મહાભારત · અધ્યાય 5.71

પ્રયાતે સઞ્જયે સાધૌ કૌરવાન્પ્રતિ વૈ તદા ।
કિં ચક્રુઃ પાણ્ડવાસ્તત્ર મમ પૂર્વપિતામહાઃ ॥

એતત્સર્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ વિસ્તરં મમ સત્તમ ।
કથયસ્વ પ્રયત્નેન શ્રોતુમિચ્છામિ પણ્ડિત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સઞ્જયે પ્રતિયાતે તુ ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અર્જુનં ભીમસેનં ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ ભારત ॥

વિરાટં દ્રુપદં ચૈવ કેકયાનાં મહારથાન્ । અબ્રુવીદુપસઙ્ગમ્ય શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
અભિયાચામહે ગત્વા પ્રયાતું કુરુસંસદમ્ ॥

યથા ભીષ્મેણ દ્રોણેન બાહ્લીકેન ચ ધીમતા ।
અન્યૈશ્ચ કુરુભિઃ સાર્ધં ન યુધ્યેમહિ સંયુગે ॥

એષ નઃ પ્રથમઃ કલ્પ એતન્નિશ્રેય ઉત્તમમ્ ।
એવમુક્તાઃ સુમનસસ્તેઽભિજગ્મુર્જનાર્દનમ્ ॥

પાણ્ડવૈઃ સહ રાજાનો મરુત્વન્ત ઇવામરાઃ ।
તદા ચ દુઃસહાઃ સર્વે સદસ્યાસ્તે નરર્ષભાઃ ॥

જનાર્દનં સમાસાદ્ય કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ . અબ્રવીત્પરવીરધ્નં દાશાર્હં પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તો મિત્રાણાં મિત્રવત્સલ ।
ન ચ ત્વદન્યં પશ્યામિ યો ન આપત્સુ તારયેત્ ॥

ત્વાં હિ માધવમાશ્રિત્ય નિર્ભયા મોઘદર્પિતમ્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રં સહામાત્યં સ્વયં સમનુયુઙ્ક્ષ્મહે ॥

યથા હિ સર્વાસ્વાપત્સુ પાસિ વૃષ્ણીનરિન્દમ્ ।
તથા તે પાણ્ડવા રક્ષ્યાઃ પાહ્યસ્માન્મહતો ભયાત્ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

અયમસ્મિ મહાબાહો બ્રૂહિ યત્તે વિવક્ષિતમ્ ।
કરિષ્યામિ હિ તત્સર્વં યત્ત્વં વક્ષ્યસિ ભારત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શ્રુતં તે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સપુત્રસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ । એતદ્ધિ સકલં કૃષ્ણ સઞ્જયો માં યદબ્રવીત્ ॥ 5-71-14અ મૃદુપૂર્વં સામમિશ્રં સમમુગ્રં ચ માધવ . ન કતૃં ન્યાયમાસ્થાય ગર્હિતાશ્ચ તતો વયમ્ ॥

તન્મતં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સોઽસ્યાત્મા વિવૃતાન્તરઃ ।
યથોક્તં દૂત આચષ્ટે વધ્યઃ સ્યાદન્યથા બ્રુવન્ ॥

અપ્રદાનેન રાજ્યસ્ય શાન્તિમસ્માસુ માર્ગતિ ।
લુબ્ધઃ પાપેન મનસા ચરન્નસમમાત્મનઃ ॥

યત્તદ્દ્વાદશવર્ષાણિ વનેષુ હ્યુષિતા વયમ્ ।
છદ્મના શરદં ચૈકાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥

સ્થાતા નઃ સમયે તસ્મિન્ધૃતરાષ્ટ્ર ઇતિ પ્રભો ।
નાહાસ્મ સમયં કૃષ્ણ તદ્ધિ નો બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

ગૃદ્ધો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સ્વધર્મં નાનુપશ્યતિ ।
વશ્યત્વાત્પુત્રગૃદ્ધિત્વાન્મન્દસ્યાન્વેતિ શાસનં ॥

સુયોધનમતે તિષ્ઠન્રાજાઽસ્માસુ જનાર્દન ।
મિથ્યાચરતિ લુબ્ધઃ સંશ્ચરન્હિ પ્રિયમાત્મનઃ ॥

ઇતો દુઃખતરં કિં નુ યદહં માતરં તતઃ ।
સંવિધાતું ન શક્નોમિ મિત્રાણાં વા જનાર્દન ॥

કાશિભિશ્ચેદિપાઞ્ચાલૈર્મત્સ્યૈશ્ચ મધુસૂદન ।
ભવતા ચૈવ નાથેન પઞ્ચ ગ્રામા વૃતા મયા ॥

અવિસ્થલં વૃકસ્થલં માકન્દી વારણાવતમ્ ।
અવસાનં ચ ગોવિન્દ કઞ્ચિદેવાત્ર પઞ્ચમ્ ॥

પઞ્ચ નસ્તાત દીયન્તાં ગ્રામા વા નગરાણિ વા ।
વસેમ સહિતા યેષુ મા ચ નો ભરતા નશન્ ॥

ન ચ તાનપિ દુષ્ટાત્મા ધાર્તરાષ્ટ્રોઽનુમન્યતે ।
સ્વામ્યમાત્મનિ મત્વાઽસાવતો દુઃખતરં નુ કિં ॥

કુલે જાતસ્ય વૃદ્ધસ્ય પરવિત્તેષુ ગૃદ્ધ્યતઃ ।
લોભઃ પ્રજ્ઞાનમાહન્તિ પ્રજ્ઞા હન્તિ હતા હ્રિયં ॥

હ્રીર્હતા બાધતે ધર્મં ધર્મો હન્તિ હતઃ શ્રિયમ્ ।
શ્રીર્હતા પુરુષં હન્તિ પુરુષસ્યાધં વધઃ ॥

અધનાદ્ધિ નિવર્તન્તે જ્ઞાતયઃ સુહૃદો દ્વિજાઃ ।
અપુષ્પાદફલાદ્વૃક્ષાદ્યથા કૃષ્ણ પતત્રિણઃ ॥

એતચ્ચ મરણં તાત ઉન્મત્તપતિતાદિવ ।
જ્ઞાતયો વિનિવર્તન્તે પ્રેતસત્વાદિવાસવઃ ॥

નાતઃ પાપીયસીં કાઞ્ચિદવસ્થાં શમ્બરોઽબ્રવીત્ ।
યત્ર નૈવાઽદ્ય ન પ્રાતર્ભોજનં પ્રતિદૃશ્યતે ॥

ધનમાહુઃ પરં ધર્મં ધને સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
જીવન્તિ ધનિનો લોકે મૃતા યે ત્વધના નરાઃ ॥

યે ધનાદપકર્ષન્તિ નરં સ્વબલમાસ્થિતાઃ ।
તે ધર્મમર્થં કામં ચ પ્રમથ્નન્તિ નરં ચ તમ્ ॥

એતામવસ્થાં પ્રાપ્યૈકે મરણં વવ્રિરે જનાઃ ।
ગ્રામાયૈકે વનાયૈકે નાશાયૈકે પ્રવવ્રજુઃ ॥

ઉન્માદમેકે પુષ્યન્તિ યાન્ત્યન્યે દ્વિષતાં વશમ્ ।
દાસ્યમેકે ચ ગચ્છન્તિ પરેષામર્થહેતુના ॥

આપદેવાસ્ય મરણાત્પુરુષસ્ય ગરીયસી ।
શ્રિયો વિનાશસ્તદ્ધ્યસ્ય નિમિત્તં ધર્મકામયોઃ ॥

યદસ્ય ધર્મ્યં મરણં શાશ્વતં લોકવર્ત્મવત્ ।
સમન્તાત્સર્વભૂતાનાં ન તદત્યેતિ કશ્ચન ॥

ન તથા બાધ્યતે કૃષ્ણ પ્રકૃત્યા નિર્ધનો જનઃ ।
યથા ભદ્રાં શ્રિયં પ્રાપ્ય તયા હીનઃ સુખૈધિતઃ ॥

સ તદાઽત્માપરાધેન સમ્પ્રાપ્તો વ્યસનં મહત્ ।
સેન્દ્રાન્ગર્હયતે દેવાન્નાત્માનં ચ કથઞ્ચન ॥

ન ચાસ્ય સર્વશાસ્રાણિ પ્રભવન્તિ નિબર્હણે ।
સોઽભિક્રુધ્યાતિ ભૃત્યાનાં સુહૃદશ્ચાભ્યસૂયતિ ॥

તત્તદા મન્યુરેવૈતિ સ ભૂયઃ સમ્પ્રમુહ્યતિ ।
સ મોહવશમાપન્નઃ ક્રૂરં કર્મ નિષેવતે ॥

પાપકર્મતયા ચૈવ સઙ્કરં તેન પુષ્યતિ ।
સઙ્કરો નરકાયૈવ સા કાષ્ઠા પાપકર્મણામ્ ॥

ન ચેત્પ્રબુધ્યતે કૃષ્ણ નરકાયૈવ ગચ્છતિ ।
તસ્ય પ્રબોધઃ પ્રજ્ઞૈવ પ્રજ્ઞાચક્ષુસ્તરિષ્યતિ ॥

