Mahabharata · Chapter 12.178

bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha /
narasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me //
bhīṣma uvāca /

prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ /
prajñā niḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām //

prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasankṣaye /
prahlādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira //

vaiśyaḥ kaścidṛṣisutaṃ kāśyapaṃ saṃśitavratam /
rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam //

ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvā'tmānamathābravīt /
mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate //

tathā mumūrṣamāsīnamakūjantamacetasam /
indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kṣubdhamānasam //

manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ /
manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati //

manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa /
sudurlabhamavāpyaitanna doṣānmartumarhasi //

sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyavatī śrutiḥ /
santoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase //

aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ / [atīva spṛhaye teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ // ]

pāṇimadbhyaḥ spṛhā'smākaṃ yathā tava dhanasya vai /
na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyate //

apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakaṃ noddharāmahe /
jantūnuccāvacānaṅge daśato na kaṣāma vā //

atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī /
uddharanti kṛmīnaṅgāddaśato nikaṣanti ca //

varṣāhimātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate /
celamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate //

adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca /
upāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate //

ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ /
sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune //

diṣṭyā tvaṃ na śṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ /
na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ //

etāvatā'pi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapa /
kiṃ punaryosi satvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ //

ime māṃ kṛmayo'danti yeṣāmuddharaṇāya vai /
nāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama //

akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ santyajāmyaham /
nātaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti //

madhye vai pāpayonīnāṃ sṛgālīyāmahaṃ gataḥ /
pāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ //

jātyaivaike sukhitarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ /
naikāntaṃ sukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit //

manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaram /
rājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi //

bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam /
devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati //

na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati /
samprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ //

astyeva tvayi śoko'pi harṣaścāpi tathā tvayi /
sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā //

paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām /
mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare //

na dvitīyasya śirasaśchedanaṃ vidyate kvacit /
na ca pāṇestṛtīyasya yannāsti na tato bhayam //

na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate /
saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate //

na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām /
tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit //

yāni cānyāni bhūteṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa /
yeṣāmabhuktapūrvāṇi teṣāmasmṛtireva te //

aprāśanamasaṃsparśamasandarśanameva ca /
puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ //

pāṇimanto balavanto dhanavanto na saṃśayaḥ /
manuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ //

vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ /
te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca //

apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ /
jugupsitāṃ ca kṛpaṇāṃ pāpavṛttimupāsate //

utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitum /
svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā //

na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchati /
tayā tuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm //

dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥ /
susampūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābhosi kāśyapa //

yadi brāhmaṇadehaste nirātaṅko nirāmayaḥ /
aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ //

na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇā /
dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi //

yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥ /
vedoktasyaiva dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi //

svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālaya /
satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit //

ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam /
kathaṃ te cānuśoceyurdhyāyeyurvā'pyaśobhanam //

icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥ / ye'nujātāḥ sunakṣatre sutithau sumuhūrtake /
yajñadānaprajehāyāṃ yatante śaktipūrvakam //

nakṣatreṣvāsureṣvanye dustithau durmuhūrtajāḥ /
sampatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitāḥ //

ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ /
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām //

hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumat /
ākroṣṭā cātivaktā ca brahmavākyeṣu ca dvijān //

nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ /
tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija //

api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapi /
yadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ //

santuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporataḥ /
jñeyaṃ jñātā bhaveyaṃ vai varjyaṃ varjayitā tathā //
bhīṣma uvāca /

tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca ha /
aho batāmi kuśalo buddhimāṃśceti vismitaḥ //

samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā /
dadarśa cainaṃ devānāṃ devamindraṃ śacīpatim //

tataḥ sampūjayāmāsa kāśyapo harivāhanam /
anujñātastu tenātha praviveśa svamālayam //