Mahabharata · Chapter 5.71

prayāte sañjaye sādhau kauravānprati vai tadā /
kiṃ cakruḥ pāṇḍavāstatra mama pūrvapitāmahāḥ //

etatsarvaṃ dvijaśreṣṭha vistaraṃ mama sattama /
kathayasva prayatnena śrotumicchāmi paṇḍita //
vaiśampāyana uvāca /

sañjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ /
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhārata //

virāṭaṃ drupadaṃ caiva kekayānāṃ mahārathān / abruvīdupasaṅgamya śaṅkhacakragadādharam /
abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kurusaṃsadam //

yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā /
anyaiśca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge //

eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etanniśreya uttamam /
evamuktāḥ sumanasaste'bhijagmurjanārdanam //

pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvanta ivāmarāḥ /
tadā ca duḥsahāḥ sarve sadasyāste nararṣabhāḥ //

janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ . abravītparavīradhnaṃ dāśārhaṃ pāṇḍunandanaḥ //

ayaṃ sa kālaḥ samprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala /
na ca tvadanyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet //

tvāṃ hi mādhavamāśritya nirbhayā moghadarpitam /
dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svayaṃ samanuyuṅkṣmahe //

yathā hi sarvāsvāpatsu pāsi vṛṣṇīnarindam /
tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhyasmānmahato bhayāt //
śrībhagavānuvāca /

ayamasmi mahābāho brūhi yatte vivakṣitam /
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yattvaṃ vakṣyasi bhārata //
yudhiṣṭhira uvāca /

śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam / etaddhi sakalaṃ kṛṣṇa sañjayo māṃ yadabravīt // 5-71-14a mṛdupūrvaṃ sāmamiśraṃ samamugraṃ ca mādhava . na katṛṃ nyāyamāsthāya garhitāśca tato vayam //

tanmataṃ dhṛtarāṣṭrasya so'syātmā vivṛtāntaraḥ /
yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syādanyathā bruvan //

apradānena rājyasya śāntimasmāsu mārgati /
lubdhaḥ pāpena manasā carannasamamātmanaḥ //

yattaddvādaśavarṣāṇi vaneṣu hyuṣitā vayam /
chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt //

sthātā naḥ samaye tasmindhṛtarāṣṭra iti prabho /
nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa taddhi no brāhmaṇā viduḥ //

gṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati /
vaśyatvātputragṛddhitvānmandasyānveti śāsanaṃ //

suyodhanamate tiṣṭhanrājā'smāsu janārdana /
mithyācarati lubdhaḥ saṃścaranhi priyamātmanaḥ //

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ mātaraṃ tataḥ /
saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana //

kāśibhiścedipāñcālairmatsyaiśca madhusūdana /
bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā //

avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandī vāraṇāvatam /
avasānaṃ ca govinda kañcidevātra pañcam //

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā /
vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan //

na ca tānapi duṣṭātmā dhārtarāṣṭro'numanyate /
svāmyamātmani matvā'sāvato duḥkhataraṃ nu kiṃ //

kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛddhyataḥ /
lobhaḥ prajñānamāhanti prajñā hanti hatā hriyaṃ //

hrīrhatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam /
śrīrhatā puruṣaṃ hanti puruṣasyādhaṃ vadhaḥ //

adhanāddhi nivartante jñātayaḥ suhṛdo dvijāḥ /
apuṣpādaphalādvṛkṣādyathā kṛṣṇa patatriṇaḥ //

etacca maraṇaṃ tāta unmattapatitādiva /
jñātayo vinivartante pretasatvādivāsavaḥ //

nātaḥ pāpīyasīṃ kāñcidavasthāṃ śambaro'bravīt /
yatra naivā'dya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate //

dhanamāhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam /
jīvanti dhanino loke mṛtā ye tvadhanā narāḥ //

ye dhanādapakarṣanti naraṃ svabalamāsthitāḥ /
te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam //

etāmavasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ /
grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ //

unmādameke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśam /
dāsyameke ca gacchanti pareṣāmarthahetunā //