પ્રજ્ઞાલાભે હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રાણ્યેવાન્વવેક્ષતે ।
શાસ્ત્રનિષ્ઠઃ પુનર્ધર્મં તસ્ય હ્રીરઙ્ગમુત્તમમ્ ॥

હ્રીમાન્હિ પાપં પ્રદ્વેષ્ટિ તસ્ય શ્રીરભિવર્ધતે ।
શ્રીમાન્સ યાવદ્ભવતિ તાવદ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥

ધર્મનિત્યઃ પ્રશાન્તાત્મા કાર્યયોગવહઃ સદા ।
નાધર્મે કુરુતે બુદ્ધિં ન ચ પાપે પ્રવર્તતે ॥

અહ્રીકો વા વિમૂઢો વા નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ ।
નાસ્યાધિકારો ધર્મેઽસ્તિ યથા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ ॥

હ્રીમાનવતિ દેવાંશ્ચ પિતૄનાત્માનમેવ ચ ।
તેનામૃતત્વં વ્રજતિ સા કાષ્ઠા પુણ્યકર્મણામ્ ॥

તદિદં મયિ તે દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષં મધુસૂદન ।
યથા રાજ્યાત્પરિભ્રષ્ટો વસામિ વસતીરિમાઃ ॥

તે વયં ન શ્રિયં હાતુમલં ન્યાયેન કેનચિત્ ।
અત્ર નો યતમાનાનાં વધશ્ચેદપિ સાધુ તત્ ॥

તત્ર નઃ પ્રથમઃ કલ્પો યદ્વયં તે ચ માધવ ।
પ્રશાન્તાઃ સમભૂતાશ્ચ શ્રિયં તામશ્રુવીમહિ ॥

તત્રૈષા પરમા કાષ્ઠા રૌદ્રકર્મક્ષયોદયા ।
યદ્વયં કૌરવાન્હત્વા તાનિ રાષ્ટ્રાણ્યવાપ્નુમઃ ॥

યે પુનઃ સ્યુરસમ્બદ્ધા અનાર્યાઃ કૃષ્ણ શત્રવઃ ।
તેષામપ્યવધઃ કાર્યઃ કિમ્પુનર્યે સ્યુરીદૃશાઃ ॥

જ્ઞાતયશ્ચૈવ ભૂયિષ્ઠાઃ સહાયા ગુરવશ્ચ નઃ ।
તેષાં વધોઽતિપાપીયાન્કિં નુ યુદ્ધેઽસ્તિ શોભનમ્ ॥

પાપઃ ક્ષત્રિયધર્મોઽયં વયં ચ ક્ષત્રબન્ધવઃ ।
સ નઃ સ્વધર્મોઽધર્મો વા વૃત્તિરન્યા વિગર્હિતા ॥

શૂદ્રઃ કરોતિ શુશ્રૂષાં વૈશ્મા વૈ પણ્યજીવિકાઃ ।
વયં વધેન જીવામઃ કપાલં બ્રાહ્મણૈર્વૃતમ્ ॥

ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિયં હન્તિ મત્સ્યો મત્સ્યેન જીવતિ ।
શ્વા શ્વાનં હન્તિ દાશાર્હ પશ્ય ધર્મો યથાગતઃ ॥

યુદ્ધે કૃષ્ણ કલિર્નિત્યં પ્રાણાઃ સીદન્તિ સંયુગે ।
બલં તુ નીતિમાધાય યુધ્યે જયપરાજયૌ ॥

નાત્મચ્છન્દેન ભૂતાનાં જીવિતં મરણં તથા ।
નાપ્યકાલે સુખં પ્રાપ્યં દુઃખં વાઽપિ યદૂત્તમ ॥

એકો હ્યપિ બહૂન્હન્તિ ઘ્નન્ત્યેકં બહવોઽપ્યુત ।
શૂરં કાપુરુષો હન્તિ અયશસ્વી યશસ્વિનમ્ ॥

જયો નૈવોભયોર્દૃષ્ટો નોભયોશ્ચ પરાજયઃ ।
તથૈવાપચયો દૃષ્ટો વ્યપયાને ક્ષયવ્યયૌ ॥

સર્વથા વૃજિનં યુદ્ધં કો ધ્નન્ન પ્રતિહન્યતે ।
હતસ્ય ચ હૃષીકેશ સમૌ જયપરાજયૌ ॥

પરાજયશ્ચ મરણાન્મન્યે નૈવ વિશિષ્યતે ।
યસ્ય સ્યાદ્વિજયઃ કૃષ્ણ તસ્યપ્યપચયો ધ્રુવમ્ ॥

