Mahabharata · Chapter 9.29

nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte /
pāṇḍavānāṃ bale sūta kinnu śeṣamabhūttadā //

etanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi sañjaya / yacca duryodhano mānī kṛtavāṃstanayo mama /
valakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ //
sañjaya uvāca /

rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca /
pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāmayutāni ca //

etaccheṣamabhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahadbalam /
parigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ //

ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ /
nāpaśyatsamare kañcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ //

nardamānānparāndṛṣṭvā svabalasya ca saṅkṣayam / dṛṣṭvā bharataśārdūlaḥ kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ /
hataṃ svahayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādrāvadbhayāt //

ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastava /
gadāmādāya tejasvī padātiḥ prasthito hadam //

nātidūraṃ tato gatvā padbhyāmeva narādhipaḥ /
sasmāra vacanaṃ kṣatrurdharmaśīlasya dhīmataḥ //

idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭvānpurā /
mahadvsanamasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ //

evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhadaṃ nṛpaḥ /
duḥkhasantaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam //

daśaikākṣauhiṇībhartā tadā duryodhano'pi san /
prāptavānvyasanaṃ tīvraṃ daivaṃ hi balavattaram //

pāṇḍavāstu mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ /
abhyadravanta saṅkruddhāstava rājanbalaṃ prati //

śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānāmabhigarjatām /
saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ //

tānhatvā niśitairvāṇaiḥ sāmātyānsaha bandhubhiḥ /
rathe śvetahaye tiṣṭhannarjuno bahvaśobhata //

subalasya hate putre savājirathakuñjare /
mahāvanamiva cchinnamabhavattāvakaṃ balam //

anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha /
nānyo mahāratho rājañjīvamāno vyadṛśyata //

droṇaputrādṛte vīrāttathaiva kṛtavarmaṇaḥ /
kṛpācca gautamādrājanpārthivācca tavātmajāt //

dhṛṣṭadyumnastu māṃ dṛṣṭvā hasansātyakimabravīt /
kimanena gṛhītena nānenārtho'sti jīvatā //

dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śinernaptā mahārathaḥ /
udyamya niśitaṃ khaṅgaṃ hantuṃ māmudyatastadā //

tamāgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt /
mucyatāṃ sañjayo jīvanna hantavyaḥ kathañcana //

dvaipāyanavacaḥ śrutvā śinernaptā kṛtāñjaliḥ /
tato māmabravīnmuktvā svasti sañjaya sādhaya //

anujñātastvahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ /
prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ //

krośamātramapakrāntaṃ gadāpāṇimavasthitam /
ekaṃ duryodhanaṃ rājannapaśyaṃ bhṛśavikṣatam //

sa tu māmaśrupūrṇākṣo nāśaknodabhivīkṣitum /
upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tathā dīnamavasthitam //

taṃ cāhamapi śocantaṃ dṛṣṭvaikākinamāhave /
muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktumatiduḥkhapariplutaḥ //

yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasramaṇimaulinām /
āhṛtya ca karaṃ sarvaṃ svasya veśma samāgatam //

catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā /
karṇenaikena yasyārthe karamāhāritā purā //

yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇenaiva prasāritā /
nābhavadyasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ //

āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyamakaṇṭakam /
anvapālayadaiśvaryātkuberamapi nāsmarat //

bhavanādbhavanaṃ rājanprayātuṃ pṛthivīpate /
devālayapradeśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ //

patākāvṛtasūryāṃśutoraṇocchritaśobhitāḥ /
prayāṇe pṛthivībharturdhanyānāmabhavangṛhāḥ //

āruhyairāvataprakhyaṃ nāgamindrasamo balī /
vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpate //

taṃ bhṛśakṣatasarvāṅgaṃ paddhyāmeva dharātale /
tiṣṭhantamekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūtkleśa uttamaḥ //

tasya caivaṃvidhasyādya jagannāthasya bhūpate /
āpadapratimaivābhūdbalīyānvidhireva hi //

tato'smai tadahaṃ sarvamuktavāngrahaṇaṃ tadā /
dvaipāyanaprasādācca jīvato mokṣamāhave //

sa muhūrtamiva dhyātvā pratilabhya ca cetanām /
bhrātṝṃśca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ //

tasmai tadahamācakṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān /
bhrātṝśca nihatānsarvānsainyaṃ ca vinipātitam //

trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāstāvakānāṃ narādhipa /
iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt //

sa dīrghamiva niḥśvasya pratyavekṣya punaḥ punaḥ /
asau māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putraste paryabhāṣata //

tvadanyo neha saṅgrāme kaścijjīvati sañjaya /
dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśca pāṇ़ḍavāḥ //

brūyāḥ sañjaya rājānaṃ pajñācakṣuṣamīśvaram /
duryodhanastava sutaḥ praviṣṭo hadamityuta //

suhṛdbhistādṛśairhīnaḥ putrairbhrātṛbhireva ca /
pāṇḍavaiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ //

ācakṣīthāḥ sarvamidaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt /
āsmiṃstoyahade guptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam //

evamuktvā mahārāja prāviśattaṃ mahāhadam /
astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ //

tasminhadaṃ praviṣṭe tu trīnrathāñśrāntavāhanān /
apaśyaṃ sahitānekastaṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ //

kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam /
bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñśaravikṣatān //

te sarvaṃ māmabhiprekṣya tūrṇamaśvānanodayan /
upayāya tu māmūcurdiṣṭyā jīvasi sañjaya //

apṛcchaṃścaiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam /
kaccidduryodhano rājā sa no jīvati sañjaya //

ākhyātavānahaṃ tebhyastadā kuśalinaṃ nṛpam /
taccaiva sarvamācakṣaṃ yanmāṃ duryodhano'bravīt //

hadaṃ caivāhamācakṣaṃ yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ /
aśvatthāmā tu tadrājanniśamya vacanaṃ mama //

taṃ hadaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat / aho dhiksa na jānāti jīvato'smānnarādhipa /
paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān //

te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ /
prādravanrathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutānraṇe //

te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtam /
senāniveśamājagmurhataśeṣāstrayo rathāḥ //

tatra gulmāḥ parikṣiptāḥ sūrye cāstamite sati /
sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava sankṣayam //

tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣiṇo narāḥ /
rājadārānupādāya payayurnagaraṃ prati //

tatra vikrośamānānāṃ rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ /
prādurāsīnmahāñśabdaḥ śrutvā tadbalasaṅkṣayam //

tatastā yoṣito rājanrudantyo vai muhurmuhuḥ /
kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam //

ājaghnuḥ karajaiścāpi pāṇibhiśca śirāṃsyuta /
lulucuśca tadā keśānkrośantyastatratatra ha //

hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca /
śocantyastatra ruruduḥ krandamānā viśāmpate //

tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ /
rājadārānupāmantrya prayayurnagaraṃ prati //

vetravyāsaktahastāśca dvārādhyakṣā viśāmpate / śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca /
samādāya yayustūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ //

āsthāyāśvatarīyuktānsyandanānapare punaḥ /
svānsvāndārānupādāya prayayurnagaraṃ prati //

adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu /
dadṛśustā mahārāja janā yātāḥ puraṃ prati //

tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ /
prayayurnagaraṃ tūrṇaṃ hatasvapatibāndhavāḥ //

āgopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati /
yayurmanuṣyāḥ sambhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ //

apicaiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo'bhūtsudāruṇam /
prekṣamāṇāstadā'nyonyamādhāvannagaraṃ prati //

tasmiṃstathā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe /
yuyutsuḥ śokasammūḍhaḥ prāptakālamacintayat //

jito duryodhanaḥ saṅkhye pāṇḍavairbhīmavikramaiḥ /
ekādaśacamūbhartā bhrātaraścāsya sūditāḥ //

hatāśca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥ sarāḥ /
ahameko vimuktastu bhāgyayogādyadṛcchayā //

vidrutāni ca sarvāṇi śibirādvai samantataḥ /
[itastataḥ palāyante hatanāthā hataujasaḥ //

adṛṣṭapūrvā duḥkhārtā bhayavyākulalocanāḥ /
hariṇā iva vitrastā vīkṣamāṇā diśo daśa] //

duryodhanasya sacivā ye kecidavaśeṣitāḥ / rājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati /
prāptakālamahaṃ manye praveśaṃ taiḥ saha prabho //

yudhiṣṭhiramanujñāya vāsūdevaṃ tathaiva ca /
etamarthaṃ mahābāhurubhayoḥ sannyavedayat //

tasya prīto'bhavadrājā nityaṃ karuṇaveditā /
pariṣvajya mahābāhurvaiśyāputraṃ vyasarjayat //

tataḥ sa rathamāsthāya drutamaśvānacodayat /
saṃvāhayitavāṃścāpi rājadārānpuraṃ prati //

taiścaiva sahitaḥ kṣipramastaṃ gacchati bhāskare /
praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ //

apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam /
rājñaḥ samīpānniṣkrāntaṃ śokopahatacetasam //

tamabravītsatyadhṛtiḥ praṇataṃ tvagrataḥ sthitam //
vidura uvāca /

diṣṭyā kurukṣaye vṛtte asmiṃstvaṃ putra jīvasi / vinā rājñaḥ parveśārdvai kimasi tvamihāgataḥ /
etadvai kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya //
yuyutsuruvāca /

nihate śakunau tatra sajñātisutabāndhave / hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanastataḥ /
svakaṃ sa hayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt //

apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt /
bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādrāvannagaraṃ prati //

tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvataḥ /
vāhaneṣu samāropya adhyakṣāḥ prādrāvanbhayāt //

tato'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam /
praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣanlokasya vācyatām //
sañjaya uvāca /

etacchrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam / prāptakālamiti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit /
apūjayadameyātmā yuyutsuṃ vākyamabravīt //

prāptakālamidaṃ sarvaṃ bruvatā bharatakṣaye /
[rakṣitaḥ kuladharmaśca sānukrośatayā tvayā //

diṣṭhyā tvāmiha saṅgrāma dasmādvīrakṣayātpuram /
samāgatamapaśyāma hyaṃśumantamiva prajāḥ //

andhasyaṃ nṛpateryaṣṭirlubdhasyādīrghadarśinaḥ / bahuśo yācyamānasya daivopahatacetasaḥ /
tvameko vyasanārtasya dhriyase putra sarvathā] //

adya tvamiha viśrāntaḥ śvo'bhigantā yudhiṣṭhiram / etāvaduktvā vacanaṃ viduraḥ sāśrulocanaḥ /
yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam //

[paurajānapadairduḥkhāddhāheti bhṛśanāditam / nirānandaṃ gataśrīkaṃ hṛtārāmamivāśayam /
śūnyarūpamapadhvastaṃ duḥkhādduḥkhataro'bhavat //

viduraḥ sarvadharmajño viklavenāntarātmanā /
viveśa nagare rājanniśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ //

yuyutsurapi tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasattadā / vandyamānaḥ svakaiścāpi nābhyanandatsuduḥkhitaḥ /
cintayānaḥ kṣayaṃ tīvraṃ bharatānāṃ parasparam //