મહાભારત · અધ્યાય 8.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
શિબિરાદ્ધાસ્તિનપુરં પ્રાપ્ય ભારત સઞ્જયઃ । પ્રવિવેશ મહાબાહુર્ધૃતરાષ્ટ્રનિવેશનમ્ ॥

શોકેનાપહતઃ સૂતો વિલપન્ભૃશદુઃખિતઃ ।
ચિન્તયન્નિધનં ઘોરં સૂતપુત્રસ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

અન્તઃપુરં પ્રવિશ્યૈવ સઞ્જયો રાજસત્તમમ્ ।
અશ્રુપૂર્ણો ભૃશં ત્રસ્તો રાજાનમુપજગ્મિવાન્ ॥

ઉપસ્થાય ચ રાજાનં વિનિશ્વસ્ય ચ સૂતજઃ ।
નાતિહૃષ્ટમના રાજન્નિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સઞ્ચયોઽહં મહારાજ નમસ્તે ભરતર્ષભ ।
હતો વૈકર્તનઃ કર્ણઃ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ॥

ચેદિકાશિકરૂશાનાં મત્સ્યાનાં સોમકૈઃ સહ ।
કૃત્વાઽસૌ કદનં શેતે વાતનુન્ન ઇવ દ્રુમઃ ॥

ગોષ્ઠમધ્યેવ ઋષભો ગોવ્રજૈઃ પરિવારિતઃ ।
વ્યાલેન નિહતો યદ્વત્તથાઽસૌ નિહતઃ પરૈઃ ॥

નિરાશાન્પાણ્ડવાન્કૃત્વા દૃઢં રાજન્સસાત્યકાન્ ।
પાઞ્ચાલાનાં રથાંશ્ચૈવ વિનિહત્ય સહસ્રશઃ ॥

જિત્વા શૂરાન્મહેષ્વાસાન્વિદ્રાવ્ય ચ દિશોદશ ।
હતો વૈકર્તનઃ કર્ણઃ પાણ્ડવેન કિરીટિના ॥

વૈરસ્ય ગત આનૃણ્યં દુર્ગમસ્ય દુરાત્મભિઃ ।
હત્વા કર્ણં મહારાજ વિશલ્યઃ પાણ્ડવોઽભવત્ ॥

શોષણં સાગરાણાં વા પતનં વા વિવસ્વતઃ ।
વિશીર્ણત્વં યથા મેરોસ્તથા કર્ણસ્ય પાતનમ્ ॥

યોધાશ્ચ બહવો રાજન્હતાસ્તત્ર જયૈષિણઃ ।
રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ ॥

રથૌઘાશ્ચ નરૌઘાશ્ચ હતા રાજન્સહસ્રશઃ ।
વારણા નિહતાસ્તત્ર વાજિનશ્ચ મહાહવે ॥

ક્ષત્રિયાશ્ચ મહારાજ સેનયોરુભયોર્હતાઃ ।
પરસ્પરં વૈ વીક્ષ્યાત્ર પરસ્પરકૃતાગસઃ ॥

કિઞ્ચિચ્છેષાન્પરાન્કૃત્વા તીર્ત્વા પાણ્ડવવાહિનીમ્ ।
પાર્થવેલાં સમાસાદ્ય હતો વૈકર્તનો વૃષા ॥

જયાશા ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વૈરસ્ય ચ મુખં નૃપ ।
તીર્ણં તત્પાણ્ડવૈ રાજન્યત્પુરા નાવબુધ્યસે ॥

પ્રોચ્યમાનં મહારાજ બન્ધુભિર્હિતબુદ્ધિભિઃ ।
તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વ્યસનં ત્વાં મહાભયમ્ ॥

પુત્રાણાં રાજ્યકામેન ત્વયા રાજન્હિતૈષિણા ।
ચરિતાન્યહિતાન્યેવ તેષાં તે ફલમાગતમ્ ॥

હતો દુઃશાસનો રાજન્યથોક્તં પાણ્ડવેન તુ ।
પ્રતિજ્ઞા ભીમસેનેન નિસ્તીર્ણા સા ચમૂમુખે ॥

પીતં ચ ક્ષતજં તસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સંયુગે ।
પાણ્ડવેન મહારાજ કર્મ કૃત્વા સુદુષ્કરમ્* ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ । શોકસ્યાન્તમપશ્યન્વૈ હતં મત્વા સુયોધનમ્ ।
વિહ્વલઃ પતિતો ભૂમૌ નષ્ટચેતા ઇવ દ્વિપઃ ॥

તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ વિહ્વલે રાજસત્તમે ।
આર્તનાદો મહાનાસીત્સ્ત્રીણાં ભરતસત્તમ ॥

શ શબ્દઃ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં પૂરયામાસ સર્વશઃ ॥

શોકાર્ણવે મહાઘોરે નિમગ્ના ભરતસ્ત્રિયઃ ।
રુરુદુર્દુઃખશોકાર્તા ભૃશમુદ્વિગ્નચેતસઃ ॥

રાજાનં ચ સમાસાદ્ય ગાન્ધારી ભરતર્ષભ ।
નિઃસઞ્જ્ઞા પતિતા ભૂમૌ સર્વાણ્યન્તઃ પુરાણિ ચ ॥

તતસ્તાઃ સ્̤અઞ્જયો રાજન્સમાશ્વાસયદાતુરાઃ ।
મુહ્યામાનાઃ સુબહુશો મુઞ્ચન્તીર્વારિ નેત્રજમ્ ॥

સમાશ્વસ્તાઃ સ્ત્રિયસ્તાસ્તુ વેપમાના મુહુર્મુહુઃ ।
કદલ્ય ઇવ વાતેન ધૂયમાનાઃ સમન્તતઃ ॥

રાજાનં વિદુરશ્ચાપિ પ્રજ્ઞાચક્ષુષમીશ્વરમ્ ।
આશ્વાસયામાસ તદા સિઞ્ચંસ્તોયેન કૌરવમ્ ॥

સ લબ્ધ્વા સનકૈઃ સઞ્જ્ઞાં તાશ્ચ દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો નૃપઃ ।
ઉન્મત્ત ઇવ રાજેન્દ્ર સ્થિતસ્તૂષ્ણીં વિશામ્પતે ॥

તતો ધ્યાત્વા ચિરં કાલં નિઃશ્વસ્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
સ્વાન્પુત્રાન્ગર્હયામાસ બહુમેને ચ પાણ્ડવાન્ ॥

ગર્હયંશ્ચાત્મનો બુદ્ધિં શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ।
ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં વેપમાનો મુહુર્મુહુઃ ॥

સંસ્તભ્ય ચ મનો ભૂયો રાજા ધૈર્યસમન્વિતઃ ।
પુનર્ગાવલ્ગણિં સૂતં પર્યપૃચ્છત સઞ્જયમ્ ॥

ન ત્વયા કથિતં વાક્યં શ્રુતં સઞ્જય તન્મયા ॥

કચ્ચિદ્દુર્યોધનઃ સૂત ન ગતો વૈ યમક્ષયમ્ । જયે નિરાશઃ પુત્રો મે સતતં જયકામુકઃ ।
બ્રૂહિ સઞ્જય તત્ત્વેન પુનરુક્તાં કથામિમામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તોઽબ્રવીત્સૂતો રાજાનં જનમેજય । હતો વૈકર્તનો રાજન્સહપુત્રૈર્મહારથઃ ।
ભ્રાતૃભિશ્ચ મહેષ્વાસૈઃ સૂતપુત્રૈસ્તનુત્યજૈઃ ॥

દુઃશાસનશ્ચ નિહતઃ પાણ્ડવેન યશસ્વિના ।
પીતં ચ રુધિરં કોપાદ્ભીમસેનેન સંયુગે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ । દહ્યમાનોઽબ્રવીત્સૂતં મુહૂર્તં તિષ્ઠ સઞ્જય ।
વ્યાકુલં મે મનસ્તાત મા તાવત્કિઞ્ચિદુચ્યતામ્ ॥

