Mahabharata · Chapter 8.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet //
vaiśampāyana uvāca /
śibirāddhāstinapuraṃ prāpya bhārata sañjayaḥ / praviveśa mahābāhurdhṛtarāṣṭraniveśanam //

śokenāpahataḥ sūto vilapanbhṛśaduḥkhitaḥ /
cintayannidhanaṃ ghoraṃ sūtaputrasya pāṇḍavaiḥ //

antaḥpuraṃ praviśyaiva sañjayo rājasattamam /
aśrupūrṇo bhṛśaṃ trasto rājānamupajagmivān //

upasthāya ca rājānaṃ viniśvasya ca sūtajaḥ /
nātihṛṣṭamanā rājannidaṃ vacanamabravīt //
sañjaya uvāca /

sañcayo'haṃ mahārāja namaste bharatarṣabha /
hato vaikartanaḥ karṇaḥ kṛtvā karma suduṣkaram //

cedikāśikarūśānāṃ matsyānāṃ somakaiḥ saha /
kṛtvā'sau kadanaṃ śete vātanunna iva drumaḥ //

goṣṭhamadhyeva ṛṣabho govrajaiḥ parivāritaḥ /
vyālena nihato yadvattathā'sau nihataḥ paraiḥ //

nirāśānpāṇḍavānkṛtvā dṛḍhaṃ rājansasātyakān /
pāñcālānāṃ rathāṃścaiva vinihatya sahasraśaḥ //

jitvā śūrānmaheṣvāsānvidrāvya ca diśodaśa /
hato vaikartanaḥ karṇaḥ pāṇḍavena kirīṭinā //

vairasya gata ānṛṇyaṃ durgamasya durātmabhiḥ /
hatvā karṇaṃ mahārāja viśalyaḥ pāṇḍavo'bhavat //

śoṣaṇaṃ sāgarāṇāṃ vā patanaṃ vā vivasvataḥ /
viśīrṇatvaṃ yathā merostathā karṇasya pātanam //

yodhāśca bahavo rājanhatāstatra jayaiṣiṇaḥ /
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ //

rathaughāśca naraughāśca hatā rājansahasraśaḥ /
vāraṇā nihatāstatra vājinaśca mahāhave //

kṣatriyāśca mahārāja senayorubhayorhatāḥ /
parasparaṃ vai vīkṣyātra parasparakṛtāgasaḥ //

kiñciccheṣānparānkṛtvā tīrtvā pāṇḍavavāhinīm /
pārthavelāṃ samāsādya hato vaikartano vṛṣā //

jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ nṛpa /
tīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase //

procyamānaṃ mahārāja bandhubhirhitabuddhibhiḥ /
tadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahābhayam //

putrāṇāṃ rājyakāmena tvayā rājanhitaiṣiṇā /
caritānyahitānyeva teṣāṃ te phalamāgatam //

hato duḥśāsano rājanyathoktaṃ pāṇḍavena tu /
pratijñā bhīmasenena nistīrṇā sā camūmukhe //

pītaṃ ca kṣatajaṃ tasya dhārtarāṣṭrasya saṃyuge /
pāṇḍavena mahārāja karma kṛtvā suduṣkaram* //
vaiśampāyana uvāca /

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ / śokasyāntamapaśyanvai hataṃ matvā suyodhanam /
vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ //

tasminnipatite bhūmau vihvale rājasattame /
ārtanādo mahānāsītstrīṇāṃ bharatasattama //

śa śabdaḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayāmāsa sarvaśaḥ //

śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ /
rurudurduḥkhaśokārtā bhṛśamudvignacetasaḥ //

rājānaṃ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha /
niḥsañjñā patitā bhūmau sarvāṇyantaḥ purāṇi ca //

tatastāḥ s̤añjayo rājansamāśvāsayadāturāḥ /
muhyāmānāḥ subahuśo muñcantīrvāri netrajam //

samāśvastāḥ striyastāstu vepamānā muhurmuhuḥ /
kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ //

rājānaṃ viduraścāpi prajñācakṣuṣamīśvaram /
āśvāsayāmāsa tadā siñcaṃstoyena kauravam //

sa labdhvā sanakaiḥ sañjñāṃ tāśca dṛṣṭvā striyo nṛpaḥ /
unmatta iva rājendra sthitastūṣṇīṃ viśāmpate //

tato dhyātvā ciraṃ kālaṃ niḥśvasya ca punaḥpunaḥ /
svānputrāngarhayāmāsa bahumene ca pāṇḍavān //

garhayaṃścātmano buddhiṃ śakuneḥ saubalasya ca /
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ vepamāno muhurmuhuḥ //

saṃstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ /
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchata sañjayam //

na tvayā kathitaṃ vākyaṃ śrutaṃ sañjaya tanmayā //

kaccidduryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam / jaye nirāśaḥ putro me satataṃ jayakāmukaḥ /
brūhi sañjaya tattvena punaruktāṃ kathāmimām //
vaiśampāyana uvāca /

evamukto'bravītsūto rājānaṃ janamejaya / hato vaikartano rājansahaputrairmahārathaḥ /
bhrātṛbhiśca maheṣvāsaiḥ sūtaputraistanutyajaiḥ //

duḥśāsanaśca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā /
pītaṃ ca rudhiraṃ kopādbhīmasenena saṃyuge //
vaiśampāyana uvāca /

