Mahabharata · Chapter 6.26

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam /
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ //
śrībhagavānuvāca /

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam /
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna //

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate /
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa //
arjuna uvāca /

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana /
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana //

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhekṣamapīha loke /
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān //

na caitadvīdmaḥ kataranno garīyo yadvā jayama yadi vā no jayeyuḥ /
yāneva hatvā na jijīviṣāma- ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ //

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ /
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam //

na hi prapaśyāmi mamāpanudyā- dyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām /
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam //
sañjaya uvāca /

evamukatvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaṃ parantapa /
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha //

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata /
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ //
śrībhagavānuvāca /

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase /
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti pāṇḍitāḥ //

natvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ /
na caiva nabhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param //

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā /
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati //

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ /
āgamāpāyino'nitsyāstāṃstitikṣasva bhārata //

yaṃ hi vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha /
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate //

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥka //

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam /
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati //

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ /
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata //

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam /
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate //

na jāyate mriyate vā kadāci- nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ /
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hantaye hanyamāne śarīre //

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam /
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam //

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāni naro'parāṇi /
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā- nyanyāni saṃyāti navāni dehī //

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ /
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ //

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ //

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate /
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi //

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam /
tathāpi katvaṃ mahābāho nainaṃ śocitumarhasi //

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca /
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi //

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata /
avyaktanidhanānyena tatra kā paridevanā //

āścaryavatpaśyati kaścidena- māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ /
āścaryavaccainamanyaḥ śrṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit //

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata /
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi //

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi /
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate //

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam /
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha lante yuddhamīdṛśam //

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ sangrāmaṃ na kariṣyasi /
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi //

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām /
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate //

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ /
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam //

avācyavādāṃścaka bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ /
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim //

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm /
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ //

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau /
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi //

eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śrṛṇu /
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi //

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate /
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt //

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana /
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām //

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ /
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ //

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām /
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati //

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayā'pahṛtacetasām /
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate //

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna /
nirdvandvo nityasatvastho niryogakṣema ātmavān //

yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake /
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ //

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadā ca na /
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi //

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya /
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate //

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya /
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ //

buddhiyukto jahātīhaka ubhe sukṛtaduṣkṛte /
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam //

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ /
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam //

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati /
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca //

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā /
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi //
arjuna uvāca /

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava /
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kiṃ //
śrībhagavānuvāca /

prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān /
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate //

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ /
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate //

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham /
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā //

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā //

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ /
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate //

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ /
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ //

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ /
vaśe hi yasyendriyāmi tasya prajñā pratiṣṭhitā //

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate /
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate //

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ /
smṛtibhraṃśādbudināśo buddhināśātpraṇaśyati //

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran /
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati //

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate /
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate //

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā /
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham //

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate /
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi //

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā //

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgartiṃ saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ //

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat /
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī //

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ /
nirmamo nirahankāraḥ sa śāntimadhigacchati //

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati /
sthitvāsyāmantakāle'pi brahma nirvāṇamṛcchati //