રાજાપિ નાબ્રવીત્કિઞ્ચિત્સઞ્જયો વિદુરસ્તથા ।
તૂષ્ણીમ્ભૂતસ્તદા સોઽથ બભૂવ જગતીપતિઃ ॥

[નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો દ્રોણે હતે રાજન્દુર્યોધનમુખા નૃપાઃ ।
ભૃશમુદ્વિગ્નમનસો દ્રોણપુત્રમુપાગમન્ ॥

તે દ્રોણમનુશોચન્તઃ કશ્મલાભિહતૌજસઃ ।
પર્યુપાસન્ત શોકાર્તાસ્તતઃ શારદ્વતીસુતમ્ ॥

તે મુહૂર્તં સમાશ્વસ્ય હેતુભિઃ શાસ્ત્રસમ્મિતૈઃ ।
રાત્ર્યાગમે મહીપાલાઃ સ્વાનિ વેશ્માનિ ભેજિરે ॥

તે વેશ્મસ્વપિ કૌરવ્ય પૃથ્વીશા નાપ્નુવન્સુખમ્ ।
ચિન્તયન્તઃ ક્ષયં તીવ્રં દુઃખશોકસમન્વિતાઃ ॥

વિશેષતઃ સૂતપુત્રો રાજા ચૈવ સુયોધનઃ ।
દુઃશાસનશ્ચ શકુનિઃ સૌબલશ્ચ મહાબલઃ ॥

ઉષિતાસ્તે નિશાં તાં તુ દુર્યોધનનિવેશને ।
ચિન્તયન્તઃ પરિક્લેશાન્પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ॥

યત્તદ્દ્યૂતે પરિક્લિષ્ટા કૃષ્ણા ચાનાયિતા સભામ્ ।
તત્સ્મરન્તોઽનુશોચન્તો ભૃશમુદ્વિગ્નચતેતસઃ ॥

તથા તુ સઞ્ચિન્તયતાં તાન્ક્લેશાન્દ્યૂતકારિતાન્ ।
દુઃખેન ક્ષણદા રાજઞ્જગામાબ્દશતોપમા ॥

તતઃ પ્રભાતે વિમલે સ્થિતા દિષ્ટસ્ય શાસને ।
ચક્રુરાવશ્યકં સર્વે વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

તે કૃત્વાઽવશ્યકાર્યાણિ સમાશ્વસ્ય ચ ભારત ।
યોગમાજ્ઞાપયામાસુર્યુદ્વાય ચ વિનિર્યયુઃ ॥

કર્ણં સેનાપતિં કૃત્વા કૃતકૌતુકમઙ્ગલાઃ ।
પૂજયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાન્દધિપાત્રઘૃતાક્ષતૈઃ ॥

ગોભિરશ્વૈશ્ચ નિષ્કૈશ્ચ વાસોભિશ્ચ મહાધનૈઃ ।
વન્દ્યમાના જયાશીર્ભિઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ॥

તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયાઃ ।
શિબિરાન્નિર્યયુસ્તૂર્ણં યુદ્વાય કૃતનિશ્ચયાઃ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્વં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્ ॥

તયોર્દ્વૌ દિવસૌ યુદ્વં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
કર્ણે સેનાપતૌ રાજન્બભૂવાદ્ભુતદર્શનમ્ ॥

તતઃ શત્રુક્ષયં કૃત્વા સુમહાન્તં રણે વૃષઃ ।
પશ્યતાં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં ફલ્ગુનેન નિપાતિતઃ ॥

તતસ્તુ સઞ્જયઃ સર્વં ગત્વા નાગપુરં દ્રુતમ્ ।
આચષ્ટ ધૃતરાષ્ટ્રાય યદ્વૃત્તં કુરુજાઙ્ગલે ॥
જનમયેજય ઉવાચ ।

આપગેયં હતં શ્રુત્વા દ્રોણં ચાપિ મહારથમ્ ।
આજગામ પરામાર્તિં વૃદ્વો રાજાઽમ્બિકાસુતઃ ॥