āpadevāsya maraṇātpuruṣasya garīyasī /
śriyo vināśastaddhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ //

yadasya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartmavat /
samantātsarvabhūtānāṃ na tadatyeti kaścana //

na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ /
yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ //

sa tadā'tmāparādhena samprāpto vyasanaṃ mahat /
sendrāngarhayate devānnātmānaṃ ca kathañcana //

na cāsya sarvaśāsrāṇi prabhavanti nibarhaṇe /
so'bhikrudhyāti bhṛtyānāṃ suhṛdaścābhyasūyati //

tattadā manyurevaiti sa bhūyaḥ sampramuhyati /
sa mohavaśamāpannaḥ krūraṃ karma niṣevate //

pāpakarmatayā caiva saṅkaraṃ tena puṣyati /
saṅkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām //

na cetprabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati /
tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣustariṣyati //

prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇyevānvavekṣate /
śāstraniṣṭhaḥ punardharmaṃ tasya hrīraṅgamuttamam //

hrīmānhi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīrabhivardhate /
śrīmānsa yāvadbhavati tāvadbhavati pūruṣaḥ //

dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā /
nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpe pravartate //

ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān /
nāsyādhikāro dharme'sti yathā śūdrastathaiva saḥ //

hrīmānavati devāṃśca pitṝnātmānameva ca /
tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām //

tadidaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana /
yathā rājyātparibhraṣṭo vasāmi vasatīrimāḥ //

te vayaṃ na śriyaṃ hātumalaṃ nyāyena kenacit /
atra no yatamānānāṃ vadhaścedapi sādhu tat //

tatra naḥ prathamaḥ kalpo yadvayaṃ te ca mādhava /
praśāntāḥ samabhūtāśca śriyaṃ tāmaśruvīmahi //

tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā /
yadvayaṃ kauravānhatvā tāni rāṣṭrāṇyavāpnumaḥ //

ye punaḥ syurasambaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ /
teṣāmapyavadhaḥ kāryaḥ kimpunarye syurīdṛśāḥ //

jñātayaścaiva bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaśca naḥ /
teṣāṃ vadho'tipāpīyānkiṃ nu yuddhe'sti śobhanam //

pāpaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabandhavaḥ /
sa naḥ svadharmo'dharmo vā vṛttiranyā vigarhitā //

śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśmā vai paṇyajīvikāḥ /
vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇairvṛtam //

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati /
śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ //

yuddhe kṛṣṇa kalirnityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge /
balaṃ tu nītimādhāya yudhye jayaparājayau //

nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā /
nāpyakāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vā'pi yadūttama //

eko hyapi bahūnhanti ghnantyekaṃ bahavo'pyuta /
śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam //

jayo naivobhayordṛṣṭo nobhayośca parājayaḥ /
tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau //

sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko dhnanna pratihanyate /
hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau //

parājayaśca maraṇānmanye naiva viśiṣyate /
yasya syādvijayaḥ kṛṣṇa tasyapyapacayo dhruvam //

antato dayitaṃ dhnanti kecidapyapare janāḥ /
tasyāṅgabalahīnasya putrānbhrātṝnapaśyataḥ //

nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataścopajāyate /
ye hyeva dhīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ //

ta eva yuddhe hanyante yavīyānmucyate janaḥ /
hatvā'pyanuśayo nityaṃ parānapi janārdana //

anubaddhaśca pāpo'tra śeṣaścāpyavaśiṣyate /
śeṣo hi balamāsādya na śeṣamanuśeṣayet //

sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā /
jayo vairaṃ prasṛjati duḥkhamāste parājitaḥ //

sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau /
jātavairaśca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā //

anirvṛttena manasā sasarpa iva veśmani /
utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa vimucyate //

akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati /
na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakāladhṛtānyapi //

ākhyātāraśca vidyante pumāṃścedvidyate kule /
na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati //

haviṣā'gniryathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate /
ato'nyathā nāsti śāntirnityamantaramantataḥ //

antaraṃ lipsamānānāmayaṃ doṣo nirantaraḥ . pauruṣe yo hi balavānādhirhṛdayabādhanaḥ /
tasya tyāgena vā śāntirmaraṇenāpi vā bhavet //

athavā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana /
phalanirvṛttiriddhā syāttannṛśaṃsataraṃ bhavet //

yā tu tyāgena śāntiḥ syāttadṛte vadha eva saḥ /
saṃśayācca samucchedāddviṣatāmātmanastathā //

na ca tyaktuṃ tadicchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam /
atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī //

sarvathā yatamānānāmayuddhamabhikāṅkṣatām /
sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddhaṃ nāparākramaḥ //

pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ sampravartate /
tacchunāmiva sampāte paṇḍitairupalakṣitam //

lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍā prativāco vivartanam /
dantadarśanamārāvastato yuddhaṃ pravartate //

tatra yo balavānkṛṣṇa jitvā sotti tadāmiṣam /
evameva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaścana //

sarvathā tvetaducitaṃ durbaleṣu balīyasām /
anādaro virodhaśca praṇipātī hi durbalaḥ //

pitā rājā ca vṛddhaśca sarvathā mānamarhati /
tasmānmānyaśca pūjyaśca dhṛtarāṣṭro janārdana //

putrasnehaśca balavāndhṛtarāṣṭrasya mādhava /
sa putravaśamāpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati //

tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālamanantaram /
kathamarthācca dharmācca na hīyemahi mādhava //

īdṛśe'tyarthakṛcchre'sminkamanyaṃ madhusūdana /
upasampraṣṭumarhāmi tvāmṛte puruṣottama //

priyaśca priyakāmaśca gatijñaḥ sarvakarmaṇām /
ko hi kṛṣṇāsti nastvādṛksarvaniścayavitsuhṛt //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ /
ubhayoreva vāmarthe yāsyāmi kurusaṃsadam //

śamaṃ tatra labheyaṃ cedyuṣmadarthamahāpayan /
puṇyaṃ me sumahadrājaṃścaritaṃ syānmahāphalam //

mocayeyaṃ mṛtyupāśātsaṃrabdhānkurusṛñjayān /
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca sarvāṃ ca pṛthivīmimām //
yudhiṣṭhira uvāca /

na mamaitanmataṃ kṛṣṇa yattvaṃ yāyāḥ kurūnprati /
suyodhanaḥ sūktamapi na kariṣyati te vacaḥ //

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ duryodhanavaśānugam /
teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye //

na hi naḥ prīṇayeddravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham /
na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava droheṇa mādhava //
śrībhagavānuvāca /

jānāmyetāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām /
avācyāstu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitāṃ //

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ . kruddhasya saṃyuge sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ /

atha cette pravarteranmayi kiñcidasāmpratam /
nirdaheyaṃ kurūnsarvāniti me dhīyate matiḥ //

na jātu gamanaṃ pārtha bhavettatra nirarthakam . arthaprāptiḥ kadācitsyādantato vāpyavācyatā

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam /
bhātṝṇāṃ samavetānāṃ sakāśe puruṣottamam //
yudhiṣṭhira uvāca /

yattubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān /
kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam //

viṣvaksena kurūngatvā bharatāñśamayanprabho /
yathā sarve sumanasaḥ saha syāma sucetasaḥ //

bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsormama ca priyaḥ /
sauhṛdenāviśaṅkhyo'si svasti prāpnuhi bhūtaye //

asmānvettha parānvettha vetthārthānvettha bhāṣitum /
yadyadasmaddhitaṃ kṛṣṇa tattadvācyaḥ suyodhanaḥ //

yadyaddharmeṇa saṃyuktamupapadyeddhitaṃ vacaḥ /
tattatkeśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat //