते
जलं समादाय गृहीत्वा दक्षपाणिनाऽच्छादयेत्

ईशानेत्यादि । दक्षपाणिनाऽच्छाद्य च
ईशानवायुवरुणवह्नीन्द्रस्वामिकं ह। य। व। र।
लमित्येतद्बीजपञ्चकं वेदधा चतुर्वारं प्रजप्य तत्तोयं
दक्षहस्ते समानयेत्

(पृ० ८३) वीक्ष्य तेजोमयं ध्यात्वा चेडयाऽकृष्य साधकः ।
देहान्तःकलुषं तेन रेचयेत् पिङ्गलाख्यया

निष्कृष्य पुरतो वज्रशिलायामस्त्रमुच्चरन् ।
त्रिवारं ताडयन् मन्त्री हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः

आचम्योक्तेन मन्त्रेण सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत्

तारमायाहंस इति घृणिसूर्य ततःपरम् ।
इदमर्घ्यं तुभ्यमुक्त्वा दद्यात् स्वाहेत्युदीरयन्

ततो ध्यायेन्महादेवीं गायत्रीं परदेवताम् ।
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने त्रिरूपां गुणभेदतः

प्रातर्ब्राह्मीं रक्तवर्णां द्विभुजाञ्च कुमारिकाम् ।
कमण्डलुं तीर्थपूर्णमच्छमालाञ्च विभ्रतीम् ।
कृष्णाजिनाम्बरधरां हंसारूढां शुचिस्मिताम्

वीक्ष्येति । साधको जनो दक्षहस्ते समानीतं तज्जलं वीक्ष्य
विलोक्य तेजोमयं तेजोरूपं ध्यात्वा ईडया नाड्या आकृष्य च
पिङ्गलाख्यया नाड्या तेन जलेन देहान्तःकलुषं
शरीरान्तःपापं रेचयेन्निष्कर्षयेत्

निष्कृष्येति । मन्त्री साधक एवं देहान्तःकलुषं निष्कृष्य
पुरतोऽग्रे मनःकल्पितायां वज्रशिलायामस्त्रं फडिति
मन्त्रमुच्चरन् जपन् सन् त्रिवारं ताडयेत् आहन्यात् । ततोऽनन्तरं
हस्तौ प्रक्षालयेद्धावेत्

आचम्येति । तत उक्तेन मन्त्रेणाचम्य सूर्यायार्घ्यं
निवेदयेद्दद्यात्

ननु केन मन्त्रेण सूर्यायार्घ्यं निवेदनीयमत आह
तारेत्यादि । पूर्वं तारमायाहंस इत्युक्त्वा ततःपरं
घृणिसूर्येत्युक्त्वा ततश्च परमिदमर्घ्यं तुभ्यमित्युक्त्वा
ततोऽनन्तरं स्वाहेत्युदीरयन् कीर्तयन् साधकः सूर्यायार्घ्यं
दद्यात् । ओ। ह्री। हंस घृणिसूर्य इदमर्घ्यं तुभ्यं स्वाहेति
मन्त्रेणार्घ्यं निवेदयेदित्यर्थः

५५ ॥
रज आदिगुणभेदात् प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने त्रिरूपत्वं
प्रदर्शयन् गायत्र्या ध्यानमेवाह प्रातर्ब्राह्मीमित्यादिभिः ।
प्रातरिति । रक्तवर्णाम् रक्तो लोहितो
(पृ० ८४) मध्याह्ने तां श्यामवर्णां वैष्णवीञ्च चतुर्भुजाम् ।
शङ्खचक्रगदापद्मधारिणीं गरुडासनाम्

पीनोत्तुङ्गकुचद्वन्द्वां वनमालाविभूषिताम् ।
युवतीं सततं ध्यायेन्मध्ये मार्तण्डमण्डले

सायाह्ने वरदां देवीं गायत्रीं संस्मरेद् यतिः ।
शुक्लां शुक्लाम्बरधरां वृषासनकृताश्रयाम्

त्रिनेत्रां वरदां पाशं शूलञ्च नृकरोटिकाम् ।
विभ्रतीं करपद्मैश्च वृद्धां गलितयौवनाम्

वर्णो यस्यास्ताम् । द्विभुजां द्वौ भुजौ बाहू
यस्यास्तथाभूताम् । तीर्थपूर्णं गङ्गादितीर्थजलैः पूरितं
कमण्डलुम् अच्छमालां स्वच्छमाल्यञ्च पाणिभ्यां
विभ्रतीं दधतीम् । कृष्णाजिनाम्बरधरां नीलचर्मरूपं
वस्त्रं परिदधतीम् । हंसारूढां हंसः
पक्षिविशेषस्तमारूढाम् । शुचिस्मितां शुचि पवित्रं शुभ्रं
वा स्मितमीषद्धासो यस्यास्ताम् । कुमारिकां कन्यकाम् ।
ब्राह्मीं ब्रह्मणः शक्तिम् । एवम्भूतां गायत्रीं देवीं
प्रातःकाले ध्यायेत् । अग्रेऽप्येवमेवान्वयः कर्तव्यः

मध्याह्न इति । तां गायत्रीम्

पीनेति । पीनं वृहत्तुङ्गमुन्नतं कुचद्वन्द्वं यस्याः
तथाभूताम्

सायाह्ने इत्यादि । यतिः निर्जितेन्द्रियव्यूहः । ये
निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते इत्यमरः ।
वृषासनकृताश्रयाम् वृषरूपमासनं यस्य स वृषासनः
शिवः स एव कृत आश्रयो निजाधारो यया तथाभूताम् । अथवा
वृषरूपं यदासनं तदात्मकः कृत आश्रयो यया
तथाभूताम्

त्रिनेत्रमिति । नृकरोटिकाम् नरकपालम् । गलितयौवनां
ध्वस्ततारुण्याम्

(पृ० ८५) एवं ध्यात्वा महादेव्यै जलानामञ्जलित्रयम् ।
दत्वा जपेत्तु गायत्रीं दशधा शतधाऽपि वा

गायत्रीं शृणु देवेशि वदामि तव भावतः ।
आद्यायै पदमुच्चार्य विद्महे तदनन्तरम्

परमेश्वर्यै धीमहि तन्नः काली प्रचोदयात् ।
एषा तु तव गायत्री महापापप्रणाशिनी

त्रिसन्ध्यमेतां प्रजपन् सन्ध्यायाः फलमाप्नुयात् ।
ततस्तु तर्पयेद्भद्रे देवर्षिपितृदेवताः

प्रणवं सद्वितीयाख्यां तर्पयामि नमः पदम् ।
शक्तौ तु प्रणवे मायां नमःस्थाने द्विठं वदेत्

एवमित्यादि । महादेव्यै गायत्र्यै दशधा शतधाऽपि वा
दशवारं शतवारं वेत्यर्थः

गायत्रीमित्यादिना गायत्रीं वक्तुमुपक्रमते । भावतः
प्रीतितः

तां गायत्रीमेवाह आद्यायै इत्यादिना । पूर्वमाद्यायै इति
पदमुच्चार्य तदनन्तरं विद्महे इति पदमुच्चरेत् । तदनन्तरं
परमेश्वर्यै धीमहि तन्नः काली प्रचोदयादित्युच्चरेत् । योजनया
आद्यायै विद्महे परमेश्वर्यै धीमहि तन्नः काली
प्रचोदयादित्याकारा गायत्र्यासीत् । एतद्गायत्र्यर्थस्तु आद्यायै
परमेश्वर्यै आद्यां परमेश्वरीं प्राप्तुं यां वयं
विद्महे मन्यामहे धीमहि चिन्तयामश्च तत् जगत्कारणत्वेन
अतिप्रसिद्धा काली नोऽस्मान् प्रचोदयात् प्रेरयेत्
धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोजयेदित्यर्थ इति

त्रिसन्ध्यमिति । एताम् केवलां तव गायत्रीम् । ततस्तु
गायत्रीजपादनन्तरं तु

ननु केन केन मन्त्रेण देवर्षिपितृदेवतास्तर्पयितव्या
इत्याकाङ्क्षायां तर्पणमन्त्रमाह प्रणवमित्यादिना । पूर्वं
प्रणवमोङ्कारं वदेत् । ततः सद्वितीयाख्यां
(पृ० ८६) मूलान्ते सर्वभूतान्ते निवासिन्यै पदं वदेत् ।
सर्वस्वरूपां ङेयुक्तां सायुधाऽपि तथा पठेत्

सावरणां सचतुर्थीं तद्वदेव परात्पराम् ।
आद्यायै कालिकायै त इदमर्घ्यं ततो द्विठः

अनेनार्घ्यं महादेव्यै दत्त्वा मूलं जपेत् सुधीः ।
यथाशक्ति जपं कृत्वा देव्या वामकरेऽर्पयेत्

द्वितीयया विभक्त्या सहितामाख्यां नामधेयं वदेत् । ततश्च
परं तर्पयामीति नम इति च पदं वदेत् । शक्तौ तु शक्तिविषये तु
प्रणवे प्रणवस्थाने मायां ह्रीमिति बीजं वदेत् । नमःस्थाने
द्विठं स्वाहेति पदं वदेत् । एतेन ओ। देवांस्तर्पयामि नम इति
मन्त्रेण देवान् ओमृषींस्तर्पयामि नम इत्यनेन ऋषीन् ओ।
पितॄंस्तर्पयामि नम इति मन्त्रेण पितॄन् ह्री। आद्यां कालीं
तर्पयामि स्वाहेत्यनेनाद्यां कालीं तर्पयेदिति ज्ञापितम्

मूलान्त इत्यादि । मूलस्य ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेति
मन्त्रस्यान्ते यत् सर्वभूतेति पदं तस्यान्ते निवासिन्यै इति पदं
वदेत् । ततो ङेयुक्तां सर्वस्वरूपां वदेत् । ततः तथा ङेयुक्ता
सायुधेत्यपि पदं वदेत् । ततः तद्वदेव सचतुर्थीमेव
परात्परां वदेत् । ततः आद्यायै कालिकायै ते इदमर्घ्यमिति वदेत् ।
ततो द्विठः स्वाहेति पदं वदेत् । सकलपदयोजनया ह्री। श्री। क्री।
परमेश्वरि स्वाहा सर्वभूतनिवासिन्यै सर्वस्वरूपायै
सायुधायै सावरणायै परात्परायै आद्यायै कालिकायै ते
इदमर्घ्यं स्वाहेति मन्त्र आसीत्

६७ ॥
अनेनेति । अनेनानन्तरमेवोक्तेन मन्त्रेण महादेव्यै अर्घ्यं
दत्त्वा सुधीर्धीरः साधको मूलं मन्त्रं जपेत् । यथाशक्ति
जपं कृत्वा च जपजन्यं फलं देव्या वामकरेऽर्पयेत् दद्यात्

(पृ० ८७) प्रणम्य देवीं पूजार्थं जलमादाय साधकः ।
नत्वा तीर्थं पठन् स्तोत्रं देवताध्यानतत्परः

यागमण्डपमागत्य पाणिपादौ विशोधयेत् ।
ततो द्वारस्य पुरतः सामान्यार्घ्यं प्रकल्पयेत्

त्रिकोणवृत्तभूबिम्बं मण्डलं रचयेत् सुधीः ।
आधारशक्तिं संपूज्य तत्राऽधारं नियोजयेत्

अस्त्रेण पात्रं प्रक्षाल्य हृन्मन्त्रेण प्रपूर्य च ।
निक्षिप्य गन्धं पुष्पञ्च तीर्थान्यावाहयेत्ततः

आधारपात्रतोयेषु वह्न्यर्कशशिमण्डलम् ।
पूजयित्वा तद्दशधा मायाबीजेन मन्त्रयेत्

प्रणम्येति । ततः साधको देवीं प्रणम्य पूजार्थं
जलमादाय गृहीत्वा तीर्थं नत्वा च स्तोत्रं पठन्
देवताध्यानतत्परः सन् यागमण्डपं यजनगृहमागत्य
पाणिपादौ विशोधयेत् धावेत् । ततो द्वारस्य पुरतोऽग्रे
सामान्यार्घ्यं प्रकल्पयेत् रचयेत्

७० ॥
ननु सामान्यार्घ्यं किं नामेत्यत आह त्रिकोणेत्यादि ।
सुधीर्विचक्षणः त्रिकोणञ्च वृत्तञ्च भूबिम्बं चैतेषां
समाहारः त्रिकोणवृत्तभूविम्बं मण्डलं रचयेत् । पूर्वं
त्रिकोणं ततस्तद्वहिरभितो वृत्तं वर्तुलं ततस्तद्वहिर्भूबिम्बं
चतुष्कोणञ्च मण्डलं कुर्यादित्यर्थः । तत्र रचिते मण्डले ओ।
आधारशक्तये नम इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिराधारशक्तिं
संपूज्य सामान्यार्घ्यं पात्रस्थापनाय तस्मिन्नेव रचिते
मण्डले कमप्याधारं नियोजयेत् स्थापयेत्

अस्त्रेणेति । अस्त्रेण फडिति मन्त्रेण पात्रं प्रक्षाल्याऽधारे
संस्थाप्य च हृन्मन्त्रेण नमोमन्त्रेण जलैः प्रपूर्य च तत्र
गन्धं चन्दनादिकं पुष्पञ्च निक्षिप्य ततःपरं तत्र
तीर्थान्यावाहयेत्

आधारेति । ततः आधारश्च पात्रञ्च तोयञ्च
तान्याधारपात्रतोयानि तेषु वह्न्यर्कशशिमण्डलं पूजयित्वा
आधारे वह्निमण्डलं पात्रेऽर्कमण्डलं तोये च
(पृ० ८८) प्रदर्शयेद्धेनुयोनिं सामान्यार्घ्यमिदं स्मृतम् ।
ततस्तज्जलपुष्पैश्च पूजयेद् द्वारदेवताः

गणेशं क्षेत्रपालञ्च वटुकं योगिनीं तथा ।
गङ्गाञ्च यमुनाञ्चैव लक्ष्मीं वाणीं ततो यजेत्

किञ्चित् स्पृशन् वामशाखां वामपादपुरःसरम् ।
स्मरन् देव्याः पदाम्भोजं मण्डपं प्रविशेत् सुधीः

शशिमण्डलं वक्ष्यमाणमन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिरर्चयित्वेत्यर्थः । दशधा दशवारं
मायाबीजेन ह्रीमितिबीजेन तज्जलं मन्त्रयेत्

प्रदर्शयेदिति । ततः तस्योपरि धेनुयोनी मुद्रे प्रदर्शयेत् ।
इदमेव सामान्यार्घ्यं स्मृतम् । ततःपरं तज्जलपुष्पैः
सामान्यार्घ्यसम्बन्धितोयकुसुमैर्द्वारदेवताः पूजयेत् ।
धेनुमुद्रा यथा ।
अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टा कनिष्ठानामिका पुनः ।
तथा च तर्जनीमध्या धेनुमुद्राऽमृतप्रदेति

या द्वारदेवताः पूजयेत्ता एव दर्शयन्नाह
गणेशमित्यादि । गां गणेशाय नम इति मन्त्रेण गणेशम् क्षां
क्षेत्रपालाय नम इति मन्त्रेण क्षेत्रपालम् वां वटुकाय नम
इत्यनेन वटुकम् यां योगिन्यै नम इत्यनेन योगिनीम् गां
गङ्गायै नम इत्यनेन गङ्गाम् यां यमुनायै नम इति मन्त्रेण
यमुनाम् श्री। लक्ष्म्यै नम इत्यनेन लक्ष्मीम् ऐ। सरस्वत्यै नम इति
मन्त्रेण वाणीं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् पूजयेत्

किञ्चिदिति । ततो वामशाखां द्वारस्थितचतुष्काष्ठानां
मध्ये वामं काष्ठं किञ्चित् स्पृशन् देव्याः पदाम्भोजञ्च
स्मरन् सुधीः साधको वामपादपुरःसरं यथा स्यात् तथा
मण्डपं देवीयजनमण्डपं देवीयजनमन्दिरं प्रविशेत्

(पृ० ८९) नैरृत्यां दिशि वास्त्वीशं ब्रह्माणञ्च समर्चयन् ।
सामान्यार्घ्यस्य तोयेन प्रोक्षयेद्यागमन्दिरम्

अनन्तरं साधकेन्द्रो दिव्यदृष्ट्यवलोकनैः ।
दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नानस्त्राद्भिश्चान्तरीक्षगान्

पार्ष्णिघातत्रिभिर्भौमानिति विघ्नान्निवारयेत् ।
चन्दनागुरुकस्तूरीकर्पूरैर्यागमण्डपम्

धूपयेत् स्वोपवेशार्थं चतुरस्रं त्रिकोणकम् ।
विलिख्य पूजयेत्तत्र कामरूपाय हृन्मनुः

तत्राऽसनं समास्तीर्य काममाधारशक्तितः ।
कमलासनाय नमो मन्त्रेणैवासनं यजेत्

नैरृत्यामित्यादि । मण्डपं प्रविश्य च तत्रैव नैरृत्यां
दिशि प्रणवादिनमोऽन्तेन मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिर्वास्त्वीशं
ब्रह्माणं च समर्चयन् पूजयन् सन् सामान्यार्घ्यस्य तोयेन
यागमन्दिरं प्रोक्षयेत् प्रसिञ्चेत्

अनन्तरमिति । अनन्तरं ततःपरमेव साधकेन्द्रो
दिव्यदृष्ट्यवलोकनैः निमेषशून्या
दृष्टिर्दिव्यदृष्टिस्तयाऽवलोकनैर्निरीक्षणैः । दिवि भवा दिव्यास्तान्
विघ्नानुत्सारयेन्निवारयेत् । अन्तरिक्षगान् गगनगतान् विघ्नांस्तु
अस्त्राद्भिः फडिति मन्त्रेण जलैश्चोत्सारयेत् । भौमान्
भूमिभवान् विघ्नांस्तु पार्ष्णिघातत्रिभिः त्रिभिः
पादतलाघातैर्निवारयेत् । ततो यागमण्डपं
चन्दनागुरुकस्तूरीकर्पूरैर्धूपयेत् वासयेत् । ततः
स्वोपवेशार्थं त्रिकोणकं तद्वहिश्चतुरस्रं चतुष्कोणञ्च
मण्डलं विलिख्य तत्र लिखिते मण्डले तदधिष्ठातृदैवतं
कामरूपं कामरूपाय हृत् कामरूपाय नम इति यो
मनुर्मन्त्रस्तेन गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत् ॥ ७८ - ८० ॥
तत्रेति । ततस्तत्र मण्डले आसनमास्तीर्याच्छाद्य पूर्वं
कामं क्लीमिति बीजमुच्चार्य ततः आधारशक्तीति वदेत् ।
आधारशक्तितश्च परं कमलासनाय
(पृ० ९०) उपविश्यासने विद्वान् प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
बद्धवीरासनो मन्त्री विजयां परिशोधयेत्

तारं मायां समुच्चार्य अमृते अमृतोद्भवे ।
अमृतवर्षिणि ततोऽमृतमाकर्षय द्विधा

सिद्धिं देहि ततो ब्रूयात् कालिकां मे ततः परम् ।
वशमानय ठद्वन्द्वं संविदाशोधने मनुः

मूलमन्त्रं सप्तवारं प्रजप्य विजयोपरि ।
आवाहन्यादिमुद्राञ्च धेनुयोनी प्रदर्शयेत्

नम इति वदेत् । योजनया क्लीमाधारशक्तिकमलासनाय नम इति
मन्त्रो जातः । अनेनैव मन्त्रेणासनं तदधिष्ठातृदैवतं यजेत्

विजयां भङ्गाम्

ननु केन मन्त्रेण विजयां परिशोधयेदित्यपेक्षायां
तच्छोधनमन्त्रमेवाह तारमित्यादिद्वाभ्याम् । पूर्वं तारं
प्रणवं मायां ह्रीमिति बीजञ्च समुच्चार्य ततःपरम् अमृते
अमृतोद्भवे अमृतवर्षिणि इति ब्रूयात् । ततोऽमृतमिति ब्रूयात् । ततो
द्विधा द्विवारमाकर्षयेति ब्रूयात् । ततश्च सिद्धिं देहीति ब्रूयात् ।
ततःपरं कालिकां मे इति ब्रूयात् । ततश्च वशमानयेति
ठद्वन्द्वं स्वाहेति ब्रूयात् । सकलपदयोजनया ओ। ह्री। अमृते
अमृतोद्भवे अमृतवर्षिणि अमृतमाकर्षयाकर्षय सिद्धिं देहि
कालिकां मे वशमानय स्वाहेति मन्त्रो जातः । संविदाशोधने
भङ्गायाः शोधनेऽयमेव मनुः प्रोक्तः

८४ ॥
मूलमन्त्रमिति । विजयोपरि मूलमन्त्रं सप्तवारं प्रजप्य
आवाह्यते यया सा आवाहनी मुद्रा सा मुद्रा आदिर्यस्याः सा
आवाहन्यादिः सा चासौ मुद्रा चेत्यावाहन्यादिमुद्रा ताम् ।
धेनुयोनी च मुद्रे विजयोपरि प्रदर्शयेत् । आवाहन्यादिमुद्रा यथा
दक्षिणामूर्तिसंहितायाम् ।
(पृ० ९१) गुरुं पद्मे सहस्रारे यथा सङ्केतमुद्रया ।
त्रिधैव तर्पयेद्देवीं हृदि मूलं समुच्चरन्

वाग्भवं वदयुग्मञ्च वाग्वादिनि पदं ततः ।
मम जिह्वाग्रे स्थिरीभव सर्वसत्ववशङ्करि ।
स्वाहान्तेनैव मनुना जुहुयात् कुण्डलीमुखे

स्वीकृत्य संविदां वामकर्णोर्द्ध्वे श्रीगुरुं नमेत् ।
दक्षिणे च गणेशानमाद्यां मध्ये सनातनीम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा देवीध्यानपरायणः

पुटाञ्जलिमधः कुर्यादियमावाहनी भवेत् ।
इयन्तु विपरीतेन तदा वै स्थापनी भवेत् ॥
ऊर्द्ध्वाङ्गुष्ठकमुष्टिभ्यां तदेयं सन्निधापनी ।
अन्ताङ्गृष्ठकमुष्टिभ्यां तदेयं सन्निरोधिनीति

गुरुमिति । ऐ। अमुकानन्दनाथं श्रीगुरुं तर्पयामि नमः
इति मन्त्रेण सङ्केतमुद्रया गुरूपदिष्टया तत्त्वमुद्रया सहस्रारे
सहस्रदले पद्मे गुरुं यथावत्रिधा विजयया तर्पयेत् । मूलं
मन्त्रं समुच्चरन् सन् ह्री। आद्यां कालीं तर्पयामि स्वाहेति
मन्त्रेण तत्त्वमुद्रयैव हृदये देवीं विजयया त्रिधैव तर्पयेत्

वाग्भवमिति । पूर्वं वाग्भवम् ऐमिति बीजं वदेत् । ततो
वदयुग्मं वदेत् । ततो वाग्वादिनि इति पदं वदेत् । ततो मम
जिह्वाग्रे स्थिरीभव सर्वसत्त्ववशङ्करि इति वदेत् । योजनया ऐ। वद
वद वाग्वादिनि मम जिह्वाग्रे स्थिरीभव सर्वसत्त्ववशङ्करि
मन्त्रो जातः । स्वाहान्तेनैवामुना मनुना कुण्डलीमुखे
विजयां जुहुयात् दद्यात्

स्वीकृत्येति । एवं संविदां भङ्गां स्वीकृत्य गृहीत्वा
वामकर्णस्योर्ध्वदेशे ओ। श्रीगुरुभ्यो नम इति मन्त्रेण श्रीगुरुं
नमेत् । दक्षिणे दक्षिणकर्णस्योर्द्ध्वदेशे
(पृ० ९२) पूजाद्रव्याणि सर्वाणि दक्षिणे स्थापयेत् सुधीः ।
वामे सुवासितं तोयं कुलद्रव्याणि यानि च

अस्त्रान्तमूलमन्त्रेण सामान्यार्घ्योदकेन च ।
संप्रोक्ष्य सर्ववस्तूनि वेष्टयेज्जलधारया ।
वह्निबीजेन देवेशि वह्नेः प्राकारमाचरेत्

पुष्पं चन्दनसंयुक्तमादाय करयोर्द्वयोः ।
अस्त्रेण घर्षयित्वा तत् प्रक्षिपेत् करशुद्धये

तर्जनीमध्यमाभ्याञ्च वामपाणितले शिवे ।
ऊर्ध्वोर्द्ध्वतालत्रितयं दत्वा दिग्बन्धनं ततः ।
अस्त्रेण छोटिकाभिश्च भूतशुद्धिमथाऽचरेत्

ओ। गणेशाय नम इति मन्त्रेण गणेशानं नमेत् । ओ। सनातन्यै
आद्यायै काल्यै नम इत्यनेन मध्ये ललाटदेशे सनातनीमाद्यां
कालिकां नमेत्

पूजेति । पूजाद्रव्याणि पुष्पादीनि । कुलद्रव्याणि मद्यादीनि

अस्त्रान्तेति । ततः अस्त्रान्तमूलमन्त्रेण फडन्तेन
मूलमन्त्रेण सामान्यार्घ्योदकेन च सर्ववस्तूनि
संप्रोक्ष्याभिषिञ्च्य जलधारया वेष्टयेत् । हे देवेशि ततो
वह्निबीजेन रमिति बीजेन वह्नेः प्राकारमावरणमाचरेत् कुर्यात्

पुष्पमिति । ततः करशुद्धये चन्दनसंयुक्तं पुष्पं
द्वयोः करयोरादाय गृहीत्वा अस्त्रेण फडिति मन्त्रेण तत् पुष्पं
घर्षयित्वा प्रक्षिपेत्

तर्जनीति । हे शिवे ततः तर्जनीमध्यमाभ्यामङ्गुलिभ्यां
वामपाणितले ऊर्ध्वोर्द्ध्वं तालत्रितयं दत्त्वा ततोऽस्त्रेण
फडिति मन्त्रेण छोटिकाभिरङ्गुलिध्वनिभिश्च दिग्बन्धनमाचरेत् ।
अथ दिग्बन्धनादनन्तरं भूतशुद्धिमाचरेत्

(पृ० ९३) स्वाङ्के निधाय च करावुत्तानौ साधकोत्तमः ।
मनो निवेश्य मूले च हुङ्कारेणैव कुण्डलीम्

उत्थाप्य हंसमन्त्रेण पृथिव्या सहितां तु ताम् ।
स्वाधिष्ठानं समानीय तत्वं तत्वे नियोजयेत्

गन्धादिघ्राणसंयुक्तां पृथिवीमप्सु संहरेत् ।
रसादिजिह्वया सार्द्धं जलमग्नौ विलापयेत्

रूपादिचक्षुषा सार्द्धमग्निं वायौ विलाप्य च ।
स्पर्शादित्वग्युतं वायुमाकाशे प्रविलापयेत्

अहङ्कारे हरेद् व्योम सशब्दं तन्महत्यपि ।
महत्तत्वञ्च प्रकृतौ तां ब्रह्मणि विलापयेत्

भूतशुद्ध्याचरणप्रकारमेवाह स्वाङ्के इत्यादिभिः ।
साधकोत्तमः स्वाङ्के स्वक्रोडे उत्तानौ करौ निधाय संस्थाप्य
मूले मूलाधारचक्रे च मनो निवेश्य हूङ्कारेणैव
कुण्डलीमुत्थाप्य हंसमन्त्रेण हंसः इत्यात्मकेनैव मन्त्रेण
पृथिव्या सहितां तां कुण्डलीं शक्तिं स्वाधिष्ठानं
स्वाधिष्ठानचक्रं समानीय तत्वं पृथिव्यादिकं तत्वे जलादौ
नियोजयेत् विलापयेत्

९४ ॥
पृथिव्यादेस्तत्वस्य जलादितत्वे विलापनप्रकारमेव
दर्श्यन्नाह गन्धादीत्यादि । गन्ध आदिर्यस्य तद्गन्धादि
एवम्भूतञ्च तद्घ्राणं नासा चेति गन्धादिघ्राणे तेन
संयुक्तां पृथिवीम् अप्सु जलेषु संहरेत् विलापयेत् । घ्राणादीति
पाठे तु घ्रायते नासिकया गृह्यते यः स घ्राणो गन्ध एव ।
जलादिकमप्यग्न्यादावेवमेव विलापयेत्

९६ ॥
अहङ्कार इति । अहङ्कारे सशब्दं शब्दसहितं व्योम
आकाशं हरेत् विलापयेत् । तत् अहङ्कारतत्त्वं महति महत्तत्त्वे
हरेत् । महत्तत्त्वञ्च प्रकृतौ विलापयेत् । तां प्रकृतिं ब्रह्मणि
विलापयेत्

(पृ० ९४) इत्थं विलाप्य मतिमान् वामकुक्षौ विचिन्तयेत् ।
पुरुषं कृष्णवर्णञ्च रक्तश्मश्रुविलोचनम्

रक्तचर्मधरं क्रुद्धमङ्गुष्ठपरिमाणकम् ।
सर्वपापस्वरूपञ्च सर्वदाऽधोमुखस्थितम्

ततस्तु वामनासायां यं बीजं धूम्रवर्णकम् ।
सञ्जिन्त्य पूरयेत्तेन वायुं षोडशमात्रया ।
तेन पापात्मकं देहं शोषयेत् साधकाग्रणीः

नाभौ रं रक्तवर्णञ्च ध्यात्वा तज्जातवह्निना ।
चतुःषष्ट्या कुम्भकेन दहेत् पापरतान्तनूम्

इत्थमिति । मतिमान् साधक इत्थममुना प्रकारेण
पृथिव्यादितत्त्वं विलाप्य वामकुक्षौ वामे उदरे कृष्णवर्णं
सर्वपापस्वरूपं पुरुषं विचिन्तयेत् ।
रक्तश्मश्रुविलोचनमित्यादीनि द्वितीयान्तपदानि
सर्वपापस्वरूपस्य पुरुषस्यैव विशेषणानि ।
रक्तश्मश्रुविलोचनम् रक्ते लोहितवर्णे श्मश्रुविलोचने यस्य
तथाभूतम्

९९ ॥
ततस्त्विति । ततोऽनन्तरन्तु वामनासायां धूम्रवर्णकं
यं बीजं सञ्चिन्त्य तदेव बीजं जपन् साधकस्तेन
वामनासारन्ध्रेण षोडशमात्रया वायुं पूरयेदाकर्षेत् ।
साधकाग्रणीः साधकोत्तमस्तेन पूरितेन वायुना पापात्मकं
पापमात्मनि स्वस्मिन् यस्य एवम्भूतदेहं शोषयेत्

नाभाविति । ततो नाभौ रक्तवर्णं रमिति बीजं ध्यात्वा
तदेव बीजं जपन्नपि तज्जातवह्निना ततो रमिति
बीजादुत्पन्नेनाग्निना चतुःषष्ट्या कुम्भकेन पापरतां निजां
तनूं दहेत्

(पृ० ९५) ललाटे वारुणं बीजं शुक्लवर्णं विचिन्त्य च ।
द्वात्रिंशता रेचकेन प्लावयेदम्टाम्भसा

आपादशीर्षपर्यन्तमाप्लाव्य तदनन्तरम् ।
उत्पन्नं भावयेद्देहं नवीनं देवतामयम्

पृथ्वीबीजं पीतवर्णं मूलाधारे विचिन्तयन् ।
तेन दिव्यावलोकेन दृढीकुर्यान्निजां तनूम्

हृदये हस्तमादाय आ। ह्री। क्रो। हंस उच्चरन् ।
सोऽहं मन्त्रेण तद्देहे देव्याः प्राणान् निधापयेत्

भूतशुद्धिं विधायेत्थं देवीभावपरायणः ।
समाहितमनाः कुर्यात् मातृकान्यासमम्बिके

ललाटे इति । ततो ललाटे शुक्लवर्णं वारुणं वमिति बीजं
सञ्चिन्त्य तदेव बीजं जपन्नपि द्वात्रिंशता
रेचकेनामृताम्भसा वारुणबीजच्युतेनामृतरूपेण जलेन
दग्धां तनूं प्लावयेत्

आपादेति । एवमापादशीर्षपर्यन्तं देहमाप्लाव्य
तदनन्तरं देवतामयं देवतादेहस्वरूपं नवीनमुत्पन्नं
देहं भावयेत् चिन्तयेत्

पृथ्वीति । ततो मूलाधारे पीतवर्णं लमित्याकारकं
पृथ्वीबीजं विचिन्तयन् सन् तेन लमिति बीजेन दिव्यावलोकेन च निजां
तनूं दृढीकुर्यात्

हृदये इति । ततो हृदये हस्तमादाय निधाय आ। ह्री। क्रो। हंस
इत्युच्चरन् साधकः सोऽहं मन्त्रेण तद्देहं तस्मिन्नवीने देहे
देव्याः प्राणान् प्रतिष्ठयेत् आ। ह्री। क्रो। हंसः सोऽहमिति मन्त्रेण
तत्र देहे देव्याः प्राणानां प्रतिष्ठां कुर्यादित्यर्थः

देवीभावपरायणः देवीस्वरूपोऽहमिति चिन्तनतत्परः

(पृ० ९६) मातृकाया ऋषिर्ब्रह्मा गायत्रीछन्द ईरितम् ।
देवता मातृका देवी बीजं व्यञ्जनसंज्ञकम्

स्वराश्च शक्तयः सर्गः कीलकं परिकीर्तितम् ।
लिपिन्यासे महादेवि विनियोगप्रयोगिता ।
ऋषिन्यासं विधायैवं कराङ्गन्यासमाचरेत्

अं आं मध्ये कवर्गञ्च इं ईं मध्ये चवर्गकम् ।
उं ऊं मध्ये टवर्गन्तु एं ऐं मध्ये तवर्गकम्

ओं औं मध्ये पवर्गन्तु यादिक्षान्तं वरानने ।
बिन्दु सर्गान्तराले च षडङ्गे मन्त्र ईरितः

विन्यस्य न्यासविधिना ध्यायेन्मातृसरस्वतीम्

अथ मातृकान्यासक्रममेव दिदर्शयिष्यन् मातृकाया
ऋष्यादिकमाह मातृकाया इत्यादिना । सर्गः विसर्गः ।
विनियोगप्रयोगिता विनियोगस्य प्रयोगित्वम् विनियोगः प्रयोक्तव्य
इत्यर्थः । अस्या मातृकाया ब्रह्मा ऋषिर्गायत्री छन्दः । मातृका
सरस्वती देवी देवता । हलो बीजम् । स्वराः शक्तयः । विसर्गः
कीलकम् । धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये लिपिन्यासे विनियोगः । शिरसि
ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखे गायत्र्यै छन्दसे नमः । हृदये
मातृकायै सरस्वत्यै देव्यै देवतायै नमः । गुह्ये व्यञ्जनाय
बीजाय नमः । पादयोः स्वरेभ्यः शक्तिभ्यो नमः । सर्वाङ्गेषु
विसर्गाय कीलकाय नमः । धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये
लिपिन्यासे विनियोगः । एवम् ऋषिन्यासं विधाय कृत्वा
कराङ्गन्यासमाचरेत् कुर्यात्

१०८ ॥
कराङ्गन्यासक्रममेवाह अं आं मध्ये इत्यादिना । अं
आं मध्ये स्थितं कवर्गम् इं ईं मध्ये स्थितं चवर्गम् उं
ऊं मध्ये स्थितं टवर्गम् एं ऐं मध्ये स्थितं तवर्गम् ओं
औं मध्ये स्थितं पवर्गम् बिन्दुसर्गान्तराले
अनुस्वारविसर्गमध्ये
(पृ० ९७) पञ्चाशल्लिपिभिर्विभक्तमुखदोःपन्मध्यवक्षःस्थलां
भास्वन्मौलिनिबद्धचन्द्रशकलामापीनतुङ्गस्तनीम् ।
मुद्रामक्षगुणं सुधाढ्यकलशं विद्याञ्च हस्ताम्बुजै-
र्विभ्राणां विषदप्रभां त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये

स्थितं यादिक्षान्तञ्च वर्णमङ्गुष्ठादिषु हृदयादिषु च
षट्सु षट्सु अङ्गेषु न्यासविधिना यथाक्रमं विन्यस्य
मातृसरस्वतीं ध्यायेदित्यन्वयः । यथा अं कं खं गं
घं ङं आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । इं चं छं जं
झं ञं ईं तर्जनीभ्यां स्वाहा । उं टं ठं डं
ढं णं ऊं मध्यमाभ्यां वषट् । एं तं थं दं
धं नं ऐं अनामिकाभ्यां हुम् । ओं पं फं बं
भं मं औं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । अं यं रं लं
वं शं षं सं हं लं क्षं अः
करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । इति करन्यासः ।
हृदयादिन्यासो यथा अं कं खं गं घं ङं आं
हृदयाय नमः । इं चं छं जं झं अं ईं शिरसे
स्वाहा । उं टं ठं डं ढं णं ऊं शिखायै वषट्
। एं तं थं दं धं नं ऐं कवचाय हुम् । ओं पं
फं बं भं मं औं नेत्रत्रयाय वौषट् । अं यं रं
लं वं शं षं सं हं लं क्षं अः अस्त्राय फट् । इति
षडङ्गे न्यासेऽयमेव मन्त्र ईरितः कथितः ॥ १०९-१११ ॥
मातृसरस्वतीध्यानमेवाह पञ्चाशल्लिपिभिरिति ।
वाग्देवतां सरस्वतीमाश्रये भजे इत्यन्वयः ।
कथम्भूतां वाग्देवताम्
पञ्चाशल्लिपिभिर्विभक्तमुखदोःपन्मध्यवक्षक्षःस्थला
म् पञ्चाशता वर्णैर्विभक्तानि पृथक् पृथक् भूतानि
मुखदोःपन्मध्यवक्षःस्थलानि यस्यास्तथाभूताम् । तत्र
दोर्बाहुः पद् पादः । पुनः कथम्भूताम्
भास्वन्मौलिनिबद्धचन्द्रशकलाम् भास्वन्मौलौ
दीप्यमाने किरीटे निबद्धं चन्द्रशकलं चन्द्रखण्डं
यया ताम् । चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रय
इत्यमरः । पुनः कथम्भूताम् आपीनतुङ्गस्तनीम् आपीनौ
अतिमहान्तौ तुङ्गावुन्नतौ स्तनौ यस्यास्तथाभूताम् । पुनः
कथम्भूताम् हस्ताम्बुजैः पाणिकमलैर्ज्ञानमुद्राम्
अक्षगुणमक्षमाल्यम् सुधाढ्यकलशममृतयुक्तं
घटं विद्याञ्च
(पृ० ९८) ध्यात्वैवं मातृकां देवीं षट्सु चक्रेषु विन्यसेत् ।
हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्मे कण्ठे च षोडश स्वरान्

हृदम्बुजे कादिठान्तान् विन्यस्य कुलसाधकः ।
डादिफान्तान् नाभिदेशे बादिलान्तांश्च लिङ्गके

मूलाधारे चतुष्पत्रे वादिसान्तान् प्रविन्यसेत् ।
इत्यन्तर्मनसा न्यस्य मातृकार्णान् वहिर्न्यसेत्

विभ्राणां दधतीम् । पुनः कीदृशीम् विशदप्रभाम् विशदा
शुभ्रा प्रभा यस्यास्ताम् । पुनः कीदृशीम् त्रीणि नयनानि नेत्राणि
यस्यास्तथाभूताम्

ध्यात्वेति । एवं मातृकां देवीं ध्यात्वा षट्सु चक्रेषु
विन्यसेत् । षट्सु चक्रेषु मातृकाया न्यासस्य क्रममेवाह
हक्षावित्यादिना । भ्रूमध्यगे विशुद्धाख्ये द्विदले पद्मे हक्षौ
वर्णौ विन्यसेत् । कण्ठे कण्ठस्थिते आज्ञाख्ये षोडशपत्रे पद्मे
षोडश स्वरान् न्यसेत् । हृदम्बुजे अनाहताख्ये द्वादशदले
हृदयपद्मे कादिठान्तान् द्वादशवर्णान् विन्यस्य कुलसाधको
नाभिदेशस्थिते मणिपूरकाख्ये दशदले पद्मे डादिफान्तान्
दशवर्णान् विन्यसेत् । लिङ्गके लिङ्गदेशस्थे स्वाधिष्ठानाख्ये
षड्दले पद्मे वादिलान्तान् षड्वर्णान् विन्यसेत् । चतुष्पत्रे
मूलाधारे वादिसान्तांश्चतुरो वर्णान् प्रविन्यसेत् । यथा
भ्रूमध्यगे पद्मे हं नमः क्षं नमः । कण्ठगे पद्मे अं
नमः आं नमः इं नमः ईं नमः उं नमः ऊं नमः ऋं
नमः ॠं नमः ऌं नमः ॡं नमः एं नमः ऐं नमः
ओं नमः औं नमः अं नमः अः नमः । हृद्गते पद्मे कं
नमः खं नमः गं नमः घं नमः ङं नमः चं
नमः छं नमः जं नमः झं नमः ञं नमः टं
नमः ठं नमः । नाभिगते पद्मे डं नमः ढं नमः
णं नमः तं नमः थं नमः दं नमः धं नमः नं
नमः पं नमः फं नमः । लिङ्गगते पद्मे बं नमः भं
नमः मं नमः यं नमः रं नमः लं नमः । मूलाधारे
वं नमः शं नमः षं नमः सं नमः । इति षट्चक्रेषु
मातृकान्यासक्रमः ।
(पृ० ९९) ललाटमुखवृत्ताक्षिश्रुतिघ्राणेषु गण्डयोः ।
ओष्ठदन्तोत्तमाङ्गास्य दोःपत् सन्ध्यग्रगेषु च

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ जठरे हृदयांसयोः ।
ककुद्यंशे च हृत्पूर्वं पाणिपादयुगे ततः

जठराननयोर्न्यस्येन्मातृकार्णान् यथाक्रमम् ।
इत्थं लिपिं प्रविन्यस्य प्राणायामं समाचरेत्

मायाबीजं षोडशधा जप्त्वा वामेन वायुना ।
पूरयेदात्मनो देहं चतुःषष्ट्या तु कुम्भयेत्

इत्यनेन प्रकारेण मनसा मातृकार्णान्
मातृकावर्णानन्तरभ्यन्तरे न्यस्य वहिरपि न्यसेत् ॥ ११३ - ११५ ॥
मातृकावर्णानां वहिर्न्यासस्य क्रममाह ललाटेत्यादिना
। ललाटमुखवृत्तादिषु मातृकार्णान् यथाक्रमं न्यस्येदिति
तृतीयेनान्वयः । यथा ललाटे अं नमः मुखवृत्ते आं नमः
दक्षेऽक्ष्णि इं नमः वामेऽक्ष्णि ईं नमः दक्षश्रुतौ उं
नमः वामकर्णे ऊं नमः दक्षघ्राणे ऋं नमः
वामनासायाम् ॠं नमः दक्षगण्डे ऌं नमः वामकपोले ॡ
नमः ओष्ठे एं नमः अधरे ऐं नमः ऊर्द्ध्वदन्तपङ्क्तौ ओं
नमः अधोदन्तपंक्तौ औं नमः उत्तमाङ्गे अं नमः
आस्यविवरे अः नमः वाह्वोः दशानां सन्धीनामग्रेषु
क्रमतः कं नमः खं नमः गं नमः घं नमः ङं
नमः चं नमः छं नमः जं नमः झं नमः ञं नमः
। पादयोः दशानां सन्धीनामग्रेषु क्रमतः टं नमः ठं
नमः डं नमः ढं नमः णं नमः तं नमः थं
नमः दं नमः धं नमः नं नमः । दक्षपार्श्वे पं
नमः वामपार्श्वे फं नमः पृष्ठे बं नमः नाभौ भं
नमः जठरे मं नमः हृदये यं नमः दक्षस्कन्धे रं
नमः वामस्कन्धे लं नमः ककुद्रूपेंऽशे वं नमः
हृदयपूर्वे पाणियुगे शं नमः षं नमः हृत्पूर्वे पादयुगे
सं नमः हं नमः जठराननयोः लं नमः क्षं नमः इति
मातृकार्णानां वहिर्न्यासस्य क्रमः ॥ ११६ - ११८ ॥
ननु देवीमन्त्रस्य साधने कथं प्राणायामं विदध्यात्
तत्राह मायाबीजमित्यादि । सुधीर्धीरो मायाबीजं ह्री। बीजं
षोडशधा षोडशवारं जप्त्वा
(पृ० १००) कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्धृत्वा नासाद्वयं सुधीः ।
द्वात्रिंशता जपन् बीजं वायुं दक्षेण रेचयेत्

पुनः पुनस्त्रिरावृत्या प्राणायाम इति स्मृतः ।
प्राणायामं विधायेत्थमृषिन्यासं समाचरेत्

अस्य मन्त्रस्य ऋषयो ब्रह्मा ब्रह्मर्षयस्तथा ।
गायत्र्यादीनि छन्दांसि आद्या काली तु देवता

आद्याबीजं बीजमिति शक्तिर्माया प्रकीर्तिता ।
कमला कीलकं प्रोक्तं स्थानेष्वेतेषु विन्यसेत् ।
शिरो वदनहृद्गुह्यपादसर्वाङ्गकेषु च

वामेन नासापुटेन वायुनाऽत्मनो देहं पूरयेत् । ततः
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्नासाद्वयं धृत्वा चतुःषष्ट्या
आवृत्त्या ह्री। बीजं जपन् सन् वायुं कुम्भयेत् स्थिरं कुर्यात् । ततो
द्वात्रिंशताऽवृत्त्या ह्री। बीजं जपन् तेनैव दक्षनासापुटेनैव
वायुं रेचयेत् त्यजेत् । पुनः पुनरावृत्या त्रिर्वारत्रयमेवं कुर्यात्
। देवीमन्त्रस्य साधने इति एष प्राणायामः स्मृतः
प्राणायामविधिः प्रोक्त इत्यर्थः ॥ ११९ - १२१ ॥
ऋषिन्यासक्रमं दर्शयंस्तस्य मन्त्रस्य ऋष्यादिकमाह
अस्य मन्त्रस्येत्यादिना । अस्य मन्त्रस्य ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहेत्यस्य आद्याबीजं क्री। बीजम् । माया ह्री। बीजम् । कमला श्री।
बीजम् । एतेषु स्थानेषु ऋष्यादिकं विन्यसेत् । एतेषु केषु स्थानेषु
विन्यसेत् तत्राह शिर इत्यादिना । यथा अस्य मन्त्रस्य ब्रह्मा
ब्रह्मर्षयश्च ऋषयो गायत्र्यादीनि छन्दांसि आद्या काली देवता
क्री। बीजं ह्री। शक्तिः श्री। कीलकं
धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये ऋषिन्यासे विनियोगः । शिरसि
ब्रह्मणे ब्रह्मर्षिभ्यश्चर्षिभ्यो नमः । मुखे
गायत्र्यादिभ्यश्छन्दोभ्यो नमः । हृदये आद्यायै काल्यै
देवतायै नमः । गुह्ये क्री। बीजाय नमः । पादयोः ह्रो। शक्तये
नमः । सर्वाङ्गेषु श्री। कीलकाय
(पृ० १०१) मूलमन्त्रेण हस्ताभ्यामापादमस्तकावधि ।
मस्तकात् पादपर्यन्तं सप्तधा वा त्रिधा न्यसेत् ।
अयन्तु व्यापकन्यासो यथोक्तफलसिद्धिदः

यद्बीजाद्या भवेद्विद्या तद्बीजेनाऽङ्गकल्पना ।
अथवा मूलमन्त्रेण षड्दीर्घेण विना प्रिये

अङ्गुष्ठाभ्यां तर्जनीभ्यां मध्यमाभ्यां तथैव च ।
अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां करयोस्तलपृष्ठयोः ।
नमःस्वाहावषट् हूञ्च वौषट् फट् क्रमशः सुधीः

नमः । धर्मार्थकाममोक्षावाप्तये ऋषिन्यासे विनियोगः । इति
ऋषिन्यासक्रमः

१२३ ॥
अथ व्यापकन्यासं व्रूते मूलेत्यादिना ।
आपादमस्तकावधि पादमारभ्य मस्तकपर्यन्तं
मस्तकमारभ्य पादपर्यन्तं च प्रतिहस्ताभ्यां मूलमन्त्रेण
सप्तधा सप्तवारं त्रिधा वा न्यसेन्न्यासं कुर्यात् । मस्तकादिति
ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे चेति कर्मणि पञ्चमी

अथ कराङ्गन्यासविधिं निरूपयति यद्बीजाद्येत्यादिना ।
यद्बीजमाद्यं यस्याः सा यद्वीजाद्या मन्त्रात्मिका विद्या भवेत्
। परार्द्धे षड्दीर्घेण विनेति निषेधात् आकारादि
षड्दीर्घस्वरभाजा तेन बीजेनाऽङ्गकल्पना अङ्गुष्ठादि
हृदयादि षडङ्गन्यासकल्पना कर्तव्येत्यर्थः । अथवा हे प्रिये
षड्दीर्घेण विना
अध्याह्रियमाणाकारादिषड्दीर्घस्वरशून्येन
मूलमन्त्रेणैवाऽङ्गकल्पना कर्तव्या

पूर्वमङ्गुष्ठादि षडङ्गन्यासक्रममाह
अङ्गुष्ठाभ्यामित्यादिना सार्द्धेन । अङ्गुष्ठाभ्यां नमः
अङ्गुष्ठावुद्दिश्य नम इत्युक्तमित्यर्थः । एवमग्रेऽप्यन्वयो
विधेयः । सुधीः साधकः क्रमशः क्रमेण ह्रा।
अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ह्री। तर्जनीभ्यां स्वाहा ह्रू।
मध्यमाभ्यां वषट् ह्रै। अनामिकाभ्यां नमः ह्रौ।
कनिष्ठाभ्यां वौषट् ह्र।ः
(पृ० १०२) हृदयाय नमः पूर्वं शिरसे वह्निवल्लभा ।
शिखायै वषडित्युक्तं कवचाय हुमीरितम्

नेत्रत्रयाय वौषट् च अस्त्राय फडिति क्रमात् ।
षडङ्गानि विधायेत्थं पीठन्यासं समाचरेत्

आधारशक्तिं कूर्मञ्च शेषं पृथ्वीं तथैव च ।
सुधाम्बुधिं मणिद्वीपं पारिजाततरुं ततः

चिन्तामणिगृहञ्चैव मणिमाणिक्यवेदिकाम् ।
तत्र पद्मासनं वीरो विन्यसेत् हृदयाम्बुजे

करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहा
अङ्गुष्ठाभ्यां नमः एवं वा अङ्गुष्ठादिषडङ्गेषु
न्यासं विदध्यादिति शेषः

अथ हृदयादिषडङ्गन्यासमाह हृदयाय नम इत्यादिना ।
पूर्वं हृदयाय नमः हृदयमुद्दिश्य नम इत्युक्तमित्यर्थः ।
एवमग्रेऽप्यन्वयः । वह्निवल्लभा स्वाहा । ह्रा। हृदयाय नमः ।
ह्री। शिरसे स्वाहा । ह्रू। शिखायै वषट् । ह्रै। कवचाय हुम् । ह्रौ।
नेत्रत्रयाय वौषट् । ह्र।ः अस्त्राय फट् इति । ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहा हृदयाय नमः एवं वा क्रमात्
सुधीर्हृदयादिषडङ्गेषु न्यासं कुर्यात् । इत्थमेवं विधानेन
षडङ्गानि प्रति न्यासं विधाय पीठन्यासं समाचरेत्

१२८ ॥
पीठन्यासाचरणक्रममेव दर्शयन्नाह
आधारशक्तिमित्यादि । वीरो हृदयाम्बुजे हृत्पद्मे आधारशक्तिं
न्यसेत् । तत्रैव कूर्मादिकमपि न्यसेत् । तत्र
मणिमाणिक्यवेदिकायाम् । यथा हृदयाम्बुजे आधारशक्तये
नमः कूर्माय नमः शेषाय नमः पृथ्व्यै नमः
सुधाम्बुधये नमः मणिद्वीपाय नमः पारिजाततरवे नमः
चिन्तामणिगृहाय नमः मणिमाणिक्यवेदिकायां पद्मासनाय
नमः इति

१३० ॥
(पृ० १०३) दक्षवामांसयोर्वामकटौ दक्षकटौ तथा ।
धर्मं ज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यं क्रमतो न्यसेत्

मुखपार्श्वे नाभिदक्षपार्श्वे साधकसत्तमः ।
नङ्पूर्वाणि च तान्येव धर्मादीनि यथाक्रमम्

आनन्दकन्दं हृदये सूर्यं सोमं हुताशनम् ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव बिन्दुयुक्तादिमाक्षरैः ।
केशरान् कर्णिकाञ्चैव पत्रेषु पीठनायिकाः

मङ्गला विजया भद्रा जयन्ती चाऽपराजिता ।
नन्दिनी नारसिंही च वैष्णवीत्यष्टनायिकाः

दक्षेत्यादि । दक्षिणांसादिषु क्रमतो धर्मादिकं न्यसेत् ।
यथा दक्षस्कन्धे धर्माय नमः वामस्कन्धे ज्ञानाय नमः
वामकटौ ऐश्वर्याय नमः दक्षकटौ वैराग्याय नमः इति

मुखेत्यादि । साधकसत्तमो मुखादिषु नञ् पूर्वाणि
तान्येव धर्मादीनि यथाक्रमं क्रमेणैव न्यसेत् । यथा मुखे
अधर्माय नमः वामपार्श्वे अज्ञानाय नमः नाभौ
अनैश्वर्याय नमः दक्षपार्श्वे अवैराग्याय नमः इति

आनन्देत्यादि । आनन्दकन्दादीन् हृदये न्यसेत् ।
बिन्दुयुक्तादिमाक्षरैः सानुस्वारैरादिमैरक्षरैः सह सत्त्वं
रजस्तमश्च तत्रैव न्यसेत् । यथा हृदये आनन्दकन्दाय नमः
सूर्याय नमः सोमाय नमः अग्नये नमः सं सत्त्वाय नमः
रं रजसे नमः तं तमसे नमः केसरेभ्यो नमः कर्णिकायै
नमः इति । हृदयाम्बुजस्य पत्रेषु पीठनायिका न्यसेत्

पत्रेषु याः पीठनायिका न्यसेत्ता आह एकेन मङ्गलेत्यादि ।
यथा हृत्पद्मपत्रेषु क्रमतः मङ्गलायै नमः विजयायै नमः
भद्रायै नमः जयन्त्यै नमः अपराजितायै नमः नन्दिन्यै
नमः नारसिंह्यै नमः वैष्णव्यै नमः इति

(पृ० १०४) असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधोन्मत्तो भयङ्करः ।
कपाली भीषणश्चैव संहारीत्यष्ट भैरवाः ।
दलाग्रेषु न्यसेदेतान् प्राणायामं ततश्चरेत्

गन्धपुष्पे समादाय करकच्छपमुद्रया ।
हृदि हस्तौ समाधाय ध्यायेद्देवीं सनातनीम्

ध्यानं तु द्विविधं प्रोक्तं सरूपारूपभेदतः ।
अरूपं तव यद्ध्यानमवाङ्मनसगोचरम्

अव्यक्तं सर्वतो व्याप्तमिदमित्थंविवर्जितम् ।
अगम्यं योगिभिर्गम्यं कृच्छ्रैर्बहुशमादिभिः

असिताङ्ग इति । असिताङ्गादीनेतानष्ट भैरवान् दलाग्रेषु
न्यसेत् । यथा हृत्पद्मपत्राग्रेषु क्रमतः असिताङ्गाय भैरवाय
नमः रुरवे भैरवाय नमः चण्डाय भैरवाय नमः
क्रोधोन्मत्ताय भैरवाय नमः भयङ्कराय भैरवाय नमः
कपालिने भैरवाय नमः भीषणाय भैरवाय नमः
संहारिणे भैरवाय नमः इति । एवं पीठन्यासं विधाय ततः
प्राणायामञ्चरेत्

गन्धेति । ततो गुरूपदिष्टया करकच्छपमुद्रया
गन्धपुष्पे समादाय गृहीत्वा हृदि हस्तौ समाधाय संस्थाप्य
सनातनीमाद्यन्तशून्यां देवीं ध्यायेत्

ध्यानमिति । हे देवि सरूपारूपभेदतः तव ध्यानन्तु
द्विविधं प्रोक्तम् । तयोर्मध्ये अरूपं रूपरहितं तव
यद्ध्यानं ध्येयं, तत्तु अवाङ्मनसगोचरम् वाचो
मनसश्चाविषयभूतम् । ध्यायते यत्तत् ध्यानम् । बाहुलकात्
कर्मणि ल्युट्

अव्यक्तमित्यादि । इदमित्थंविवर्जितम् इदमित्थमेवेति
सिद्धान्तरहितम् । अगम्यम् अज्ञेयम् । कृच्छ्रैः
प्राजापत्यादिभिर्व्रतैः । शमोऽन्तःकरणसंयमः स
आदिर्येषां ते शमादयः । बहवश्च ते शमादयः तैः

(पृ० १०५) मनसो धारणार्थाय शीघ्रं स्वाभीष्टसिद्धये ।
सूक्ष्मध्यानप्रबोधाय स्थूलध्यानं वदामि ते

अरूपायाः कालिकायाः कालमातुर्महाद्युतेः ।
गुणक्रियानुसारेण क्रियते रूपकल्पना

मेघाङ्गीं शशिशेखरां त्रिनयनां रक्ताम्बरां बिभ्रतीं
पाणिभ्यामभयं वरञ्च विलसद्रक्तारविन्दस्थिताम् ।
नृत्यन्तं पुरतो निपीय मधुरं माध्वीकमद्यं महा-
कालं वीक्ष्य विकासिताननवरामाद्यां भजे कालिकाम् ॥
एवं ध्यात्वा स्वशिरसि पुष्पं दत्त्वा तु साधकः ।
पूजयेत् परया भक्त्या मानसैरुपचारकैः

मनस इति । शीघ्रमिति पूर्वान्वयि

ननु रूपवत एव पदार्थस्य स्थूलध्यानं सम्भवति मम
त्वाद्यन्तशून्याया रूपरहितत्वात् कथं स्थूलध्यानं
ब्रवीषीत्यत आह अरूपाया इत्यादि

स्थूलध्यानमेवाह मेघाङ्गीमिति । आद्यां कालिकामहं
भजे इत्यन्वयः । कथम्भूतां कालिकाम् मेघाङ्गीम् मेघ
इवाङ्गं यस्यास्तथाभूताम् । पुनः कथम्भूताम्
शशिशेखराम् शशी शेखरे शिरसि यस्याः ताम् । पुनः कीदृशीम्
त्रिनयनाम् त्रीणि नयनानि नेत्राणि यस्याः ताम् । पुनः
कथम्भूताम् पाणिभ्यां हस्ताभ्यामभयं वरञ्च
बिभ्रतीं दधतीम् । पुनः कीदृशीम् विकसद्रक्तारविन्दस्थितां
विकसत् स्फुटद्रक्तारविन्दं लोहितं पद्मं तत्र
स्थितामुपविष्टाम् । पुनः कथम्भूताम् मधुरं
माध्वीकमद्यं मधूकपुष्पोद्भवं मद्यं निपीय
पुरतोऽग्रे नृत्यन्तं महाकालं वीक्ष्य दृष्ट्वा
विकासितमाननवरं मुखश्रेष्टं यस्याः तथाभूताम्

एवमिति । एवममुना प्रकारेणाऽद्यां कालीं ध्यात्वा
करकच्छपमुद्रया गृहीतं पुष्पं स्वशिरसि दत्त्वा साधकः
परया भक्त्या मानसैरुपचारकैर्देवीं पूजयेत्

(पृ० १०६) हृत्पद्ममासनं दद्यात् सहस्त्रारच्युतामृतैः ।
पाद्यं चरणयोर्दद्यात् मनस्त्वर्घ्यं निवेदयेत्

तेनाऽमृतेनाऽचमनं स्नानीयमपि कल्पयेत् ।
आकाशतत्त्वं वसनं गन्धन्तु गन्धतत्त्वकम्

चित्तं प्रकल्पयेत् पुष्पं धूपं प्राणान् प्रकल्पयेत् ।
तेजस्तत्त्वन्तु दीपार्थे नैवेद्यञ्च सुधाम्बुधिम्

अनाहतध्वनिं घण्टां वायुतत्त्वञ्च चामरम् ।
नृत्यमिन्द्रियकर्माणि चाञ्चल्यं मनसस्तथा