સ શ્રુત્વા નિહતં કર્ણં દુર્યોધનહિતૈષિણમ્ ।
કથં દ્વિજવર પ્રાણાનધારયત દુઃખિતઃ ॥

યસ્મિઞ્જયાશાં પુત્રાણાં સમમન્યત પાર્થિવઃ ।
તસ્મિન્હતે સ કૌરવ્યઃ કથં પ્રાણાનધારયત્ ॥

દુર્મરં તદહં મન્યે નૃણાં કૃચ્છ્રેઽપિ વર્તતામ્ ।
યત્ર કર્ણં હતં શ્રુત્વા નાત્યજજ્જીવિતં નૃપઃ ॥

તથા શાન્તનવં વૃદ્વં બ્રહ્મન્બાહ્લીકમેવ ચ ।
દ્રોણં ચ સોમદત્તં ચ ભૂરિશ્રવસમેવ ચ ॥

તથૈવ ચાન્યાન્સુહૃદઃ પુત્રાન્પૌત્રાંશ્ચ પાતિતાન્ ।
શ્રુત્વા યન્નાજહાત્પ્રાણાંસ્તન્મન્યે દુષ્કરં દ્વિજ ॥

એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામુને ।
ન હિ તૃપ્યામિ પૂર્વેષાં શૃણ્વાનશ્ચરિતં મહત્ ॥

હતે કર્ણે મહારાજ નિશિ ગાવલ્ગણિસ્તદા ।
દીનો યયૌ નાગપુરમશ્વૈર્વાતસમૈર્જવે ॥

સ હાસ્તિનપુરં ગત્વા ભૃશમુદ્વિગ્નચેતનઃ ।
જગામ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ક્ષયં પ્રક્ષીણબાન્ધવમ્ ॥

સ તમુદ્વીક્ષ્ય રાજાનં કશ્મલાભિહતૌજસમ્ ।
વવન્દે પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા મૂર્ધ્ના પાદૌ નૃપસ્ય હ ॥

સમ્પૂજ્ય ચ યથાન્યાયં ધૃતરાષ્ટ્રં મહીપતિમ્ ।
હા કષ્ટમિતિ ચોક્ત્વા સ તતો વચનમાદદે ॥

સઞ્જયોઽહં ક્ષિતિપતે કચ્ચિદાસ્તે સુખં ભવાન્ ।
સ્વદોષૈરાપદં પ્રાપ્ય કચ્ચિન્નાદ્ય વિમુહ્યતિ ॥

હિતાન્યુક્તાનિ વિદુરદ્રોણગાઙ્ગેયકેશવૈઃ ।
અગૃહીતાન્યનુસ્મૃત્ય કચ્ચિન્ન કુરુષે વ્યથામ્ ॥

રામનારદકણ્વાદ્યૈર્હિતમુક્તં સભાતલે ।
ન ગૃહીતમનુસ્મૃત્ય કચ્ચિન્ન કુરુષે વ્યથામ્ ॥

સુહૃદસ્ત્વદ્વિતે યુક્તાન્ભીષ્મદ્રોણમુખાન્પરૈઃ ।
નિહતાન્યુધિ સંસ્મૃત્ય કચ્ચિન્ન કુરુષે વ્યથામ્ ॥

તમેવંવાદિનં રાજા સૂતપુત્રં કૃતાજલિમ્ ।
સુદીર્ઘમથ નિઃશ્વસ્ય દુઃખાર્ત ઇદમબ્રવીત્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

આપગેયે હતે શૂરે દિવ્યાસ્ત્રવતિ સઞ્જય ।
દ્રોણે ચ પરમેષ્વાસે ભૃશં મે વ્યથિતં મનઃ ॥

યો રથાનાં સહસ્રાણિ દંશિતાનાં દશૈવ તુ ।
અહન્યહનિ તેજસ્વી નિજઘ્ને વસુસમ્ભવઃ ॥

તં હતં યજ્ઞસેનસ્ય પુત્રેણેહ શિખણ્ડિના ।
પાણ્ડવેયાભિગુપ્તેન શ્રુત્વા મે વ્યથિતં મનઃ ॥

ભાર્ગવઃ પ્રદદૌ યસ્મૈ પરમાસ્ત્રં મહાહવે ।
સાક્ષાદ્રામણે યો બાલ્યે ધનુર્વેદ ઉપાકૃતઃ ॥

યસ્ય પ્રસાદાત્કૌન્તેયા રાજપુત્રા મહારથાઃ ।
મહારથત્વં સમ્પ્રાપ્તાસ્તથાઽન્યે વસુધાધિપાઃ ॥

તં દ્રોણં નિહતં શ્રુત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સંયુગે ।
સત્યસન્ધં મહેષ્વાસં ભૃશં મે વ્યથિતં મનઃ ॥

યયોર્લોકે પુમાનસ્ત્રે ન સમોઽસ્તિ ચતુર્વિધે ।
તૌ દ્રોણભીષ્મૌ શ્રુત્વા તુ હતૌ મે વ્યથિતં મનઃ ॥

ત્રૈલોક્યે યસ્ય ચાસ્ત્રેષુ ન પુમાન્વિદ્યતે સમઃ ।
તં દ્રોણં નિહતં શ્રુત્વા કિમકુર્વત મામકાઃ ॥

સંશપ્તકાનાં ચ બલે પાણ્ડવેન મહાત્મના ।
ધનઞ્જયેન વિક્રમ્ય ગમિતે યમસાદનમ્ ॥

નારાયણાસ્ત્રે ચ હતે દ્રોણપુત્રસ્ય ધીમતઃ । વિપ્રદ્રુતાનહં મન્યેનિમગ્નાઞ્શોકસાગરે ।

પ્લવમાનાન્હતે દ્રોણે સન્નનૌકાનિવાર્ણવે ॥ દુર્યોધનસ્ય કર્ણસ્ય ભોજસ્ય કૃતવર્મણઃ ।

મદ્રરાજસ્ય શલ્યસ્ય દ્રૌણેશ્ચૈવ કૃપસ્ય ચ ॥ મત્પુત્રસ્ય ચ શેષસ્ય તથાઽન્યેષાં ચ સઞ્જય ।

વિપ્રદ્રુતેષ્વનીકેષુ મુખવર્ણોઽભવત્કથમ્ ॥ એતત્સર્વં યથાવૃત્તં તથા ગાવલ્ગણે મમ ।

આચક્ષ્વ પાણ્ડવેયાનાં મામકાનાં ચ વિક્રમમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તવાપરાધાદ્યદ્વૃત્તં કૌરવેયેષુ મારિષ ।
તચ્છ્રુત્વા મા વ્યથાં કાર્ષીર્દિષ્ટે ન વ્યથતે બુધઃ ॥

યસ્માદભાવી ભાવી વા ભવેદર્થો નરં પ્રતિ ।
અપ્રાપ્તૌ તસ્ય વા પ્રાપ્તૌ ન કશ્ચિદ્યથતે બુધઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ન વ્યથાઽભ્યધિકા કાચિદ્વિદ્યતે મમ સઞ્જય ।
દિષ્ટમેતત્પુરા મન્યે કથયસ્ય યથેચ્છકમ્ ॥

હતે દ્રોણે મહેષ્વાસે તવ પુત્રા મહારથાઃ ।
બભૂવુરસ્વસ્થમુખા વિષણ્ણા ગતચેતસઃ ॥

અવાઙ્મુખાઃ શસ્ત્રભૃતઃ સર્વ એવ વિશામ્પતે ।
અવેક્ષમાણાઃ શોકાર્તા નાભ્યભાષન્પરસ્પરમ્ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા વ્યથિતાકારાન્સૈન્યાનિ તવ ભારત ।
ઊર્ધ્વમેવ નિરૈક્ષન્ત દુઃખત્રસ્તાન્યનેકશઃ ॥

શસ્ત્રાણ્યેષાં તુ રાજેન્દ્ર શોણિતાક્તાનિ સર્વશઃ ।
પ્રાભ્રશ્યન્ત કરાગ્રેભ્યો દૃષ્ટ્વા દ્રોણં હતં યુધિ ॥

તાનિ બદ્વાન્યરિષ્ટાનિ લમ્બમાનાનિ ભારત ।
અદૃશ્યન્ત મહારાજ નક્ષત્રાણિ યથા દિવિ ॥

તથા તુ સ્તિમિતં દૃષ્ટ્વા ગતસત્વમવસ્થિતમ્ ।
બલં તવ મહારાજ રાજા દુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥

ભવતાં બાહુવીર્યં હિ સમાશ્રિત્ય મયા યુધિ ।
પાણ્ડવેયાઃ સમાહૂતા યુદ્વં ચેદં પ્રવર્તિતમ્ ॥

તદિદં નિહતે દ્રોણે વિષણ્ણમિવ લક્ષ્યતે ।
યુધ્યમાનાશ્ચ સમરે યોધા વધ્યન્તિ સર્વશઃ ॥

જયો વાઽપિ વધો વાઽપિ યુધ્યમાનસ્ય સંયુગે ।
ભવેત્કિમત્ર ચિત્રં વૈ યુધ્યધ્વં સર્વતોમુખાઃ ॥

પશ્યધ્વં ચ મહાત્માનં કર્ણં વૈકર્તનં યુધિ ।
પ્રચરન્તં મહેષ્વાસં દિવ્યૈરસ્ત્રૈર્મહાબલમ્ ॥

યસ્ય વૈ યુધિ સન્ત્રાસાત્કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
નિવર્તતે સદા મન્દઃ સિંહાત્ક્ષુદ્રમૃગો યથા ॥

યેન નાગાયુતપ્રાણો ભીમસેનો મહાબલઃ ।
માનુષેણૈવ યુદ્ધેન તામવસ્થાં પ્રવેશિતઃ ॥

યેન દિવ્યાસ્ત્રવિચ્છૂરો માયાવી સ ઘટોત્કચઃ ।
અમોઘયા રણે શક્ત્યા નિહતો ભૈરવં નદન્ ॥

તસ્ય દુર્વારવીર્યસ્ય સત્યસન્ધસ્ય ધીમતઃ ।
બાહ્વોર્દ્રવિણમક્ષય્યમદ્ય દ્રક્ષ્યથ સંયુગે ॥

દ્રોણપુત્રસ્ય વિક્રાન્તં રાધેયસ્યૈવ ચોભયોઃ ।
પશ્યન્તુ પાણ્ડુપુત્રાસ્તે વિષ્ણુવાસવયોરિવ ॥

સર્વ એવ ભવન્તશ્ચ શક્તાઃ પ્રત્યેકશોઽપિ વા । પાણ્ડુપુત્રાન્રણે હન્તું સસૈન્યાન્કિસુ સંહતાઃ ।
વીર્યવન્તઃ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ દ્રક્ષ્યથાદ્ય પરસ્પરમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતઃ કર્ણં ચક્રે સેનાપતિં તદા ।
તવ પુત્રો મહાવીર્યો ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘ ॥

સૈનાપત્યમથાવાપ્ય કર્ણો રાજન્મહારથઃ ।
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ પ્રાયુધ્યત રણોત્કટઃ ॥

સસૃઞ્જયાનાં સર્વેષાં પાઞ્ચાલાનાં ચ મારિષ ।
કેકયાનાં વિદેહાનાં ચકાર કદનં મહત્ ॥

તસ્યેષુધારાઃ શતશઃ પ્રાદુરાસઞ્છરાસનાત્ ।
અગ્રે પુઙ્ખેષુ સંસક્તા યથા ભ્રમરપઙ્ક્તયઃ ॥

સ પીડયિત્વા પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડવાંશ્ચ તરસ્વિનઃ ।
હત્વા સહસ્રશો યોધાનર્જુનેન નિપાતિતઃ ॥