મહાભારત · અધ્યાય 9.29

નિહતે મામકે સૈન્યે નિઃશેષે શિબિરે કૃતે ।
પાણ્ડવાનાં બલે સૂત કિન્નુ શેષમભૂત્તદા ॥

એતન્મે પૃચ્છતો બ્રૂહિ કુશલો હ્યસિ સઞ્જય । યચ્ચ દુર્યોધનો માની કૃતવાંસ્તનયો મમ ।
વલક્ષયં તથા દૃષ્ટ્વા સ એકઃ પૃથિવીપતિઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રથાનાં દ્વે સહસ્રે તુ સપ્ત નાગશતાનિ ચ ।
પઞ્ચ ચાશ્વસહસ્રાણિ પત્તીનામયુતાનિ ચ ॥

એતચ્છેષમભૂદ્રાજન્પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
પરિગૃહ્ય હિ યદ્યુદ્ધે ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વ્યવસ્થિતઃ ॥

એકાકી ભરતશ્રેષ્ઠ તતો દુર્યોધનો નૃપઃ ।
નાપશ્યત્સમરે કઞ્ચિત્સહાયં રથિનાં વરઃ ॥

નર્દમાનાન્પરાન્દૃષ્ટ્વા સ્વબલસ્ય ચ સઙ્ક્ષયમ્ । દૃષ્ટ્વા ભરતશાર્દૂલઃ કશ્મલેનાભિસંવૃતઃ ।
હતં સ્વહયમુત્સૃજ્ય પ્રાઙ્મુખઃ પ્રાદ્રાવદ્ભયાત્ ॥

એકાદશચમૂભર્તા પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
ગદામાદાય તેજસ્વી પદાતિઃ પ્રસ્થિતો હદમ્ ॥

નાતિદૂરં તતો ગત્વા પદ્ભ્યામેવ નરાધિપઃ ।
સસ્માર વચનં ક્ષત્રુર્ધર્મશીલસ્ય ધીમતઃ ॥

ઇદં નૂનં મહાપ્રાજ્ઞો વિદુરો દૃષ્ટ્વાન્પુરા ।
મહદ્વ્સનમસ્માકં ક્ષત્રિયાણાં ચ સર્વશઃ ॥

એવં વિચિન્તયાનસ્તુ પ્રવિવિક્ષુર્હદં નૃપઃ ।
દુઃખસન્તપ્તહૃદયો દૃષ્ટ્વા રાજન્બલક્ષયમ્ ॥

દશૈકાક્ષૌહિણીભર્તા તદા દુર્યોધનોઽપિ સન્ ।
પ્રાપ્તવાન્વ્યસનં તીવ્રં દૈવં હિ બલવત્તરમ્ ॥

પાણ્ડવાસ્તુ મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સઙ્ક્રુદ્ધાસ્તવ રાજન્બલં પ્રતિ ॥

શક્ત્યૃષ્ટિપ્રાસહસ્તાનાં બલાનામભિગર્જતામ્ ।
સઙ્કલ્પમકરોન્મોઘં ગાણ્ડીવેન ધનઞ્જયઃ ॥

તાન્હત્વા નિશિતૈર્વાણૈઃ સામાત્યાન્સહ બન્ધુભિઃ ।
રથે શ્વેતહયે તિષ્ઠન્નર્જુનો બહ્વશોભત ॥

સુબલસ્ય હતે પુત્રે સવાજિરથકુઞ્જરે ।
મહાવનમિવ ચ્છિન્નમભવત્તાવકં બલમ્ ॥

અનેકશતસાહસ્રે બલે દુર્યોધનસ્ય હ ।
નાન્યો મહારથો રાજઞ્જીવમાનો વ્યદૃશ્યત ॥

દ્રોણપુત્રાદૃતે વીરાત્તથૈવ કૃતવર્મણઃ ।
કૃપાચ્ચ ગૌતમાદ્રાજન્પાર્થિવાચ્ચ તવાત્મજાત્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ માં દૃષ્ટ્વા હસન્સાત્યકિમબ્રવીત્ ।
કિમનેન ગૃહીતેન નાનેનાર્થોઽસ્તિ જીવતા ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નવચઃ શ્રુત્વા શિનેર્નપ્તા મહારથઃ ।
ઉદ્યમ્ય નિશિતં ખઙ્ગં હન્તું મામુદ્યતસ્તદા ॥

તમાગમ્ય મહાપ્રાજ્ઞઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ।
મુચ્યતાં સઞ્જયો જીવન્ન હન્તવ્યઃ કથઞ્ચન ॥

દ્વૈપાયનવચઃ શ્રુત્વા શિનેર્નપ્તા કૃતાઞ્જલિઃ ।
તતો મામબ્રવીન્મુક્ત્વા સ્વસ્તિ સઞ્જય સાધય ॥

અનુજ્ઞાતસ્ત્વહં તેન ન્યસ્તવર્મા નિરાયુધઃ ।
પ્રાતિષ્ઠં યેન નગરં સાયાહ્ને રુધિરોક્ષિતઃ ॥

ક્રોશમાત્રમપક્રાન્તં ગદાપાણિમવસ્થિતમ્ ।
એકં દુર્યોધનં રાજન્નપશ્યં ભૃશવિક્ષતમ્ ॥

સ તુ મામશ્રુપૂર્ણાક્ષો નાશક્નોદભિવીક્ષિતુમ્ ।
ઉપપ્રૈક્ષત માં દૃષ્ટ્વા તથા દીનમવસ્થિતમ્ ॥

તં ચાહમપિ શોચન્તં દૃષ્ટ્વૈકાકિનમાહવે ।
મુહૂર્તં નાશકં વક્તુમતિદુઃખપરિપ્લુતઃ ॥

યસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તાનાં સહસ્રમણિમૌલિનામ્ ।
આહૃત્ય ચ કરં સર્વં સ્વસ્ય વેશ્મ સમાગતમ્ ॥

ચતુઃસાગરપર્યન્તા પૃથિવી રત્નભૂષિતા ।
કર્ણેનૈકેન યસ્યાર્થે કરમાહારિતા પુરા ॥

યસ્યાજ્ઞા પરરાષ્ટ્રેષુ કર્ણેનૈવ પ્રસારિતા ।
નાભવદ્યસ્ય શસ્ત્રેષુ ખેદો રાજ્ઞઃ પ્રશાસતઃ ॥

આસીનો હાસ્તિનપુરે ક્ષેમં રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।
અન્વપાલયદૈશ્વર્યાત્કુબેરમપિ નાસ્મરત્ ॥

ભવનાદ્ભવનં રાજન્પ્રયાતું પૃથિવીપતે ।
દેવાલયપ્રદેશે ચ પન્થા યસ્ય હિરણ્મયઃ ॥

પતાકાવૃતસૂર્યાંશુતોરણોચ્છ્રિતશોભિતાઃ ।
પ્રયાણે પૃથિવીભર્તુર્ધન્યાનામભવન્ગૃહાઃ ॥

આરુહ્યૈરાવતપ્રખ્યં નાગમિન્દ્રસમો બલી ।
વિભૂત્યા સુમહત્યા યઃ પ્રયાતિ પૃથિવીપતે ॥

તં ભૃશક્ષતસર્વાઙ્ગં પદ્ધ્યામેવ ધરાતલે ।
તિષ્ઠન્તમેકં દૃષ્ટ્વા તુ મમાભૂત્ક્લેશ ઉત્તમઃ ॥

તસ્ય ચૈવંવિધસ્યાદ્ય જગન્નાથસ્ય ભૂપતે ।
આપદપ્રતિમૈવાભૂદ્બલીયાન્વિધિરેવ હિ ॥

તતોઽસ્મૈ તદહં સર્વમુક્તવાન્ગ્રહણં તદા ।
દ્વૈપાયનપ્રસાદાચ્ચ જીવતો મોક્ષમાહવે ॥

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા પ્રતિલભ્ય ચ ચેતનામ્ ।
ભ્રાતૄંશ્ચ સર્વસૈન્યાનિ પર્યપૃચ્છત માં તતઃ ॥

તસ્મૈ તદહમાચક્ષે સર્વં પ્રત્યક્ષદર્શિવાન્ ।
ભ્રાતૄશ્ચ નિહતાન્સર્વાન્સૈન્યં ચ વિનિપાતિતમ્ ॥

ત્રયઃ કિલ રથાઃ શિષ્ટાસ્તાવકાનાં નરાધિપ ।
ઇતિ પ્રસ્થાનકાલે માં કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥

સ દીર્ઘમિવ નિઃશ્વસ્ય પ્રત્યવેક્ષ્ય પુનઃ પુનઃ ।
અસૌ માં પાણિના સ્પૃષ્ટ્વા પુત્રસ્તે પર્યભાષત ॥

