Mahabharata · Chapter 6.38
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam /
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ //
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ /
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca //
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham /
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata //
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavantiḥ yāḥ /
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā //
satvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam //
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam /
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha //
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam /
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam //
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām /
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata //
satvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata /
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta //
rajastamaścābhibhūya satvaṃ bhavati bhārata /
rajaḥ satvaṃ tamaścaiva tamaḥ satvaṃ rajastathā //
sarvadvāreṣu dehe'sminprākāśa upajāyate /
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ satvamityuta //
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā /
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha //
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca /
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana //
yadā satve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt /
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate //
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate /
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate //
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sātvikaṃ nirmalaṃ phalam /
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam //
satvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca /
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca //
ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ /
jaghanyaguṇavṛttasthā agho gacchanti tāmasāḥ //
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭā'nupaśyati /
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati //
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān /
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśrute //
arjuna uvāca /
kairliṅgaistrīnguṇānetānīto bhavati prabho /
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate //
śrībhagavānuvāca /
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava /
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati //
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate /
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate //
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ //
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ /
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate //
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate /
sa guṇānsamatītyaitānbrahma bhūyāya kalpate //
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca /
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0