અન્તતો દયિતં ધ્નન્તિ કેચિદપ્યપરે જનાઃ ।
તસ્યાઙ્ગબલહીનસ્ય પુત્રાન્ભ્રાતૄનપશ્યતઃ ॥

નિર્વેદો જીવિતે કૃષ્ણ સર્વતશ્ચોપજાયતે ।
યે હ્યેવ ધીરા હ્રીમન્ત આર્યાઃ કરુણવેદિનઃ ॥

ત એવ યુદ્ધે હન્યન્તે યવીયાન્મુચ્યતે જનઃ ।
હત્વાઽપ્યનુશયો નિત્યં પરાનપિ જનાર્દન ॥

અનુબદ્ધશ્ચ પાપોઽત્ર શેષશ્ચાપ્યવશિષ્યતે ।
શેષો હિ બલમાસાદ્ય ન શેષમનુશેષયેત્ ॥

સર્વોચ્છેદે ચ યતતે વૈરસ્યાન્તવિધિત્સયા ।
જયો વૈરં પ્રસૃજતિ દુઃખમાસ્તે પરાજિતઃ ॥

સુખં પ્રશાન્તઃ સ્વપિતિ હિત્વા જયપરાજયૌ ।
જાતવૈરશ્ચ પુરુષો દુઃખં સ્વપિતિ નિત્યદા ॥

અનિર્વૃત્તેન મનસા સસર્પ ઇવ વેશ્મનિ ।
ઉત્સાદયતિ યઃ સર્વં યશસા સ વિમુચ્યતે ॥

અકીર્તિં સર્વભૂતેષુ શાશ્વતીં સ નિયચ્છતિ ।
ન હિ વૈરાણિ શામ્યન્તિ દીર્ઘકાલધૃતાન્યપિ ॥

આખ્યાતારશ્ચ વિદ્યન્તે પુમાંશ્ચેદ્વિદ્યતે કુલે ।
ન ચાપિ વૈરં વૈરેણ કેશવ વ્યુપશામ્યતિ ॥

હવિષાઽગ્નિર્યથા કૃષ્ણ ભૂય એવાભિવર્ધતે ।
અતોઽન્યથા નાસ્તિ શાન્તિર્નિત્યમન્તરમન્તતઃ ॥

અન્તરં લિપ્સમાનાનામયં દોષો નિરન્તરઃ . પૌરુષે યો હિ બલવાનાધિર્હૃદયબાધનઃ ।
તસ્ય ત્યાગેન વા શાન્તિર્મરણેનાપિ વા ભવેત્ ॥

અથવા મૂલઘાતેન દ્વિષતાં મધુસૂદન ।
ફલનિર્વૃત્તિરિદ્ધા સ્યાત્તન્નૃશંસતરં ભવેત્ ॥

યા તુ ત્યાગેન શાન્તિઃ સ્યાત્તદૃતે વધ એવ સઃ ।
સંશયાચ્ચ સમુચ્છેદાદ્દ્વિષતામાત્મનસ્તથા ॥

ન ચ ત્યક્તું તદિચ્છામો ન ચેચ્છામઃ કુલક્ષયમ્ ।
અત્ર યા પ્રણિપાતેન શાન્તિઃ સૈવ ગરીયસી ॥

સર્વથા યતમાનાનામયુદ્ધમભિકાઙ્ક્ષતામ્ ।
સાન્ત્વે પ્રતિહતે યુદ્ધં પ્રસિદ્ધં નાપરાક્રમઃ ॥

પ્રતિઘાતેન સાન્ત્વસ્ય દારુણં સમ્પ્રવર્તતે ।
તચ્છુનામિવ સમ્પાતે પણ્ડિતૈરુપલક્ષિતમ્ ॥

લાઙ્ગૂલચાલનં ક્ષ્વેડા પ્રતિવાચો વિવર્તનમ્ ।
દન્તદર્શનમારાવસ્તતો યુદ્ધં પ્રવર્તતે ॥

તત્ર યો બલવાન્કૃષ્ણ જિત્વા સોત્તિ તદામિષમ્ ।
એવમેવ મનુષ્યેષુ વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન ॥

સર્વથા ત્વેતદુચિતં દુર્બલેષુ બલીયસામ્ ।
અનાદરો વિરોધશ્ચ પ્રણિપાતી હિ દુર્બલઃ ॥

પિતા રાજા ચ વૃદ્ધશ્ચ સર્વથા માનમર્હતિ ।
તસ્માન્માન્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ ધૃતરાષ્ટ્રો જનાર્દન ॥

પુત્રસ્નેહશ્ચ બલવાન્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય માધવ ।
સ પુત્રવશમાપન્નઃ પ્રણિપાતં પ્રહાસ્યતિ ॥

તત્ર કિં મન્યસે કૃષ્ણ પ્રાપ્તકાલમનન્તરમ્ ।
કથમર્થાચ્ચ ધર્માચ્ચ ન હીયેમહિ માધવ ॥

ઈદૃશેઽત્યર્થકૃચ્છ્રેઽસ્મિન્કમન્યં મધુસૂદન ।
ઉપસમ્પ્રષ્ટુમર્હામિ ત્વામૃતે પુરુષોત્તમ ॥

પ્રિયશ્ચ પ્રિયકામશ્ચ ગતિજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ।
કો હિ કૃષ્ણાસ્તિ નસ્ત્વાદૃક્સર્વનિશ્ચયવિત્સુહૃત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ધર્મરાજં જનાર્દનઃ ।
ઉભયોરેવ વામર્થે યાસ્યામિ કુરુસંસદમ્ ॥

શમં તત્ર લભેયં ચેદ્યુષ્મદર્થમહાપયન્ ।
પુણ્યં મે સુમહદ્રાજંશ્ચરિતં સ્યાન્મહાફલમ્ ॥

મોચયેયં મૃત્યુપાશાત્સંરબ્ધાન્કુરુસૃઞ્જયાન્ ।
પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાંશ્ચ સર્વાં ચ પૃથિવીમિમામ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન મમૈતન્મતં કૃષ્ણ યત્ત્વં યાયાઃ કુરૂન્પ્રતિ ।
સુયોધનઃ સૂક્તમપિ ન કરિષ્યતિ તે વચઃ ॥

સમેતં પાર્થિવં ક્ષત્રં દુર્યોધનવશાનુગમ્ ।
તેષાં મધ્યાવતરણં તવ કૃષ્ણ ન રોચયે ॥

ન હિ નઃ પ્રીણયેદ્દ્રવ્યં ન દેવત્વં કુતઃ સુખમ્ ।
ન ચ સર્વામરૈશ્વર્યં તવ દ્રોહેણ માધવ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

જાનામ્યેતાં મહારાજ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય પાપતામ્ ।
અવાચ્યાસ્તુ ભવિષ્યામઃ સર્વલોકે મહીક્ષિતાં ॥

ન ચાપિ મમ પર્યાપ્તાઃ સહિતાઃ સર્વપાર્થિવાઃ . ક્રુદ્ધસ્ય સંયુગે સ્થાતું સિંહસ્યેવેતરે મૃગાઃ ।

અથ ચેત્તે પ્રવર્તેરન્મયિ કિઞ્ચિદસામ્પ્રતમ્ ।
નિર્દહેયં કુરૂન્સર્વાનિતિ મે ધીયતે મતિઃ ॥

ન જાતુ ગમનં પાર્થ ભવેત્તત્ર નિરર્થકમ્ . અર્થપ્રાપ્તિઃ કદાચિત્સ્યાદન્તતો વાપ્યવાચ્યતા

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ધર્મરાજો જનાર્દનમ્ ।
ભાતૄણાં સમવેતાનાં સકાશે પુરુષોત્તમમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યત્તુભ્યં રોચતે કૃષ્ણ સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ કૌરવાન્ ।
કૃતાર્થં સ્વસ્તિમન્તં ત્વાં દ્રક્ષ્યામિ પુનરાગતમ્ ॥

વિષ્વક્સેન કુરૂન્ગત્વા ભરતાઞ્શમયન્પ્રભો ।
યથા સર્વે સુમનસઃ સહ સ્યામ સુચેતસઃ ॥

ભ્રાતા ચાસિ સખા ચાસિ બીભત્સોર્મમ ચ પ્રિયઃ ।
સૌહૃદેનાવિશઙ્ખ્યોઽસિ સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ભૂતયે ॥

અસ્માન્વેત્થ પરાન્વેત્થ વેત્થાર્થાન્વેત્થ ભાષિતુમ્ ।
યદ્યદસ્મદ્ધિતં કૃષ્ણ તત્તદ્વાચ્યઃ સુયોધનઃ ॥

યદ્યદ્ધર્મેણ સંયુક્તમુપપદ્યેદ્ધિતં વચઃ ।
તત્તત્કેશવ ભાષેથાઃ સાન્ત્વં વા યદિ વેતરત્ ॥