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ / dahyamāno'bravītsūtaṃ muhūrtaṃ tiṣṭha sañjaya /
vyākulaṃ me manastāta mā tāvatkiñciducyatām //

rājāpi nābravītkiñcitsañjayo vidurastathā /
tūṣṇīmbhūtastadā so'tha babhūva jagatīpatiḥ //

[nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet //
vaiśampāyana uvāca /

tato droṇe hate rājanduryodhanamukhā nṛpāḥ /
bhṛśamudvignamanaso droṇaputramupāgaman //

te droṇamanuśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ /
paryupāsanta śokārtāstataḥ śāradvatīsutam //

te muhūrtaṃ samāśvasya hetubhiḥ śāstrasammitaiḥ /
rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire //

te veśmasvapi kauravya pṛthvīśā nāpnuvansukham /
cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ //

viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ /
duḥśāsanaśca śakuniḥ saubalaśca mahābalaḥ //

uṣitāste niśāṃ tāṃ tu duryodhananiveśane /
cintayantaḥ parikleśānpāṇḍavānāṃ mahātmanām //

yattaddyūte parikliṣṭā kṛṣṇā cānāyitā sabhām /
tatsmaranto'nuśocanto bhṛśamudvignacatetasaḥ //

tathā tu sañcintayatāṃ tānkleśāndyūtakāritān /
duḥkhena kṣaṇadā rājañjagāmābdaśatopamā //

tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane /
cakrurāvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā //

te kṛtvā'vaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata /
yogamājñāpayāmāsuryudvāya ca viniryayuḥ //

karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ /
pūjayitvā dvijaśreṣṭhāndadhipātraghṛtākṣataiḥ //

gobhiraśvaiśca niṣkaiśca vāsobhiśca mahādhanaiḥ /
vandyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ //

tathaiva pāṇḍavā rājankṛtapūrvāhṇikakriyāḥ /
śibirānniryayustūrṇaṃ yudvāya kṛtaniścayāḥ //

tataḥ pravavṛte yudvaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam /
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparajayaiṣiṇām //

tayordvau divasau yudvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ /
karṇe senāpatau rājanbabhūvādbhutadarśanam //

tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ /
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ //

tatastu sañjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgapuraṃ drutam /
ācaṣṭa dhṛtarāṣṭrāya yadvṛttaṃ kurujāṅgale //
janamayejaya uvāca /

āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ cāpi mahāratham /
ājagāma parāmārtiṃ vṛdvo rājā'mbikāsutaḥ //

sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam /
kathaṃ dvijavara prāṇānadhārayata duḥkhitaḥ //

yasmiñjayāśāṃ putrāṇāṃ samamanyata pārthivaḥ /
tasminhate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇānadhārayat //

durmaraṃ tadahaṃ manye nṛṇāṃ kṛcchre'pi vartatām /
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajajjīvitaṃ nṛpaḥ //

tathā śāntanavaṃ vṛdvaṃ brahmanbāhlīkameva ca /
droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca //

tathaiva cānyānsuhṛdaḥ putrānpautrāṃśca pātitān /
śrutvā yannājahātprāṇāṃstanmanye duṣkaraṃ dvija //

etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune /
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat //

hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇistadā /
dīno yayau nāgapuramaśvairvātasamairjave //

sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśamudvignacetanaḥ /
jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam //

sa tamudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam /
vavande prāñjalirbhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha //

sampūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim /
hā kaṣṭamiti coktvā sa tato vacanamādade //

sañjayo'haṃ kṣitipate kaccidāste sukhaṃ bhavān /
svadoṣairāpadaṃ prāpya kaccinnādya vimuhyati //

hitānyuktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ /
agṛhītānyanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām //

rāmanāradakaṇvādyairhitamuktaṃ sabhātale /
na gṛhītamanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām //

suhṛdastvadvite yuktānbhīṣmadroṇamukhānparaiḥ /
nihatānyudhi saṃsmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām //

tamevaṃvādinaṃ rājā sūtaputraṃ kṛtājalim /
sudīrghamatha niḥśvasya duḥkhārta idamabravīt //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

āpageye hate śūre divyāstravati sañjaya /
droṇe ca parameṣvāse bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ //

yo rathānāṃ sahasrāṇi daṃśitānāṃ daśaiva tu /
ahanyahani tejasvī nijaghne vasusambhavaḥ //

taṃ hataṃ yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā /
pāṇḍaveyābhiguptena śrutvā me vyathitaṃ manaḥ //

bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṃ mahāhave /
sākṣādrāmaṇe yo bālye dhanurveda upākṛtaḥ //

yasya prasādātkaunteyā rājaputrā mahārathāḥ /
mahārathatvaṃ samprāptāstathā'nye vasudhādhipāḥ //

taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃyuge /
satyasandhaṃ maheṣvāsaṃ bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ //

yayorloke pumānastre na samo'sti caturvidhe /
tau droṇabhīṣmau śrutvā tu hatau me vyathitaṃ manaḥ //

trailokye yasya cāstreṣu na pumānvidyate samaḥ /
taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā kimakurvata māmakāḥ //

saṃśaptakānāṃ ca bale pāṇḍavena mahātmanā /
dhanañjayena vikramya gamite yamasādanam //

nārāyaṇāstre ca hate droṇaputrasya dhīmataḥ / vipradrutānahaṃ manyenimagnāñśokasāgare /

plavamānānhate droṇe sannanaukānivārṇave // duryodhanasya karṇasya bhojasya kṛtavarmaṇaḥ /

madrarājasya śalyasya drauṇeścaiva kṛpasya ca // matputrasya ca śeṣasya tathā'nyeṣāṃ ca sañjaya /

vipradruteṣvanīkeṣu mukhavarṇo'bhavatkatham // etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ tathā gāvalgaṇe mama /

ācakṣva pāṇḍaveyānāṃ māmakānāṃ ca vikramam //
sañjaya uvāca /

tavāparādhādyadvṛttaṃ kauraveyeṣu māriṣa /
tacchrutvā mā vyathāṃ kārṣīrdiṣṭe na vyathate budhaḥ //

yasmādabhāvī bhāvī vā bhavedartho naraṃ prati /
aprāptau tasya vā prāptau na kaścidyathate budhaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

na vyathā'bhyadhikā kācidvidyate mama sañjaya /
diṣṭametatpurā manye kathayasya yathecchakam //

hate droṇe maheṣvāse tava putrā mahārathāḥ /
babhūvurasvasthamukhā viṣaṇṇā gatacetasaḥ //

avāṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ sarva eva viśāmpate /
avekṣamāṇāḥ śokārtā nābhyabhāṣanparasparam //

tāndṛṣṭvā vyathitākārānsainyāni tava bhārata /
ūrdhvameva niraikṣanta duḥkhatrastānyanekaśaḥ //

śastrāṇyeṣāṃ tu rājendra śoṇitāktāni sarvaśaḥ /
prābhraśyanta karāgrebhyo dṛṣṭvā droṇaṃ hataṃ yudhi //

tāni badvānyariṣṭāni lambamānāni bhārata /
adṛśyanta mahārāja nakṣatrāṇi yathā divi //

tathā tu stimitaṃ dṛṣṭvā gatasatvamavasthitam /
balaṃ tava mahārāja rājā duryodhano'bravīt //

bhavatāṃ bāhuvīryaṃ hi samāśritya mayā yudhi /
pāṇḍaveyāḥ samāhūtā yudvaṃ cedaṃ pravartitam //

tadidaṃ nihate droṇe viṣaṇṇamiva lakṣyate /
yudhyamānāśca samare yodhā vadhyanti sarvaśaḥ //

jayo vā'pi vadho vā'pi yudhyamānasya saṃyuge /
bhavetkimatra citraṃ vai yudhyadhvaṃ sarvatomukhāḥ //

paśyadhvaṃ ca mahātmānaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ yudhi /
pracarantaṃ maheṣvāsaṃ divyairastrairmahābalam //

yasya vai yudhi santrāsātkuntīputro dhanañjayaḥ /
nivartate sadā mandaḥ siṃhātkṣudramṛgo yathā //

yena nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ /
mānuṣeṇaiva yuddhena tāmavasthāṃ praveśitaḥ //

yena divyāstravicchūro māyāvī sa ghaṭotkacaḥ /
amoghayā raṇe śaktyā nihato bhairavaṃ nadan //

tasya durvāravīryasya satyasandhasya dhīmataḥ /
bāhvordraviṇamakṣayyamadya drakṣyatha saṃyuge //

droṇaputrasya vikrāntaṃ rādheyasyaiva cobhayoḥ /
paśyantu pāṇḍuputrāste viṣṇuvāsavayoriva //

sarva eva bhavantaśca śaktāḥ pratyekaśo'pi vā / pāṇḍuputrānraṇe hantuṃ sasainyānkisu saṃhatāḥ /
vīryavantaḥ kṛtāstrāśca drakṣyathādya parasparam //
sañjaya uvāca /

evamuktvā tataḥ karṇaṃ cakre senāpatiṃ tadā /
tava putro mahāvīryo bhrātṛbhiḥ sahito'nagha //

saināpatyamathāvāpya karṇo rājanmahārathaḥ /
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ prāyudhyata raṇotkaṭaḥ //

sasṛñjayānāṃ sarveṣāṃ pāñcālānāṃ ca māriṣa /
kekayānāṃ videhānāṃ cakāra kadanaṃ mahat //

tasyeṣudhārāḥ śataśaḥ prādurāsañcharāsanāt /
agre puṅkheṣu saṃsaktā yathā bhramarapaṅktayaḥ //

sa pīḍayitvā pāñcālānpāṇḍavāṃśca tarasvinaḥ /
hatvā sahasraśo yodhānarjunena nipātitaḥ //