पुष्पं नानाविधं दद्यादात्मनो भावसिद्धये ।
अमायमनहङ्कारमरागममदं तथा

अमोहकमदम्भञ्च अद्वेषाक्षोभके तथा ।
अमात्सर्यमलोभञ्च दश पुष्पं प्रकीर्तितम्

मानसैरुपचारकैर्देव्याः पूजनमेव दर्शयति
हृत्पद्ममित्यादिभिः । देव्यै हृत्पद्ममासनं दद्यात् ।
सहस्रारच्युतामृतैः
सहस्रदलपद्माद्गलितैरमृतैर्देव्याश्चरणयोः पाद्यं दद्यात् ।
एवमग्रेऽप्यन्वयः

तेनेति । तेनामृतेन सहस्रारच्युतेन

सुधाम्बुधिममृतसमुद्रम्

१४६ ॥
पुष्पमिति । आत्मनो भावसिद्धये
स्वाभिप्रेतपदार्थनिष्पत्तये । काल्यै देयानि नानाविधानि
पुष्पाण्यभिधत्ते अमायमित्यादिना सार्द्धद्वयेन । मायाया
अभावोऽमायं प्रथमं पुष्पम् । अनहङ्कारम् अहङ्कार
आत्मन्यतिपूज्यत्वाभिमानः तदभावोऽनहङ्कारं द्वितीयं
पुष्पम् । रागः क्रोधः तदभावोऽरागं तृतीयं पुष्पम् । मदो
धनविद्यादिनिमित्तकं चित्तस्योत्सुकत्वं तदभावोऽमदं
चतुर्थं पुष्पम्

मोहोऽविवेकः तदभावोऽमोहकं पञ्चमं पुष्पम् ।
दम्भः कपटः तदभावोऽदम्भं षष्ठं पुष्पम् ।
द्वेषोऽप्रीतिः तदभावोऽद्वेषं सप्तमं पुष्पम् । क्षोभो
(पृ० १०७) अहिंसा परमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः ।
दया क्षमा ज्ञानपुष्पं पञ्च पुष्पं ततः परम् ।
इति पञ्चदशैः पुष्पैर्भावरूपैः प्रपूजयेत्

सुधाम्बुधिं मांसशैलं भर्जितं मीनपर्वतम् ।
मुद्राराशिं सुभक्तञ्च घृताक्तं पायसं तथा

कुलामृतञ्च तत्पुष्पं पीठक्षालनवारि च ।
कामक्रोधौ विघ्नकृतौ वलिं दत्त्वा जपं चरेत्

माला वर्णमयी प्रोक्ता कुण्डलीसूत्रयन्त्रिता

व्यर्थमितस्ततः सञ्चलनम् तदभावोऽक्षोभकमष्टमं
पुष्पम् । मात्सर्यमन्यशुभद्वेषः तदभावोऽमात्सर्यं
नवमं पुष्पं । लोभो धनाद्यागमे बहुधा जायमानेऽपि
पुनर्बर्द्धमानोऽभिलाषः तदभावो अलोभं दशमं पुष्पम् ।
एवं दश पुष्पं प्रकीर्तितम्

अहिंसा परपीडानिवृत्तिः । इन्द्रियनिग्रहः विषयेषु
चक्षुरादिसंयमनम् । दया निष्कारणपरदुःखविनाशेच्छा ।
क्षमा परेणापकारे कृते तस्य प्रत्यपकारानाचरणम् । ज्ञानं
सारासारविवेकनैपुण्यम् । भावरूपैः भाव्यन्ते चिन्त्यन्ते इति
भावाः कर्मण्यच् । तद्रूपैः भाव्यमानैरित्यर्थः

सुधाम्बुधिमिति । सुधाम्बुधिं मद्यसमुद्रम् । घृताक्तं
घृतमिश्रितम्

कुलामृतमिति । कुलामृतं शक्तिघटितममृतविशेषम् ।
तत्पुष्पम् कुलपुष्पं स्त्रीपुष्पमित्यर्थः । पीठक्षालनवारि
स्त्र्यङ्गविशेषधावनाम्भः

नन्वाभ्यन्तरजपाचरणे कीदृशी माला जपविधानञ्च
कीदृशं वर्तते इत्यपेक्षायामाह मालेत्यादि । कुण्डलीरूपेण
सूत्रेण यन्त्रिता ग्रथिता वर्णमयी वर्णरूपा
मालाऽभ्यन्तरजपे प्रोक्ता

(पृ० १०८) सबिन्दुं मन्त्रमुच्चार्य मूलमन्त्रं समुच्चरेत् ।
अकारादिलकारान्तमनुलोम इति स्मृतः

पुनर्लकारमारभ्य श्रीकण्ठान्तं मनुं जपेत् ।
विलोम इति विख्यातः क्षकारो मेरुरुच्यते

अष्टवर्गान्तिमैर्वर्णैः सहमूलमथाष्टकम् ।
एवमष्टोत्तरशतं जप्त्वाऽनेन समर्पयेत्

सर्वान्तरात्मनिलये स्वान्तर्ज्योतिःस्वरूपिणि ।
गृहाणान्तर्जपं मातराद्ये कालि नमोऽस्तु ते

समर्प्य जपमेतेन साष्टाङ्गं प्रणमेद्धिया ।
इत्यन्तर्यजनं कृत्वा बहिःपूजां समारभेत्

सबिन्दुमिति । सबिन्दुं सानुस्वारमकारादिलकारान्तं
वर्णमुच्चार्य मूलमन्त्रं समुच्चरेत् जपेत् । यथा अ। ह्री। श्री। क्री।
परमेश्वरि स्वाहेति एवमेव जपेत् । जपेऽयमनुलोम इति स्मृतः

पुनरित्यादि । पुनर्हकारस्यान्ते स्थितं
लकारमारभ्यश्रीकण्ठान्तमकारान्तं सबिन्दुं
वर्णमुच्चार्य मनुं जपेत् । यथा लं ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहा । हं ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेति एवम् । अयञ्च विलोम
इति विख्यातः । क्षकारो मालाया मेरुरुच्यते

अष्टेत्यादि । अथानन्तरमष्टानाम् अकुचुटुतुपुयशानां
वर्गाणामन्तिमैः सबिन्दुभिः अःङञणनमवलरूपैर्वर्णैः
सहाष्टकमष्टपरिमाणकं मूलं मन्त्रं जपेत् । अनेन
इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण

जपसमर्पणमन्त्रमेवाह सर्वान्तरात्मेति ।
सर्वान्तरात्मनिलये सर्वेषामन्तरात्मा हृदयं निलयो गृहं
यस्याः तथाभूते

१५७ ॥
(पृ० १०९) विशेषार्घ्यस्य संस्कारस्तत्रादौ कथ्यते शृणु ।
यस्य स्थापनमात्रेण देवता सुप्रसीदति

दृष्ट्वाऽर्घ्यपात्रं योगिन्यो ब्रह्माद्या देवतागणाः ।
भैरवा अपि नृत्यन्ति प्रीत्या सिद्धिं ददत्यपि

स्ववामे पुरतो भूमौ सामान्यार्घ्यस्य वारिणा ।
मायागर्भं त्रिकोणञ्च वृत्तञ्च चतुरस्रकम्

विलिख्य पूजयेत्तत्र मायाबीजपुरःसरम् ।
ङेन्तामाधारशक्तिञ्च नमःशब्दावसानिकाम्

ततः प्रक्षालिताधारं विन्यस्य मण्डलोपरि ।
मं वह्निमण्डलं ङेन्तं दशकलात्मने ततः

नमोऽन्तेन च सम्पूज्य क्षालयेदर्घ्यपात्रकम् ।
अस्त्रेण स्थापयेत्तत्र आधारोपरि साधकः

विशेषार्घ्यस्येति । तत्र बहिःपूजासमारम्भे

१५९ ॥
विशेषार्घ्यस्य संस्कारमेवाह स्ववाम इत्यादिभिः ।
स्ववामे आत्मनो वामदेशे । पुरतो भूमौ अग्रतः पृथ्व्यां
सामान्यार्घ्यस्य वारिणा करणेन माया ह्री। बीजं गर्भे
यस्येदृशं त्रिकोणं मण्डलं पूर्वं विलिख्य तद्वहिरभितो
वृत्तं वर्तुलं तद्वहिःचतुरस्रं चतुष्कोणं मण्डलं विलिख्य
तत्र मण्डले मायाबीजं ह्री। बीजं पुरःसरं यस्या
एवम्भूतां ङेविभक्त्यन्तां नमःशब्दोऽवसानेऽन्ते
यस्यास्तथाभूतामाधारशक्तिं पूजयेत् । ह्री। आधारशक्तये
नम इति मन्त्रेणाधारशक्तिमर्चयेदित्यर्थः

१६१ ॥
तत इति । ततः आधारशक्तिपूजनादनन्तरं तन्मण्डलोपरि
प्रक्षालिताधारं विन्यस्य संस्थाप्य पूर्वं ममित्युक्त्वा ततः
ङेन्तं वह्निमण्डलमुक्त्वा ततो
(पृ० ११०) अमर्कमण्डलायोक्त्वा द्वादशान्तकलात्मने ।
नमोऽन्तेन यजेत् पात्रं मूलेनैव प्रपूरयेत्

त्रिभागमलिनाऽपूर्य शेषं तोयेन साधकः ।
गन्धपुष्पे तत्र दत्त्वा पूजयेदमुनाऽम्बिके

षष्ठस्वरं बिन्दुयुक्तं ङेन्तं वै चन्द्रमण्डलम् ।
षोडशान्ते कलाशब्दादात्मने नम इत्यपि

दशकलात्मने इति वदेत् । योजनया मं वह्निमण्डलाय
दशकलात्मने इति मन्त्रो जातः । नमोऽन्तेनानेन मन्त्रेण आधारे
वह्निमण्डलं सम्पूज्य अस्त्रेण फडिति मन्त्रेणाऽर्घ्यपात्रं
क्षालयेत् । साधकस्तस्मिन्नाधारोपरि क्षालितमर्घ्यपात्रं
स्थापयेत्

१६३ ॥
अमित्यादि । पूर्वम् अम् अर्कमण्डलायेत्युक्त्वा ततो द्वादशान्ते
कलात्मने इति वदेत् । योजनया अम् अर्कमण्डलाय द्वादशकलात्मने
इति मन्त्रो जातः । अनेनैव नमोऽन्तेन मन्त्रेण
पात्रमर्घ्यपात्राधिष्ठातृदैवतमर्कमण्डलं यजेत् पूजयेत् ।
मूलेनैव मन्त्रेणाऽर्घ्यपात्रं प्रपूरयेत्

ननु केन वस्तुना पात्रं प्रपूरयेत् तत्राह त्रिभागमिति ।
अलिना मद्येन पात्रस्य त्रिभागमापूर्य शेषं तोयेन साधकः
पूरयेत् । तत्र तोये गन्धपुष्पे दत्त्वाऽमुना इतोऽनन्तरमेव
वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण तत्रैव शशिमण्डलं पूजयेत्

शशिमण्डलपूजनस्य मन्त्रमाह षष्टेत्यादिना । पूर्वं
बिन्दुयुक्तमनुस्वारसहितं षष्ठस्वरम् कथयित्वा कलाशब्दात्
परम् आत्मने नम इत्यपि कथयेत् । योजनया ऊं चन्द्रमण्डलाय
षोडशकलात्मने नम इति मन्त्रः शशिमण्डलार्चने जातः

(पृ० १११) ततस्तु श्रैफले पत्रे रक्तचन्दनचर्चितम् ।
दूर्वापुष्पं साक्षतञ्च कृत्वा तत्र निधापयेत्

मूलेन तीर्थमावाह्य तत्र देवीं विभाव्य च ।
पूजयेत् गन्धपुष्पाभ्यां मूलं द्वादशधा जपेत्

धेनुयोनी दर्शयित्वा धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ।
तदम्बु प्रोक्षणीपात्रे किञ्चिन्निक्षिप्य साधकः

आत्मानं देयवस्तूनि प्रोक्षयेत्तेन मन्त्रवित् ।
पूजासमाप्तिपर्यन्तमर्घ्यपात्रं न चालयेत्

विशेषार्घ्यस्य संस्कारः कथितोऽयं शुचिस्मिते ।
यन्त्रराजं प्रवक्ष्यामि समस्तपुरुषार्थदम्

मायागर्भं त्रिकोणञ्च तद्बाह्ये वृत्तयुग्मकम् ।
तयोर्मध्ये युग्मयुग्मक्रमात् षोडश केसरान्

ततस्त्विति । ततस्तु परं श्रैफले बिल्वसम्बन्धिनि पत्रे
रक्तचन्दनचर्चितं रक्तचन्दनेन लिप्तं
साक्षतमक्षतैर्विशिष्टं च दूर्वासहितं पुष्पं कृत्वा तत्र
विशेषार्घ्यस्याग्रभागे निधापयेत् स्थापयेत्

मूलेनेति । तत्र विशेषार्घ्यतोये । विभाव्य विचिन्त्य

धेन्विति । विशेषार्घ्यतोये धेनुयोनी मुद्रे दर्शयित्वा तत्रैव
धूपदीपावपि प्रदर्शयेत् । तदम्बु विशेषार्घ्यजलम्

आत्मानमिति । प्रोक्षयेत् सिञ्चेत् । तेन
प्रोक्षणीपात्रनिःक्षिप्तजलेन

विशेषेति । समस्तपुरुषार्थदम्
धर्मार्थकाममोक्षदायकमित्यर्थः

यन्त्रराजलेखनस्य विधानमाह मायागर्भमित्यादिभिः ।
माया ह्री। बीजं गर्भे यस्यैवम्भूतं त्रिकोणं मण्डलं
पूर्वं लिखेत् । ततस्तद्वाह्ये तदभितो वृत्तयुग्मकं
वर्तुलमण्डलद्वयं लिखेत् । तयोर्वृत्तमण्डलयोर्मध्ये
युग्मयुग्मक्रमात्
(पृ० ११२) तद्बाह्येऽष्टदलं पद्मं तद्बहिर्भूपुरं लिखेत् ।
चतुर्द्वारसमायुक्तं सुरेखं सुमनोहरम्

स्वार्णे वा राजते ताम्रे कुण्डगोलविलेपिते ।
स्वयम्भुकुसुमैर्युक्ते चन्दनागुरुकुङ्कुमैः

कुशीदेनाथवा लिप्ते स्वर्णमयया शलाकया ।
मालूरकण्टकेनापि मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।
विलिखेत् यन्त्रराजन्तु देवताभावसिद्धये

अथवोत्कीलरेखाभिः स्फाटिके विद्रुमेऽपि वा ।
वैदुर्ये कारयेत् यन्त्रं कारुकेण सुशिल्पिना

षोडश केसरान् लिखेत् । तद्वाह्ये वृत्तमण्डलयोर्बहिरष्टदलं
पद्मं लिखेत् । तद्बहिः
पद्माद्बहिस्तदभितश्चतुर्द्वारसमायुक्तं सुरेखं
शोभनरेखायुतं सुमनोहरमतिमनोरमं भूपुरं लिखेत्

१७३ ॥
ननु यन्त्रमिदं कस्मिन्नाधारे केन वा करणेन लेखितव्यं
तत्राह स्वार्णे इत्यादि । कुण्डगोलविलेपिते कुण्डैर्गोलैर्वा
शक्तिविशेषघटितपुष्पविशेषैर्विलेपिते स्वयम्भुकुसुमैः
शक्तिघटितैरव पुष्पविशेषैर्युक्ते चन्दनागुरुकुङ्कुमैर्वा लिप्ते
केवलेन कुशीदेन रक्तचन्दनेन वा लिप्ते स्वार्णे सुवर्णनिर्मिते
राजते रजतनिर्मिते ताम्रनिर्मिते वा पात्रे स्वर्णमयया
सुवर्णविकारभूतया शलाकया मालूरकण्टकेन बिल्वकण्टकेन
वा मूलमन्त्रं समुच्चरन् सन् देवताभावसिद्धये
देवताप्रीतिनिष्पत्तये यन्त्रराजं विलिखेत्

१७५ ॥
अथवेति । अथवा सुशिल्पिना स्वकर्मविषयकातिनैपुण्यशालिना
कारुकेण शिल्पिना उत्कीलरेखाभिरुत्खानिताभी रेखाभिः स्फाटिके
विद्रुमे वैदुर्ये वा यन्त्रं कारयेत्

(पृ० ११३) शुभप्रतिष्ठितं कृत्वा स्थापयेद् भवनान्तरे ।
नश्यन्ति दुष्टभूतानि ग्रहरोगभयानि च

पुत्रपौत्रसुखैश्वर्यैर्मोदते तस्य मन्दिरम् ।
दाता भर्ता यशस्वी च भवेत् यन्त्रप्रसादतः

एवं यन्त्रं समालिख्य रत्नसिंहासने पुरः ।
संस्थाप्य पीठन्यासोक्तविधिना पीठदेवताः ।
सम्पूज्य कर्णिकाम्ध्ये पूजयेन्मूलदेवताम्

कलशस्थापनं वक्ष्ये चक्रानुष्ठानमेव च ।
येनानुष्ठानमात्रेण देवता सुप्रसीदति ।
मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नूनमिच्छासिद्धिः प्रजायते

कलां कलां गृहीत्वा तु देवानां विश्वकर्मणा ।
निर्मितोऽयं स वै यस्मात् कलशस्तेन कथ्यते

शुभेत्यादि । शुभप्रतिष्ठितम् शुभा प्रतिष्ठा
सञ्जाताऽस्यैवम्भूतं यन्त्रराजं कृत्वा यो भवनान्तरे
स्थापयेत् तस्य दुष्टभूतानि नश्यन्तीत्येवमन्वयः

१७८ ॥
एवमित्यादि । एवं विधानेन यन्त्रं समालिख्य पुरोऽग्रे
रत्नसिंहासने संस्थाप्य च पीठन्यासोक्तविधिना पीठदेवताः
सम्पूज्य कर्णिकामध्ये पद्मबीजकोशमध्ये मूलदेवतां
पूजयेत्

अथ मद्यादिभिः पञ्चतत्त्वैर्महादेव्याः पूजाया
विधानं वक्तुमुपक्रमते कलशेत्यादि

कलशं निर्वक्ति कलामित्यादिना

(पृ० ११४) षट्त्रिंशदङ्गुलायामं षोडशाङ्गुलमुच्चकैः ।
चतुरङ्गुलकं कण्ठं मुखं तस्य षडङ्गुलम् ।
पञ्चाङ्गुलिमितं मूलं विधानं घटनिर्मितौ

सौवर्णं राजतं ताम्रं कांस्यजं मृत्तिकोद्भवम् ।
पाषाणं काचजं वाऽपि घटमक्षतमव्रणम् ।
कारयेद्देवताप्रीत्यै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

सौवर्णं भोगदं प्रोक्तं राजतं मोक्षदायकम् ।
ताम्रं प्रीतिकरं ज्ञेयं कांस्यजं पुष्टिबर्द्धनम्

काचं वश्यकरं प्रोक्तं पाषाणं स्तम्भकर्मणि ।
मृण्मयं सर्वकार्येषु सुदृश्यं सुपरिष्कृतम्

स्ववामभागे षट्कोणं तन्मध्ये ब्रह्मरन्ध्रकम् ।
तद्बहिर्वृत्तमालिख्य चतुरस्रं ततो वहिः

अथ घटनिर्माणविधानमाह षट्त्रिंशदित्यादिना ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायामं षट्त्रिंशदङ्गुलयः परिमाणं
यस्य स षट्त्रिंशदङ्गुलः एवम्भूतः आयामो विस्तारो यस्य
तथाभूतम् । षोडशाङ्गुलमुच्चकैः षोडशाङ्गुलयः
परिमाणं यस्यैवम्भूतमुच्चं घटं कारयेदिति शेषः । तस्य
घटस्य कण्ठं चतुरङ्गुलकं चतुरङ्गुलिपरिमितं मुखं
षडङ्गुलं षडङ्गुलिपरिमितं मूलमधोदेशं तु
पञ्चाङ्गुलिमितं कारयेत् । घटनिर्मितौ विधानमेतदेव प्रोक्तम्

ननु कस्य कस्य वस्तुनः कलशः कारयितव्य
इत्यपेक्षायामाह सौवर्णमित्यादि । अक्षतम् अभग्नम् । अव्रणम्
छिद्रशून्यम्

सौवर्णं सुवर्णजातं कलशमिति शेषः

१८५ ॥
स्ववामेत्यादि । स्ववामभागे षट्कोणं मण्डलमालिख्य
तन्मध्ये षट्कोणमण्डलमध्ये ब्रह्मरन्ध्रकं
शून्यमेकमालिख्य तद्बहिः षट्कोणमण्डलस्य बहिर्वृत्तं
मण्डलमालिख्य ततोऽपि बहिः चतुष्कोणं मण्डलमालिखेत्

(पृ० ११५) सिन्दूररजसा वाऽपि रक्तचन्दनकेन वा ।
निर्माय मण्डलं तत्र यजेदाधारदेवताम् ।
मायामाधारशक्तिञ्च ङेनमोऽन्तां समुद्धरेत्

नमसा क्षालिताधारं स्थापयेन्मण्डलोपरि ।
अस्त्रेण क्षालितं कुम्भं तत्राऽधारे निवेशयेत्

क्षकाराद्यैरकारान्तैर्वर्णैर्बिन्दुसमायुतैः ।
मूलं समुच्चरन् मन्त्री कारणेन प्रपूरयेत्

आधारकुम्भतीर्थेषु वह्न्यर्कशशिमण्डलम् ।
पूर्ववत् पूजयेत् विद्वान् देवीभावपरायणः

रक्तचन्दनसिन्दूररक्तमाल्यानुलेपनैः ।
भूषयित्वा तु कलशं पञ्चीकरणमाचरेत्

नन्विदं मण्डलं केन द्रव्येण लेखनीयं तत्राह
सिन्दूरेत्यादि । तत्र मण्डले ॥ ननु केन मन्त्रेणाऽधारदेवतां
यजेत्तत्राह मायामिति । पूर्वं मायां ह्री। बीजमुद्धरेत् ततो ङे
नमोऽन्तामाधारशक्तिमुद्धरेत् । योजनया ह्री। आधारशक्तये
नमः इति मन्त्र आधारदेवतायजने जातः

नमसेति । नमसा नम इति मनुना । अस्त्रेण फडिति मन्त्रेण

क्षकारेत्यादि । क्षकार आद्यो येषाम् अकारश्चान्त्यो
येषान्तैर्बिन्दुसमायुतैरनुस्वारसहितैर्वर्णैः सह मूलं
समुच्चरन् क्षं लं हं सं षं शं वं लं रं यं मं
भं बं फं पं नं धं दं थं तं णं ढं डं
ठं टं ञं झं जं छं चं ङं घं गं खं कं
अंः अं औं ओं ऐं एं ॡं ऌं ॠं ऋं ऊं उं ईं इं आं
अं ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेति मन्त्रं प्रजपन्मन्त्री
साधकः कारणेन मद्येन कलशं प्रपूरयेत्

आधारेति । तीर्थम् मद्यम् । पूर्ववत् विशेषार्घ्यस्य
संस्कारे इव

१९१ ॥
(पृ० ११६) फटा दर्भेण सन्ताड्य हू। बीजेनावगुण्ठयेत् ।
ह्री। दिव्यदृष्ट्या संवीक्ष्य नमसाऽभ्युक्षणं चरेत्

मूलेन गन्धं त्रिर्दद्यात् पञ्चीकरणमीरितम् ।
प्रणम्य कलशं रक्तपुष्पं दत्त्वा विशोधयेत्

ओ। एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं ध्रुवम् ।
कचोद्भवां ब्रह्महत्यां तेन ते नाशयाम्यहम्

सूर्यमण्डलमध्यस्थे वरुणालयसम्भवे ।
अमाबीजमये देवि शुक्रशापाद्विमुच्यताम्

ननु पञ्चीकरणं किं नाम तत्राह फटेत्यादि । फटा
मन्त्रेण दर्भेण कुशेन कलशं सन्ताड्य हूमिति
बीजेनावगुण्ठनमुद्रयाऽवगुण्ठयेद्वेष्टयेत् । ह्री। बीजेन
दिव्यदृष्ट्या कलशं संवीक्ष्य दृष्ट्वा नमसा मन्त्रेण
कलशस्याभ्युक्षणमभिषेकं चरेत् कुर्यात् । मूलेन मन्त्रेण
कलशे त्रिर्वारत्रयं गन्धं दद्यात् । इदमेव
पञ्चीकरणमीरितं कथितम् । विशोधयेत् मद्यमिति शेषः

१९३ ॥
ननु केन केन मन्त्रेण मद्यं शोधयेदित्यपेक्षायां
तच्छोधनमन्त्रानेव कमत आह एकमेवेति । हे सुधे देवि ध्रुवं
नित्यं स्थूलसूक्ष्ममयं स्थूलसूक्ष्मस्वरूपं
एकमेवाद्वैतमेव यत्परं ब्रह्म अस्ति तेन परब्रह्मणा ते तव
कचोद्भवां ब्रह्महत्यामहं नाशयामीत्यन्वयः

सूर्येत्यादि । हे वरुणालयसम्भवे वरुणस्यालयो गृहं
वरुणालयः समुद्रः तस्मात् सम्भव उत्पत्तिर्यस्याः तथाभूते ।
अत एव हे अमाबीजमये अमा अमृतमयी नित्या चान्द्री षोडशी कला
तद्रूपं यच्चन्द्रमसो बीजं तत्स्वरूपे अत एव हे
सूर्यमण्डलमध्यस्थे सूर्यमण्डलाभ्यन्तरस्थायिनि सुधे देवि
शुक्रशापात्त्वया विमुच्यतां विमुक्तया भूयताम्

(पृ० ११७) वेदानां प्रणवो बीजं ब्रह्मानन्दमयं यदि ।
तेन सत्येन ते देवि ब्रह्महत्या व्यपोहतु

ह्री। हंसः शुचिसद् वसुरन्तरिक्षस-
द्धोता वेदिसदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृसद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा
गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्

वारुणेन च बीजेन षड्दीर्घस्वरभाजिना ।
ब्रह्मशापविशब्दान्ते मोचितायै पदं वदेत् ।
सुधादेव्यै नमः पश्चात् सप्तधा ब्रह्मशापनुत्

अङ्कुशं दीर्घषट्केन युतं श्रीमायया युतम् ।
सुधा पश्चाद् ब्रह्मशापं मोचयेति पदं ततः ।
अमृतं स्रावयद्वन्द्वं द्विठान्तो मनुरीरितः

वेदानामिति । हे देवि सुधे आनन्दमयमानन्दस्वरूपं
यद्ब्रह्म तत्स्वरूपं यत् प्रणवरूपं वेदानां बीजं तेन
सत्येन प्रणवरूपवेदबीजेन ते तव ब्रह्महत्या व्यपोहतु नश्यतु

१९७ ॥
वारुणेनेति । ब्रह्मशापविशब्दस्यान्ते मोचितायै इति पदं
वदेत् । पश्चात् सुधादेव्यै नमः इति वदेत् । योजनया
ब्रह्मशापविमोचितायै सुधादेव्यै नमः इति मन्त्रो जातः । अयं
मन्त्रः षड्दीर्घस्वरभाजिना वारुणेन बीजेन संयोज्य यथा
वा। वी। वू। वै। वौ। व।ः ब्रह्मशापविमोचितायै सुधादेव्यै
नमः इति सप्तधा सप्तवारं पठितोऽयं मन्त्रो ब्रह्मशापनुत्
ब्रह्मशापमोचको भवति

अङ्कुशमिति । पूर्वं दीर्घषट्केन युतमङ्कुशं क्रो। वदेत्
। पश्चात् श्रीमायया युतं श्री। ह्री। बीजयुक्तं सुधेति पदं
वदेत् । पश्चात् कृष्णशापमिति मोचयेति च पदं वदेत् । ततोऽमृतं
वदेत् । ततः स्रावयद्वन्द्वं वदेत् । योजनया
(पृ० ११८) एवं शापान्मोचयित्वा यजेत्तत्र समाहितः ।
आनन्दभैरवं देवमानन्दभैरवीं तथा

हसक्षमलशब्दान्ते वरयू। मिलितं वदेत् ।
आनन्दभैरवं ङेऽन्तं वषडन्तो मनुर्मतः

अस्याऽस्यं विपरीतञ्च श्रवणे वामलोचना ।
सुधादेव्यै वौषडन्तो मनुरस्याः प्रपूजने

सामरस्यं तयोस्तत्र ध्यात्वा तदमृतप्लुतम् ।
द्रव्यं विभाव्य तस्योर्द्ध्वे मूलं द्वादशधा जपेत्

क्रा। क्री। क्रू। क्रै। क्रौ। क्र।ः श्री। ह्री। सुधाकृष्णशापं
मोचयामृतं स्रावय स्रावयेति मन्त्रो जातः । अयं
मनुर्द्विठान्तः स्वाहान्त ईरितः कथितः

एवमिति । एवमुक्तक्रमेण पूर्वोक्तैः
षड्भिर्मन्त्रैर्ब्रह्मशापान्मोचयित्वा तत्र मद्ये
आनन्दभैरवं देवं तथाऽनन्दभैरवीं देवीं समाहितः
सावधानः सन् यजेत्

उभयोर्यजनस्य मन्त्रमाह द्वाभ्याम् हसेति ।
हसक्षमलशब्दस्यान्ते मिलितं वरयूमिति पदं वदेत् । ततो
ङेऽन्तमानन्दभैरवं वदेत् । योजनया हसक्षमलवरयू।
आनन्दभैरवायेति मनुर्जातः । अयं मनुर्वषडन्तो
वषट्शब्दान्तो मतः

अस्येत्यादि । अस्य हसक्षमलवरयूमित्यस्याऽस्यं मुखं
विपरीतं पठनीयम् । श्रवणे ऊकारस्थाने वामलोचनमीकारः
पठनीयः । ततः सुधादेव्यै इति पठनीयम् । योजनया
सहक्षमलवरयी। आनन्दभैरव्यै सूधादेव्यै इति मनुर्जातः ।
अस्या आनन्दभैरव्याः प्रपूजने वौषडन्तो
वौषट्शब्दान्तोऽयमेव मनुर्मतः । ध्यानं तूभयोरग्रे
वक्ष्यति

सामरस्यम्ति । तत्र मद्ये
तयोरानन्दभैरव्यानन्दभैरवयोः सामरस्यमैकरस्यं
ध्यात्वा तदमृतप्लुतं तत्सामरस्यरूपामृतप्लुतं द्रव्यं
मद्यं विभाव्य विचिन्त्य तस्य मद्यस्योर्द्ध्वे द्वादशधा
द्वादशवारं मूलं मन्त्रं जपेत्