ત્વદન્યો નેહ સઙ્ગ્રામે કશ્ચિજ્જીવતિ સઞ્જય ।
દ્વિતીયં નેહ પશ્યામિ સસહાયાશ્ચ પાણ઼્ડવાઃ ॥

બ્રૂયાઃ સઞ્જય રાજાનં પજ્ઞાચક્ષુષમીશ્વરમ્ ।
દુર્યોધનસ્તવ સુતઃ પ્રવિષ્ટો હદમિત્યુત ॥

સુહૃદ્ભિસ્તાદૃશૈર્હીનઃ પુત્રૈર્ભ્રાતૃભિરેવ ચ ।
પાણ્ડવૈશ્ચ હૃતે રાજ્યે કો નુ જીવેત માદૃશઃ ॥

આચક્ષીથાઃ સર્વમિદં માં ચ મુક્તં મહાહવાત્ ।
આસ્મિંસ્તોયહદે ગુપ્તં જીવન્તં ભૃશવિક્ષતમ્ ॥

એવમુક્ત્વા મહારાજ પ્રાવિશત્તં મહાહદમ્ ।
અસ્તમ્ભયત તોયં ચ માયયા મનુજાધિપઃ ॥

તસ્મિન્હદં પ્રવિષ્ટે તુ ત્રીન્રથાઞ્શ્રાન્તવાહનાન્ ।
અપશ્યં સહિતાનેકસ્તં દેશં સમુપેયુષઃ ॥

કૃપં શારદ્વતં વીરં દ્રૌણિં ચ રથિનાં વરમ્ ।
ભોજં ચ કૃતવર્માણં સહિતાઞ્શરવિક્ષતાન્ ॥

તે સર્વં મામભિપ્રેક્ષ્ય તૂર્ણમશ્વાનનોદયન્ ।
ઉપયાય તુ મામૂચુર્દિષ્ટ્યા જીવસિ સઞ્જય ॥

અપૃચ્છંશ્ચૈવ માં સર્વે પુત્રં તવ જનાધિપમ્ ।
કચ્ચિદ્દુર્યોધનો રાજા સ નો જીવતિ સઞ્જય ॥

આખ્યાતવાનહં તેભ્યસ્તદા કુશલિનં નૃપમ્ ।
તચ્ચૈવ સર્વમાચક્ષં યન્માં દુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥

હદં ચૈવાહમાચક્ષં યં પ્રવિષ્ટો નરાધિપઃ ।
અશ્વત્થામા તુ તદ્રાજન્નિશમ્ય વચનં મમ ॥

તં હદં વિપુલં પ્રેક્ષ્ય કરુણં પર્યદેવયત્ । અહો ધિક્સ ન જાનાતિ જીવતોઽસ્માન્નરાધિપ ।
પર્યાપ્તા હિ વયં તેન સહ યોધયિતું પરાન્ ॥

તે તુ તત્ર ચિરં કાલં વિલપ્ય ચ મહારથાઃ ।
પ્રાદ્રવન્રથિનાં શ્રેષ્ઠા દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુસુતાન્રણે ॥

તે તુ માં રથમારોપ્ય કૃપસ્ય સુપરિષ્કૃતમ્ ।
સેનાનિવેશમાજગ્મુર્હતશેષાસ્ત્રયો રથાઃ ॥

તત્ર ગુલ્માઃ પરિક્ષિપ્તાઃ સૂર્યે ચાસ્તમિતે સતિ ।
સર્વે વિચુક્રુશુઃ શ્રુત્વા પુત્રાણાં તવ સન્ક્ષયમ્ ॥

તતો વૃદ્ધા મહારાજ યોષિતાં રક્ષિણો નરાઃ ।
રાજદારાનુપાદાય પયયુર્નગરં પ્રતિ ॥

તત્ર વિક્રોશમાનાનાં રુદતીનાં ચ સર્વશઃ ।
પ્રાદુરાસીન્મહાઞ્શબ્દઃ શ્રુત્વા તદ્બલસઙ્ક્ષયમ્ ॥

તતસ્તા યોષિતો રાજન્રુદન્ત્યો વૈ મુહુર્મુહુઃ ।
કુરર્ય ઇવ શબ્દેન નાદયન્ત્યો મહીતલમ્ ॥

આજઘ્નુઃ કરજૈશ્ચાપિ પાણિભિશ્ચ શિરાંસ્યુત ।
લુલુચુશ્ચ તદા કેશાન્ક્રોશન્ત્યસ્તત્રતત્ર હ ॥

હાહાકારવિનાદિન્યો વિનિઘ્નન્ત્ય ઉરાંસિ ચ ।
શોચન્ત્યસ્તત્ર રુરુદુઃ ક્રન્દમાના વિશામ્પતે ॥

તતો દુર્યોધનામાત્યાઃ સાશ્રુકણ્ઠા ભૃશાતુરાઃ ।
રાજદારાનુપામન્ત્ર્ય પ્રયયુર્નગરં પ્રતિ ॥

વેત્રવ્યાસક્તહસ્તાશ્ચ દ્વારાધ્યક્ષા વિશામ્પતે । શયનીયાનિ શુભ્રાણિ સ્પર્ધ્યાસ્તરણવન્તિ ચ ।
સમાદાય યયુસ્તૂર્ણં નગરં દારરક્ષિણઃ ॥

આસ્થાયાશ્વતરીયુક્તાન્સ્યન્દનાનપરે પુનઃ ।
સ્વાન્સ્વાન્દારાનુપાદાય પ્રયયુર્નગરં પ્રતિ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વા યા નાર્યો ભાસ્કરેણાપિ વેશ્મસુ ।
દદૃશુસ્તા મહારાજ જના યાતાઃ પુરં પ્રતિ ॥

તાઃ સ્ત્રિયો ભરતશ્રેષ્ઠ સૌકુમાર્યસમન્વિતાઃ ।
પ્રયયુર્નગરં તૂર્ણં હતસ્વપતિબાન્ધવાઃ ॥

આગોપાલાવિપાલેભ્યો દ્રવન્તો નગરં પ્રતિ ।
યયુર્મનુષ્યાઃ સમ્ભ્રાન્તા ભીમસેનભયાર્દિતાઃ ॥

અપિચૈષાં ભયં તીવ્રં પાર્થેભ્યોઽભૂત્સુદારુણમ્ ।
પ્રેક્ષમાણાસ્તદાઽન્યોન્યમાધાવન્નગરં પ્રતિ ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને વિદ્રવે ભૃશદારુણે ।
યુયુત્સુઃ શોકસમ્મૂઢઃ પ્રાપ્તકાલમચિન્તયત્ ॥

જિતો દુર્યોધનઃ સઙ્ખ્યે પાણ્ડવૈર્ભીમવિક્રમૈઃ ।
એકાદશચમૂભર્તા ભ્રાતરશ્ચાસ્ય સૂદિતાઃ ॥

હતાશ્ચ કુરવઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણપુરઃ સરાઃ ।
અહમેકો વિમુક્તસ્તુ ભાગ્યયોગાદ્યદૃચ્છયા ॥

વિદ્રુતાનિ ચ સર્વાણિ શિબિરાદ્વૈ સમન્તતઃ ।
[ઇતસ્તતઃ પલાયન્તે હતનાથા હતૌજસઃ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વા દુઃખાર્તા ભયવ્યાકુલલોચનાઃ ।
હરિણા ઇવ વિત્રસ્તા વીક્ષમાણા દિશો દશ] ॥

દુર્યોધનસ્ય સચિવા યે કેચિદવશેષિતાઃ । રાજદારાનુપાદાય પ્રયયુર્નગરં પ્રતિ ।
પ્રાપ્તકાલમહં મન્યે પ્રવેશં તૈઃ સહ પ્રભો ॥

યુધિષ્ઠિરમનુજ્ઞાય વાસૂદેવં તથૈવ ચ ।
એતમર્થં મહાબાહુરુભયોઃ સન્ન્યવેદયત્ ॥

તસ્ય પ્રીતોઽભવદ્રાજા નિત્યં કરુણવેદિતા ।
પરિષ્વજ્ય મહાબાહુર્વૈશ્યાપુત્રં વ્યસર્જયત્ ॥

તતઃ સ રથમાસ્થાય દ્રુતમશ્વાનચોદયત્ ।
સંવાહયિતવાંશ્ચાપિ રાજદારાન્પુરં પ્રતિ ॥

તૈશ્ચૈવ સહિતઃ ક્ષિપ્રમસ્તં ગચ્છતિ ભાસ્કરે ।
પ્રવિષ્ટો હાસ્તિનપુરં બાષ્પકણ્ઠોઽશ્રુલોચનઃ ॥

