Mahabharata · Chapter 6.37
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca /
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava //
śrībhagavānuvāca /
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate /
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ //
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata /
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama //
tatkṣetraṃ yacca yādṛk yadvikāri yataśca yat /
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śrṛṇu //
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak /
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ //
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca /
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ //
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ /
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam //
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam /
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ //
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca /
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam //
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu /
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu //
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī /
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi //
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam /
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā //
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśrute /
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate //
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati //
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam /
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca //
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca /
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat //
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam /
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca //
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate /
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam //
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ /
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate //
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi /
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān //
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate /
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate //
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān /
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu //
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ /
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ //
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha /
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate //
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā /
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare //
anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate / te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ // 6-37-27ayāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam . kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha //
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram /
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram /
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatiṃ //
pratyatyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ /
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati //
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati /
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā //
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ /
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate //
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate /
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate //
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ /
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata //
kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā /
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0