(पृ० ११९) मूलेन देवताबुद्ध्या दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं ततः ।
दर्शयेद्धूपदीपौ च घण्टावादनपूर्वकम्

इत्थं तीर्थस्य संस्कारः सर्वदा देवपूजने ।
व्रते होमे विवाहे च तथैवोत्सवकर्मणि

मांसमानीय पुरतस्त्रिकोणमण्डलोपरि ।
फटाऽभुक्ष्य वायुवह्निबीजाभ्यां मन्त्रयेत्त्रिधा

कवचेनावगुण्ठ्याथ संरक्षेच्चास्त्रमन्त्रतः ।
धेन्वा वममृतीकृत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत्

विष्णोर्वक्षसि या देवी या देवी शङ्करस्य च ।
मांसं मे पवित्रीकुरु कुरु तद्विष्णोः परमं पदम्

मूलेनेति । ततो देवताबुद्ध्या मूलेन मन्त्रेण मद्ये
पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा घण्टावादनपूर्वकं तस्योपरि
धूपदीपौ च दर्शयेत् ॥ तीर्थस्य मद्यस्य

२०५ ॥
अथ मांससंस्कारविधिमाह त्रिभिः मांसमिति ।
मांसमानीय पुरतोऽग्रे त्रिकोणमण्डलोपरि संस्थाप्य फटा
मन्त्रेणाऽभ्युक्ष्याऽभिषिच्य वायुवह्निबीजाभ्यां य। र।
बीजाभ्यां त्रिधा त्रिवारं मन्त्रयेत्

कवचेनेति । ततः कवचेन हु। बीजेन
मांसमवगुण्ठ्यावगुण्ठनमुद्रया वेष्टयित्वा अस्त्रमन्त्रतः
फट्मन्त्रेण संरक्षेत् । धेन्वा मुद्रया व। बीजेन
मांसममृतीकृत्य एतमितोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणं
मन्त्रमुदीरयेदुच्चरेत्

तमेव मन्त्रमाह विष्णोरिति । विष्णोर्वक्षसि या देवी तिष्ठति
या देवी शङ्करस्य च वक्षसि तिष्ठति सा त्वं मे मम मांसं
पवित्रीकुरु । एवं शोधितमांससमर्पणात् मम तत्प्रधानं
विष्णोः पदं कुरु

(पृ० १२०) इत्थं मीनं समानीय प्रोक्तमन्त्रेण संस्कृतम् ।
मन्त्रेणाऽनेन मतिमांस्तं मीनमभिमन्त्रयेत्

ओ। त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्

तथैव मुद्रामादाय शोधयेदमुना प्रिये ।
ओ। तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम्

ओ। तद्विप्रासो विपण्यवो जागृवांसः समिन्धते ।
विष्णोर्यत् परमं पदम्

अथवा सर्वतत्त्वानि मूलेनैव विशोधयेत् ।
मूले तु श्रद्दधानो यः किं तस्य दलशाखया

केवलं मूलमन्त्रेण यद्द्रव्यं शोधितं भवेत् ।
तदेव देवताप्रीत्यै सुप्रशस्तं मयोच्यते

यथा कालस्य संक्षेपात् साधकानवकाशतः ।
सर्वं मूलेन संशोध्य महादेव्यै निवेदयेत्

अथ मीनसंस्कारविधिमाह इत्थमित्यादिना । प्रोक्तमन्त्रेण
मांसशोधने कथितेन मन्त्रेण । अनेनान्तरोक्तेन

तमेव मन्त्रमाह त्र्यम्बकं यजामह इति

मुद्राशोधनमन्त्रमेवाह तद्विष्णोरिति । सूरयो विद्वांसः
परमत्युत्कृष्टं तत् अविदुषामप्रत्यक्षं विष्णोः पदं सदा
पश्यन्ति । अत्र दृष्टान्तमाह दिवीत्यादि । आततं विस्तृतं चक्षुर्दिवि
स्थितमन्धानामगोचरं सूर्यमिव

२१२ ॥
अथवेति । सर्वतत्त्वानि मद्यादीनि ॥ २१३ - २१५ ॥
(पृ० १२१) न चात्र प्रत्यवायोऽस्ति नाङ्गवैगुण्यदूषणम् ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमिति शङ्गरशासनम्

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
मन्त्रोद्धारकलशस्थापनतत्त्वसंस्कारो नाम पञ्चमोल्लासः ।
नेति । अत्र मूलमन्त्रेणैव शोधितानां सर्वतत्त्वानां
महादेव्यै समर्पणे

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां पञ्चमोल्लासः ।
षष्ठोल्लासः
श्रीदेव्युवाच ।
यत्त्वया कथितं पञ्चतत्त्वं पूजादिकर्मणि ।
विशिष्य कथ्यतां नाथ यदि तेऽस्ति कृपा मयि

स्रीसदाशिव उवाच ।
गौडी पैष्टी तथा माध्वी त्रिविधा चोत्तमा सुरा ।
सैव नानाविधा प्रोक्ता तालखर्जूरसम्भवा

तथा देशविभेदेन नानाद्रव्यविभेदतः ।
बहुधेयं समाख्याता प्रशस्ता देवतार्चने

येन केन समुत्पन्ना येन केनाऽहृताऽपि वा ।
नात्र जातिविभेदोऽस्ति शोधिता सर्वसिद्धिदा

ओं नमो ब्रह्मणे ।
मद्यादि पञ्चतत्त्वं विशेषतः श्रोतुमिच्छन्ती
श्रीदेव्युवाच यत्त्वयेत्यादि

देव्यैवं प्रार्थितः सन् श्रीसदाशिव उवाच गौडीत्यादि ।
गोडी गुडोद्भवा । पैष्टी पिष्टोद्भवा । माध्वी
मधूकपुष्पोद्भवा । इति त्रिविधा त्रिःप्रकारा सुरा उत्तमा
श्रेष्ठा प्रोक्ता । सैव सुरैव । सुराया नानाविधत्वमेव
दर्शयन्नाह तालखर्जूरेत्यादि । इयं सुरा

३ ॥
येनेति । आहृता आनीता । अत्र सुराविषये

(पृ० १२३) मांसन्तु त्रिविधं प्रोक्तं जलभूचरखेचरम् ।
यस्मात् तस्मात् समानीतं येन तेन विघातितम् ।
तत् सर्वं देवताप्रीत्यै भवेदेव न संशयः

साधकेच्छा बलवती देये वस्तुनि दैवते ।
यद्यदात्मप्रियं द्रव्यं तत्तदिष्टाय कल्पयेत्

बलिदानविधौ देवि विहितः पुरुषः पशुः ।
स्त्रीपशुर्न च हन्तव्यस्तत्र शाम्भवशासनात्

उत्तमास्त्रिविधा मत्स्याः शालपाठीनरोहिताः ।
मध्यमाः कण्टकैर्हीना अधमा बहुकण्टकाः ।
तेऽपि देव्यै प्रदातव्या यदि सुष्ठु विभर्जिताः

मुद्राऽपि त्रिविधा प्रोक्ता उत्तमादिविभेदतः ।
चन्द्रबिम्बनिभं शुभ्रं शालितण्डुलसम्भवम् ।
यवगोधूमजं वाऽपि घृतपक्वं मनोरमम्

मुद्रेयमुत्तमा मध्या भ्रष्टधान्यादिसम्भवा ।
भर्जितान्यन्यबीजानि अधमा परिकीर्तिता

मांसस्य त्रिविधत्वमेव दर्शयति जलेत्यादिना । जलचरं
कूर्मादिमांसम् । भूचरं छागादिमांसम् । खेचरं
तित्तिरिहारीतादिमांसम् । तत् सर्वम् मांसम्

कल्पयेत् समर्पयेत्

बलिदानेति । पुरुषः पुंस्त्वावच्छिन्नः । तत्र बलिदानविधौ

मुद्रेति । चन्द्रबिम्बनिभम् चन्द्रमण्डलसदृशम् शुभ्रम्
श्वेतम् शालितण्डुलसम्भवम् शष्कुल्यादि ।
भ्रष्टधान्यादिसम्भवा लाजादि

१० ॥
(पृ० १२४) मांसं मीनश्च मुद्रा च पहलमूलानि यानि च ।
सुधादाने देवतायै संज्ञैषां शुद्धिरीरिता

विना शुद्द्ध्या हेतुदानं पूजनं तर्पणं तथा ।
निष्फलं जायते देवि देवता न प्रसीदति

शुद्धिं विना मद्यपानं केवलं विषभक्षणम् ।
चिररोगी भवेन्मन्त्री स्वल्पायुर्म्रियतेऽचिरात्

शेषतत्त्वं महेशानि निर्वीये प्रबले कलौ ।
स्वकीया केवला ज्ञेया सर्वदोषविवर्जिता

अथवाऽत्र स्वयम्भ्वादि कुसुमं प्राणवल्लभे ।
कथितं तत्प्रतिनिधौ कुसीदं परिकीर्तितम्

अशोधितानि तत्त्वानि पत्रपुष्पफलानि च ।
नैव दद्यान्महादेव्यै दत्त्वा वै नारकी भवेत्

मांसमित्यादि । देवतायै सुधादाने सुरासमर्पणे एषां
मांसादीनां शुद्धिरिति संज्ञा ईरिता कथिता

मांसादीनां शुद्धिसंज्ञाविधाने प्रयोजनं
दर्शयन्नाह विना शुद्ध्येत्यादि । विना शुद्ध्या मांसादिकं
विना हेतुदानम् सुरासमर्पणम्

शुद्धिमिति । शुद्धिम् मांसादिकम् । अचिरात् अत्यल्पमेव
कालमतीत्य

शेषतत्त्वमिति । शेषतत्त्वम् मैथुनम् । निर्वीर्ये निस्तेजसि ।
स्वकीया आत्मीया शक्तिः

अथवेत्यादि । अत्र शेषतत्त्वविधौ । तत्प्रतिनिधौ स्वयम्भ्वादि
कुसुमप्रतिनिधौ । कुसीदम् रक्तचन्दनम्

अशोधितानि सुरामांसादीनि महादेव्यै ददतः साधकस्य
नरकगामित्वमाह अशोधितानीत्यादिना

(पृ० १२५) श्रीपात्रस्थापनं कुर्यात् स्वीयया गुणशीलया ।
अभिषिञ्चेत् कारणेन सामान्यार्घ्योदकेन वा

आदौ बालां समुच्चार्यं त्रिपुरायै ततो वदेत् ।
नमःशब्दावसाने च इमां शक्तिमुदीरयेत्

पवित्रीकुरुशब्दान्ते मम शक्तिं कुरु द्विठः

अदीक्षिता यदा नारी कर्णे मायां समुच्चरेत् ।
शक्तयोऽन्याः पूजनीयाः नाऽर्ह्यास्ताडनकर्मणि

अथात्मयन्त्रयोर्मध्ये मायागर्भं त्रिकोणकम् ।
वृत्तं षट्कोणमालिख्य चतुरस्रं लिखेद्वहिः

श्रीपात्रेत्यादि । स्वीयया शक्त्या सह । अभिषिञ्चेत् स्वीयां
शक्तिमिति शेषः । कारणेन सुरया

ननु केन मन्त्रेण स्वीया शक्तिरभिषेक्तव्येत्याकाङ्क्षायां
तदभिषेकमन्त्रमाह आदावित्यादिना सार्द्धेन । आदौ बालाम् ऐ।
क्ली। सौरिति समुच्चार्य ततस्त्रिपुरायै इति वदेत् । ततस्तदन्ते पठितस्य
नमः शब्दस्यावसानेऽन्ते इमां शक्तिमुदीरयेदुच्चरेत् । तदन्ते च
पठितस्य पवित्रीकुरुशब्दस्यान्ते मम शक्तिं कुरु इति वदेत् । ततो
द्विठः स्वाहेति वदेत् । योजनया ऐ। क्ली। सौः त्रिपुरायै नमः इमां
शक्तिं पवित्रीकुरु मम शक्तिं कुरु स्वाहेति स्वीयाभिषेके मन्त्रो
जातः

१९ ॥
अदीक्षितेति । मायाम् ह्री। बीजम् । अन्याः तत्रोपविष्टाः
स्वीयाभिन्नाः ताडनकर्मणि मैथुनकर्मणि

अथेत्यादि । अथानन्तरमात्मयन्त्रयोरात्मनो यन्त्रराजस्य च
मध्ये मायागर्भं माया ह्री। बीजं गर्भे यस्यैवम्भूतं
त्रिकोणकं तद्बहिर्वृत्तं तद्बहिश्च षट्कोणं मण्डलमालिख्य
ततोऽपि बहिश्चतुरस्रं चतुष्कोणं मण्डलं लिखेत्

(पृ० १२६) अस्रकोणे पूर्णशैलमुड्डीयानन्तथैव च ।
जालन्धरं कामरूपं सचतुर्थीनमोऽन्तकम् ।
निजनामादिबीजाढ्यं पूजयेत् साधकोत्तमः

षट्कोणेषु षडङ्गानि मूलेनैव त्रिकोणकम् ।
मायामाधारशक्तिञ्च नमोऽन्तेन प्रपूजयेत्

नमसा क्षालिताधारं संस्थाप्य तत्र पूर्ववत् ।
वृत्तोपरि यजेद्वह्नेः कलाः स्वस्वादिमाक्षरैः

अस्रकोणे इति । ततो
निजनामादिबीजाढ्यमात्मनामसम्बन्ध्यादिमाक्षररूपबीजस
ंयुक्तं सचतुर्थीनमोऽन्तकं सचतुर्थि चतुर्थीसहितं
नमोऽन्तकं नमोऽन्ते यस्य तथाभूतं पूर्णशैलम्
उड्डीयानं जालन्धरं कामरूपं चास्रकोणे
चतुष्कोणमण्डलस्य चतुर्षु कोणेषु साधकोत्तमः पूजयेत् । पूं
पूर्णशैलाय पीठाय नमः इत्यनेन प्रथमकोणे पूर्णशैलम् ।
उम् उड्डीयानाय पीठाय नमः इत्यनेन द्वितीयकोणे उड्डीयानम् ।
जां जालन्धराय पीठाय नमः इत्यनेन तृतीयकोणे जालन्धरम् ।
कां कामरूपाय पीठाय नमः इत्यनेन चतुर्थकोणे
कामरूपं पूजयेदित्यर्थः

षट्कोणेष्विति । ततः षट्कोणमण्डलस्य षट्कोणेषु ह्रा।
नमः ह्री। नमः ह्रू। नमः ह्रै। नमः ह्रौ। नमः ह्र।ः नमः
इति मन्त्रैः षडङ्गानि षट्कोणाधिष्ठातृदैवतानि प्रपूजयेत् ।
मूलेनैव मन्त्रेण त्रिकोणकं त्रिकोणाधिष्ठातृदैवतं
प्रपूजयेत् । मायामित्यादि । पूर्वं मायां ह्री। बीजं ततो
नमोऽन्तेन नमसाऽन्तेन सहाधारशक्तिञ्च वदेत् । योजनया ह्री।
आधारशक्तये नम इति मन्त्रो जातः । अनेन मन्त्रेण मण्डले
आधारदेवतां पूजयेत्

नमसेति । ततो नमसा नमोमन्त्रेण क्षालितमाधारं
पूर्ववत् कलशस्थापने इव तत्र मण्डले संस्थाप्य वृत्तोपरि
वर्तुलमण्डलोपरि संस्थापिताधारे वह्नेः कलाः
(पृ० १२७) धूम्राऽर्चिर्ज्वलिनी सूक्ष्मा ज्वालिनी विष्फुलिङ्गिनी ।
सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहा तथा

सचतुर्थीनमोऽन्तेन पूज्या वह्नेः कला दश

म वह्निमण्डलायेति दशान्ते च कलात्मने ।
अवसाने नमो दत्त्वा पूजयेद्वह्निमण्डलम्

ततोऽर्घ्यपात्रमानीय फट्कारेण विशोधितम् ।
आधारे स्थापयित्वा तु कलाः सूर्यस्य द्वादश ।
कभादिवर्णबीजेन ठडान्तेन प्रपूजयेत्

तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिर्ज्वालिनी रुचिः ।
सुधूम्रा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा

यजेत् । वह्नेर्याः कलाः यजेत्ता आह । धूम्राद्या दशकलाः
पूज्याः । यथा धूं धूम्रायै नमः इति धूम्रा । अम् अर्चिषे
नमः इत्यनेनार्चिः । ज्वं ज्वलिन्यै नमः इति ज्वलिनी । सूं
सूक्ष्मायै नमः इत्यनेन सूक्ष्मा । ज्वां ज्वालिन्यै नमः
इत्यनेन ज्वालिनी । विं विष्फुलिङ्गिन्यै नमः इति विष्फुलिङ्गिनी । सुं
सुश्रिये नमः इति सुश्रीः । सुं सुरूपायै नमः इत्यनेन सुरूपा ।
कं कपिलायै नमः इति कपिला । हं हव्यकव्यवहायै नमः
इत्यनेन हव्यकव्यवहा पूज्येति ॥ २४ - २६ ॥
ममित्यादि । पूर्वं मं वह्निमण्डलायेति दत्त्वा ततो
दशान्ते कलात्मने इति दत्त्वा अवसाने तदन्ते च नमो दत्त्वा
वह्निमण्डलं पूजयेत् । मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने
नमः इति मन्त्रेणाधारे वह्निमण्डलमर्चयेदित्यर्थः

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं फट्कारेण फटा मन्त्रेण
विशोधितमर्घ्यपात्रमानीयाऽधारे स्थापयित्वा तत्र सूर्यस्य
द्वादशकलाः सानुस्वारेण ठडान्तेन ठडौ अन्तौ यस्य
कभादिवर्णबीजस्य तत् ठडान्तं तेन कभादिवर्णबीजेन
कादिभादि वर्णरूपेण बीजेन सहितेन सचतुर्थीनमोऽन्तेन
नाममन्त्रेण प्रपूजयेत्

याः सूर्यकलाः प्रपूजयेत्ता आह तपिनीत्याद्येकेन । यथा
कं भं तपिन्यै नमः इति तपिनीम् खं बं तापिन्यै नमः इति
तापिनीम् गं फं धूम्रायै नमः इति
(पृ० १२८) अं सूर्यमण्डलायेति द्वादशान्ते कलात्मने ।
नमोऽन्तेनाऽर्घ्यपात्रे तु पूजयेत् सूर्यमण्डलम्

विलोममातृकां तद्वन्मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।
त्रिभागं पूरयेन्मन्त्री कलशस्थेन हेतुना

विशेषार्घ्यजलैः शेषं पूरयित्वा समाहितः ।
षोडशस्वरबीजेन नाममन्त्रेण पूजयेत् ।
सचतुर्थीनमोऽन्तेन कलाः सोमस्य षोडश

धूम्राम् घं पं मरीच्यै नमः इति मरीचिम् ङं नं
ज्वालिन्यै नमः इति ज्वालिनीम् चं धं रुचये नमः इति रुचिम् छं
दं सुधूम्रायै नमः इति सुधूम्राम् जं थं भोगदायै
नमः इति भोगदाम् झं तं विश्वायै नमः इति विश्वाम् ञं
णं बोधिन्यै नमः इति बोधिनीम् टं ढं धारिण्यै नमः इति
धारिणीम् ठं डं क्षमायै नमः इति क्षमां प्रपूजयेदिति

अमित्यादि । पूर्वम् अं सूर्यमण्डलायेत्युक्त्वा ततो
द्वादशान्ते कलात्मने इति वदेत् । योजनया अं सूर्यमण्डलाय
द्वादशकलात्मने इति आसीत् नमोऽन्तेनानेन मन्त्रेणार्घ्यपात्रे
सूर्यमण्डलं पूजयेत्

विलोमेत्यादि । ततो मन्त्री साधकस्तद्वत् कलशपूरणे इव
विलोममातृकां सानुस्वारान् क्षकारादीनकारान्तान् वर्णान्
समुच्चरन् तेषामन्ते मूलमन्त्रञ्च ससुच्चरन् सन् कलशस्थेन
हेतुना सुरयाऽर्घ्यपात्रस्य त्रिभागं पूरयेत्

विशेषेत्यादि । समाहितः सावधानः सन् अर्घ्यपात्रस्य
शेषञ्चतुर्थं भागं विशेषार्घ्यजलैः पूरयित्वा
सानुस्वारेण षोडशस्वरबीजेन सहितेन सचतुर्थीनमोऽन्तेन
नाममन्त्रेण सोमस्य षोडशकलाः अर्घ्यपात्रस्य तोये पूजयेत्

(पृ० १२९) अमृता मानदा पूषा तुष्टिः पुष्टीरतिर्धृतिः ।
शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा ।
पूऋणा पूर्णामृता कामदायिन्यः शशिनः कलाः

ऊं सोममण्डलायेति षोडशान्ते कलात्मने ।
नमोऽन्तेन यजेन्मन्त्री पूर्ववत् सोममण्डलम्

दूर्वाक्षतं रक्तपुष्पं बर्वरामपराजिताम् ।
मायया प्रक्षिपेत् पात्रे तीर्थमावाहयेदपि

याः सोमस्य कलाः पूजयेत्ता आह अमृतेत्यादिना सार्द्धेन ।
यथा अं अमृतायै नमः इत्यमृताम् आं मानदायै नमः इति
मानदाम् इं पूषायै नमः इति पूषाम् ईं तुष्टये नमः इति
तुष्टिम् उं पुष्टये नमः इति पुष्टिम् ऊं रतये नमः इति रतिं ऋं
धृतये नमः इति धृतिं ॠं शशिन्यै नमः इति शशिनीं ऌं
चन्द्रिकायै नमः इति चन्द्रिकां ॡं कान्तये नमः इति कान्तिम् एं
ज्योत्स्नायै नमः इति ज्योत्स्नां ऐं श्रियै नमः इति श्रियं ओं
प्रीतये नमः इति प्रीतिं औं अङ्गदायै नमः इत्यङ्गदां अं
पूर्णायै नमः इति पूर्णां अंः पूर्णामृतायै नमः इत्यनेन
पूर्णामृतां पूजयेदिति

ऊमित्यादि । पूर्वम् ऊं सोममण्डलायेत्युक्त्वा ततः
षोडशान्ते कलात्मने इति वदेत् । योजनया ऊं सोममण्डलाय
षोडशकलात्मने इत्यासीत् । नमोऽन्तेनानेन मन्त्रेण मन्त्री
साधकः पूर्ववत् कलशतोय इवार्घ्यपात्रतोये सोममण्डलं
यजेत्

दूर्वेत्यादि । ततो दूर्वया सहितानक्षतान् रक्तं पुष्पं
बर्वरां वर्वरापत्रमपराजिताञ्च पुष्पं मायया ह्री। बीजेन
पात्रे प्रक्षिपेत् तत्रैव तीर्थमप्यावाहयेत्

(पृ० १३०) कवचेनाऽवगुण्ठ्याऽस्त्रमुद्रया रक्षणञ्चरेत् ।
धेन्वा चैवामृतीकृत्य छादयेन्मत्स्यमुद्रया

मूलं सञ्जप्य दशधा देवतावाहनञ्चरेत् ।
आवाह्य पुष्पाञ्जलिना पूजयेदिष्टदेवताम् ।
अखण्डाद्यैः पञ्चमन्त्रैर्मन्त्रयेत्तदनन्तरम्

अखण्डैकरसानन्दाकरे परसुधात्मनि ।
स्वच्छन्दस्फुरणामत्र निधेहि कुलरूपिणि

अनङ्गस्थामृताकारे शुद्धज्ञानकलेवरे ।
अमृतत्वं निधेह्यस्मिन् वस्तुनि क्लिन्नरूपिणि

कवचेनेति । ततः कवचेन
हूबीजेनावगुण्ठ्यावगुण्ठनमुद्रयाऽर्घ्यपात्रस्थं
सुधातोयं वेष्टयित्वाऽस्त्रमुद्रया तस्यैव रक्षणञ्चरेत् कुर्यात्
। धेन्वा मुद्रया च तदेवाऽमृतीकृत्य मत्स्यमुद्रयाच्छादयेत्

मूलमिति । ततोऽर्घ्यपात्रस्थसुधातोयस्योपरि मूलं
मन्त्रं दशधा दशवारं संजप्य तत्रैव
देवतावाहनञ्चरेत् । इष्टदेवतामावाह्य च पुष्पाञ्जलिना
पूजयेत् । तदनन्तरमखण्डाद्यैः पञ्चमन्त्रैस्तदेव
सुधातोयं मन्त्रयेत् मन्त्रितं कुर्यात्

तानेवाखण्डादीन् पञ्चमन्त्रान् क्रमतो दर्शयति
अखण्डैकेत्यादि । हे कुलरूपिणि अखण्डैकरसानन्दाकरे
पूर्णप्रधानानुरागानन्दजनके परसुधात्मनि
श्रेष्ठसुरास्वरूपेऽत्र वस्तुनि स्वच्छन्दस्फुरणां स्वतन्त्रां
विस्फूर्तिं निधेहि स्थापय । गुणे रागे द्रवे रस इत्यमरः

अनङ्गेत्यादि । हे अनङ्गस्थामृताकारे कामस्थामृतस्वरूपे
हे शुद्धज्ञानकलेवरे शुद्धज्ञानरूपशरीरे त्वं
क्लिन्नरूपिणि स्तिमितरूपिण्यस्मिन् सुरारूपे वस्तुनि अमृतत्वं निधेहि
स्थापय

(पृ० १३१) तद्रूपेणैकरस्यञ्च कृत्वाऽर्घ्यं तत्स्वरूपिणि ।
भूत्वा कुलामृताकारं मयि विस्फुरणं कुरु

ब्रह्माण्डरससम्भूतमशेषरससम्भवम् ।
आपूरितं महापात्रं पीयूषरसमावह

अहन्तापात्रभरितमिदन्तापरमामृतम् ।
पराहन्तामये वह्नौ होमस्वीकारलक्षणम्

इत्यामन्त्र्य ततस्तस्मिन् शिवयोः सामरस्यकम् ।
विभाव्य पूजयेद्धूपदीपावपि च दर्शयेत्

तद्रूपेणेत्यादि । हे तत्स्वरूपिणि तत्तत्स्वरूपशालिनि त्वं
तद्रूपेण प्रधानमाधुर्यरसरूपेणार्घ्यमर्चार्थं
मद्यमैकरस्यं प्रधानमाधुर्यरसविशिष्टं कृत्वा
कुलामृताकारं सुधारूपं वस्तु च भूत्वा मयि विस्फुरणं
विस्फूर्तिं कुरु

ब्रह्माण्डेत्यादि । हे देवि सुरया पूरितं महापात्रं प्रति
ब्रह्माण्डरससम्भूतं ब्रह्माण्डे ये रसास्तेभ्यः
सञ्जातमत एवाशेषरससम्भवम् अशेषस्य सर्वस्य रसस्य
सम्भवो यत्र तथाभूतं पीयूषरसमावहाऽनय

अहन्तेत्यादि । अहन्ताऽहम्भावः तद्रूपे पात्रे भरितं
धारितं यदिदन्तापरमामृतम् इदन्ता मदीयमिदं
मदीयमिदमित्येतद्भावः तद्रूपं यत् परमममृतं तस्य
पराहन्तामये परा याऽहन्ताऽहम्भावस्तद्रूपे वह्नौ
होमस्वीकारलक्षणं कुर्यात् । अहन्तारूपपात्रसहितं
तत्स्थापितेदन्तारूपपरमामृतं पराहन्तारूपे वह्नौ
जुहुयादित्यर्थः

इतीति । इति एतैः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मद्यमामन्त्र्य ततोऽनन्तरं
तस्मिन्मद्ये शिवयोः शिवायाः शिवस्य च सामरस्यमैकरस्यं
विभाव्य विचिन्त्य तन्मद्यं पूजयेत् तस्योपरि धूपदीपावपि च
दर्शयेत्

(पृ० १३२) इति श्रीपात्रसंस्कारः कथितः कुलपूजने ।
अकृत्वा पापभाङ्मन्त्री पूजा च विफला भवेत्

घटश्रीपात्रयोर्मध्ये पात्राणि स्थापयेद्बुधः ।
गुरुपात्रं भोगपात्रं शक्तिपात्रमतः परम्

योगिनीवीरपात्रे च बलिपात्रं ततः परम् ।
पाद्याचमनयोः पात्रं श्रीपात्रेण नव क्रमात् ।
सामान्यार्घ्यस्य विधिना पात्राणां स्थापनञ्चरेत्

कलशस्थामृतेनैव त्रिभागं परिपूर्य च ।
माषप्रमाणं पात्रेषु शुद्धिखण्डं नियोजयेत्

वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्याममृतं पात्रसंस्थितम् ।
गृहीत्वा शुद्धिखण्डेन दक्षया तत्त्वमुद्रया ।
सर्वत्र तर्पणं कुर्यात् विधिरेषः प्रकीर्तितः

इतीति । अकृत्वा श्रीपात्रसंस्कारमिति शेषः

ननु घटश्रीपात्रयोर्मध्ये किंकिं पात्रं स्थापयेत्
तत्राह गुरुपात्रमित्यादि

श्रीपात्रेण सह नव पात्राणि क्रमात् स्थापयेत् । ननु केन
विधिना पात्राणि स्थापयेत् तत्राह सामान्यार्घ्यस्येत्यादि

कलशस्थेत्यादि । कलशस्थामृतेनैव तेषां पात्राणां
त्रिभागं परिपूर्य माषप्रमाणं शुद्धिखण्डं
मांसादिखण्डं पात्रेषु नियोजयेत् स्थापयेत्

वामेत्यादि । वामाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां दक्षया च
तत्त्वमुद्रया शुद्धिखण्डेन सहितं पात्रसंस्थितममृतं
गृहीत्वा सर्वत्र तर्पणं कुर्यात् । सर्वत्र तर्पणे एष विधिः
प्रकीर्तितः

(पृ० १३३) श्रीपात्रात् परमं बिन्दुं गृहीत्वा शुद्धिसंयुतम् ।
आनन्दभैरवं देवं भैरवीञ्च प्रतर्पयेत्

गुरुपात्रामृतेनैव तर्पयेद् गुरुसन्ततिम् ।
सहस्रारे निजगुरुं सपत्नीकं प्रतर्प्य च ।
वाग्भवाद्यस्वस्वनाम्ना तद्वद्गुरुचतुष्टयम्

ततः स्वहृदयाम्भोजे भोगपात्रामृतेन च ।
आद्यां कालीं तर्पयामि निजबीजपुरःसरम्

स्वाहान्तेन त्रिधा मन्त्री तर्पयेदिष्टदेवताम् ।
शक्तिपात्रामृतैस्तद्वदङ्गावरणतर्पणम्

श्रीपात्रादिति । श्रीपात्राच्छुद्धिसंयुतं परमं बिन्दुं
गृहीत्वा हसक्षमलवरयूम् आनन्दभैरवाय वषट्
आनन्दभैरवं तर्पयामि नम इत्यनेनानन्दभैरवं देवं
सहक्षमलवरयीम् आनन्दभैरव्यै वौषट् आनन्दभैरवीं
तर्पयामि स्वाहेत्यनेनानन्दभैरवीञ्च प्रतर्पयेत्

गुर्वित्यादि । गुरुपात्रामृतेनैव गुरुसन्ततिं गुरुसमूहं
तर्पयेत् । ननु केन मन्त्रेण कुत्र वा स्थाने गुरुसन्ततिं
तर्पयेत्तत्राह सहस्रारे इत्यादि । सहस्रारे पद्मे सपत्नीकं
निजगुरुं प्रतर्प्य वाग्भवम् ऐ। बीजमाद्यं यस्य तथाभूतेन
स्वस्वनाम्ना निजगुरुणा सह गुरुचतुष्टयं तद्वन्निजगुरुवत्
प्रतर्पयेत् । यथा ऐ। सपत्नीकममुकानन्दनाथं श्रीगुरुं
तर्पयामि नम इत्यनेन निजगुरुम् ऐ। सपत्नीकं
परमगुरुन्तर्पयामि नम इति परमम् ऐ। सपत्नीकं
परापरगुरुन्तर्पयामि नम इति परापरगुरुम् ऐ। सपत्नीकं
परमेष्टिगुरुंतर्पयामि नम इति परमेष्टिगुरुं प्रतर्पयेदिति

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं निजबीजपुरःसरं यथास्यात्तथा
स्वाहान्तेन स्वाहारूपेणान्तेन सहाद्यां
कालींतर्पयामीत्युच्चरन्मन्त्री साधको भोगपात्रामृतेन
(पृ० १३४) योगिनीपात्रसंस्थेन सायुधां सपरीकराम् ।
सन्तर्प्य कालिकामाद्यां वटुकेभ्यो बलिं हरेत्

स्ववामभागे सामान्यं मण्डलं रचयेत् सुधीः ।
सम्पूज्य स्थापयेत्तत्र सामिषान्नं सुधान्वितम्

वाङ्मायाकमलावञ्च वटुकाय नमः पदम् ।
सम्पूज्य पूर्वभागे च वटुकस्य बलिं हरेत्

स्वहृदयाम्भोजे इष्टदेवतां त्रिधा त्रिवारंतर्पयेत् । ह्री। श्री।
क्री। परमेश्वरि स्वाहा आद्यां कालींतर्पयामि स्वाहेति मन्त्रेण
तर्पयेदित्यर्थः । ततः
शक्तिपात्रामृतैस्तद्वदेवाङ्गावरणतर्पणं कुर्यात् ।
अङ्गदेवतास्तर्पयामि स्वाहेत्यनेनाङ्गदेवताः
आवरणदेवतास्तर्पयामि स्वाहेत्यनेनावरणदेवताश्च
तर्पयेदित्यर्थः

५२ ॥
योगिनीत्यादि । योगिनीपात्रसंस्थेनामृतेन ह्री। श्री। क्री।
परमेश्वरि स्वाहा सायुधां सपरीकरामाद्यां कालीं
तर्पयामि स्वाहेति मन्त्रेण सायुधामायुधविशिष्टां
सपरीकरां परिवारसहितामाद्यां कालिकां सन्तर्प्य
वटुकेभ्यो बलिं हरेत् दद्यात्

वटुकादिभ्यो बलिदानस्य विधिमाह स्ववामभागे इत्यादि ।
सुधीः धीरः स्ववामभागे सामान्यञ्चतुष्कोणं मण्डलं
रयेयेत् । तन्मण्डलं सम्पूज्य तत्र मण्डले चतुर्दिक्षु तन्मध्ये
च सुधान्वितं सुरासंयुक्तं सामिषान्नं
मांसादिसहितमन्नं स्थापयेत्

वाङ्मायेत्यादि । वाङ्मायाकमलावञ्च ऐ। ह्री। श्री।
सहितं व। चेति बीजमुक्त्वा वटुकाय नम इति पदं वदेत् । योजनया
ऐ। ह्री। श्री। व। वटुकाय नम इति मन्त्रो जातः । अनेनैव मन्त्रेण
मण्डलस्य पूर्वभागे वटुकं सम्पूज्य तत्रैव एषः
सुधामिषान्वितान्नवलिः ऐ। ह्री। श्री। वं वटुकाय नम इति
मन्त्रेण वटुकस्य बलिं हरेत् दद्यात्

(पृ० १३५) ततस्तु यां योगिनीभ्यः स्वाहा याम्यां हरेद्वलिम्

षड्दीर्घयुक्तं सम्वर्तं क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ।
अनेन क्षेत्रपालाय बलिं दद्यात्तु पश्चिमे

खान्तबीजं समुद्धृत्य षड्दीर्घ स्वरसंयुतम् ।
ङेऽन्तं गणपतिं चोक्त्वा वह्निजायांततो वदेत्

उत्तरस्यां गणेशाय बलिमेतेन कल्पयेत् ।
मध्ये तथा सर्वभूतबलिं दद्याद् यथाविधि

ह्री। श्री। सर्वपदञ्चोक्त्वा विघ्नकृद्भ्यस्ततो वदेत् ।
सर्वभूतेभ्य इत्युक्त्वा हू। फट् स्वाहा मनुर्मतः

ततस्त्विति । ततोऽनन्तरम् एषः सुधामिषान्वितान्नवलिर्यां
योगिनीभ्यः स्वाहेति मन्त्रेण याम्यां मण्डलस्य दक्षिणे भागे
योगिनीभ्यो बलिं हरेत्

षडित्यादि । षड्दीर्घयुक्तं सम्वर्तं क्षकारमुक्त्वा ततः
क्षेत्रपालायेत्युक्त्वा ततो हृत् नम इति वदेत् । सर्वपदयोजनया क्षा।
क्षी। क्षू। क्षै। क्षौ। क्ष।ः क्षेत्रपालाय नम इति मनुर्जातः । एषः
सुधामिषान्वितान्नवलिरित्याद्येनानेनैव मनुना मण्डलस्य
पश्चिमे भागे क्षेत्रपालाय बलिं दद्यात्

खान्तेत्यादि । षड्दीर्घस्वरसंयुतं खान्तबीजं
स्वस्यान्तो गकारस्तद्रूपं बीजं समुद्धृत्य ततो ङेऽन्तं
गणपतिञ्चोक्त्वा ततो वह्निजायां स्वाहेति वदेत् । योजनया गा। गी।
गू। गै। गौ। ग।ः गणपतये स्वाहेति मन्त्रो जातः । एषः
सुधामिषान्वितान्नवलिरित्याद्येनानेनैव मन्त्रेण उत्तरस्यां
मण्डलस्योत्तरे भागे गणेशाय बलिं कल्पयेद्दद्यात् । तथैव
मण्डलस्य मध्ये यथाविधि विधिवत् सर्वभूतवलिं दद्यात्

५९ ॥
सर्वभूतेभ्यो बलिदानस्य मन्त्रमाह एकेन ह्रीमिति । ह्री।
श्री। सर्वपदमुक्त्वा ततो विघ्नकृद्भ्यः इति वदेत् । ततः
सर्वभूतेभ्य इत्युक्त्वा हूं फट्
(पृ० १३६) ततः शिवायै विधिवद्वलिमेकं प्रकल्पयेत् ।
गृह्ण देवि महाभागे शिवे कालाग्निरूपिणि

शुभाशुभं फलं व्यक्तं ब्रूहि गृह्ण बलिं तव ।
मूलमेष बलिः पश्चात् शिवायै नम इत्यपि ।
चक्रानुष्ठानमेतत्तु तवाग्रे कथितं शिवे

चन्दनागुरुकस्तूरिवासितं सुमनोहरम् ।
पुष्पं गृहीत्वा पाणिभ्यां करकच्छपमुद्रया

नीत्वा स्वहृदयाम्भोजे ध्यायेदाद्यां परात्पराम्

स्वाहेति वदेत् । योजनया ह्री। श्री। सर्वविघ्नकृद्भ्यः
सर्वभूतेभ्यो हू। फट् स्वाहेति मनुर्जातः । एष
सुधामिषान्वितान्नवलिरित्याद्योऽयमेव मनुः सर्वभूतेभ्यो
वलिदाने मतः

तत इति । ततोऽनन्तरं शिवायै फेत्कारिकायै विधिवदेकं
वलिं प्रकल्पयेत् दद्यात् । शिवायै बलिदानस्य मन्त्रमाह
सार्द्धेन । गृह्णेति । गृह्ण देवि महाभागे इत्याद्युक्त्वा
मूलमन्त्रं वदेत् । ततः एष बलिरित्युक्त्वा पश्चात् शिवायै नम
इत्यपि वदेत् । सकलपदयोजनया गृह्ण देवि महाभागे शिवे
कालाग्निरूपिणि शुभाशुभफलं व्यक्तं ब्रूहि गृह्ण बलिं
तव ह्री। श्री। क्री। परमे स्वाहा एष बलिः शिवायै नम इति मन्त्री
जातः । अनेनैव शिवायै बलिं दद्यात्

६२ ॥
चन्दनेत्यादि । ततश्चन्दनागुरुकस्तूरिवासितं सुमनोहरं
पुष्पं पाणिभ्यां गृहीत्वा करकच्छपमुद्रया हृदि नीत्वा च
स्वहृदयाम्भोजे परात्परामाद्यां कालीं ध्यायेत्

६४ ॥
(पृ० १३७) सहस्रारे महापद्मे सुषुम्नाब्रह्मवर्त्मना ।
नीत्वा सानन्दितां कृत्वा बृहन्निश्वासवर्त्मना ।
दीपाद्दीपान्तरमिव तत्र पुष्पे नियोज्य च

यन्त्रे निधापयेन्मन्त्री दृढभक्तिसमन्वितः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम्

देवेशि भक्तिसुलभे परिवारसमन्विते ।
यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरा भव

क्रीमाद्ये कालिके देवि परिवारादिभिः सह ।
इहागच्छ द्विधा प्रोक्त्वा इह तिष्ठ द्विधा पुनः

इह शब्दात् सन्निधेहि इह सन्निपदात्ततः ।
रुध्यस्व पदमाभाष्य मम पूजां गृहाण च

इत्थमावाहनं कृत्वा देव्याः प्राणान् प्रतिष्ठयेत्

सहस्रारे इति । स्वहृदयाम्भोजे ध्यात्वा चाद्यां कालीं
ततः सुषुम्ना या नाडी तद्रूपेण ब्रह्मवर्त्मना सहस्रारे
महापद्मे नीत्वा प्रापयय सुधापायनया
सानन्दितामानन्दयुताञ्च कृत्वा दीपाद्दीपान्तरमिवान्यं
दीपमिव तस्या एव काल्याः सकाशादपरामाद्यां कालीं
वृहन्निश्वासवर्त्मना नासापुटेन वहिरानीय तत्र पाणिसंस्थे
पुष्पे नियोज्य संस्थाप्य च दृढभक्तिसमन्वितो मन्त्री
हस्तस्थपुष्पस्थापितां देवीं यन्त्रे निधापयेत् स्थापयेत् । ततः
कृताञ्जलिपुटो भूत्वेष्टदेवतां प्रार्थयेत्

६६ ॥
किं प्रार्थयेत्तत्राह देवेशीत्यादि

क्रीमाद्ये इत्यादि । क्रीमाद्ये कालिके देवि परिवारादिभिः सहेति
प्रोच्य ततो द्विधा द्विवारमिहागच्छेति च प्रोच्य ततः पुनर्द्विधा
इह तिष्ठेति
(पृ० १३८) आ। ह्री। क्रो। श्री। वह्निजायाप्रतिष्ठामत्र ईरितः ।
अमुष्या देवतायाश्च प्राणा इह ततः परम् ।
प्राणा इति ततः पञ्चबीजानि तदनन्तरम्

अमुष्या जीव इह च स्थित इत्युच्चरेत् पुनः ।
पञ्चबीजान्यमुष्याश्च सर्वेन्द्रियाणि कीर्तयेत्

पुनस्तत्पञ्चबीजानि अमुष्यावचनात्ततः ।
वाङ्मनोनयनघ्राणश्रोत्रत्वक्पदतो वदेत्

प्राणा इहागत्य सुखं चिरंतिष्ठन्तु ठद्वयम्

प्रोच्य ततः पुनरिह शब्दात् सन्निधेहीति प्रोच्य तत इह
सन्नीतिपदात् रुध्यस्वेतिपदमाभाष्य ततो मम पूजां
गृहाणेति वदेत् । सकलपदयोजनया क्रीमाद्ये कालिके देवि
परिवारादिभिः सहेहागच्छेहागच्छेह तिष्ठेह तिष्ठेह
सन्निधेहि इह सन्निरुध्यस्व मम पूजां गृहाणेति मन्त्रो
जातः । इत्थमनेन प्रकारेणानेन मन्त्रेण देव्या आवाहनं
कृत्वा तस्या एव प्राणान् प्रतिष्ठयेत् प्राणप्रतिष्ठां
कुर्यादित्यर्थः ॥ ६८-७० ॥
ननु केन मन्त्रेण देव्याः प्राणान्
प्रतिष्ठयेदित्यपेक्षायां प्राणप्रतिष्ठामन्त्रमाह
चतुर्भिः आमित्यादि । आ। ह्री। क्रो। श्रीमित्युक्त्वा वह्निजाया
स्वाहा वक्तव्या । ततोऽमुष्या देवतायाः प्राणा इहेत्युक्त्वा
ततः परं प्राणा इत्युच्चरेत् । ततः आ। ह्रीमित्यादीनि
पञ्चबीजानि वदेत् । तदनन्तरममुष्या जीव इह स्थित इत्युच्चरेत्
। पुनः तान्येव पञ्चबीजानि वदेत् । ततोऽमुष्याः
सर्वेन्द्रियाणीति वदेत् । पुनस्तानि पञ्चबीजानि वदेत् ।
ततोऽमुष्यावचनात् कथनात् परं
वाङ्मनोनयनघ्राणश्रोत्रत्वक्पदं वदेत् । तस्माच्च पदात्
प्राणा इहागत्य सुखं चिरन्तिष्ठन्त्विति वदेत् । ततः
ठद्वयं स्वाहेति वदेत् । सकलपदयोजनया आ। ह्री। क्रो। श्री।
स्वाहा आद्या कालीदेवतायाः प्राणा इह प्राणाः आ। ह्री।
(पृ० १३९) इति त्रिधा यन्त्रमध्ये लेलिहानाख्यमुद्रया ।
संस्थाप्य विधिवत् प्राणान् कृताञ्जलिपुटो वदेत्

आद्ये कालि स्वागतंते सुस्वागतमिदंतव ।
आसनञ्चेदमत्र त्वयाऽस्यतां परमेश्वरि

ततो विशेषार्घ्य जलैस्त्रिधा मूलं समुच्चरन् ।
प्रोक्षयेद्देवशुद्ध्यर्थं षडङ्गैः सकलीकृतिः ।
ततः सम्पूजयेद्देवीं षोडशैरुपचारकैः

क्रो। श्री। स्वाहा आद्याकालीदेवताया जीव इह स्थितः आ। ह्री। क्रो।
श्री। स्वाहा आद्याकालीदेवतायाः सर्वेन्द्रियाणि आ। ह्री। क्रो। श्री।
स्वाहा आद्याकालीदेवताया
वाङ्मनोनयनघ्राणश्रोत्रत्वक्प्राणाः इहागत्य सुखं
चिरन्तिष्ठन्तु स्वाहेति प्राणप्रतिष्ठामन्त्र ईरितः ॥ ७१ - ७४ ॥
इतीति । इत्यनेनैव प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण त्रिधा वारत्रयं
गुरूपदिष्टया लेलिहानाख्यमुद्रया यन्त्रमध्ये देव्याः
प्राणान् विधिवत् संस्थाप्य कृताञ्जलिपुटः सन् वदेत् ।
लेलिहानाख्यमुद्रा यथा दक्षिणामूर्तिसंहितायाम् ।
तर्जनीमध्यमानामाः समं कुर्यादधोमुखम् ।
अनामायां क्षिपेद्वृद्धामृजुं कृत्वा कनिष्ठिकाम् ।
लेलिहानाख्यमुद्रेयं जीवन्यासे प्रकीर्तितेति

किं वदेदित्यपेक्षायामाह आद्ये इत्यादि । सुष्ठु आगतं
स्वागतम्

तत इत्यादि । ततो मूलं मन्त्रं त्रिधा समुच्चरन्
देवशुद्ध्यर्थं विशेषार्घ्यजलैर्देवीं प्रोक्षयेत् अभिषिञ्चेत् ।
षडङ्गैः ह्रा। हृदयाय नमः ह्री। शिरसे स्वाहा ह्रू। शिखायै
वषट् ह्रै। कवचाय हुम् ह्रौ। नेत्रत्रयाय वौषट् ह्र।ः अस्त्राय फट्
इति मन्त्रैर्देव्याः सकलीकृतिः समस्तीकरणं विधेयम् ।
सकलीकरणं यथा ।
देवताङ्गे षडङ्गानां न्यासः स्यात् सकलीकृतिरिति

(पृ० १४०) पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च स्नानं वसनभूषणे ।
गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेद्याचमने तथा

अमृतञ्चैव ताम्बूलं तर्पणञ्च नतिक्रिया ।
प्रयोजयेदर्चनायामुपचारांश्च षोडश

आद्याबीजमिदं पाद्यं देवतायै नमः पदम् ।
पाद्यञ्चरणयोर्दद्यात् शिरस्यर्घ्यं निवेदयेत्

स्वाहापदेन मतिमान् स्वधेत्याचमनीयकम् ।
मुखे नियोजयेन्मन्त्री मधुपर्कं मुखाम्बुजे ।
वंस्वधेति समुच्चार्य पुनराचमनीयकम्

तानेव षोडशोपचारान् दर्शयति पाद्येत्यादिना

अमृतं मद्यम् । प्रयोजयेत् निवेदयेत्

अथ क्रमतः पाद्यादिषोडशोपचारसमर्पणविधिमाह
आद्याबीजमित्यादिभिः । आद्याबीजमुक्त्वा इदं पाद्यं देवतायै
नम इति पदं वदेत् । योजनया ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेदं
पाद्यमाद्याकालीदेवतायै नम इति मन्त्रो जातः । अनेन मन्त्रेण
देव्याश्चरणयोः पाद्यं दद्यात् । स्वाहापदेन
स्वाहापदघटितेन ह्री। श्री। क्रो। परमेश्वरि
स्वाहेदमर्घ्यमाद्यायै काल्यै स्वाहेति मन्त्रेण देव्याः
शिरस्यर्घ्यं निवेदयेत्

स्वाहेत्यादि । स्वाहापदेनेति पूर्वान्वयि । मतिमान्मन्त्री
स्वधेतिपदघटितेन ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहेदमाचमनीयमाद्यायै काल्यै स्वधेति मन्त्रेण देव्या
मुखे आचमनीयकं नियोजयेद्दद्यात् । ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहा एष मधुपर्क आद्यायै काल्यै स्वधेति मन्त्रेण देव्या
मुखाम्बुजे मधुपर्कं नियोजयेत् । ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहेदमाचमनीयमाद्यायै काल्यै वंस्वधेति समुच्चार्य
पुनर्देवीमुखे आचमनीयकं नियोजयेत्

(पृ० १४१) स्नानीयं सर्वगात्रेषु वसनं भूषणानि च ।
निवेदयामि मनुना दद्यादेतानि देशिकः

मध्यमानामिकाभ्याञ्च गन्धन्दद्याद्धृदम्बुजे ।
नमोऽन्तेन च मन्त्रेण वौषडन्तेन पुष्पकम्

धूपदीपौ च पुरतः संस्थाप्य प्रोक्षणादिभिः ।
निवेदयामि मन्त्रेण उत्सृज्य तदनन्तरम्

जयध्वनिमन्त्रमातः स्वाहेति मन्त्रपूर्वकम् ।
सम्पूज्य घण्टां वामेन वादयन् दक्षिणेन तु

धूपं गृहीत्वा मतिमान् नासिकाधो नियोजयेत् ।
दीपन्तु दृष्टिपर्यन्तं दशधा भ्रामयेत् पुरः

स्नानीयमित्यादि । ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेदं
स्नानीयमिदं वसनमेतानि भूषणानि चाद्यायै कालिकायै
निवेदयामीति मनुना एतानि स्नानीयादीनि देव्याः सर्वगात्रेषु
देशिकः साधको दद्यात्

मध्यमेत्यादि । नमोऽन्तेन ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहा
एष गन्ध आद्यायै काल्यै नम इति मन्त्रेण देव्या हृदम्बुजे
मध्यमानामिकाभ्यामङ्गुलिभ्यां गन्धं दद्यात् ।
वौषडन्तेन ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहेदं पुष्पमाद्यायै
काल्यै वौषडिति मन्त्रेण देव्यै पुष्पकं दद्यात्

धूपेत्यादि । पुरतो देव्यग्रे धूपदीपौ संस्थाप्य
प्रोक्षणादिभिः संशोध्य च ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहा
एतौ धूपदीपावाद्यायै काल्यै निवेदयामीति मन्त्रेणोत्सृज्य देव्यै
समर्प्य च तदनन्तरम् एते गन्धपुष्पे जयध्वनिमन्त्रमातः
स्वाहेति मन्त्रपूर्वकं घण्टां सम्पूज्य वामेन हस्तेन तां
घण्टां वादयन् सन् दक्षिणेन हस्तेन धूपं गृहीत्वा मतिमान्
साधको देव्या नासिकाया अधो नियोजयेन्निवेदयेत् । दीपन्तु पुरो
देव्यग्रे पादमारभ्य दृष्टिपर्यन्तं दशधा दशवारं
भ्रामयेत् ॥ ८४ - ८६ ॥
(पृ० १४२) ततः पात्रञ्च शुद्धिञ्च समादाय करद्वये ।
मूलं समुच्चरन् मन्त्री यन्त्रमध्ये निवेदयेत्

परमं वारुणीकल्पं कोटिकल्पान्तकारिणि ।
गृहाण शुद्धिसहितं देहि मे मोक्षमव्ययम्

ततः सामान्यविधिना पुरतो मण्डलं लिखेत् ।
तस्योपरि न्यसेत् पात्रं नैवेद्यपरिपूरितम्

प्रोक्षणञ्चावगुण्ठञ्च रक्षणञ्चामृतीकृतम् ।
मूलेन सप्तधाऽमन्त्र्य अर्घ्याद्भिर्विनिवेदयेत्

मूलमेतत्तु सिद्धान्नं सर्वोपकरणान्वितम् ।
निवेदयामीष्टदेव्यै जुषाणेदं हविः शिवे

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं पानपात्रं शुद्धिं
मांसादिकञ्च करद्वये समादाय गृहीत्वा मूलं मन्त्रं
तदन्ते इदं मद्यमिमां शुद्धिञ्चाद्यायै काल्यै निवेदयामीति
च समुच्चरन् मन्त्री यन्त्रमध्ये देव्यै निवेदयेत्

ततः प्रार्थनावाक्यमाह परममित्यादि । वारुणीकल्पम्
मद्यम्

तत इति । ततोऽनन्तरं सामान्यविधिना साधारणविधानेन
पुरतोऽग्रे त्रिकोणञ्चतुष्कोणं वा मण्डलं लिखेत् । तस्य
मण्डलस्योपरि नैवेद्यपरिपूरितं पात्रं न्यसेत् स्थापयेत्

प्रोक्षणमिति । तत्पात्रस्थस्य नैवेद्यस्य फटा प्रोक्षणं
हू। बीजेनावगुण्ठनं वेष्टनं फटैव रक्षणं
धेनुमुद्रया वं बीजेनामृतीकृतममृतीकरणञ्च विदध्यात् ।
ततो मूलमन्त्रेण सप्तधा
तन्नैवेद्यमामन्त्र्यार्घ्याद्भिरर्घ्यजलैर्देव्यै निवेदयेत्

नैवेद्यनिवेदनमन्त्रमाहैकेन मूलमिति । पूर्वं मूलं
वदेत् । ततः एतत् सर्वोपकरणान्वितं सिद्धान्नमिष्टदेवतायै
निवेदयामीति वदेत् । ततः शिवे हविरिदं जुषाणेति वदेत् । योजनया
ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि स्वाहा एतत्
(पृ० १४३) ततः प्राणादिमुद्राभिः पञ्चभिः प्राशयेद्धविः

वामे नैवेद्यमुद्राञ्च विकचोत्पलसन्निभाम् ।
दर्शयेन्मूलमन्त्रेण पानार्थं तीर्थपूरितम्

कलशं विनिवेद्याथ पुनराचमनीयकम् ।
ततः श्रीपात्रसंस्थेनामृतेन तर्पयेत् त्रिधा

उत्तमाङ्गं हृदाधारपादसर्वाङ्गकेषु च ।
पञ्च पुष्पाञ्जलीन्दत्त्वा मूलमन्त्रेण देशिकः

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् ।
तवावरणदेवांश्च पूजयामि नमो वदेत्

सर्वोपकरणान्वितं सिद्धान्नमिष्टदेवतायै निवेदयामि शिवे
हविरिदं जुषाणेति मन्त्रो नैवेद्यसमर्पणायासीत् ।
सिद्धान्नमित्यामान्नस्याप्युपलक्षणम्

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरम्प्राणाय स्वाहा अपानाय स्वाहा
समानाय स्वाहा उदानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति
मन्त्रैर्गुरूपदिष्टाभिः पञ्चभिः प्राणादिमुद्राभिर्देवीं
हविः प्राशयेत् भोजयेत्

वाम इति । वामे हस्ते विकचोत्पलसन्निभां
प्रफुल्लपङ्कजतुल्यां नैवेद्यमुद्राञ्च देवीं दर्शयेत् । ततो
मूलमन्त्रेण तीर्थपूरितं मद्येन पूरितं कलशं पानार्थं
देव्यै निवेद्य पुनराचमनीयकं दद्यात् । ततोऽनन्तरं
श्रीपात्रसंस्थेनामृतेन सुरया त्रिधा त्रिवारं पूर्ववद्देवीं
तर्पयेत्

९४ ॥
उत्तमाङ्गेत्यादि । ततो देशिकः साधको देव्याः उत्तमाङ्गे
मस्तके हृदये आधारदेशे पादयोः सर्वाङ्गेषु च मूलमन्त्रेण
पञ्च पुष्पाञ्जलीन् दत्वा कृताञ्जलिपुटो भूत्वेष्टदेवतां
प्रार्थयेत् । यत् प्रार्थयेत्तदाहार्द्धेन तवेति ।
तवावरणदेवानित्युक्त्वा पूजयामि नम इति पदं वदेत् । योजनया
इष्टदेवते तवावरणदेवान् पूजयामि नम इति
प्रार्थनावाक्यमासीत्

९६ ॥
(पृ० १४४) अग्निर्निरृतिवायवीशपुरतः पृष्ठतः क्रमात् ।
षडङ्गानि च सम्पूज्य गुरुपङ्क्तीः समर्चयेत्

गुरुञ्च परमादिञ्च परापरगुरुन्तथा ।
परमेष्ठिगुरुञ्चैव यजेत् कुलगुरूनिमान्

गुरुपात्रामृतेनैव त्रिस्त्रिस्तर्पणमाचरेत् ।
ततोऽष्टदलमध्ये तु पूजयेदष्टनायिकाः

मङ्गला विजया भद्रा जयन्ती चाऽपराजिता ।
नन्दिनी नारसिंही च कौमारीत्यष्टमातरः

आवरणदेवानां पूजायाः प्रकारं दर्शयति
अग्नीत्यादिभिः । अग्निनिरृतिवायवीशपुरतः पृष्ठतः
यन्त्रस्याग्निकोणे नैरृतकोणे वायुकोणे ईशानकोणे पुरतोऽग्रे
पृष्ठतः पश्चाद्भागे च क्रमतः ह्रा। नमः ह्री। नमः ह्रू।
नमः ह्रै। नमः ह्रौ। नमः ह्र। नम इति मन्त्रैः षडङ्गानि
षडङ्गदैवतानि संपूज्य गुरुपङ्क्तीर्गुरुश्रेणीः समर्चयेत्

गुरुपङ्क्तीरेव दर्शयन्नाह गुरुञ्चेत्यादि । ओ। गुरवे नमः
ओ। परमगुरवे नमः ओ। परापरगुरवे नमः ओ। परमेष्टिगुरुवे
नमः इति मन्त्रैर्गन्धपुष्पादिभिर्यन्त्रमध्ये गुरुं परमादिं
परम आदिर्यस्य तथाभूतं गुरुं तथैव परापरगुरुं
परमेष्टिगुरुञ्चापीमान् कुलगुरून् क्रमतो यजेत्

गुर्वित्यादि । गुरुपात्रामृतेनैव त्रिस्त्रिस्त्रिवारं त्रिवारं
क्रमतो गुरूणां तर्पणमाचरेत् कुर्यात् ।
ततोऽनन्तरमष्टदलमध्येऽष्टपत्राणामभ्यन्तरे ओ।
मङ्गलायै नम इत्येवं प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिरष्टनायिकाः पूजयेत्

पूज्या अष्टनायिका आह मङ्गलेत्याद्येकेन

(पृ० १४५) दलाग्रेषु यजेदष्टभैरवान् साधकोत्तमः

असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधोन्मत्तो भयङ्करः ।
कपाली भीषणश्चैव संहारोऽष्टौ च भैरवाः

इन्द्रादिदशदिक्पालान् भूपुरान्तः प्रपूजयेत् ।
तेषामस्त्राणि तद्बाह्ये पूजयेत् तर्पयेत्ततः

सर्वोपचारैः सम्पूज्य बलिं दद्यात् समाहितः

मृगश्छागश्च मेषश्च लुलापः शूकरस्तथा ।
शल्लकी शशको गोधा कूर्मः खड्गी दश स्मृताः

अन्यानपि पशून् दद्यात् साधकेच्छानुसारतः

दलेत्यादि । दलाग्रेषु पत्राग्रेषु ओ। असिताङ्गाय भैरवाय
नम इत्येवं प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिरष्टभैरवान् साधकोत्तमो यजेत्

पूज्यानष्टभैरवानाह असिताङ्ग इत्याद्येकेन

इन्द्रेत्यादि । ततः प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिरिन्द्रादिदशदिक्पालान् भूपुराभ्यन्तरे
प्रपूजयेत् । तेषामिन्द्रादीनामस्त्राणि वज्रादीनि
प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण तद्बाह्ये भूपुराद्बहिः पूजयेत्
। ततः परम् ओ। इन्द्रं तर्पयामि नमः इत्येवं प्रणवादिना
तर्पयामि नमः इत्यन्तेन नाममन्त्रेण
इन्द्रादिदशदिक्पालांस्तर्पयेत्

सर्वेत्यादि । पाद्यादिभिः सर्वोपचारैर्देवीं संपूज्य
समाहितः सावधानो भूत्वा देव्यै बलिं दद्यात्

ननु बलिदानविधौ कः कः पशुः प्रशस्तः स्यात्तत्राह
मृग इत्यादि । लुलापो महिषः । मृगादयो दश बलिदानविधौ
प्रशस्ताः स्मृताः

अन्यानपीति । न तु मृगादय एव बलिदानविधौ प्रशस्ताः
किन्तु साधकेच्छानुसारतोऽन्यानपि पशून् देव्यै दद्यात्

(पृ० १४६) सुलक्षणं पशुं देव्या अग्रे संस्थाप्य मन्त्रवित् ।
अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य धेनुमुद्रामृतीकृतम्

कृत्वा छागाय पशवे नम इत्यमुना सुधीः ।
सम्पूज्य गन्धसिन्दूरपुष्पनैवेद्यपाथसा ।
गायत्रीं दक्षिणे कर्णे जपेत् पाशविमोचनीम्

पशुपाशाय शब्दान्ते विद्महे पदमुच्चरेत् ।
विश्वकर्मणि च पदात् धीमहीति पदं वदेत्

ततश्चोदीरयेन् मन्त्री तन्नो जीवः प्रचोदयात् ।
एषा तु पशुगायत्री पशुपाशविमोचनी

ततः खड्गं समादाय कूर्चबीजेन पूजयेत् ।
तदग्रमध्यमूलेषु क्रमतः पूजयेदिमान्

अथ बलिदानविधिमाह सुलक्षणमित्यादिभिः । मन्त्रवित्
मन्त्रज्ञः सुधीः धीरः साधकः सुलक्षणं रोगादिशून्यं
पशुं देव्या अग्रे संस्थाप्य विशेषार्घ्योदकेन फट् मन्त्रेण
संप्रोक्ष्याभिषिच्य धेनुमुद्रया वं बीजेनामृतीकृतं कृत्वा
छागाय पशवे नम इत्यमुना मन्त्रेण
गन्धसिन्दूरपुष्पनैवेद्यपाथसा संपूज्य च छागस्य दक्षिणे
कर्णे पशुपाशविमोचनीं गायत्रीं जपेत् । छागायेति
मृगादीनामप्युपलक्षणं । पाथो जलम्

१०८ ॥
पशुपाशविमोचनीं गायत्रीमाह पशुपाशेत्यादिना ।
मन्त्री साधकः पशुपाशायेति शब्दस्यान्ते विद्महे इति
पदमुच्चरेत् । ततो विश्वकर्मणे इति पदात् धीमहीति पदं वदेत्
ततः परं तन्नो जीवः प्रचोदयात् इत्युदीरयेदुच्चरेत् । योजनया
पशुपाशाय विद्महे विश्वकर्मणे धीमहि तन्नो जीवः प्रचोदयात्
इति गायत्री जाता

११० ॥
तत इत्यादि । कूर्चबीजेन हूमिति बीजेन । तदग्रमध्यमूलेषु
खड्गाग्रमध्यमूलेषु

(पृ० १४७) वागीश्वरीञ्च ब्रह्माणं लक्ष्मीनारायणौ ततः ।
उमामहेश्वरौ मूले पूजयेत् साधकोत्तमः

अनन्तरं ब्रह्मविष्णुशिवशक्तियुताय च ।
खड्गाय नम इत्यन्तमनुना खड्गपूजनम्

महावाक्येन चोत्सृज्य कृताञ्जलिपुटो वदेत् ।
यथोक्तेन विधानेन तुभ्यमस्तु समर्पितम्

इत्थं निवेद्य च पशुं भूमिसंस्थन्तु कारयेत् ।
देवीभावपरो भूत्वा हन्यात्तीव्रप्रहारतः

स्वयं वा भ्रातृपुत्रैर्वा भ्रात्रा वा सुहृदैव वा ।
सपिण्डेनाथ वा छेद्यो नारिपक्षं नियोजयेत्

खड्गाग्रमध्यमूलेषु यान् पूजयेत्तानाहैकेन
वागीश्वरीमिति । ओ। वागीश्वरीब्रह्मभ्यां नम इत्येवं
प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः खड्गाग्रे
वागीश्वरीं सरस्वतीं ब्रह्माणञ्च ततः खड्गमध्ये
लक्ष्मीनारायणौ ततः खड्गमूले उमामहेश्वरौ
साधकोत्तमः पूजयेत्

अनन्तरमिति । ततोऽनन्तरं ब्रह्मविष्णुशिवशक्तियुताय
खड्गाय नम इत्यन्तमनुना खड्गपूजनं कुर्यात्

महावाक्येनेति । ततो महावाक्येन विष्णुरो। तत्सत् ओ।
अद्यामुकमास्यमुकपक्षेऽमुकतिथावमुकराशिस्थिते भास्करे
समस्ताभीप्सितपदार्थसिद्धिकामोऽमुकगोत्रोऽमुकशर्माऽहमिष्.
तदेवतायै पशुमिमं सम्प्रददे इति महता वाक्येन
छागमुत्सृज्य देव्यै समर्प्य कृताञ्चलिपुटो भूत्वा वदेत् । किं
वदेत्तत्राह यथेत्यादि

इत्थमिति । पशुं छागादिम् । स्वयं वा आत्मनैव वा ।
पशुहननेऽरिपक्षं न नियोजयेत् प्रवर्तयेत्

११६ ॥
(पृ० १४८) ततः कवोष्णं रुधिरं वटुकेभ्यो बलिं हरेत् ।
सप्रदीपशीर्षबलिर्नमो देव्यै निवेदयेत्

एवं बलिविधिः प्रोक्तः कौलिकानां कुलार्चने ।
अन्यथा देवताप्रीतिर्जायते न कदाचन

ततो होमं प्रकुर्वीत तद्विधानं शृणु प्रिये ।
स्वदक्षिणे वालुकाभिर्मण्डलं चतुरस्रकम्

चतुर्हस्तपरिमितं कृत्वा मूलेन वीक्षणम् ।
अस्त्रेण ताडयित्वा च तेनैव प्रोक्षणं चरेत्

कूर्चबीजेनावगुण्ठ्य देवतानामपूर्वकम् ।
स्थण्डिलाय नम इति यजेत् साधकसत्तमः

तत इति । ततः परं एष कवोष्णरुधिरवलिः ओ। वटुकेभ्यो नम
इति मन्त्रेण कवोष्णमीषदुष्णं रुधिरवलिं निवेदयेत्

एवमिति । अन्यथा बलिविधेरभावात्

अनन्तरकर्तव्यमाह तत इति द्वाभ्याम् । अथ
होमविधानमाह स्वदक्षिणे इत्यादिभिः । स्वदक्षिणे देशे
वालुकाभिश्चतुर्हस्तपरिमितं चतुरस्रकञ्चतुष्कोणं मण्डलं
कृत्वा मूलेन मन्त्रेण तस्य वीक्षणं विलोकनञ्च कृत्वा अस्त्रेण
फटा मन्त्रेण कुशेन ताडयित्वा च तेनैव फटैव मन्त्रेण
मण्डलस्य प्रोक्षणं सेकञ्चरेत्

१२० ॥
कूर्चेत्यादि । कूर्चबीजेन हूमिति बीजेन
तन्मण्डलमवगुण्ठ्य वेष्टयित्वा देवतानामपूर्वकं
स्थण्डिलाय नम इत्युच्चरन् साधकसत्तमो यजेत्
अमुकदेवतास्थण्डिलाय नम इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः
स्थण्डिलं पूजयेदित्यर्थः

(पृ० १४९) प्रागग्रा उदगग्राश्च रेखाः प्रादेशसम्मिताः ।
तिस्रस्तिस्रो विधातव्यास्तत्र सम्पूजयेदिमान्

प्रागग्रासु च रेखासु मुकुन्देशपुरन्दरान् ।
ब्रह्मवैवस्वतेन्दूंश्च उत्तराग्रासु पूजयेत्

ततः स्थण्डिलमध्ये तु हसौःगर्भं त्रिकोणकम् ।
षट्कोणं तद्बहिर्वृत्तं ततोऽष्टदलपङ्कजम् ।
भूपुरं तद्बहिर्विद्वान् विलिखेद्यन्त्रमुत्तमम्

मूलेन पुष्पाञ्जलिना संपूज्य प्रणवेन तु ।
होमद्रव्याणि संप्रोक्ष्य कर्णिकायां यजेत् सुधीः ।
मायामाधारशक्त्यादीन् प्रत्येकं वा प्रपूजयेत्

प्रागग्रा इति । प्राक् प्राच्यां दिश्यग्राणि यासां ताः
प्रागग्राः । उदक् उदीच्यां दिश्यग्राणि यासां ता उदगग्राश्च ।
प्रादेशससम्मिताः प्रादेशेन परिमितास्तिस्रस्तिस्रो रेखाः स्थण्डिले
विधातव्याः । तत्र तासु रेखासु इमान् संपूजयेत् । तर्जनीयुक्ते
विस्तृतेऽङ्गुष्ठे प्रादेशः स्यात् । तथैवामरसिंहः ।
प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ।
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशोङ्गुल इति

तासु रेखासु यान् पूजयेत्तान् दर्शयन्नाह प्रागग्रास्विति ।
प्रागग्रासु रेखासु प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिः मुकुन्देशपुरन्दरान् विष्णुशिवेन्द्रान् क्रमतः
पूजयेत् । उत्तराग्रासु रेखासु तु ब्रह्मवैवस्वतेन्दून्
ब्रह्मयमचन्द्रान् पूजयेत्

तत इति । ततोऽनन्तरं स्थण्डिलमध्ये ह्सौः मिलिता एव
हकारसकारौकारविसर्गा गर्भे यस्य तथाभूतं त्रिकोणकं
तद्बहिः षट्कोणं तद्बहिर्वृत्त च मण्डलं ततो
वहिरष्टदलपङ्कजं ततोऽपि बहिश्चतुष्कोणञ्चतुर्द्वारं
भूपुरञ्च विद्वान् विलिखेत्

मूलेनेति । एवं लिखितमुत्तमं यन्त्रं मूलेन मन्त्रेण
पुष्पाञ्जलिना संपूज्य प्रणवेन होमद्रव्याणि च
संप्रोक्ष्याष्टदलपङ्कजस्य कर्णिकायां बीजकोशे
(पृ० १५०) अग्न्यादिकोणे धर्मञ्च ज्ञानं वैराग्यमेव च ।
ऐश्वर्यं पूजयित्वा तु पूर्वादिषु दिशां क्रमात्

अधर्ममज्ञानमिति अवैराग्यमनन्तरम् ।
अनैश्वर्यं यजेन्मन्त्री मध्येऽनन्तञ्च पद्मकम्

कलासहितसूर्यस्य तथा सोमस्य मण्डलम् ।
प्रागादिकेशरेष्वेषु मध्ये चैताः प्रपूजयेत्

पीता श्वेताऽरुणा कृष्णा धूम्रा तीव्रा तथैव च ।
स्फुलिङ्गिनी च रुचिरा ज्वलिनीति तथा क्रमात्

प्रणवादिनमोऽन्तेन सर्वत्र पूजनं चरेत् ।
रं वह्नेरासनायेति नमोऽन्तेन प्रपूजयेत्

समुदितानेवाधारशक्त्यादीन् मायां ह्री। बीजमुच्चरन् सुधीः
साधको यजेत् । ह्री। आधारशक्त्यादिभ्यो नम इति मन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिः पूजयेदित्यर्थः । अथवा आधारशक्त्यादिकं
प्रत्येकमेव प्रपूजयेत्

अग्नीत्यादि । प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण
गन्धपुष्पादिभिर्यन्त्रस्याग्न्यादिकोणे क्रमतो धर्मं ज्ञानं
वैराग्यमैश्वर्यञ्च पूजयित्वा दिशां क्रमात् पूर्वादिषु दिक्षु
अधर्ममज्ञानमवैराग्यं एतदनन्तरमनैश्वर्यञ्च मन्त्री
यजेत् । यन्त्रस्य मध्येऽनन्तं पद्मकञ्च यजेत्

१२७ ॥
कलेत्यादि । पूर्वोक्ताभ्यामेव मन्त्राभ्यां
गन्धपुष्पादिभिः कलासहितसूर्यस्य तथा कलासहितस्य सोमस्य
च मण्डलं यन्त्रमध्ये एव प्रपूजयेत् । एषु प्रागादिकेशरेषु
मध्ये च क्रमेणैताः प्रपूजयेत्

याः प्रपूजयेत्ता आह पीतेत्याद्येकेन । पीताश्वेतादीनां
मध्ये ज्वलिनीं मध्ये पूजयेत्

प्रणवादीत्यादि । सर्वत्र देशे नमोऽन्तेन रं
वह्नेरासनायेति मन्त्रेण यन्त्रमध्ये वह्नेरासनं प्रपूजयेत्

(पृ० १५१) वागीश्वरीमृतुस्नातां नीलेन्दीवरलोचनाम् ।
वागीश्वरेण संयुक्तां ध्यात्वा मन्त्री तदासने

मायया तौ प्रपूज्याथ विधिवद्वह्निमानयेत् ।
मूलेन वीक्षणं कृत्वा फटाऽवाहनमाचरेत्

प्रणवं च ततो वह्नेर्योगपीठाय हृन्मनुः ।
यन्त्रे पीठं पूजयित्वा दिक्षु चैताः प्रपूजयेत् ।
वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री अम्बिकेति यथाक्रमात्

ततोऽमुक्या देवतायाः स्थण्डिलाय नमः पदम् ।
इति स्थण्डिलमापूज्य तन्मध्ये मूलरूपिणीम्

ध्यात्वा वागीश्वरीं देवीं वह्निबीजपुरःसरम् ।
वह्निमुद्धृत्य मूलान्ते कूर्चमस्त्रं समुच्चरन्

क्रव्यादेभ्यो वह्निजायां क्रव्यादांशं परित्यजेत् ।
अस्त्रेण वह्निं संवीक्ष्य कूर्चेनैवावगुण्ठयेत्

वागीश्वरीमिति । ततो वागीश्वरेण ब्रह्मणा संयुक्तां
नीलेन्दीवरलोचनां श्यामपङ्कजनेत्राम् ऋतुस्नातां
वागीश्वरीं ध्यात्वा मन्त्री साधकस्तदासने तस्मिन् वह्निपीठे
तौ वागीश्वरीब्रह्माणौ मायया ह्री। बीजाद्येन नमोऽन्तेन
नाममन्त्रेण प्रपूज्याथानन्तरं विधिवत् शरावेण
कांस्यपात्रेण वा शुद्धमग्निमानयेत् । मूलेन मन्त्रेण
वह्नेर्वीक्षणं कृत्वा फटा मन्त्रेण तस्यैवावाहनञ्चरेत्

१३२ ॥
प्रणवमिति । पूर्वं प्रणवं वदेत् ततो वह्नेर्योगपीठायेति
वदेत् । ततो हृत् नम इति वदेत् । योजनया ओ। वह्नेर्योगपीठाय नम इति
मनुर्जातः । अनेनैव मनुना यन्त्रे वह्नेः पीठं पूजयित्वा
पीठात् पूर्वादिषु चतसृषु दिक्षु
प्रणवादिनमोऽन्तनाममन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिरेताश्च
प्रपूजयेत् । पूर्वादिदिक्षु याः प्रपूजयेत्ता आह
वामेत्याद्यर्द्धेन

तत इति । ततोऽनन्तरम् अमुक्या देवतायाः स्थण्डिलाय नम इति
सर्वं मन्त्रपदमुच्चरन् गन्धपुष्पादिभिः स्थण्डिलमापूज्य
तन्मध्ये मूलदेवतारूपिणीं
(पृ० १५२) धेन्वा चैवामृतीकृत्य हस्ताभ्यामग्निमुद्धरेत् ।
प्रादक्षिण्यक्रमेणाग्निं भ्रामयन् स्थण्डिलोपरि

त्रिधा जानुस्पृष्टभूमिः शिवबीजं विचिन्तयन् ।
आत्मनोऽभिमुखीकृत्य योनियन्त्रे नियोजयेत्

ततो मायां समुच्चार्य वह्निमूर्तिञ्च ङेयुताम् ।
नमोऽन्तेन प्रपूज्याथ रं वह्निपरतः सुधीः ।
चैतन्याय नमो वह्नेश्चैतन्यं परिपूजयेत्

वागीश्वरीं देवीं ध्यात्वा वह्निबीजं पुरःसरं यत्र
वह्निबीज पुरःसरं यथास्यात्तथा वह्निमुद्धृत्य रं बीजेन
वह्निमुत्थाप्येत्यर्थः । मूलान्ते कूर्चं हू। बीजमस्त्रं फडिति
चा बीजं समुच्चरन् तदन्ते क्रव्यादेभ्य इत्युच्चरन् तदन्ते
वह्निजाया स्वाहेत्युच्चरेत् । योजनया ह्री। श्री। क्री। परमेश्वरि
स्वाहा हू। फट् क्रव्यादेभ्यः स्वाहेति मन्त्रो जातः । अनेनैव
मन्त्रेण वह्नितो ज्वलद्दाहरूपं क्रव्यादांशं
राक्षसभागं दक्षिणस्यां दिशि परित्यजेत् । ततोऽस्त्रेण फटा
वह्निं संवीक्ष्य दृष्ट्वा कूर्चेनैव हू।
बीजेनैवावगुण्ठयेद्वह्निं वेष्टयेत् ॥ १३४ - १३६ ॥
धेन्वेति । धेन्वा मुद्रया चामृतीकृत्य हस्ताभ्यां
पुनरग्निमुद्धरेत् उत्थापयेत् । उत्थाप्य च प्रादक्षिण्यक्रमेण
स्थण्डिलोपरि त्रिधा त्रिवारमग्निं भ्रामयन् शिवबीजं
शम्भुवीर्यरूपमग्निं विचिन्तयंश्च साधको
जानुस्पृष्टभूमिः सन्नात्मनोऽभिमुखीकृत्य योनियन्त्रे
त्रिकोणमण्डले नियोजयेत् स्थापयेत्

१३८ ॥
तत इति । ततोऽनन्तरं मायां ह्री। बीजं समुच्चार्य
नमोऽन्तेन नमसाऽन्तेन सह ङेयुतां वह्निमूर्तिं समुच्चरेत् ।
योजनया ह्री। वह्निमूर्तये नमः इति मन्त्रो जातः । अनेन मन्त्रेण
वह्निमूर्तिं प्रपूज्याथानन्तरं सुधीः साधको रं वह्नेः
परतः चैतन्याय नम इति वदेत् । योजनया रं वह्निचैतन्याय नम
इति मनुर्जातः । अनेनैव मनुना वह्नेः चैतन्यं परिपूजयेत्

(पृ० १५३) नमसा वह्निमूर्तिञ्च चैतन्यं परिकल्प्य च ।
प्रज्वालयेत्ततो वह्निं मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य चित्पिङ्गलपदं तथा ।
हनद्वयं दह दह पच पचेति ततो वदेत्

सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा वह्निप्रज्वालने मनुः ।
ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा प्रकुर्यादग्निवन्दनम्

अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ।
सुवर्णवर्णममलं समिद्धं सर्वतोमुखम्

इत्युपस्थाप्य दहनं छादयेत् स्थण्डिलं कुशैः ।
स्वेष्टनाम्ना वह्निनाम कृत्वाऽभ्यर्चनमाचरेत्

नमसेति । नमसा मन्त्रेण वह्निमूर्तिं वह्नेः चैतन्यञ्च
परिकल्प्य मनसा विरच्य ततोऽनेनानन्तरमेव वक्ष्यमाणेन
मन्त्रेण मन्त्रवित् साधको वह्निं प्रज्वालयेदुद्दीपयेत्

वह्निप्रज्वालनमन्त्रमेवाह प्रणवमित्यादिना सार्द्धेन ।
पूर्वं प्रणवमुद्धृत्य उक्त्वा ततः परं चित्पिङ्गलपदं वदेत् ।
ततो हनद्वयं ततो दहदहेति ततः पचपचेति च वदेत् । ततः
सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहेति वदेत् योजनया ओ। चित्पिङ्गल हन हन दह
दह पच पच सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहेति मन्त्रो जातः । अयं
मनुर्वह्निप्रज्वालने स्मृतः

१४२ ॥
अग्निवन्दनमन्त्रमाह अग्निं प्रज्वलितं वन्दे इत्याति

इतीति । इत्यनेनैव मन्त्रेण दहनं वह्निमुपस्थाप्याभिवन्द्य
स्थण्डिलं छादयेत् । ततः स्वेष्टनाम्ना वह्निनाम कृत्वा
इतोऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण वह्नेरभ्यर्चनमाचरेत्

(पृ० १५४) तारो वैश्वानरपदात् जातवेदपदं वदेत् ।
इहावहावहेत्युक्त्वा लोहिताक्षपदान्तरम्

सर्वकर्माणि पदतः साधयान्तेऽग्निवल्लभा ।
इत्यभ्यर्च्य हिरण्यादिसप्तजिह्वाः प्रपूजयेत्

सहस्रार्चिःपदं ङेऽन्तं हृदयाय नमो वदन् ।
षडङ्गं पूजयेद्वह्नेस्ततो मूर्तीर्यजेत् सुधीः

जातवेदप्रभृतयो मूर्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ततो यजेदष्टशक्तीर्ब्राह्म्याद्यास्तदनन्तरम् ।
पद्माद्यष्टनिधीनिष्ट्वा यजेदिन्द्रादिदिक्पतीन्

वह्न्यभ्यर्चनमन्त्रमेवाह तार इत्यादिना सार्द्धेन ।
पूर्वं तारः प्रणवो वाच्यः ततो वैश्वानरपदात् परं
जातवेदपदं वदेत् । तत इहावहावहेत्युक्त्वा
लोहिताक्षरूपपदान्तरं वदेत् । ततः सर्वकर्माणीति पदात्परं
साधयेति पदं वदेत् । तदन्ते चाग्निवल्लभा स्वाहा वाच्या ।
योजनया ओ। वैश्वानर जातवेद इहावहावह लोहिताक्ष
सर्वकर्माणि साधय स्वाहेति मनुरासीत् । इत्यनेनैव मनुना
स्वेष्टदेवतानामानं वह्निमभ्यर्च्य ओ।
वह्नेर्हिरण्यादिसप्तजिह्वाभ्यो नमः इति मन्त्रेण
वह्नेर्हिरण्यादिसप्तजिह्वा गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत्

१४६ ॥
सहस्रेत्यादि । ङेऽन्तं सहस्रार्चिःपदं ततो हृदयाय नम
इति च पदं वदन् सहस्रार्चिषे हृदयाय नमः इति मन्त्रं
समुच्चरन् साधको वह्नेर्हृदयं पूजयेत् । ततो वह्नेः
षडङ्गेभ्यो नम इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिर्वह्नेः
षडङ्गं पूजयेत् । ततो वह्निमूर्तिभ्यो नमः इति मन्त्रेण
वह्नेर्मूर्तीः सुधीर्यजेत्

ननु वह्नेः कति मूर्तयः सन्तीत्यपेक्षायामाह
जातवेदेत्यादि । जातवेदप्रभृतयो वह्नेरष्टौ मूर्तयः
प्रकीर्तिताः पूर्वमुक्ताः

तत इति । ततोऽनन्तरं ब्राह्म्यादिभ्योऽष्टशक्तिभ्यो नम इति
मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिर्ब्राह्म्याद्याः अष्ट शक्तीर्यजेत् ।
तदनन्तरं पद्माद्यष्टनिधिभ्यो नम
(पृ० १५५) वज्राद्यस्त्राणि सम्पूज्य प्रादेशपरिमाणकम् ।
कुशपत्रद्वयं नीत्वा घृतमध्ये निधापयेत्

वामे ध्यायेदिडां नाडीं दक्षिणे पिङ्गलां तथा ।
मध्ये सुषुम्नां सञ्चिन्त्य दक्षभागात् समाहितः

आज्यं गृहीत्वा मतिमान् दक्षनेत्रे हुताशितुः ।
मन्त्रेणानेन जुहुयात् प्रणवान्तेऽग्नये पदम्

स्वाहान्तो मनुराख्यातो वामभागाद्धविर्हरेत् ।
वामनेत्रे हुनेद्वह्नेः ओ। सोमाय द्विठो मनुः

इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिः पद्माद्यष्टनिधीनिष्ट्वा सम्पूज्य
इन्द्रादिदिक्पतीन् यजेत्

वज्रेत्यादि । तत इन्द्रादीनाञ्च वज्राद्यस्त्राणि सम्पूज्य
प्रादेशपरिमाणकं कुशपत्रद्वयं नीत्वा गृहीत्वा
घृतमध्ये वामे दक्षिणे निधापयेत् स्थापयेत्

वामे इत्यादि । घृतस्य वामे भागे इडां नाडीं ध्यायेत् ।
दक्षिणे भागे पिङ्गलां नाडीं ध्यायेत् । मध्ये च सुषुम्नां
नाडीं सञ्चिन्त्य समाहितः सन् दक्षभागादाज्यं घृतं
गृहीत्वा हुताशितुरग्नेर्दक्षनेत्रेऽनेनानन्तरमेव वक्ष्यमाणेन
मन्त्रेण मतिमान् साधको जुहुयात् । दक्षनेत्रे हवनस्य
मन्त्रमाह प्रणवान्ते इत्यादिना । प्रणवस्यान्तेऽग्नये इति पदं
वाच्यम् । योजनया ओ। अग्नये इति मनुर्जातः । अयञ्च मनुः स्वाहान्त
आख्यातः । ततो वामभागाद्धविर्हवनीयं घृतं हरेत्
गृह्णीयात् । गृहीत्वा च हविर्वह्नेर्वामनेत्रे वक्ष्यमाणमन्त्रेण
हुनेत् जुहुयात् । वामनेत्रे हवनस्य मन्त्रमाह । ओ। सोमाय द्विठः
ओ। सोमाय स्वाहेति मनुः प्रोक्त इति ॥ १५१ - १५३ ॥
(पृ० १५६) मध्यादाज्यं समानीय ललाटे हवनं चरेत् ।
अग्नीषोमौ सप्रणवौ तूर्यद्विवचनान्वितौ

स्वाहान्तोऽयं मनुः प्रोक्तः पुनर्दक्षिणतो हविः ।
गृहीत्वा नमसा मन्त्री प्रणवं पूर्वमुद्धरेत्

अग्नये च स्विष्टिकृते वह्निकान्तां ततो वदेत् ।
अनेन वह्निवदने जुहुयात् साधकोत्तमः ।
भूर्भुवः स्वर्द्विठान्तेन व्याहृत्या होममाचरेत्

तारो वैश्वानरपदात् जातवेद इहावहा ।
वहलोहिपदान्ते च ताक्षसर्वपदं वदेत् ।
कर्माणि साधय स्वाहा त्रिधाऽनेनाहुतीर्हरेत्

मध्यादिति । ततो मध्यादाज्यं समानीय गृहीत्वा
वक्ष्यमाणमन्त्रेण वह्नेर्ललाटे हवनं चरेत् । ललाटे हवनस्य
मन्त्रमाह अग्नीत्यादिना । तूर्यद्विवचनान्वितौ
चतुर्थीद्विवचनयुक्तौ सप्रणवौ ओ। कारसहितौ अग्नीषोमौ वक्तव्यौ
। ततश्च ओ। अग्नीषोमाभ्यामिति मनुर्जातः । अयं मनुः
स्वाहान्तः प्रोक्तः । मन्त्री साधको नमसा मन्त्रेण
पुनर्दक्षिणतो हविः गृहीत्वा पूर्वं प्रणवमुद्धरेत् वदेत् ।
ततोऽग्नये इति ततः स्विष्टिकृते इति ततो वह्निकान्ताञ्च वदेत् । योजनया
ओ। अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहेति मनुर्जातः । अनेन मनुना साधकोत्तमो
वह्निवदनेऽग्निमुखे जुहुयात् । शोभनेष्टिः स्विष्टिः तां करोतीति
स्विष्टिकृत् क्विप् तस्मै । ततो द्विठान्तेन स्वाहान्तेन भूरिति भुवरिति
स्वरिति च व्याहृत्या होममाचरेत् ॥ १५४ - १५६ ॥
तार इत्यादि । पूर्वं तारः प्रणवो वक्तव्यः । ततो
वैश्वानरेति पदात् परं जातवेद इहावहावह लोहि इति वदेत् ।
तत्पदान्ते च ताक्षसर्वेति पदं वदेत् । ततः कर्माणि साधय
स्वाहेति वदेत् । योजनया ओ। वैश्वानर जातवेद
(पृ० १५७) ततोऽग्नौ स्वेष्टमावाह्य पीठाद्यैः सह पूजनम् ।
कृत्वा स्वाहान्तमनुना मूलेन पञ्चविंशतीः

हुत्वा वह्न्यात्मनोर्देव्या ऐक्यं सम्भावयन् धिया ।
एकादशाहुतीर्हुत्वा मूलेनैवाङ्गदेवताः

हुत्वा स्वकाममुद्दिश्य तिलाज्यमधुमिश्रितैः

पुष्पैर्विल्वदलैर्वापि यथाविहितवस्तुभिः ।
यथाशक्त्याहुतिं दद्यान्नाष्टन्यूनां प्रकल्पयेत्

ततः पूर्णाहुतिंदद्यात् फलपत्रसमन्विताम् ।
स्वाहान्तमूलमन्त्रेण ततः संहारमुद्रया ।
तस्माद्देवीं समानीय स्थापयेत् हृदयाम्बुजे

इहावहावह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहेति मनुर्जातः ।
अनेन मनुना त्रिधा वारत्रयमाहुतीर्हरेद्दद्यात्

तत इत्यादि । ततोऽनन्तरमग्नौ स्वेष्टं देवतामावाह्य
पूर्वोक्तमन्त्रेण पीठाद्यैः सह तस्य पूजनञ्च कृत्वा
मूलरूपेण स्वाहान्तमनुना पञ्चविंशतिमाहुतीर्वह्नौ हुत्वा
प्रक्षिप्य वह्न्यात्मनोः वह्नेरात्मनश्च देव्याश्चैक्यं धिया
सम्भावयंश्चिन्तयन् मूलेनैवैकादशाहुतीः हुत्वा ओ।
अङ्गदेवताभ्यः स्वाहेति मन्त्रेणाङ्गदेवताश्चोद्दिश्य हुत्वा
विष्णुरो। तत्सत् ओ।
अद्यामुकमास्यमुकपक्षेऽमुकतिथावमुकराशिस्थिते
भास्करेऽमुकाभीष्टार्थसिद्धिकामोऽमुकगोत्रः
श्रीमदमुकशर्मा तिलाज्यादिमिश्रितैः पुष्पैर्विल्वपत्रादिभिर्वा
सार्द्धं वह्नावाहुतिमहं ददे इति वाक्येन स्वकाममुद्दिश्य
स्वाहान्तमूलमन्त्रेण तिलाज्यमधुमिश्रितैः पुष्पैरथवा
विल्वदलैर्यथाविहितवस्तुभिर्वा सह यथाशक्ति वह्नावाहुतिं
दद्यात् । अष्टन्यूनामाहुतिं न प्रकल्पयेत् ॥ १५८ - १६१ ॥
तत इति । ततोऽनन्तरं स्वाहान्तमूलमन्त्रेण
फलपत्रसमन्वितां फलताम्बूलयुतां पूर्णाहुतिं वह्नौ
दद्यात् । ततः परं संहारमुद्रया तस्माद्वह्नेर्देवीं
समानीय हृदयाम्बुजे स्थापयेत्

(पृ० १५८) क्षमस्वेति च मन्त्रेण विसृजेत्तं हुताशनम् ।
कृतदक्षिणको मन्त्री अच्छिद्रमवधारयेत्

हुतशेषं भ्रुवोर्मध्ये धारयेत् साधकोत्तमः

एष होमविधिः प्रोक्तः सर्वत्रागमकर्मणि ।
होमकर्म समाप्यैवं साधको जपमाचरेत्

विधानं शृणु देवेशि येन विद्या प्रसीदति ।
देवतागुरुमन्त्राणामैक्यं सम्भावयेद्धिया

मन्त्रार्णा देवता प्रोक्ता देवता गुरुरूपिणी ।
अभेदेन यजेद्यस्तु तस्य सिद्धिरनुत्तमा

गुरुं शिरसि सञ्चिन्त्य देवतां हृदयाम्बुजे ।
रसनायां मूलविद्यां तेजोरूपां विचिन्त्य च ।
त्रयाणान्तेजसाऽत्मानमेकीभूतं विचिन्तयेत्

क्षमस्वेति । ततः अग्ने क्षमस्वेति मन्त्रेण तं
हुताशनमग्निं विसृजेत्तस्य विसर्जनं कुर्यात् । ततः कृता
दक्षिणा येन स कृतदक्षिणको मन्त्री साधकः कृतमिदं
होमकर्माच्छिद्रमस्त्वित्यवधारयेत् । ततो हुतशेषं
भ्रुवोर्मध्यदेशे धारयेत् ॥ १६३-१६५ ॥
विधानमिति । जपाचरणविधानमेवाह देवतेत्यादिभिः
। सम्भावयेत् सम्यक् विचिन्तयेत्

देवताद्यैक्यसम्भावनप्रकारन्तत्फलञ्च दर्शयति
मन्त्रेत्यादिना । मन्त्रार्णाः मन्त्रवर्णाः । अभेदेन
ऐक्यभावेन

मूलविद्याम् मूलमन्त्रात्मिकां विद्याम् । त्रयाणाम्
गुरुदेवतामूलमन्त्राणाम्

(पृ० १५९) तारेण सम्पुटीकृत्य मूलमन्त्रञ्च सप्तधा ।
जप्त्वा तु साधकः पश्चान्मातृकापुटितं स्मरेत्

मायाबीजं स्वशिरसि दशधा प्रजपेत् सुधीः ।
वदने प्रणवं तद्वत् पुनर्मायां हृदम्बुजे ।
प्रजप्य सप्तधा मन्त्री प्राणायामं समाचरेत्

ततो मालां समादाय प्रवालादिसमुद्भवाम् ।
माले माले महाभागे सर्वशक्तिस्वरूपिणि

चतुर्वर्गस्त्वयि न्यस्तस्तस्मान्मे सिद्धिदा भव ।
इति सम्पूज्य मालां तां श्रीपात्रस्थामृतेन च

त्रिधा मूलेन सन्तर्प्य स्थिरचित्तो जपञ्चरेत् ।
अष्टोत्तरसहस्रं वाऽप्यथवाऽष्टोत्तरं शतम्

तारेणेत्यादि । तारेण सम्पुटीकृत्य आदावन्ते च
अकारादिक्षकारान्तैरेकपञ्चाशता वर्णैः संयुक्तं
मूलमन्त्रं सप्तधा स्मरेत् जपेत् । आगमजस्यानित्यत्वात् जप्त्वेत्यत्र
नेडागमः

मायेति । ततः सुधीः साधकः स्वशिरसि मायाबीजं ह्री।
बीजं दशधा प्रजपेत् । ततो वदने स्वमुखे प्रणवं
तद्वद्दशधा जपेत् । हृदम्बूजे पुनर्मायां ह्री। बीजं सप्तधा
प्रजप्य मन्त्री प्राणायामं पूर्ववत् समाचरेत् कुर्यात्

तत इति । ततोऽनन्तरं प्रवालादिसमुद्भवां
विद्रुमादिसञ्जातां मालां समादाय गृहीत्वा माले माले
इत्यादिना सिद्धिदा भवेत्यन्तेन मन्त्रेण तां मालां सम्पूज्य
श्रीपात्रस्थामृतेन मालां सन्तर्पयामि स्वाहेत्यन्तेन
मूलमन्त्रेण त्रिधा सन्तर्प्य च स्थिरचित्तो
भूत्वाऽष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वा मूलमन्त्रस्य
जपञ्चरेत् कुर्यात् ॥ १७१ - १७३ ॥
(पृ० १६०) प्राणायामंततः कृत्वा श्रीपात्रजलपुष्पकैः ।
गुह्यातिगुह्यगोप्त्री त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम्

सिद्धिर्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादान्महेश्वरि ।
इति मन्त्रेण मतिमान् देव्या वामकराम्बुजे

तेजोरूपं जपफलं समर्प्य प्रणमेद्भुवि ।
ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा स्तोत्रञ्च कवचं पठेत्

ततः प्रदक्षिणीकृत्य विशेषार्घ्येण साधकः ।
विलोमार्घ्यप्रदानेन कुर्यादात्मसमर्पणम्

इतः पूर्वं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यन्ते अवस्थासु प्रकीर्तयेत्

मनसाऽन्ते वदेद्वाचा कर्मणा तदनन्तरम् ।
हस्ताभ्यां पदतः पद्भ्यामुदरेण ततः परम्

शिश्नया यत् कृतञ्चोक्त्वा यत् स्मृतं पदतो वदेत् ।
यदुक्तं तत् सर्वमिति ब्रह्मार्पणमुदीरयेत् ।
भवत्वन्ते मां मदीयं सकलं तदनन्तरम्

आद्याकालीपदाम्भोजे अर्पयामि पदं वदेत् ।
प्रणवं तत्सदित्युक्त्वा कुर्यादात्मसमर्पणम्

प्राणायमेत्यादि । ततः परं प्राणायामं कृत्वा
श्रीपात्रजलपुष्पकैः गुह्यातिगुह्येत्यादिना महेश्वरि इत्यन्तेन
मन्त्रेण मतिमान् साधकस्तेजोरूपं जपफलं देव्या
वामकराम्बुजे समर्प्य भुवि दण्डवन्निपत्य देवीं प्रणमेत् ॥
१७४ - १७६ ॥
आत्मसमर्पणमन्त्रमाह तत इत्यादिभिः सार्द्धैश्चतुर्भिः
। इतः पूर्वं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यन्तेऽवस्थास्विति प्रकीर्तयेत् । ततो
(पृ० १६१) ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा प्रार्थयेदिष्टदेवताम् ।
मायाबीजं समुच्चार्य श्री आद्ये कालिके वदेत्

पूजिताऽसि यथाशक्त्या क्षमस्वेति विसृज्य च ।
संहारमुद्रया पुष्पमाघ्राय स्थापयेत् हृदि

ऐशान्यां मण्डलं कृत्वा त्रिकोणं सुपरिष्कृतम् ।
तत्र संपूजयेद्देवीं निर्माल्यपुष्पवारिणा ।
ह्री। निर्माल्यपदञ्चोक्त्वा वासिन्यै नम इत्यपि

मनसाऽन्ते वाचा तदनन्तरं कर्मणा तदनन्तरं
हस्ताभ्यामिति वदेत् । तस्माच्च पदात् पद्भ्याम् ततः परमुदरेणेति
च वदेत् । ततः परं शिश्नया यत् कृतञ्चोक्त्वा यत् स्मृतमिति वदेत् ।
ततश्च पदात् परं यदुक्तं तत्सर्वमिति वदेत् । ततो
ब्रह्मार्पणमुदीरयेत् । ततो भवत्वित्यन्ते मां मदीयं
सकलमित्युदीरयेत् । तदनन्तरमाद्याकालीपदाम्भोजेऽर्पयामीति
पदं वदेत् । ततः प्रणवं तत्सदिति च वदेत् । सकलपदयोजनया
इतः पूर्वं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतो
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां
पद्भ्यामुदरेण शिश्नया यत् कृतं यत् स्मृतं यदुक्तं तत्
सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु मां मदीयं च
सकलमाद्याकालीपदाम्भोजेऽर्पयामि ओ। तत्सदिति मन्त्रो जातः ।
इमं मन्त्रमुक्त्वा काल्यै आत्मसमर्पणं कुर्यात् ॥ १७७ - १८१ ॥
तत इत्यादि । ततः परं कृताञ्जलिर्भूत्वेष्टदेवतां
प्रार्थयेत् । किं प्रार्थयेदित्यपेक्षायामाह मायाबीजमित्यादि ।
मायाबीजं ह्रीं बीजं समुच्चार्य श्री आद्ये कालिके इति वदेत् । ततो
यथाशक्त्या पूजितासि क्षमस्वेति प्रार्थनावाक्यमासीत् । अनेनैव
वाक्येनेष्टदेवतां विसृज्य च संहारमुद्रया पुष्पमादाय
आघ्राय च स्वहृदि स्थापयेत् ॥ १८२ - १८३ ॥
ऐशान्यामिति । तत ऐशान्यां दिशि सुपरिष्कृतं त्रिकोणं
मण्डलं कृत्वा तत्र मण्डले वक्ष्यमाणमन्त्रेण
निर्माल्यपुष्पवारिणा निर्माल्यवासिनीं देवीं
(पृ० १६२) ब्रह्मविष्णुशिवादिभ्यः सर्वदेवेभ्य एव च ।
नैवेद्यं वितरेत् पश्चात् गृह्णीयात् शक्तिसाधकः

स्वीयशक्तिं वामभागे संस्थाप्य पृथगासने ।
एकासनोपविष्टो वा पात्रं कुर्यात् मनोरमम्

पानपात्रं प्रकुर्वीत न पञ्चतोलकाधिकम् ।
तोलकत्रितयान्न्यूनं स्वार्णं राजतमेव च

अथवा काचजनितं नारिकेलोद्भवञ्च वा ।
आधारोपरि संस्थाप्य शुद्धिपात्रस्य दक्षिणे

महाप्रसादमानीय पात्रेषु परिवेशयेत् ।
स्वयं वा भ्रातृपुत्रैर्वा ज्येष्ठानुक्रमतः सुधीः

संपूजयेत् । निर्माल्यवासिन्याः पूजनस्य मन्त्रमाह
ह्रीमित्याद्यर्द्धेन । ह्री। निर्माल्यपदमुक्त्वा वासिन्यै नम इति वदेत्
। योजनया ह्री। निर्माल्यवासिन्यै नम इति मनुर्जातः

ब्रह्मेत्यादि । नैवेद्यं देव्यर्पितान्नादि । वितरेत् दद्यात् ।
शक्तिसाधकः शक्तिसहितः साधकः

देवीनैवेद्यग्रहणविधानमाह स्वीयशक्तिमित्यादिभिः ।
वामभागे पृथगासने स्वीयां शक्तिं संस्थाप्य स्वीयशक्त्या
सहैकासने एवोपविष्टो वा साधकः पानभोजनार्थं
मनोरमं रम्यं पात्रं कुर्यात्

पानेत्यादि । पञ्चतोलकादधिकं तोलकत्रितयात् न्यूनञ्च
पानपात्रं न प्रकुर्वीत । तच्च स्वार्णं सुवर्णोद्भवं राजतं
रजतोद्भवमथवा काचजनितं नारिकेलोद्भवं वा पानपात्रं
शुद्धिपात्रस्य दक्षिणे देशे आधारोपरि संस्थाप्य सुधीः
धीरः साधको महाप्रसादमानीय स्वयं वा भ्रातृपुत्रैर्वा
ज्येष्ठानुक्रमत एव पात्रेषु परिवेशयेत् । जन्मतोऽत्र ज्यैष्ठ्यं
न ग्राह्यं किन्त्वभिषेकत इति बोध्यम् ॥ १८७ - १८९ ॥
(पृ० १६३) पानपात्रे सुधा देया शौद्ध्ये शुद्ध्यादिकानि च ।
ततः सामयिकैः सार्द्धं पानभोजनमाचरेत्

आदावास्तरणार्थाय गृह्णीयात् शुद्धिमुत्तमाम् ।
ततोऽतिहृष्टमनसा समस्तः कुलसाधकः

स्वस्वपात्रं समादाय परमामृतपूरितम् ।
मूलाधारादिजिह्वान्तां चिद्रूपां कुलकुण्डलीम्

विभाव्य तन्मुखाम्भोजे मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।
परस्पराज्ञामादाय जुहुयात् कुण्डलीमुखे

अलिपानं कुलस्त्रीणां गन्धस्वीकारलक्षणम् ।
साधकानां गृहस्थानां पञ्चपात्रं प्रकीर्तितम्

अतिपानात् कुलीनानां सिद्धिहानिः प्रजायते

पानेत्यादि । पानपात्रे सुधा मदिरा देया शौद्ध्ये
शुद्धिपात्रे शुद्ध्यादिकानि मांसमत्स्यादीनि च देयानि । ततः
परं सामयिकैर्देव्यर्चनसमयाधिगतैर्जनैः सार्द्धं
पानभोजनमाचरेत्

आदाविति । आदौ प्रथमतो
मद्यस्थापनार्थायास्तरणार्थायोत्तमां शुद्धिं गृह्णीयात् ।
ततोऽतिहृष्टमनसा समस्तः सर्वः कुलसाधकः
परमामृतपूरितमुत्तममद्यपूरितं स्वस्वपात्रं समादाय
गृहीत्वा मूलाधारादिजिह्वान्तं व्याप्य स्थितां
चिद्रूपाञ्चैतन्यस्वरूपां कुलकुण्डलिनीं विभाव्य विचिन्त्य
तन्मुखाम्भोजे मूलमन्त्रं समुच्चरन् सन्
परस्परस्याज्ञामादाय कुण्डलीमुखे जुहुयात् परमामृतं
दद्यात् ॥ १९१ - १९३ ॥
अलीत्यादि । कुलस्त्रीणां गन्धस्वीकारलक्षणं
मद्यसम्बन्धिगन्धाङ्गीकरणस्वरूपमेवालिपानं
मद्यपानं प्रकीर्तितम् । गृहस्थानां साधकानां
पञ्चपात्रं पञ्चपात्रपरिमाणकमलिपानं प्रकीर्तितं
गृहस्थैः साधकैः पञ्चपात्रपरिमितमेव मद्यं
(पृ० १६४) यावन्न चालयेद् दृष्टिं यावन्न चालयेन्मनः ।
तावत् पानं प्रकुर्वीत पशुपानमतः परम्

पाने भ्रान्तिर्भवेद्यस्य घृणी च शक्तिसाधके ।
स पापिष्ठः कथं ब्रूयादाद्यां कालीं भजाम्यहम्

यथा ब्रह्मार्पितेऽन्नादौ स्पृष्टदोषो न विद्यते ।
तथा तव प्रसादेऽपि जातिभेदं विवर्जयेत्

एवमेव विधानेन कुर्यात् पानञ्च भोजनम् ।
हस्तप्रक्षालनं नास्ति तव नैवेद्यसेवने ।
लेपावनोदनं कुर्याद्वस्त्रेण पाथसाऽपि वा

ततो निर्माल्यकुसुमं विधृत्य शिरसा सुधीः ।
यन्त्रलेपं कूर्चदेशे विहरेद्देववद्भुवि

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्र सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे
श्रीपात्रस्थापनहोमचक्रानुष्ठानकथनं नाम
षष्ठोल्लासः ।
पातव्यमित्यर्थः । गृहस्थानामित्यनेन
पञ्चपात्रपरिमितादधिकमपि मद्यं पिबतां तद्भिन्नानां न
दोष इति सूचितम् । ननु पञ्चपात्रपरिमितादधिकं मद्यं
पिबतां गृहस्थसाधकानां को दोषस्तत्राह अतिपानादित्यादि

१९५ ॥
यावदिति । चालयेत् घूर्णयेत्

पान इति । घृणी जुगुप्सावान् । जुगुप्साकरणे घृणेत्यमरः

१९८ ॥
एवमिति । लेपावनोदनम् हस्तलेपापनयनम्

तत इति । कूर्चदेशे भ्रुवोर्मध्यदेशे ।
कूर्चमस्त्रीभ्रुवोर्मध्यमित्यमरः

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां षष्ठोल्लासः ।
सप्तमोल्लासः
श्रुत्वाऽद्याकालिकादेव्या मन्त्रोद्धारं महाफलम् ।
सौभाग्यमोक्षजननं ब्रह्मज्ञानैकसाधनम्

प्रातःकृत्यं तथा स्नानं सन्ध्यां सम्विद्विशोधनम् ।
न्यासपूजाविधानञ्च बाह्याभ्यन्तरभेदतः

बलिप्रदानं होमञ्च चक्रानुष्ठानमेव च ।
महाप्रसादस्वीकारं पार्वती हृष्टमानसा ।
विनयावनता देवी प्रोवाच शङ्करं प्रति

श्रीदेव्युवाच ।
सदाशिव जगन्नाथ जगतां हितकारक ।
कृपया कथितं देव पराप्रकृतिसाधनम्

सर्वप्राणिहितकरं भोगमोक्षैककारणम् ।
विशेषतः कलियुगे जीवानामाशु सिद्धिदम्

ओ। नमो ब्रह्मणे ।
श्रुत्वेत्यादि । महाफलम् महत् फलं यस्य तथाभूतम् ॥ १- ३ ॥
पार्वती शङ्करं प्रति किं प्रोवाचेत्यपेक्षायामाह
सदाशिवेत्यादि

५ ॥
(पृ० १६६) तव वागमृताम्भोधौ निमज्जन्मम मानसम् ।
नोत्थातुमीहते स्वैरं भूयः प्रार्थयतेऽचिरात्

पूजाविधौ महादेव्याः सूचितं न प्रकाशितम् ।
स्तोत्रञ्च कवचं देव तदिदानीं प्रकाशय

श्रीसदाशिव उवाच ।
शृणु देवि जगद्वन्द्ये स्तोत्रमेतदनुत्तमम् ।
पठनात् श्रवणाद्यस्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत्

असौभाग्यप्रशमनं सुखसम्पद्विवर्द्धनम् ।
अकालमृत्युहरणं सर्वापद्विनिवारणम्

श्रीमदाद्याकालिकायाः सुखसन्निध्यकारणम् ।
स्तवस्यास्य प्रसादेन त्रिपुरारिरहं शिवे

स्तोत्रस्यास्य ऋषिर्देवि सदाशिव उदाहृतः ।
छन्दोऽनुष्टुब्देवताऽद्या कालिका परिकीर्तिता ।
धर्मकामार्थमोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः

तवेत्यादि । तव वागमृताम्भोधौ
त्वदीयवाग्रूपसुधासमुद्रे निमज्जत् मम मानसं हृदयन्ततः
स्वैरं स्वच्छन्दमुत्थातुं नेहते न वाञ्छति किन्तु भूयः
पुनरप्यचिरादतिशीघ्रमेव त्वद्वागमृतं प्रार्थयते

७ ॥
पार्वत्यैवं प्रार्थितः सन् श्रीसदाशिव उवाच शृण्वित्यादि ।
अनुत्तमम् न उत्तमं यस्मात्तथाभूतम्

९ ॥
त्रिपुरारिः त्रीणि स्वर्गभूमिपातालात्मकानि पुराणि यस्य सः
त्रिपुरोऽसुरविशेषः तस्यारिः शत्रुः

अथास्य स्तोत्रस्य ऋष्यादिकमाह स्तोत्रस्येत्यादिना सार्द्धेन

(पृ० १६७) ह्री। काली श्री। कराली च क्री। कल्याणी कलावती ।
कमला कलिदर्पघ्नी कपर्दीशकृपान्विता

कालिका कालमाता च कालानलसमद्युतिः ।
कपर्दिनी करालास्या करुणामृतसागरा

कृपामयी कृपाधारा कृपापारा कृपागमा ।
कृशानुः कपिला कृष्णा कृष्णानन्दविवर्द्धिनी

कालरात्रिः कामरूपा कामपाशविमोचनी ।
कादम्बिनी कलाधारा कलिकल्मषनाशिनी

कुमारीपूजनप्रीता कुमारीपूजकालया ।
कुमारीभोजनानन्दा कुमारीरूपधारिणी

कदम्बवनसञ्चारा कदम्बवनवासिनी ।
कदम्बपुष्पसन्तोषा कदम्बपुष्पमालिनी

किशोरी कलकण्ठा च कलनादनिनादिनी ।
कादम्बरीपानरता तथा कादम्बरीप्रिया

अथाद्याकालीस्वरूपाख्यं शतनामस्तोत्रं कथयति ह्री।
कालीत्यादि । कपर्दीशकृपान्विता कपर्दो जटाजुटोऽस्यास्तीति कपर्दी
स चासावीशो जगत्प्रभुश्चेति कपर्दीशस्तत्र या कृपा तयान्विता
युक्ता

करालास्या करालं दन्तुरमास्यं मुखं यस्याः सा ।
करालो दन्तुरे तुङ्गे इत्यमरः

कृपागमा कृपया स्वकारुण्येनैव गम्यते ज्ञायते या सा
तथा । ग्रहदवृनिश्चिगम इति कर्मण्यच् ॥ १४ - १७ ॥
कलकण्ठा कलो गम्भीरशब्दयुक्तः कण्ठो यस्याः सा

(पृ० १६८) कपालपात्रनिरता कङ्कालमाल्यधारिणी ।
कमलासनसन्तुष्टा कमलासनवासिनी

कमलालयमध्यस्था कमलामोदमोदिनी ।
कलहंसगतिः क्लैव्यनाशिनी कामरूपिणी

कामरूपकृतावासा कामपीठविलासिनी ।
कमनीया कल्पलता कमनीयविभूषणा

कमनीयगुणाराध्या कोमलाङ्गी कृशोदरी ।
कारणामृतसन्तोषा कारणानन्दसिद्धिदा

कारणानन्दजापेष्टा कारणार्चनहर्षिता ।
कारणार्णवसम्मग्ना कारणव्रतपालिनी

कस्तूरीसौरभामोदा कस्तूरीतिलकोज्ज्वला ।
कस्तूरीपूजनरता कस्तूरीपूजकप्रिया

कस्तूरीदाहजननी कस्तूरीमृगतोषिणी ।
कस्तूरीभोजनप्रीता कर्पूरामोदमोदिता ।
कर्पूरमालाभरणा कर्पूरचन्दनोक्षिता

कर्पूरकारणाह्लादा कर्पूरामृतपायिनी ।
कर्पूरसागरस्नाता कर्पूरसागरालया

कूर्चबीजजपप्रीता कूर्चजापपरायणा ।
कुलीना कौलिकाराध्या कौलिकप्रियकारिणी

कङ्कालमाल्यधारिणी शरीरास्थिमालाधारणशीला ।
स्याच्छरीरास्थि कङ्काल इत्यमरः ॥ १९ - २६ ॥
(पृ० १६९) कुलाचारा कौतुकिनी कुलमार्गप्रदर्शिनी ।
काशीश्वरी कष्टहर्त्री काशीशवरदायिनी

काशीश्वरकृतामोदा काशीश्वरमनोरमा

कलमञ्जीरचरणा क्वणत्काञ्चीविभूषणा ।
काञ्चनाद्रिकृतागारा काञ्चनाचलकौमुदी

कामबीजजपानन्दा कामबीजस्वरूपिणी ।
कुमतिघ्नी कुलीनार्तिनाशिनी कुलकामिनी

क्री। ह्री। श्री। मन्त्रवर्णेन कालकण्टकघातिनी ।
इत्याद्याकालिकादेव्याः शतनाम प्रकीर्तितम्

ककारकूटघटितं कालीरूपस्वरूपकम्

पूजाकाले पठेद्यस्तु कालिकाकृतमानसः ।
मन्त्रसिद्धिर्भवेदाशु तस्य काली प्रसीदति

बुद्धिं विद्याञ्च लभते गुरोरादेशमात्रतः ।
धनवान् कीर्तिमान् भूयाद्दानशीलो दयान्वितः

पुत्रपौत्रसुखैश्वर्यैर्मोदते साधको भुवि

कूर्चजापपरायणा हू।बीजजपतत्परा ॥ २७ - २९ ॥
कलमञ्जीरचरणा कलौ गम्भीरशब्दयुतौ मञ्जीरौ
चरणयोर्यस्याः सा

कामबीजजपानन्दा कामबीजस्य क्लीमित्यस्य जपे आनन्दो
यस्याः सा

३२ ॥
ककारकूटघटितम् ककारराशिसम्मिलितम्

अथैतत्स्तोत्रपाठस्य फलमाह पूजाकाले इत्यादिभिः ॥ ३४ -
३६ ॥
(पृ० १७०) भौमावास्यानिशाभागे मपञ्चकसमन्वितः ।
पूजयित्वा महाकालीमाद्यां त्रिभुवनेश्वरीम्

पठित्वा शतनामानि साक्षात् कालीमयो भवेत् ।
नासाध्यं विद्यते तस्य त्रिषु लोकेषु किञ्चन

विद्यायां वाक्पतिः साक्षात् धने धनपतिर्भवेत् ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये वले च पवनोपमः

तिग्मांशुरिव दुष्प्रेक्ष्यः शशिवत् शुभदर्शनः ।
रूपे मूर्तिधरः कामो योषितां हृदयङ्गमः

सर्वत्र जयमाप्नोति स्तवस्यास्य प्रसादतः ।
यं यं कामं पुरस्कृत्य स्तोत्रमेतदुदीरयेत्

तं तं काममवाप्नोति श्रीमदाद्याप्रसादतः ।
रणे राजकुले द्यूते विवादे प्राणसङ्कटे

दस्युग्रस्ते ग्रामदाहे सिंहव्याघ्रावृते तथा

अरण्ये प्रान्तरे दुर्गे ग्रहराजभयेऽपि वा ।
ज्वरदाहे चिरव्याधौ महारोगादिसङ्कुले

बालग्रहादिरोगे च तथा दुःस्वप्नदर्शने ।
दुस्तरे सलिले वापि पोते वातविपद्गते

भौमेत्यादि । भौमावास्यानिशा`हागे
मङ्गलवारयुक्तामावास्यासम्बन्धिमहानिशायामित्यर्थः ।
पृषोदरादित्वाद्भौमावास्येत्यत्र मालोपः ।
मपञ्चकसमन्वितः मद्यादिपञ्चकयुक्तः ॥ ३७ - ३९ ॥
तिग्मांशुरिव सूर्य इव दुष्प्रेक्ष्यो दुःखेन द्रष्टव्यः ॥ ४०
- ४३ ॥
(पृ० १७१) विचिन्त्य परमां मायामाद्यां कालीं परात्पराम् ।
यः पठेच्छतनामानि दृढभक्तिसमन्वितः

सर्वापद्भ्यो विमुच्येत देवि सत्यं न संशयः ।
न पापेभ्यो भयंतस्य न रोगेभ्यो भयं क्वचित्

सर्वत्र विजयस्तस्य न कुत्रापि पराभवः ।
तस्य दर्शनमात्रेण पलायन्ते विपद्गणाः

स वक्ता सर्वशास्त्राणां स भोक्ता सर्वसम्पदाम् ।
स कर्ता जातिधर्माणां ज्ञातीनां प्रभुरेव सः

वाणी तस्य वसेद्वक्त्रे कमला निश्चला गृहे ।
तन्नाम्ना मानवाः सर्वे प्रणमन्ति ससम्भ्रमाः

दृष्ट्या तस्य तृणायन्ते ह्यणिमाद्यष्टसिद्धयः ।
आद्याकालीस्वरूपाख्यं शतनाम प्रकीर्तितम्

अष्टोत्तरशतावृत्त्या पुरश्चर्याऽस्य गीयते ।
पुरस्क्रियान्वितं स्तोत्रं सर्वाभीष्टफलप्रदम्

शतनामस्तुतिमिमामाद्याकालीस्वरूपिणीम् ।
पठेद्वा पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेदपि

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

प्रान्तरे तरुजलादिशून्ये ग्रामतो दूरेऽध्वनि ॥ ४४ - ४९ ॥
ससम्भ्रमाः सभयाः सादरा वा

५१ ॥
अस्य शतनामस्तोत्रस्य ॥ ५२ - ५४ ॥
(पृ० १७२) श्रीसदाशिव उवाच ।
कथितं परमं ब्रह्मप्रकृतेः स्तवनं महत् ।
आद्यायाः श्रीकालिकायाः कवचं शृणु साम्प्रतम्

त्रैलोक्यविजयस्यास्य कवचस्य ऋषिः शिवः ।
छन्दोऽनुष्टुब्देवता च आद्या काली प्रकीर्तिता

मायाबीजं बीजमिति रमा शक्तिरुदाहृता ।
क्री। कीलकं काम्यसिद्धौ विनियोगः प्रकीर्तितः

ह्रीमाद्या मे शिरः पातु श्री। काली वदनं मम ।
हृदयं क्री। परा शक्तिः पायात् कण्ठं परात्परा

नेत्रे पातु जगद्धात्री कर्णौ रक्षतु शङ्करी ।
घ्राणं पातु महामाया रसनां सर्वमङ्गला

दन्तान् रक्षतु कौमारी कपोलौ कमलालया ।
ओष्ठाधरौ क्षमा रक्षेत् चिबुकं चारुहासिनी

ग्रीवां पायात् कुलेशानी ककुत् पातु कृपामयी ।
द्वौ बाहू बाहुदा रक्षेत् करौ कैवल्यदायिनी

स्कन्धौ कपर्दिनी पातु पृष्ठं त्रैलोक्यतारिणी ।
पार्श्वे पायादपर्णा मे कटिं मे कमठासना

कवचं कथयितुं पार्वत्या पूर्वमेव प्रेरितः
श्रीसदाशिव उवाच कथितमित्यादि

५६ ॥
मायाबीजं ह्रीमिति बीजम् । रमा श्रींबीजम् ॥ ५७ - ५९ ॥
चिबुकम् ओष्ठाधराधोभागम् ॥ ६० - ६२ ॥
(पृ० १७३) नाभौ पातु विशालाक्षी प्रजास्थानं प्रभावती ।
ऊरू रक्षतु कल्याणी पादौ मे पातु पार्वती

जयदुर्गाऽवतु प्राणान् सर्वाङ्गं सर्वसिद्धिदा ।
रक्षाहीनंतु यत् स्थानं वर्जितं कवचेन च

तत् सर्वं मे सदा रक्षेदाद्या काली सनातनी ।
इति ते कथितं दिव्यं त्रैलोक्यविजयाभिधम्

कवचं कालिकादेव्या आद्यायाः परमाद्भुतम्

पूजाकाले पठेद्यस्तु आद्याधिकृतमानसः ।
सर्वान् कामानवाप्नोति तस्याद्या सुप्रसीदति ।
मन्त्रसिद्धिर्भवेदाशु किङ्कराः क्षुद्रसिद्धयः

अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी प्राप्नुयाद्धनम् ।
विद्यार्थी लभते विद्यां कामी कामानवाप्नुयात्

सहस्रावृत्तपाठेन वर्मणोऽस्य पुरस्क्रिया ।
पुरश्चरणसम्पन्नं यथोक्तफलदं भवेत्

चन्दनागरुकस्तूरीकुङ्कुमै रक्तचन्दनैः ।
भूर्जे विलिख्य गुटिकां स्वर्णस्थां धारयेद् यदि

प्रजास्थानम् उपस्थम् ॥ ६३ - ६६ ॥
अथ त्रैलोक्यविजयाभिधकवचपाठस्य फलमाह पूजाकाल
इत्यादिभिः

६८ ॥
वर्मणः कवचस्य

७० ॥
(पृ० १७४) शिखायां दक्षिणे बाहौ कण्ठे वा साधकः कटौ ।
तस्याऽद्या कालिका वश्या वाञ्छितार्थं प्रयच्छति

न कुत्रापि भयं तस्य सर्वत्र विजयी कविः ।
अरोगी चिरजीवी स्यात् बलवान् धारणक्षमः

सर्वविद्यासु निपुणः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।
वशे तस्य महीपाला भोगमोक्षौ करस्थितौ

कलिकल्मषयुक्तानां निःश्रेयसकरं परम्

श्रीदेव्युवाच ।
कथितं कृपया नाथ स्तोत्रं कवचमेव च ।
अधुना श्रोतुमिच्छामि पुरश्चर्याविधिं विभो

श्रीसदाशिव उवाच ।
यो विधिर्ब्रह्ममन्त्राणां पुरश्चरणकर्मणि ।
स एवाऽद्याकालिकाया मन्त्राणां विधिरिष्यते

अशक्ते साधके देवि जपपूजाहुतादिषु ।
पूजा संक्षेपतः कार्या पुरश्चरणमेव च

प्रयच्छति ददाति

७२ ॥
निपुणः प्रवीणः

७४ ॥
अथाद्याकालीमन्त्राणां पुरश्चरणविधिं शुश्रूषुः
श्रीदेव्युवाच कथितमित्यादि

श्रीदेव्यैवं प्रेरितः सन् श्रीसदाशिव उवाच यो विधिरित्यादि

पुरश्चरणमेव च पुरश्चरणमपि च संक्षेपतः कार्यम्

(पृ० १७५) यतो हि निरनुष्ठानात् स्वल्पानुष्ठानमुत्तमम् ।
संक्षेपपूजनं भद्रे तत्रादौ शृणु कथ्यते

आचम्य मूलमन्त्रेण ऋषिन्यासं समाचरेत् ।
करशुद्धिं ततः कुर्यात् न्यासञ्च करदेहयोः

सर्वाङ्गव्यापकं कृत्वा प्राणायामं चरेत् सुधीः ।
ध्यानं पूजां जपञ्चेति संक्षेपपूजने विधिः

पुरस्क्रियायां मन्त्राणां यत्र यो विहितो जपः ।
तस्माच्चतुर्गुणजपात् पुरश्चर्या विधीयते

अथवाऽन्यप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते ।
कृष्णां चतुर्दशीं प्राप्य कौजे वा शनिवासरे ।
पञ्चतत्त्वं समानीय पूजयित्वा जगन्मयीम्

महानिशायामयुतं जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ।
भोजयित्वा ब्रह्मनिष्ठान् पुरश्चरणकृद्भवेत्

कुजवासरमारभ्य यावन्मङ्गलवासरम् ।
प्रत्यहं प्रजपेन्मन्त्रं सहस्रपरिसंख्यया

संक्षेपपूजादिकरणे हेतुमाह यतो हीति

संक्षेपपूजनमेवाह आचम्येयादिभिः

सर्वाङ्गव्यापकन्यासम्

अथ संक्षेपपुरश्चरणमाह पुरस्क्रियायामित्यादिभिः ।
मन्त्राणां यत्र पुरस्क्रियायां यो जपो
विहितस्तस्माच्चतुर्गुणजपात् होमादिकं विनैव पुरश्चर्या
विधीयते

८२ ॥
अयुतम् दशसहस्रम्

(पृ० १७६) वसुसंख्याजपेनैव भवेन्मन्त्रपुरस्क्रिया

श्री आद्याकालिकामन्त्राः सिद्धमन्त्राः सुसिद्धिदाः ।
सदा सर्वयुगे देवि कलिकाले विशेषतः

कालीरूपाणि बहुधा कलौ जाग्रति पार्वति ।
प्रबले कलिकाले तु रूपमेतज्जगद्धितम्

नात्र सिद्ध्याद्यपेक्षास्ति नारि मित्रादिदूषणम् ।
नियमानियमेनापि जपन्नाद्यां प्रसादयेत्

ब्रह्मज्ञानमवाप्नोति श्रीमदाद्याप्रसादतः ।
ब्रह्मज्ञानयुतो मर्त्यो जीवन्मुक्तो न संशयः

न च प्रयासबाहुल्यं कायक्लेशोऽपि न प्रिये ।
आद्याकालीसाधकानां साधनं सुखसाधनम्

चित्तसंशुद्धिरेवात्र मन्त्रिणां फलदायिनी

यावन्न चित्तकलिलं हातुमुत्सहते व्रती ।
तावत् कर्म प्रकुर्वीत कुलभक्तिसमन्वितः

यथावद्विहितं कर्म चित्तशुद्धेर्हि कारणम् ।
आदौ मन्त्रं गुरोर्वक्त्राद् गृह्णीयाद् ब्रह्ममन्त्रवत्

अथ तृतीयं पुरश्चरणमाह कुजेत्यादिना सार्द्धेन ।
यावन्मङ्गलवासरम् द्वितीयमङ्गलवारपर्यन्तमित्यर्थः ॥ ८४ -
८६ ॥
एतद्रूपम् आद्यायाः काल्या रूपम्

अत्र आद्याकालीमन्त्रे ॥ ८८ - ९१ ॥
यावदिति । यावत् कालपर्यन्तं चित्तकलिलञ्चेतसः कालुष्यं
हातुं त्यक्तुं नोत्सहते न शक्नोति तावदेव कुलभक्तिसमन्वितो
भूत्वा व्रती नियमवान् साधकः
(पृ० १७७) प्रातःकृत्यादिनियमान् कृत्वा कुर्यात् पुरस्क्रियाम् ।
चित्ते शुद्धे महेशानि ब्रह्मज्ञानं प्रजायते ।
ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने कृत्याकृत्यं न विद्यते

श्रीपार्वत्युवाच ।
कुलं किं परमेशान कुलाचारश्च किं विभो ।
लक्षणं पञ्चतत्त्वस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

श्रीसदाशिव उवाच ।
सम्यक् पृष्टं कुलेशानि साधकानां हितैषिणि ।
कथयामि तव प्रीत्यै यथावदवधारय

जीवः प्रकृतितत्त्वञ्च दिक्कालाकाशमेव च ।
क्षित्यप्तेजोवायवश्च कुलमित्यभिधीयते

ब्रह्मबुद्ध्या निर्विकल्पमेतेष्वाचरणञ्च यत् ।
कुलाचारः स एवाद्ये धर्मकामार्थमोक्षदः

कर्म प्रकुर्वीत न तु ततः परम् । तत्र कारणमाह यथावदिति । हि
यतः ॥ ९२ - ९४ ॥
कुलकुलाचारादिकं जिज्ञासुः श्रीपार्वत्युवाच कुलं
किमित्यादि

एवं प्रेरितः सन् श्रीसदाशिव उवाच सम्यक् पृष्टमित्यादि

प्रथमतस्तत्र कुलं निर्वक्ति जीव इत्याद्येकेन । जीवादयो नव
कुलमित्यभिधीयते कथ्यते

अथैकेन कुलाचारं निर्वक्ति ब्रह्मबुद्ध्येति । हे आद्ये एतेषु
जीवप्रकृत्यादिषु ब्रह्मबुद्ध्या निर्विकल्पं
नानाविधकल्पनाशून्यं यदाचरणं स एव
धर्मकामार्थमोक्षदः कुलाचारोऽभिधीयते

(पृ० १७८) बहुजन्मार्जितैः पुण्यैस्तपोदानदृढव्रतैः ।
क्षीणाघानां साधकानां कुलाचारे मतिर्भवेत्

कुलाचारगता बुद्धिर्भवेदाशु सुनिर्मला ।
तदाद्याचरणाम्भोजे मतिस्तेषां प्रजायते

सद्गुरोः सेवया प्राप्य विद्यामेनां परात्पराम् ।
कुलाचाररता भूत्वा पञ्चतत्त्वैः कुलेश्वरीम्

यजन्तः कालिकामाद्यां कुलज्ञाः साधकोत्तमाः ।
इह भुक्त्वाऽखिलान् भोगान् ब्रजन्त्यन्ते निरामयम्

महौषधं यज्जीवानां दुःखविस्मारकं महत् ।
आनन्दजनकं यच्च तदाद्यतत्त्वलक्षणम्

असंस्कृतञ्च यत्तत्त्वं मोहदं भ्रमकारणम् ।
विवादरोगजननन्त्याज्यं कौलैः सदा प्रिये

ग्राम्यवायव्यवन्यानामुद्भूतं पुष्टिवर्द्धनम् ।
बुद्धितेजोबलकरं द्वितीयतत्त्वलक्षणम्

अथ कुलाचारस्य सुदुर्लभत्वमाह बहुजन्मार्जितैरित्यादिना

अथ कुलाचारस्य अत्युत्तमफलत्वमाह
कुलाचारगतेत्यादिभिः ॥ विद्यामेनाम मन्त्रऊपाम्

१०१ ॥
निरामयम् सर्वोपद्रवरहितं मोक्षपदम्

अथ क्रमतो मद्यादिपञ्चतत्त्वानां लक्षणमाह
महौषधमित्यादिभिः

तत्त्वम् आद्यतत्त्वम्

ग्राम्येत्यादि । ग्राम्या ग्रामोद्भवाश्छागादयश्च
वायव्या वायूद्भवास्तित्तिरिहारीतादयश्च वन्या वनोद्भवा
हरिणादयश्च ते तेषाम्

(पृ० १७९) जलोद्भवं यत् कल्याणि कमनीयं सुखप्रदम् ।
प्रजावृद्धिकरञ्चाऽपि तृतीयतत्त्वलक्षणम्

सुलभं भूमिजातञ्च जीवानां जीवनञ्च यत् ।
आयुर्मूलं त्रिजगतां चतुर्थतत्त्वलक्षणम्

महानन्दकरं देवि प्राणिनां सृष्टिकारणम् ।
अनाद्यन्तजगन्मूलं शेषतत्त्वस्य लक्षणम्

आद्यतत्त्वं विद्धि तेजो द्वितीयं पवनं प्रिये ।
अपस्तृतीयं जानीहि चतुर्थं पृथिवीं शिवे

पञ्चमं जगदाधारा वियद्विद्धि वरानने

इत्थं ज्ञात्वा कुलेशानि कुलन्तत्त्वानि पञ्च च ।
आचारं कुलधर्मस्य जीवन्मुक्तो भवेन्नरः

इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रे सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे
सर्वधर्मनिर्णयसारे श्रीमदाद्यासदाशिवसंवादे स्तोत्रकवच
कुलतत्त्व लक्षण कथनं नाम सप्तमोल्लासः ।
कमनीयमाकाङ्क्षणीयम् ॥ १०६ - १११ ॥
इति श्रीमहानिर्वाणतन्त्रटीकायां सप्तमोल्लासः ।
अष्टमोल्लासः
श्रुत्वा धर्मान् बहुविधान् भवानी भवमोचनी ।
हिताय जगतां माता भूयः शङ्करमब्रवीत्

श्रीदेव्युवाच ।
श्रुतं बहुविधं धर्ममिहामूत्र सुखप्रदम् ।
धर्मार्थकामदं विघ्नहरं निर्वाणकारणम्

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि वर्णाश्रमान् विभो ।
तत्र ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि

श्रीसदाशिव उवाच ।
चत्वारः कथिता वर्णा आश्रमा अपि सुव्रते ।
आचाराश्चापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक्

आ। नमो ब्रह्मणे ।
श्रुत्वेत्यादि । भवमोचनी भक्तसंसारभञ्जनशीला ।
जगतामिति काकाक्षिगोलकन्यायेन पूर्वोत्तराभ्यां पदाभ्यां
सम्बध्यते

किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह श्रुतमित्यादि

तत्र वर्णाश्रमेषु

एवं प्रेरितः सन् श्रीसदाशिव उवाच चत्वार इत्यादि । हे सुव्रते
कृतादौ सत्यत्रेतादौ वर्णा आश्रमा अपि चत्वारः कथिताः ।
वर्णामाश्रमाणाञ्चाचाराश्चापि
(पृ० १८१) कृतादौ कलिकाले तु वर्णाः पञ्च प्रकीर्तिताः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च

एतेषां सर्ववर्णानामाश्रमौ द्वौ महेश्वरि ।
तेषामाचारधर्मांश्च शृणुष्वाद्ये वदामि ते

पुरैव कथितं तावत् कलिसम्भवचेष्टितम् ।
तपःस्वाध्यायहीनानां नृणामल्पायुषामपि ।
क्लेशप्रयासाशक्तानां कुतो देहपरिश्रमः

ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये ।
गार्हस्थ्यो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे

पृथक् पृथक् कथिताः । कलिकाले तु वर्णाः पञ्चप्रकीर्तिताः । तान्
दर्शयति ब्राह्मण इत्याद्यर्द्धेन । सामान्यो वर्णसङ्करः

५
॥
एतेषामिति । हे आद्ये महेश्वरि एतेषां ब्राह्मणादीनां
सर्ववर्णानां द्वावाश्रमौ तेषां
वर्णाश्रमाणामाचाररूपान् धर्मांश्च ते तवाग्रेऽहं
वदामि त्वं शृणुष्वेत्यन्वयः

कलियुगे वर्तमानौ द्वावाश्रमावभिधास्यन्महादेवः
पूर्वमाश्रमद्वयाभावे हेतुं दर्शयति पुरैवेत्यादिना
सार्द्धेन । कलौ सम्भव उत्पत्तिर्येषां ते कलिसम्भवाः तेषां
चेष्टितं पुरैव कथितम् । तावदित्यवधारणे । किञ्च तप इत्यादि ।
तपःस्वाध्यायहीनानां तपः कृच्छ्रादिकर्म स्वाध्यायो
वेदपाठः ताभ्यां रहितानां । क्लेशप्रयासाशक्तानां
क्लेश उपतापः प्रयासः परिश्रमः तयोर्निर्वलत्वादसमर्थानाम्
। नत्वेतादृशानामेव किंत्वल्पायुषामपि । एवंभूतानां
नृणां देहपरिश्रमः कुतो भवेत् न केनापि प्रकारेण
भवेदित्यर्थः

ब्रह्मचर्येत्यादि । हे प्रिये अतः कलौ युगे ब्रह्मचर्याश्रमो
नास्ति वानप्रस्थोऽपि नास्ति किन्तु गार्हस्थ्यभैक्षुकरूपौ
द्वावेवाश्रमौ कलौ स्तः

(पृ० १८२) गृहस्थस्य क्रियाः सर्वा आगमोक्ताः कलौ शिवे ।
नान्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम्

भैक्षुकेऽप्याश्रमे देवि वेदोक्तं दण्डधारणम् ।
कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्कृतिः

शैवसंस्कारविधिनाऽवधूताश्रमधारणम् ।
तदेव कथितं भद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ

विप्राणामितरेषाञ्च वर्णानां प्रबले कलौ ।
उभयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता

सर्वेषामेव संस्काराः कर्माणि शैववर्त्मना ।
विप्राणामितरेषाञ्च कर्मलिङ्गं पृथक् पृथक्

न केवलं कलौ युगे द्वयोराश्रमयोरेवाभावोऽस्ति किन्तु
सर्वासां वैदिकक्रियाणामपीत्याह गृहस्थस्येत्यादिना ।
गृहमेधिनाम् गृहसङ्गमवतां गृहस्थानामित्यर्थः

कलौ युगे गार्हस्थ्याश्रम एव वैदिक्यः सर्वाः क्रिया
निषिद्धा न सन्त्यपि तु भैक्षुकाश्रमेऽपीत्याह भैक्षुकेऽपीत्यादि
। तत् वेदोक्तं दण्डधारणम् । श्रौतसंस्कृतिः वैदिकः
संस्कारः

यद्येवं तर्हि कलौ किन्नाम सन्न्यासग्रहणं तत्राह
शैवेत्यादि । हे भद्रे शैवसंस्कारविधिना शिवप्रोक्तेन
संस्कारविधानेनावधूताश्रमधारणं यत्तदेव कलौ युगे
सन्न्यासग्रहणं कथितम्

ननु कलौ युगे ब्राह्मणादीनां सर्वेषामपि वर्णानां
सन्न्यासाश्रमाधिकारित्वं सत्यादाविव
ब्राह्मणक्षत्रियविशामेव वा तत्राह विप्राणामित्यादि

ननु प्रवले कलौ किं ब्राह्मणादयः सर्वे वर्णा एकाचारा
एव भवेयुः पृथक् पृथगाचारा वा तत्राह सर्वेषामेवेत्यादि ।
विप्रादीनां सर्वेषामेव वर्णानां सर्वे
(पृ० १८३) जातमात्रो गृहस्थः स्यात् संस्कारादाश्रमी भवेत् ।
गार्हस्थ्यं प्रथमं कुर्यात् यथाविधि महेश्वरि

तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने वैराग्यं जायते यदा ।
तदा सर्वं परित्यज्य सन्न्यासाश्रममाचरेत्

विद्यामुपार्जयेत् बाल्ये धनं दारांश्च यौवने ।
प्रौढे धर्म्याणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः

मातरं पितरं बृद्धं भार्याञ्चैव पतिव्रताम् ।
शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत्

मातॄः पितॄन् शिशून् दारान् स्वजनान् बान्धवानपि ।
यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातकी भवेत्

संस्काराः अन्यानि च सर्वाणि कर्माणि एकेन शैववर्त्मनैव
साधनीयानि । शाम्भवैकवर्त्मसाध्यत्वेन सर्वेषामेव
वर्णानां सर्वाणि कर्माणि कलौ समानान्येवेत्यर्थः । किन्तु
विप्राणामितरेषां विप्रभिन्नानाञ्च कर्मलिङ्गं कर्मचिह्नं
कलावपि पृथक् पृथगेवास्ति

ननु गार्हस्थ्याश्रमशालित्वं किं जन्मनैव भवेत्
संस्कारेण वा तत्राह जातमात्र इत्यादि । ननु
गार्हस्थ्यभैक्षुकयोर्मध्ये प्रथमं
कमाश्रममाश्रायेत्तत्राह गार्हस्थ्यमित्यादि

तत्त्वज्ञाने ब्रह्मज्ञाने

ननु कस्यामवस्थायां गार्हस्थ्याश्रम आश्रयणीयः
सन्न्यासश्च कस्यामवस्थायां ग्रहणीयस्तत्राह विद्यामित्यादि ।
वाल्ये शैशवे विद्यामुपार्जयेत् । यौवने धनं वित्तं दारान्
भार्याञ्चोपार्जयेत् । प्रोढे तृतीये वयसि धर्म्याणि
धर्मादनपेतानि कर्माणि कुर्यात् । सुधीर्विद्वांश्चतुर्थे वयसि
प्रव्रजेत् संन्यसेत्

१७ ॥
(पृ० १८४) मातृहा पितृहा स स्यात् स्त्रीवधी ब्रह्मघातकः ।
असन्तर्प्य स्वपित्रादीन् यो गच्छेद्भिक्षुकाश्रमे

ब्राह्मणो विप्रभिन्नश्च स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रियाम् ।
शैवेन वर्त्मना कुर्यादेष धर्मः कलौ युगे

श्रीदेव्युवाच ।
को वा धर्मो गृहस्थस्य भिक्षुकस्य च किं विभो ।
विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद

श्रीसदाशिव उवाच ।
गार्हस्थ्यं प्रथमं धर्मं सर्वेषां मनुजन्मनाम् ।
तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि तत्त्वतः

ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्यात् ब्रह्मज्ञानपरायणः ।
यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत्

मात्रादीन् परित्यज्य प्रव्रजतो मनुष्यस्य महापातकं
भवेदित्याह मातॄरित्यादिद्वाभ्याम् । बहुवचनस्य
बहूपलक्षकत्वात् पितॄन् पित्रादीनित्यर्थः । स्वजनान् स्वेनैव
भर्तव्यानात्मीयान् जनान् । बान्धवान् असमर्थान् भ्रात्रादीन् ॥ १८
- २० ॥
ब्राह्मणादीन् पञ्चवर्णान् तेषां द्वावाश्रमौ
सामान्यं धर्मञ्च श्रुत्वेदानीं तेषामशेषान् विशेषान्
धर्मान् श्रोतुमिच्छन्ती श्रीदेव्युवाच को वा इत्यादि । किम् धर्मम्

श्रीदेव्यैवं प्रेरितः सन् श्रीसदाशिव उवाच
गार्हस्थ्यमित्यादि । हे कौलिनि यतः सर्वेषां मनुजन्मनां
मनुष्याणां गार्हस्थ्यं कर्म प्रथमं धर्मं
भवत्यतस्तदेव धर्ममादौ कथयामि त्वं तत्त्वतः शृणु
इत्यन्वयः

गार्हस्त्थ्यं धर्ममेवाह ब्रह्मनिष्ठ इत्यादिभिः ।
ब्रह्मणि निष्ठा यस्य स ब्रह्मनिष्ठः

(पृ० १८५) न मिथ्याभाषणं कुर्यात् न च शाठ्यं समाचरेत् ।
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत्

मातरं पितरञ्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम् ।
मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः

तुष्टायां मातरि शिवे तुष्टे पितरि पार्वति ।
तव प्रीतिर्भवेद्देवि परब्रह्म प्रसीदति

त्वमाद्ये जगतां माता पिता ब्रह्म परात्परम् ।
युवयोः प्रीणनं यस्मात् तस्मात् किं गृहिणांतपः

आसनं शयनं वस्त्रं पानं भोजनमेव च ।
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत्

श्रावयेन्मृदुलां वाणीं सर्वदा प्रियमाचरेत् ।
पित्रोराज्ञानुसारी स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः

औद्धत्यं परिहासञ्च तर्जनं परिभाषणम् ।
पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम्

मातरं पितरं वीक्ष्य नत्वोत्तिष्ठेत् ससम्भ्रमः ।
विनाऽज्ञया नोपविशेत् संस्थितः पितृशासने

शाठ्यं अनार्जवम् ॥ २४ - २६ ॥
यस्मात् मातुः पितुश्च तोषणात्

आसनमित्यादि । शययतेऽस्मिन्निति शयनम् शययाम् । पीयते
यत्तत् पानम् पेयं जलादिकमित्यर्थः । भोजनम् भोज्यं वस्तु ।
तत्तत्समयम् आसनादिसमर्पणसमयम् । नियोजयेत् समर्पयेत्

२९ ॥
औद्धत्यम् अविनीतत्वम् । तर्जनम् भृत्यादीनां
भर्त्सनम्

ससम्भ्रमः सादरः

(पृ० १८६) विद्याधनमदोन्मत्तो यः कुर्यात् पितृहेलनम् ।
स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्कृतः

मातरं पितरं पुत्रं दारानतिथिसोदरान् ।
हित्वा गृही न भुञ्जीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि

वञ्चयित्वा गुरून् बन्धून् यो भुङ्क्ते स्वोदरम्भरः ।
इहैव लोकगर्ह्योऽसौ परत्र नारकी भवेत्

गृहस्थो गोपयेद्दारान् विद्यामभ्यासयेत् सुतान् ।
पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेष धर्मः सनातनः

जनन्या वर्द्धितो देहो जनकेन प्रपोषितः ।
स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत्

एषामर्थे महेशानि कृत्वा कष्टशतान्यपि ।
प्रीणयेत् सततं शक्त्या धर्मो ह्येष सनातनः

स धन्यः पुरुषो लोके स कृती परमार्थवित् ।
ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः

न भार्यां ताडयेत् क्वापि मातृवत् पालयेत् सदा ।
न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता

पितृहेलनम् मातापित्रोस्तिरस्कारम्

३३ ॥
गुरून् पित्रादीन् । लोकगर्ह्यः जननिन्द्यः

३५ ॥
स्वजनैः बन्धुभिः

एषां जनन्यादीनाम् । प्रीणयेत् जनन्यादीन् तोषयेत्

धन्यः सुकृती । कृती विचक्षणः । सत्यसन्धः सत्यप्रतिज्ञः

३९ ॥
(पृ० १८७) स्थितेषु स्वीयदारेषु स्त्रियमन्यां न संस्पृशेत् ।
दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत्

विरले शयनं वासं त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया ।
अयुक्तभाषणञ्चैव स्त्रियं शौर्यन्न दर्शयेत्

धनेन वाससा प्रेम्णा श्रद्धया मृदुभाषणैः ।
सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क्वचिदाचरेत्

उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थेष्वन्यनिकेतने ।
न पत्नीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुन्नामात्यविवर्जिताम्

यस्मिन्नरे महेशानि तुष्टा भार्या पतिव्रता ।
सर्वो धर्मः कृतस्तेन भवतीप्रिय एव सः

चतुर्वर्षावधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पिता ।
ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याञ्च शिक्षयेत्

विंशत्यब्दाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेद् गृहकर्मसु ।
ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा स्नेहं प्रदर्शयेत्

कन्याऽप्येवं पालनीया शिक्षणीयाऽतियत्नतः ।
देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता

दुष्टेन चेतसा विकृतेन मनसा

विरले निर्जनस्थाने

४२ ॥
अन्यनिकेतने परगृहे

४४ ॥
ततः चतुर्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्द्ध्वम्

प्रेरयेत् प्रवर्तयेत् । तान् विंशत्यब्दाधिकान् पुत्रान्

एवम् पुत्रवत्

(पृ० १८८) एवं क्रमेण भ्रातॄंश्च स्वसृभ्रातृसुतानपि ।
ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोषयेद् गृही

ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिनः ।
अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परिपालयेत्

यद्येवं नाचरेद्देवि गृहस्थो विभवे सति ।
पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः

निद्रालस्यं देहयत्नं केशविन्यासमेव च ।
आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तं ससाचरेत्

युक्ताहारो युक्तनिद्रो मितवाङ्मितमैथुनः ।
स्वच्छो नम्रः शुचिर्दक्षो युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु

शूरः शत्रौ विनीतः स्यात् बान्धवे गुरुसन्निधौ ।
जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्येत मानिनः

सौहार्दं व्यवहारांश्च प्रवृत्तिं प्रकृतिं नृणाम् ।
सहवासेन तर्कैश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः

ततः भ्रात्रादीनां पालनात्तोषणाच्चोर्द्ध्वम् । उदासीनान्
मित्रामित्रभिन्नान्

४९ ॥
धने सत्येवमकुर्वतो गृहस्थस्य पातकाश्रयत्वं
लोकगर्हितत्वञ्च स्यादित्याह यदीत्यादिना

आसक्तिम् आसङ्गम् । अतिरिक्तम् अधिकम्

युक्ताहारः परिमितभोजनः । स्वच्छः कपटादिशून्यः ।
शुचिः वाह्याभ्यन्तरशौचसम्पन्नः । दक्षः निरालस्यः । युक्तः
उद्योगवान्

शूरः विक्रान्तः । नावमन्येत न अनाद्रियेत

तर्कैः पर्यालोचनैः

(पृ० १८९) त्रसेद्द्वेष्टुरपि क्षुद्रात् समयं वीक्ष्य बुद्धिमान् ।
प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलङ्घयेत्

स्वीयं यशः पौरुषञ्च गुप्तये कथितञ्च यत् ।
कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत्

जुगुप्सितप्रवृत्तौ च निश्चितेऽपि पराजये ।
गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत्

विद्याधनयशोधर्मान् यतमान उपार्जयेत् ।
व्यसनञ्चासतां सङ्गं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत्

अवस्थानुगताश्चेष्टाः समयानुगताः क्रियाः ।
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत्

योगक्षेमरतो दक्षो धार्मिकः प्रियबान्धवः ।
मितवाङ्मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः

जितेन्द्रियः प्रसन्नात्मा सुचिन्त्यः स्याद्दृढव्रतः ।
अप्रमत्तो दीर्घदर्शी मात्रास्पर्शान् विचारयेत्