અપશ્યત મહાપ્રાજ્ઞં વિદુરં સાશ્રુલોચનમ્ ।
રાજ્ઞઃ સમીપાન્નિષ્ક્રાન્તં શોકોપહતચેતસમ્ ॥

તમબ્રવીત્સત્યધૃતિઃ પ્રણતં ત્વગ્રતઃ સ્થિતમ્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

દિષ્ટ્યા કુરુક્ષયે વૃત્તે અસ્મિંસ્ત્વં પુત્ર જીવસિ । વિના રાજ્ઞઃ પર્વેશાર્દ્વૈ કિમસિ ત્વમિહાગતઃ ।
એતદ્વૈ કારણં સર્વં વિસ્તરેણ નિવેદય ॥
યુયુત્સુરુવાચ ।

નિહતે શકુનૌ તત્ર સજ્ઞાતિસુતબાન્ધવે । હતશેષપરીવારો રાજા દુર્યોધનસ્તતઃ ।
સ્વકં સ હયમુત્સૃજ્ય પ્રાઙ્મુખઃ પ્રાદ્રવદ્ભયાત્ ॥

અપક્રાન્તે તુ નૃપતૌ સ્કન્ધાવારનિવેશનાત્ ।
ભયવ્યાકુલિતં સર્વં પ્રાદ્રાવન્નગરં પ્રતિ ॥

તતો રાજ્ઞઃ કલત્રાણિ ભ્રાતૄણાં ચાસ્ય સર્વતઃ ।
વાહનેષુ સમારોપ્ય અધ્યક્ષાઃ પ્રાદ્રાવન્ભયાત્ ॥

તતોઽહં સમનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં સહકેશવમ્ ।
પ્રવિષ્ટો હાસ્તિનપુરં રક્ષન્લોકસ્ય વાચ્યતામ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં વૈશ્યાપુત્રેણ ભાષિતમ્ । પ્રાપ્તકાલમિતિ જ્ઞાત્વા વિદુરઃ સર્વધર્મવિત્ ।
અપૂજયદમેયાત્મા યુયુત્સું વાક્યમબ્રવીત્ ॥

પ્રાપ્તકાલમિદં સર્વં બ્રુવતા ભરતક્ષયે ।
[રક્ષિતઃ કુલધર્મશ્ચ સાનુક્રોશતયા ત્વયા ॥

દિષ્ઠ્યા ત્વામિહ સઙ્ગ્રામ દસ્માદ્વીરક્ષયાત્પુરમ્ ।
સમાગતમપશ્યામ હ્યંશુમન્તમિવ પ્રજાઃ ॥

અન્ધસ્યં નૃપતેર્યષ્ટિર્લુબ્ધસ્યાદીર્ઘદર્શિનઃ । બહુશો યાચ્યમાનસ્ય દૈવોપહતચેતસઃ ।
ત્વમેકો વ્યસનાર્તસ્ય ધ્રિયસે પુત્ર સર્વથા] ॥

અદ્ય ત્વમિહ વિશ્રાન્તઃ શ્વોઽભિગન્તા યુધિષ્ઠિરમ્ । એતાવદુક્ત્વા વચનં વિદુરઃ સાશ્રુલોચનઃ ।
યુયુત્સું સમનુજ્ઞાપ્ય પ્રવિવેશ નૃપક્ષયમ્ ॥

[પૌરજાનપદૈર્દુઃખાદ્ધાહેતિ ભૃશનાદિતમ્ । નિરાનન્દં ગતશ્રીકં હૃતારામમિવાશયમ્ ।
શૂન્યરૂપમપધ્વસ્તં દુઃખાદ્દુઃખતરોઽભવત્ ॥

વિદુરઃ સર્વધર્મજ્ઞો વિક્લવેનાન્તરાત્મના ।
વિવેશ નગરે રાજન્નિશશ્વાસ શનૈઃ શનૈઃ ॥

યુયુત્સુરપિ તાં રાત્રિં સ્વગૃહે ન્યવસત્તદા । વન્દ્યમાનઃ સ્વકૈશ્ચાપિ નાભ્યનન્દત્સુદુઃખિતઃ ।
ચિન્તયાનઃ ક્ષયં તીવ્રં ભરતાનાં પરસ્પરમ્ ॥