મહાભારત · અધ્યાય 13.82
સર્વશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞ રાજધર્મવિદુત્તમ ।
અતીવ સંશયચ્છેત્તા ભવાન્વૈ પ્રથિતઃ ક્ષિતૌ ॥
કશ્ચિત્તુ સંશયો મેઽસ્તિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ।
અસ્યામાપદિ કષ્ટાયામન્યં પૃચ્છામ કં વયમ્ ॥
જાતેઽસ્મિન્સંશયે રાજન્નાન્યં પૃચ્છેમ કઞ્ચન ॥
યથા નરેણ કર્તવ્યં ધર્મમાર્ગાનુવર્તિના ।
એતત્સર્વં મહાબાહો ભવાન્વ્યાખ્યાતુમર્હતિ ॥
ચતસ્રો વિહિતા ભાર્યા બ્રાહ્મણસ્ય પિતામહ ।
બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચ રતિમિચ્છતઃ ॥
તત્ર જાતેષુ પુત્રેષુ સર્વાસાં કુરુસત્તમ ।
આનુપૂર્વ્યેણ કસ્તેષાં પિત્ર્યં દાયાદ્યમર્હતિ ॥
કેન વા કિં તતો હાર્યં પિતૃવિત્તાત્પિતામહ ।
એતદિચ્છામિ કથિતં વિભાગસ્તેષુ કઃ સ્મૃતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ।
એતેષુ વિહિતો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય યુધિષ્ઠિર ॥
વૈષમ્યાદથવા લોભાત્કામાદ્વાઽપિ પરન્તપ ।
બ્રાહ્મણસ્ય ભવેચ્છૂદ્રા ન તુ દૃષ્ટા ન તુ સ્મૃતા ॥
શૂદ્રાં શયનમારોપ્ય બ્રાહ્મણિ યાત્યધોગતિમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તીયતે ચાપિ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
તત્ર જાતેષ્વપત્યેષુ દ્વિગુણં સ્વાદ્યુધિષ્ઠિર ।
અતસ્તે નિયમં વિત્તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ભારત ॥
લક્ષણ્યં ગોવૃષો યાનં યત્પ્રધાનતમં ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણ્યાસ્તદ્ધરેત્પુત્ર એકાંશં વૈ પિતુર્ધનાત્ ॥
એષં તુ દશધા કાર્યં બ્રાહ્મણસ્વં યુધિષ્ઠિર ।
તત્ર તેનૈવ હર્તવ્યાશ્ચત્વારોંશાઃ પિતુર્ધનાત્ ॥
ત્રિયાયાસ્તુ યઃ પુત્રો બ્રાહ્મણઃ સોપ્યસંશયઃ ।
સ તુ માતુર્વિશેષેણ ત્રીનંશાન્હર્તુમર્હતિ ॥
વર્ણે તૃતીયે જાતસ્તુ વૈશ્યાયાં બ્રાહ્મણાદપિ ।
દ્વિરંશસ્તેન હર્તવ્યો બ્રાહ્મણસ્વાદ્યુધિષ્ઠિર ॥
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો નિત્યાદેયધનઃ સ્મૃતઃ ।
અલ્પં ચાપિ પ્રદાતવ્યં શૂદ્રાપુત્રાય ભારત ॥
દશધા પ્રવિભક્તસ્ય ધનસ્યૈવ ભવેત્ક્રમઃ ।
સવર્ણાસુ તુ જાતાનાં સમાન્ભાગાન્પ્રકલ્પયેત્ ॥
અબ્રાહ્મણં તુ મન્યન્તે શૂદ્રાપુત્રમનૈપુણાત્ ।
ત્રિષુ વર્ણેષુ જાતો હિ બ્રાહ્મણાદ્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
સ્મૃતાશ્ચ વર્ણાશ્ચત્વારઃ પઞ્ચમો નાધિગમ્યતે ।
હરેચ્ચ દશમં ભાગં શૂદ્રાપુત્રઃ પિતુર્ધનાત્ ॥
તત્તુ દત્તં હરેત્પિત્રા નાદત્તં હર્તુમર્હતિ ।
અવશ્યં હિ ધનં દેયં શૂદ્રાપુત્રાય ભારત ॥
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મ ઇતિ તસ્મૈ પ્રદીયતે ।
યત્રતત્ર સમુત્પન્નં ગુણાયૈવોપપદ્યતે ॥
યદ્યપ્યેષ સુપુત્રઃ સ્યાદપુત્રો યદિ વા ભવેત્ ।
નાધિકં દશમાદ્દદ્યાચ્છૂદ્રાપુત્રાય ભારત ॥
સ્મૃત એકશ્ચતુર્ભાગઃ કન્યાભાગસ્તુ ધર્મતઃ । અભ્રાતૃકા સમગ્રાહા ચાર્ધાસ્યેત્યપરે વિદુઃ ॥
ત્રૈવાર્વિકાદ્યદા ભક્તાદધિકં સ્યાદ્દ્વિજસ્ય તુ ।
યજેત તેન દ્રવ્યેણ ન વૃથા સાધયેદ્ધનમ્ ॥
ત્રિસહસ્રપરો દાયઃ સ્ત્રિયૈ દેયો ધનસ્ય વૈ ।
ભર્ત્રા તચ્ચ ધનં દત્તં યથાર્હં ભોક્તુમર્હતિ ॥
સ્ત્રીણાં તુ પતિદાયાદ્યમુપભોગફલં સ્મૃતમ્ ।
નાપહારં સ્ત્રિયઃ કુર્યુઃ પિતૃવિત્તાત્કથઞ્ચન ॥
સ્ત્રિયાસ્તુ યદ્ભવેદ્વિત્તં પિત્રા દત્તં યુધિષ્ઠિર ।
બ્રાહ્મણ્યાસ્તદ્ધરેત્કન્યા યથા પુત્રસ્તથાઽસ્ય સા ॥
સા હિ પુત્રસમા રાજન્વિહિતા કુરુનન્દન । એવમેવ સમુદ્દિષ્ટો ધર્મો વૈ ભરતર્ષભ ।
એવં ધર્મમનુસ્મૃત્ય ન વૃથા સાધયેદ્ધનમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો યદ્યદેયધનઃ સ્મૃતઃ ।
કેન પ્રતિવિશેષેણ દશમોઽપ્યસ્ય દીયતે ॥
બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો બ્રાહ્મણઃ સ્યાન્ન સંશયઃ ।
ક્ષત્રિયાયાં તથૈવ સ્યાદ્વૈશ્યાયામપિ ચૈવ હિ ॥
કસ્માત્તુ વિષમં ભાગં ભજેરન્નૃપસત્તમ ।
યદા સર્વે ત્રયો વર્ણાસ્ત્વયોક્તા બ્રાહ્મણા ઇતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।
દારા ઇત્યુચ્યતે લોકે નામ્નૈકેન પરન્તપ ।
પ્રોક્તેનિ ચૈવ નામ્નાઽયં વિશેષઃ સુમહાન્ભવેત્ ॥
તિસ્રઃ કૃત્વા પુરો ભાર્યાઃ પશ્ચાદ્વિન્દેત બ્રાહ્મણીમ્ । સા જ્યેષ્ઠા સા ચ પૂજ્યા સ્યાત્સા ચ તાભ્યો ગરીયસી
સ્નાનં પ્રસાધનં ભર્તુર્દન્તધાવનમુઞ્જનમ્ ।
હવ્યં કવ્યં ચ યચ્ચાન્યદ્ધર્મયુક્તં ગૃહે ભવેત્ ॥
ન તસ્યાં જાતુ તિષ્ઠન્ત્યામન્યા તત્કર્તુમર્હતિ ।
બ્રાહ્મણીત્વેવ કુર્યાદ્વા બ્રાહ્મણસ્ય યુધિષ્ઠિર ॥
અન્નં પાનં ચ માલ્યં ચ વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણ્યૈતાનિ દેયાનિ ભર્તુઃ સા હિ ગરીયસી ॥
મનુનાઽભિહિતં શાસ્ત્રં યચ્ચાપિ કુરુનન્દન ।
તત્રાપ્યેષ મહારાજ દૃષ્ટો ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
અથ ચેદન્યથા કુર્યાદ્યદિ કામાદ્યુધિષ્ઠિર ।
યથા બ્રાહ્મણચાણ્ડાલઃ પૂર્વદૃષ્ટસ્તથૈવ સઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યાઃ સદૃશઃ પુત્રઃ ક્ષત્રિયાયાશ્ચ યો ભવેત્ ।
રાજન્વિશેષો યસ્ત્વત્ર વર્ણયોરુભયોરપિ ॥
ન તુ જાત્યા સમા લોકે બ્રાહ્મણ્યાઃ ક્ષત્રિયા ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણ્યાઃ પ્રથમઃ પુત્રો ભૂયાન્સ્યાદ્રાજસત્તમ ॥
ભૂયોભૂયોપિ સંહાર્યઃ પિતૃવિત્તાદ્યુધિષ્ઠિર ।
યથા ન સદૃશી જાતુ બ્રાહ્મણ્યાઃ ક્ષત્રિયા ભવેત્ ॥
ક્ષત્રિયાયાસ્તથા વૈશ્યા ન જાતુ સદૃશી ભવેત્ ।
શ્રીશ્ચ રાજ્યં ચ કોશશ્ચ ક્ષત્રિયાણાં યુધિષ્ઠિર ॥
વિહિતં દૃશ્યતે રાજન્સાગરાન્તાં ચ મેદિનીમ્ । ક્ષત્રિયો હિ સ્વધર્મેણ શ્રિયં પ્રાપ્નોતિ ભૂયસીમ્ ।
રાજા દણ્ડધરો રાજન્રક્ષા નાન્યત્ર ક્ષત્રિયાત્ ॥
બ્રાહ્મણા હિ મહાભાગ દેવાનામપિ દેવતાઃ ।
તેષુ રાજા પ્રવર્તેત પૂજયા વિધિપૂર્વકમ્ ॥
પ્રણીતમૃષિભિર્જ્ઞાત્વા ધર્મં શાશ્વતમવ્યયમ્ ।
લુપ્યમાનં સ્વધર્મેણ ક્ષત્રિયો રક્ષતિ પ્રજાઃ ॥
દસ્યુભિર્હ્રિયમાણં ચ ધનં દારાંશ્ચ સર્વશઃ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં ત્રાતા ભવતિ પાર્થિવઃ ॥
ભૂયાન્સ્યાત્ક્ષત્રિયાપુત્રો વૈશ્યાપુત્રાન્ન સંશયઃ ।
ભૂયસ્તેનાપિ હર્તવ્યં પિતૃવિત્તાદ્યુધિષ્ઠિર ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ઉક્તં તે વિધિવદ્રાજન્બ્રાહ્મણસ્ય પિતામહ ।
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં કથં વૈ નિયમો ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।
ક્ષત્રિયસ્યાપિ ભાર્યે દ્વે વિહિતે કુરુનન્દન ।
તૃતીયા ચ ભવેચ્છૂદ્રા ન તુ દૃષ્ટા ન તુ સ્મૂતા ॥
એષ એવ ક્રમો હિ સ્યાત્ક્ષત્રિયાણાં યુધિષ્ઠિર ।
અષ્ટધા તુ ભવેત્કાર્યં ક્ષત્રિયસ્વં જનાધિપ ॥
ક્ષત્રિયાયા હરેત્પુત્રશ્ચતુરોંશાન્પિતુર્ધનાત્ ।
યુદ્ધાવહારિકં યચ્ચ પિતુઃ સ્વાત્સ હરેત્તુ તત્ ॥
વૈશ્યાપુત્રસ્તુ ભાગાંસ્ત્રીઞ્શૂદ્રાપુત્રસ્તથાષ્ટમમ્ । એકૈવ હિ ભવેદ્ભાર્યા વૈશ્યસ્ય કુરુનન્દન ।
દ્વિતીયા તુ ભવેચ્છૂદ્રા ન તુ દૃષ્ટા ન તુ સ્મૃતા ॥ વૈશ્યસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈશ્યાયાં ભરતર્ષભ ।
શૂદ્રાયાં ચાપિ કૌન્તેય તયોર્વિનિયમઃ સ્મૃતઃ ॥ પઞ્ચધા તુ ભવેત્કાર્યં વૈશ્યસ્વં ભરતર્ષભ ।
તયોરપત્યે વક્ષ્યામિ વિભાગં ચ જનાધિપ ॥ વૈશ્યાપુત્રેણ હર્તવ્યાશ્ચત્વારોંશાઃ પિતુર્ધનાત્ ।
પઞ્ચમસ્તુ સ્મૃતોઃ ભાગઃ શૂદ્રાપુત્રાય ભારત ॥ સોપિ દત્તં હરેત્પિત્રા નાદત્તં હર્તુમર્હતિ ।
ત્રિમિર્વર્ણૈઃ સદા જાતઃ શૂદ્રો દેયધનો ભવેત્ ॥
શૂદ્રસ્ય સ્યાત્સવર્ણૈવ ભાર્યા નાન્યા કથઞ્ચન ।
સમભાગાશ્ચ પુત્રાઃ સ્યુર્યદિ પુત્રશતં ભવેત્ ॥
જાતાનાં સમવર્ણાયાઃ પુત્રાણામવિશેષતઃ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સમભાગો ધનાત્સ્મૃતઃ ॥
જ્યેષ્ઠસ્ય ભાગો જ્યેષ્ઠઃ સ્યાદેકાંશો યઃ પ્રધાનતઃ ।
એષ દાયવિધિઃ પાર્થ પૂર્વમુક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ॥
સમવર્ણાસુ જાતાનાં વિશેષોઽસ્ત્યપરો નૃપ ।
વિવાહવૈશિષ્ટ્યકૃતઃ પૂર્વપૂર્વો વિશિષ્યતે ॥
હરેજ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રધાનાંશમેકભાર્યાસુતેષ્વપિ ।
મધ્યમો મધ્યમં ચૈવ કનીયાંસ્તુ કનીયસમ્ ॥
એવં જાતિષુ સર્વાસુ સવર્ણઃ શ્રેષ્ઠતાં ગતઃ ।
મહર્ષિરપિ ચૈતદ્વૈ મારીચઃ કાશ્યપોઽબ્રવીત્ ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0