Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 6.37

6.37.1

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca /
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava //
śrībhagavānuvāca /

6.37.2

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate /
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ //

6.37.3

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata /
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama //

6.37.4

tatkṣetraṃ yacca yādṛk yadvikāri yataśca yat /
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śrṛṇu //

6.37.5

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak /
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ //

6.37.6

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca /
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ //

6.37.7

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ /
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam //

6.37.8

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam /
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ //

6.37.9

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca /
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam //

6.37.10

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu /
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu //

6.37.11

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī /
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi //

6.37.12

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam /
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā //

6.37.13

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśrute /
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate //

6.37.14

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati //

6.37.15

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam /
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca //

6.37.16

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca /
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat //

6.37.17

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam /
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca //

6.37.18

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate /
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam //

6.37.19

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ /
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate //

6.37.20

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi /
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān //

6.37.21

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate /
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate //

6.37.22

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān /
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu //

6.37.23

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ /
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ //

6.37.24

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha /
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate //

6.37.25

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā /
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare //

6.37.26

anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate / te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ // 6-37-27ayāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam . kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha //

6.37.28

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram /
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //

6.37.29

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram /
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatiṃ //

6.37.30

pratyatyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ /
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati //

6.37.31

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati /
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā //

6.37.32

anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ /
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate //

6.37.33

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate /
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate //

6.37.34

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ /
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata //

6.37.35

kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā /
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc