Madhyamakāloka · Part 2125

punaśca,
yathā mayā yathā svapno gandharvanagaraṃ yathā /
tathotpādastathā sthānaṃ tathā bhaṅga udāhatam //
api ca, āryasāgaranāgarājaparipṛcchāsūtre 'pi -
ādāvante hi śūnyatvaṃ jātirbhaṅgastathā sthitiḥ /
sarve dharmāḥ svabhāvena śūnyā nāsanna sat punaḥ //
ityādikamudāhatam /
yacca tāvat saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvam, tadapi naivopapannamiti nirdiṣṭam / āryasubāhuparipṛcchāsūtre coktam -
"yaduta trayāṇāmatītānāgatapratyutpannānāṃ kālānāṃ parijñānaṃ jāyate / tatrātītāḥ saṃskarāḥ, ye tāvanniruddhāste bhūtakāla ityucyunte / ye hyanāgatā anutpanāste bhaviṣyakāla iti / ye ca pratyutpanne pṛthagutpannāste vartamānakāla ityubhidhīyante / vartamānakālotpannāni skandhadhātvāyatanāni na sthitāni nāpyasthitānīti parijñāyante / kathamiti cet? loko 'yaṃ kṣaṇamātramapi nāvatiṣṭhati / ye tāvat kṣaṇikāsteṣāmutpado 'pyanyaḥ, sthitirapyanyā, vyayo 'pyanyo bhavatī, teṣāṃ kṣaṇikatvāt sthitāsthitatvābhāvācca /" ityādikamabhihitam
ataśca kṣaṇikatā tāvat kalpanāsvabhāvātmikaiva, tadādimadhyāntānāṃ bhinnasvabhāatvādityupadideśa / tathaivācāryeṇāpyuktam -
yathānto 'sti kṣaṇasyaivamādirmadhyaṃ ca kalpyatām /
trayātmakatvāt kṣaṇasyaivaṃ na lokasya kṣaṇaṃ sthitiḥ //
[57] yacca bhagavatā "dhūmena jñāyate vahniḥ" ityadikamuktam, tadapi sūtrāntareṣu sakalasāmagrīsamavadhānāt samutpadyamānānāmagnidhūmādīnāṃ sāmānyena niṣedhaparakameva / ato naiva tat paramārthamadhikṛtyoktamiti nirdiṣṭameva pūrvam /
āryalaṅkāvatāre 'pyuktam -
samavāyād vinirmukto buddhayā bhāvo na gṛhyate /
tasmācchūnyamanutpannaṃ niḥsvabhāvaṃ vadāmyaham //
anyacca tatraiva -
ekatvaṃ vā hyanekatvaṃ yathā bārlairvikalpyate /
samavāyāt pṛthaṅ nāsti na cānyasya pṛthak sthitiḥ //
āryaghanavyūhasūtre coktam -
na skandhā dhātavo naiva sarve dharmā alakṣaṇāḥ /
cintyamāno 'pi naivāsti paramāṇustathā sthitaḥ //
punaśca,
pṛthivyabādivastūni kalpitāni sukalpakaiḥ /
api ca,
vicāre sati naivāsti paramāṇośca vastutā /
ityādyaktam /
ataḥ pṛthivyādīnāṃ kalpitasvabhāvatvāt tatsvabhāvasaṃgṛhītāstāvadagnidhūmādayo 'pi kalpitasvabhāvā eva / ato 'gnidhūmādīnāṃ kalpanākalpitasvabhāvatvena nirdeśaḥ saṃvṛtimatrātmaka eva, na tu paramārthātmakaḥ /
[58] abhidharmādau yaḥ khalu hetupratyayādīnāṃ nirdeśaḥ, so 'pi saṃvṛtireva, na tu pāramārthikaḥ / paramārthastu yadā na kasyacanotpādastadāhetukatvaṃ tāvadanupapannameveti pūrvameva nirdiṣṭam / yatāvat skandhādīnāṃ nirdeśaḥ, so 'pi vyavahārasatyāśrita evetyapi pūrvameva nirdiṣṭam /
[59-60] āryadharmasaṃgītau tavaduktam - bodhisattvena tathāgatārhatsamyaksaṃbuddhānāṃ yo vyāvahārikatvena nirdeśaḥ kṛtaḥ, sa khalu daśādha boditavyaḥ / kathaṃ daśadhā? tadyathāskandhanirdeśaḥ dhātunirdeśaḥ, āyatananirdeśaḥ, sattvanirdeśaḥ karmanirdeśaḥ, jātinirdeśaḥ, jarānirdeśaḥ, maraṇanirdeśaḥ pratisandhinirdeśastathaivaiteṣāmupaśamārthaṃ nirvāṇanirdeśa iti / sarva 'pīme vyavahāramātratvena nirdiṣṭā iti tatroktam / svaparamatasthitaistattvārthatvenopakalpitānāṃ skandhādīnāṃ paramārthato 'nutpannatvena sādhanāt siddhasādhanameva /
[61] yacca tadā vastveva svīkṛtaṃ syādityuktaṃ tatpūrvaṃ kṛtottarameva /
[62-64] kā nāma saṃvṛtiryadi sarvamevāsaditi yaduktaṃ tadapi naiva yuktisaṃṅgatam, parasparavirodhāt / saṃvṛtirhi nāsti śaśaśṛṅgavadabhāvasvabhāvā / tadā kathamiti cet? yacca samyaṅ niḥsvabhāvaṃ vastu tasya tannivṛttakāre yā samāropikā bhrāntabuddhiḥ, saiva saṃvṛtiriti / athavā yayā tattvamāvriyate [yayā vā tattvabodhaḥ] bādhyate, sā saṃvṛtiriti / sūtre 'pi tavadutam -
bhāvā vidyanti saṃvṛtyā paramārthe na bhāvakāḥ /
niḥsvabhāveṣu yā bhrāntistatsatyaṃ saṃvṛtirbhavet //
tannirvṛtatvāttadupadarśitaṃ sarvaṃ khalu vastu saṃvṛtimātramevetyuktam / sāpyanādikalīnabhrāntavāsanāparipākajarūpaiva / tayā sarveṣu sattveṣu pāramarthikavastusvabhāva ivopadarśyate, atastadbuddhayadhikārena sarvaṃ hi mithyāvastu saṃvṛtisanmātrameveti / tacca naiva paramārthato vastusvabhāvam, yathābhāsamanavasthitatvāt / naiva ca śaśaśṛṅgavat tadatyantābhāvasvabhāvamapi, avicārato ramaṇīyatvenāvabhāsamānatvāt / yathoktā saṃvṛtistāvannaiva vastusvabhāvāpi, viparītākāropagrāheṇābhāsitatvāt / tattvānyatvayostāvat parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāt tattvānyatvavirodha iti pūrvameva nirdiṣṭam /
na ca te atyantamabhāvasvabhāve, avabhāsamānatvāt / ataḥ sarvaṃ khalu vastu sadasatsvabhāvātītam / ato bhāvamabhāvaṃ vā svabhāvamāśrita yattāvaccodyaṃ tatsarvaṃ nirādhārameva / vastunyeva tāvad vidhirvā pratiṣedho vā sambhavī / vidhipratiṣedhābhāve tvasadeva / ata ubhayaṃ khallasatsvabhāvaviruddham, naiva tadasadvastuni [sambhavati] /
kasyacidekasyāpi svabhāvasya tatrāsiddheḥ ubhayāsatsvabhāvatvena vyavasthāpyate / ato nāstyubhayāsatsvabhāve kaścana virodhaḥ / apekṣāviśeṣeṇa sāmarthyāsāmarthyadivirodho 'pi naiva sambhavī, asāmarthādināṃ paramārthasatyāśritatvena sāmarthyādīnāṃ ca saṃvṛtisatyāśritatvena vyavasthīyamānatvāt /
māyāpuruṣādivat sarvavastuṣu bhrāntābhrāntajñānābhyāṃ vyavasthāpanāt krmaśaḥ satyadvayabhedo vyavasthāpyate / māyāpuruṣādau bhrāntairyathā vyavasthīyate, tathā sarvavastuṣu mithyākārena jñānena yadāropitaṃ tat saṃvṛtisatyamiti vyavahriyate / māyāpuruṣādau abhrāntairyathā vyavasthīyate tathaiva sarvavastuṣu yaḥ svabhāvaḥ samyakpramāṇaiḥ sampratipādyate, sa paramārthasatyam / ato māyādivyavahāra ivāpekṣāviśeṣena satyadvayaśritā ime sarvavyavahārā aviruddhā evetyavaśyamabhyupetavyam /
yadyevaṃ nāsti tadā taimirikādyālambiteṣu keśādiṣu vijñānavādināṃ ca dvayābhāseṣu kimivemāni codyāni na syuḥ / itthaṃ yadīme keśādayaḥ paramārthato 'santa eva tadā kathamiva te sadrūpeṇāvabhāsante, kathamiva ca deśakālāvasthānāṃ pṛthaṅ niścayaḥ parigṛhyate / utpādānutpādādayaḥ sadasatī ca parasparamekasmin naiva yujyate, yato hi tatra yathā keśādiṣu dvayābhāseṣu ca bhrāntābhrāntajñānābhyāṃ vyavasthitasvabhāvasya saṃvṛtiparamārthasatyamāśritya saṃvṛtau sattvaṃ paramārthe cāsattvaṃ vyavasthāpyate, yathā ca tatrāpekṣāviśeṣastāvadaviruddha eva, tathaiva sarvavastūnāṃ sādṛśyena nedaṃ codyaṃ yujyata eva /

ye ca saṃvṛtāvutpāda ityabhidadhate, teṣāmayamāśayaḥ - yena hetunā yathoktabhrāntanāṃ saṃvṛtasvabhāvānāṃ vastūnāṃ naiva samyagutpādo jāyate tathāpyutpattisādṛśyamupadṛśyate, atasteṣāṃ buddhimadhikṛtya saṃvṛtāvutpādo bhavatītyabhidhīyate / ata eva bhagavatā cāpyuktam - "bhāvā vidyanti saṃvṛtyā" iti /

paramārthato 'nutpannatvādikaṃ yaduktaṃ tasyāyamarthaḥ samyak śravaṇacintanabhāvanotpannāni sarvajñānānyaviparyastaviṣayitvātparamāni, teṣāmarthaḥ paramārtha iti / pratyakṣeṇa va paramparayā vā kṛta bhedā api santi / tābhyāṃ sarvāṇi vastūni anutpannatvenaiva jñāyante / itthaṃ paramārthato 'nutpada iti samyagjñānena asiddhotpāda ityeva vakṣyate / ata ubhe api na sto 'sambaddhābhidhāne yadyevaṃ nāsti tadā bhavadbhirapi 'sarvāṇi vastūni paramārthato 'nutpannāni' ityādīnāmarthaḥ kathamupanīyate, kathaṃ vā bhavatāṃ satyadvayāśrito vyavahāraḥ pravartate / yadi niyataṃ śabdārthamatiricya mithyaiva pare dūṣyante tadā spaṣṭamasambaddhāmevābhidhānaṃ parilakṣyate /
aparīkṣyaiva avikalpamātramityādi yaduktaṃ tadapyasambaddameva, yato hi cintanotpannasya prajñātattvasyāviparītatvena niyatacintanagatasamyakpramāṇabalotpannaṃ tathaiva bhāvanābalotpannamapi kalpitamevocyate, yato hi tattvārthapratyakṣastāvat samyagvicārahetukastanniṣyandabhūtaśca bhavati /
yāni khalu tattvarthaparāṅmukhani mithyākāropagṛhītāni jñānāni, tāni sarvāṇi tadviparītatvād akalpitānītyucyante, tāni naiva nirvikalpāni, naiva va kalpanāmātrarahitāni / atastatprasiddhasvabhāvatvāt sarvāṇi mithyākārasvabhāvāni vastūni saṃvṛtirityabhidhīyante / phalato 'kalpitatve 'pi na tāvannirvikalpajñānam, na cānumānaprasiddhārthasya parihāraḥ, naiva ca vastutattvasvīkāraḥ / naivātra tāvadasanniṣedhābhilāṣo 'pi / itthaṃ dūṣaṇamidaṃ sarvabālapṛthagjanān saṃkleśayituṃ śabdaprayogamātrameva / ato naiva tad viduṣāṃ santoṣakaramiti /
[65] 'saṃvṛtirlokaprasiddhā' ityādikaṃ yaduktaṃ tacca doṣarahitameva, sarveṣāṃ lokaprasidhārthānāṃ saṃvṛtitvenābhyupagamāt / nāpi sarve 'rthāḥ sarvendriyagocarāḥ, kenacit kasyacideva grahaṇāt / ataḥ karmaphalādīnāṃ pṛthakśo niyatavyavasthā yā atyantaparokṣā, sā sarvathā sarvajñajñānasyaiva gocarā, na tu sāmānyajñānaviṣayā / kecana śāstraracayitāraḥ prasiddhimatītya kalpanādisvabhāvatvenipakalpitaṃ vastu mithyāsaṃvṛtisaditi kathayanti, tattu prasiddhāvapyasaditi / yattu pratītyasamutpadānukūlatvena parikalpitaṃ tattu" nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ" ityataḥ saṃvṛtisadevetyuktam / ato vastūnamanekatve 'pi praṇetṛbhiryadyapyanekasvabhavatvena kalpitāni, tathāpi teṣāṃ svabhāve naiva parasparavirodhaḥ / [66] yacca 'māyārthaḥ saṃvṛtyarthaḥ' ityuktaṃ tadapyasatyārthe māyārthasya svīkārād doṣahitameva, atyantābhāvasvabhāvābhāvāt / ato nāstyasmin pūrvokto doṣo 'pi / nāpi cātra saṃkleśvyavadānāpavādadoṣo 'pi, tasya pūrvaṃ nirākṛtatvāt /
māyārthasya mithyājñānārthasve jñānavastuni naiva prasaṅgaḥ, mithyākāropagṛhītatvenāvabhāsanāt, satyāsatyayoḥ parasparaviruddhatvācca / mithyāsvarūpasyāpi satyatvenāvabhāse sati naiva jñānaṃ bhrāntaṃ syāt, tasminnekasvabhāvo 'pi naiva yukturūpaḥ, ekasminnekasvabhāvasya viruddhatvāt / asatyasvabhāvasya mithyātvād bhrānte sati naiva jñānaṃ syāt, tayoḥ sarvātmanā parasparaviruddhatvāt, ekasminnavayavāvayavibhāvasyāsambhavācca / ato mithyāsvabhāvatvājjñānasvarūpe 'ntarjñeyavādināṃ mate mahān viśeṣo [bhedaḥ] jāyate /
[67] saṃvṛtiḥ śabdamātrātmiketyādi yaduktaṃ tadapi pūrvapakṣarūpeṇa svamatopakalpitmeva / atastannaiva yujyate / sugatamateṣvapi jagadidaṃ śabdamātramevetyuktam / yathoktam sūtre -
sūtre sūtre vikalpoktaṃ saṃjñānāmāntareṇa ca /
abhidhanavirnimuktabhidheyaṃ na lakṣyate //
ye tāvadabhidhānaṃ vastubhūtam, abhidheyaṃ ca tadatiriktamiti kalpayanti, teṣāmevaṃ kalpayatāṃ mataniṣedhāryamevābhidheyaṃ kalpanāyāṃ pratiṣṭhitamityupadarśitaṃ saṃjñāmātre pratiṣṭhitamityādinā / saṃjñā tāvadatra kalpanāmātrātmikaiva, tasyāmavabhāsyamānaṃ nāmaivābhidhānam, arthastvabhidheyaḥ /
ato 'bhidhānādatiriktabhidheyaṃ nāstītyuktam /
kalpanājñāne 'vabhāsyamānamabhidhānamatra nāmaśabdenābhipretaṃ, na tu śrotravijñānavijñeyaḥ śabdaḥ tasyābhidhānatvābhāvāt / etāvanmātratve sati rūpadīnāṃ sarve vividhābhāsā na setsyanti, na ca skandhādīnāṃ vyavasthāpi setsyati / sūtre 'pi paramārthasatyanirdeśasāmarthyena sarveṣāṃ jñānajñeyābhidhānādīnāṃ saṃvṛtisatyatvena nirdiṣṭatvānnaiva te śabdamātratvena nirdiṣṭā iti / āryasatyadvayanirdeśasūtre 'pyuktam -
"yaduta devaputra, paramārthastāvat sarvavyavahārātītaḥ, yato hi nirviśeṣaḥ anutpannaḥ aniruddhaḥ abhidhānābhidheyajñānajñeyādirahitaḥ sa iti /"
etatsāmarthyena jñānajñeyābhidhānadayaḥ sarve saṃvṛtisatyatvenopadarśitāḥ 'saṃvṛtisatyasya paramārthasvabhāvanivṛttatvāt / ata evāryākṣayamatinirdeśasūtre 'pyuktam -
"etadānukūlyena lokavyavahārastāvajjñānajñeyātmakaḥ akṣaraśabdairnirdiṣṭo 'bhidhānātmaka eva saṃvṛtisatyamiti veditavyam, na tu abhidhānābidheyamātrātmakamiti" / anyathā yatra cittasya pravṛttirapi nāsti, evaṃvidhaḥ paramārthaḥ saṃvṛtisatyanivṛttasvabhāva iti nirdeśo 'pi kathamupapannaḥ syāt / tatra paramārthatvena nirdiṣṭānāmārthānamavastubhūtānāṃ subhāṣitādivibhāgo 'pi naiva suśaka iti codyaṃ tāvat siddhasādhanameva / sarve dharmāstathātātvenaikarasā eva / tathātāyāṃ nāsti kaścanapi vibhāgaḥ / ataḥ subhāṣitadurbhāṣitatvena yadi tathatāsvabhāvo naiva vibhāgārhastadā naivāyaṃ kaścanāpi doṣa iti /
ityevaṃ ye tāthāgatāgamāḥ pratyakṣaparokṣatayā paramārtathābhidhāyakā dehavatāṃ ca hitasukhajanakāste subhāṣitānītyucyante, tadviparītāni na subhāṣitānīti teṣāṃ bhedaḥ sidhyati / bhavanmatānusāraṃ tavannāmnaḥ parikalpitasvabhāvatayopādānāt subhāṣitāsubhāṣitarupeṇa kathaṃ vyavasthā kriyate? asmin bhavatāṃ yaduttaram, asmākamapi tathaiveti gauṇamevaitat / yattāvacchabdārthetyādikamuktam, tadapi naiva yujyate, śabdārthayoḥ saṃvṛtimātratvābhāvāt /

[68] śabdārtho 'pyastīti nirdiśyate, yato hi abhidheyādisamastavastūni paramārthato niḥsvabhāvatvena māyādivat parikalpitasvabhāvāni / yathā aneke puruṣāḥ puruṣetiśabdārthasāmānyākārasvabhāvena vyavasthāpyante, tathaiva paramārthato niḥsvabhāvāni vastūni kathaṃ na vyavasthāpayituṃ śakyante? viśeṣataḥ kevalaṃ vastusvabhāva eva śabdārthasāmānyasvarūpo bhavatīti yaduktaṃ tatra kimapi kāraṇaṃ naiva paśyāmaḥ / anādīti yad viśeṣaṇaṃ nāsti vastubhūtaṃ tasyāpyasaditi sāmānyavyavahāro dṛśyate / sukhādīni svasaṃvedyāṃ - nittyādikaṃ yaduktaṃ tadapi naiva yujyate, teṣāṃ sarveṣāṃ sukhādīnāṃ saṃvṛtyantargatatvāditi pūrvaṃ kṛta eva nirdeśaḥ / vastūni kevalamanidarśanasvabhāvāni eva bhaviṣyantīti yaduktaṃ tatrāpi nāsti kācana yuktiḥ, keśoṇḍukadvicandrādimithyāsvabhāvānāmapyanirvacanīyasvabhāvena dṛśyamānatvāt / sūtre 'pyabhidhānābhidheyādayaḥ saṃvṛtikāḥ, na tu satsvabhāvā nirdiṣṭā iti pūrvamuktameva /
asya strotobhūtaṃ sūtraṃ pūrvaṃ nirdiṣṭameva /
ye kecana paramārthaṃ yadyapi prasajyamātramityabhidadhate, [kintu] sa tathā prasajyamātro na bhavati / aniścitameva tasya lakṣaṇam / yatāvat paramārthe hyāropitasvabhāvaḥ sa saṃvṛtireva sa [paramārthastu] sarvaprapañcātītaḥ / sūtre 'pyuktam - "mañjuśrīḥ, kiṃ tāvat paramārthasatyam? mañjuśrī - rāhadevaputra, yadi paramārthataḥ paramārthasatyaṃ kāyavākcittaniṣedhamātrasvabhāvaḥ syāttadā sa paramārthasatyamiti saṃkhyāṃ na gacchet, tadā sa saṃvṛtireva syāt / api ca, devaputra, paramārthataḥ paramarthasatyaṃ sarvavyavahārātītamiti" /
teṣu vastuvāsanāyā api pūrvaṃ kṛtaniṣedhāt kevalaṃ saṃvṛtyantargatābyeva tānyoto 'nyataḥ pūrtirnaivāvaśyakī / yadi pramāṇairabhāvo naiva māyādibhirbhinnastathāpi paramārthataḥ svataḥ saditi nāma kriyate tadā saharṣaṃ kriyatāṃ svairamutsavo 'pyanubhūyatām, kintu svamatānakūlyena kṛtāṃ vyavasthāṃ vastūni naivānuvidadhate / pratītyasamutpannatā svasaṃvedyatā ca naiva vastūno heturbhavati, māyākeśoṇḍukādīnāṃ bhrāntatvāt kutrāpi sambandhasyāsiddhatvācca / yadyapratītyasamutpannatve vastūni naiva dṛśyate tadā tadadarśanamanyatrāpi tathaiva syāditi kathanasambaddhameva, satyapi vyāpake vṛkṣe śiṃśāpāsattvasyānanirvāryatvāt / ataḥ sukhādīni tāvadaviparīttatvenāsiddhatvānnaiva nirvivādabhūtāni /
[69] kṣaṇamātrātiriktatvenāsthitatvādityādikaṃ yaduktaṃ tadapi nāstyasvīkāryam, svabhāvato 'nityatvasyānupapannatvāt / vastūnāṃ yadi samyaktvaṃ tadā sthitatvāsthitatvatoḥ parasparavirodho 'pyanupapanna eveti pūrvaṃ kṛtanirdeśāditi / ataścalasvabhāvatvād vastūni tāvanniḥsvabhāvatvena pradarśyante, ata eva ca tāni saṃvṛtisvabhāvānyucyante /
yadi calasvabhāvārthaḥ saṃvṛtyarthastadā nāstyaniṣṭāpattiḥ / tāni sarvāṇi calasvabhāvāni vastūni māyādivat prakṛtyā niḥsvabhāvalakṣaṇarahitāni, paramārthasvabhāvāni ceti / so 'pi [svabhāva] tathāgataḥ syānnavā syāt sarvadā sthitatvānnityaḥ, ato nāsti siddhasādhanam /
[70] yadapi asatyārthetyādikamuktaṃ tadapi satyaśabdasyārthānabhijñatayaivoktam, bhrāntabuddhitvāt saṃvṛteriti pūrvaṃ nirdeśāt / mithyākāratayopagṛhītatvena sa asatya ityuktaḥ / samyaktayā asatye 'pi tasmin,satya iva prasiddhatvāt taccintanādhikareṇa satyeti nāmnā vyavahriyate / yadā sarvāṇi jñānajñeyādīni saṃvṛtiricyucyante, tadāpi lokaprassiddhayaiva satyānītyabhidhīyante, na tu samyagjñānādhikāreṇa, śabdamātrasya apekṣāviśeṣavaśena prayuktatvāt satyāsatyayoḥ parasparavirodhābhāvāt /
viparītākāreṇāvabhāsitastvāt saṃvṛtistāvad vastutvena naivābhyupeyate, anyatvābhāvāditi pūrvamevāveditam / tayā vyavasthitaṃ jagat tadadhikāreṇa yataḥ satyamityucyate, ataḥ saṃvṛtiravaśyaṃ vastutayā svīkartavyeti yaduktaṃ tasyāpyayuktatvāt pratijñā naiva hāpayituṃ śakyā /
[71] saṃvṛtiḥ pramāṇam apramāṇaṃ vā? yadi pramāṇaṃ tadā kathaṃ sā saṃvṛtiḥ? yadyapramāṇaṃ tadā kathaṃ tayā nairātmyaṃ sādhayituṃ śakyam? - iti yaduktaṃ tadapi naiva yuktam / yato hi yathā anumānajñānasya mithyākāragrahaṇapravṛtatvāt saṃvṛtisvabhāvatve 'pi abhīṣṭarthakriyāprāpakatvāt pramāṇatvamabhyupaganyate tathaiva saṃvṛtisvabhāvasya mithyātve 'pi yathānurūpaśravaṇamananādihetuparamparāgatatvāllokikalokottarāthaiḥ sahāvisaṃvādāt pramāṇatvamabhīdhīyate, tadviparītatve tvapramāṇam / pramāṇādisarvavyāvasthāstavad vyavahāreṇaiveti pūrvaṃ prasādhitameva, atastā gauṇā eva /
[72] yāni vijñānādīni saṃvṛtibījāni tāni paramārthato 'ṅgīkarttavyānīti yaduktaṃ tanna yaktiyuktam / yadīmāni kāraṇamātrāṇīti sādhyante tadā siddhasādhanameva, yato hyeteṣāṃ svānurūpahetavastāvadanādisaṃvṛtirūpā iti svīkriyanta eva, nemānyahetukatvena pratijñāyante /
yadi tad bījaṃ paramārthasiddhamekaṃ ceti tadā kutrāpi tadanvayābhāvādanaikāntikameva / vṛkṣādyaśeṣasaṃvṛtioināṃ yadyuttaropādānahetvānukūlyaṃ na parikṣiṣyante tadā ramaṇīyatāmātrameva dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ syāt / nāpi viruddho hetuḥ, yakṣānurūpabaleḥ sadbhāvāt sarvāstāḥ saṃvṛtayo 'satsvabhāvāḥ prasādhitā eva / anyathā [yadyevaṃ na syāt] katha tāḥ saṃvṛtaya iti / yadyasatsvabhāvāstadā vījānyapi tadanurūpāvastubhūtanyeva, na te vastubhūtāni, tadviruddhatvād asiddhatvāt pramāṇabādhitatvācceti tā gauṇā eva /
[73] vastusvabhāvastāvat svīkriyata iti yaduktaṃ tattu yena kāraṇena vastusvabhāvaḥ svīkriyate tena satyadvayabhedānudhānaṃ kutrāpi naiva sidhyati / asatyapi vastusvabhāve aparīkṣyamāṇāni rūpadīni siddhānyeva / teṣu ye utpādādayaḥ samāropyante te saṃvṛtisatyatvena vyāvasthāpyante / pramāṇaiḥ samyaṅ nirupya anāropitā ye tāvadanutpādādayaste paramārthasatyatayā vyāhriyante / ataḥ paramārthato 'satyapi vastusvabhāve satyadvayaṃ vyāvasthāpyata eveti gauṇā eva /
[74] yattāvadidaṃ gauṇāṃ paramārthamityuktaṃ tadapyasambaddhameva, dharmapudgalanairātmyalakṣaṇāyāstathātāyā yuktisaṅgatatvāt / paramo 'pi sā, āvaraṇaparihārārthibhirarthyatvādartho 'pi sā / aviparītasya jñānasya artha iti viṣaya iti kṛtvā sā paramārtha ityucyate / yatkhalu viṣayi lokottaraṃ jñānaṃ tadanyaśbdārthaprayogairapi vyavahriyate / śravaṇamananabhāvanopajātāyāḥ prajñāyā anukūlatvād vyavahāreṇaiva sā evamabhidhīyate /

tatra yena kāraṇena paramārthatattvalakṣaṇabhāvanayā yogibhiraśeṣasaṃkleśān parihatya uttarottaraprajñādiviśeguṇāṃścadhigamya mahārthatvaṃ prasādhyate, tena 'parama' śbdaprayogaḥ sarvathā yujyata eva / tadapi lokottaraṃ paramaṃ jñānaṃ sarvakalpanāvigatatvāt sarvadharmanirābhāsatvācca svasaṃvedyamanupalambhātmakaṃ ca, na tūpalambhasvarūpam / yathoktam -
'devaputra, paramārthasatyaṃ tāvat sarvākāraparamagocarasarvajñastāpyatītam /"
anena vastuviṣayataḥ samyagatītatvena nirdeśādālambanadarśanasya niṣedha eva kṛtaḥ / paramārthalakṣaṇe yajjñānātmakamityuktaṃ tadapyaśeṣasampadādhārabhūtameva / ato mahārthasādhakatvāt paramārthastāvannāsti gauṇaḥ /
api ca, yadyasti tāvadekaḥ tāvadekaḥ kaścana gauṇaḥ paramārthastadā nirvāṇaṃ tāvat kīdṛśaḥ paramārthaḥ? tatra kasyāpi vastunaḥ samyaktayā arthasvabhāvasambhavābhāvāt tadapi kathamebhiścodyairanavamardanīyaṃ syāt / atastatra yad bhavatāmuttaraṃ tadasmākamapi samānameva / paramārthe vastūni tāvanna santīti yaduktaṃ tadapi paramārthamadhikṛtya jñānātmakatvaṃ samyagaviparītatvenāsadevetyuktam / ekena khalu prakāreṇa paramārthastāvadasanniti yaduktaṃ tattattvato vicāreṇāsadevetyarthaḥ /
[75] saṃvṛtiparamārthayorekatvamiti yaduktaṃ tatra bhagavān paramārthalakṣaṇaṃ saṃskāralakṣaṇena saha tattvato nānyaṃ nānanyamiti svayamevoktavān / yathoktamāryasandhinirmocanasūtre -
"yaduta yadi paramārthalakṣaṇam saṃskārebhyo nānyaṃ [abhinna] syāttadā sarve bālapṛthagjanāḥ satyadarśinaḥ syuḥ / tataśca sarve prāptanirvāṇāḥ sarvajñāśca bhaveyuḥ / yathā ca saṃskārāḥ saṃkleśalakṣaṇāstathaiva paramārtho 'pi saṃkleśalakṣaṇaḥ syāt / tathā ca yathā paramārthaḥ sarvasaṃskāreṣvabhinnastathā saṃskāralakṣaṇanyapi[abhinnāni] syuḥ, kintu saṃskāralakṣaṇāni bhinnāni, phalataḥ paramārtho naivānanyaḥ / bhūtārthaprāpteranantaraṃ yogibhiḥ paramārthagaveṣaṇaṃ naiva yujyata iti paramārthastāvat saṃskārebhyo nāstyanyo nānyo 'pīti / anyathā satyadarśināṃ saṃskāranimittamanabhibhūtameva syāt / saṃskāranimittasyānabhibhāvād yoginastāvannaiva nimittabandhanānmuktāḥ syuḥ / nimittabandhanairamuktatvānna ca te doṣṭhulyabandhanādapi muktāḥ syuḥ / tasmādamuktatvānnaiva syāt nirvāṇasaddhirna vānuttarasukhānubhūtirapi / api ca, paramārthalakṣaṇaṃ yadi saṃskāralakṣaṇebhyo bhinnaṃ syāttadā na syāt paramārthaḥ saṃskārāṇāṃ sāmānyalakṣaṇam na ca paramārthalakṣaṇaṃ saṃskārāṇāṃ nairātmyaṃ niḥsvabhāvatā vā syāt, nāpi saṃkleśavyavadānayoḥ pṛthaglakṣaṇaṃ sidhyet / phalataḥ śakhasyaṃ śuklatvamiva paramārthalakṣaṇam saṃskārebhyastattvānyatvabhyāmanirvacanīyameveti" /
vastutāyāmeva tāvattattvānyatvakalpanaṃ sambhavati / paramārthalakṣaṇe tu niḥsvabhāvatvena tattvānyatvābhyaṃ vastu nābhidhātuṃ śakyate / vastusattve hi tattvānyatvabodhasya sambhavānna tu niḥsvabhāve vastuni tatsambhavaḥ, ato nāsti virodhaḥ / jñānātmakaparamartho 'pi saṃvṛtyā saha tathatālakṣaṇe paramārthākāre ekatvena svīkriyata eva / yathoktamāryaprajñāpāramitāyām -
'kiṃ bhagavan, asti lokasaṃvṛtiranyā, paramārtho 'pyanyaḥ? bhagavānāhasubhūte, naiva lokasaṃvṛtiranyā, paramārtho 'pyanyaḥ / yattāvallokasaṃvṛtestattvaṃ tadeva paramārthasyāpi tattvamiti" / jñānātmakastu paramārtho māyādibhirabhinnatvāt samyaksaṃvṛtisvabhāvaśca tattvāvabodhānukūlatvāt paramārthasvabhāvaśca / ato 'pekṣāviśeṣavaśena ekasminnubhayasvabhāvo naiva viruddhaḥ /
[76] yattavad bhavadbhiḥ puṇyajñānasambhārapāripūrirduṣkaretyādikamuktaṃ tadapi naiva yujyate, anenaiva tāvad darśanena sambhāraparipūrṇatāyā yujyamānatvāt / itthaṃ samyagdṛṣṭisamutthitā eva dānādayaḥ parisuddahetusamutthitatvādiṣṭaphalaṃ viśeṣaphalaṃ cābhinirharanti, na tu viparītasamutthitāḥ, mithyādṛṣṭisamutthitaśīlāṅgādivat /
paramārthato dānādivastūnāmabhāvāt tadupalambho viparīta eva, marīcyādiṣu jalopalambhavat / atastatsamutthitapāramitānaṃ sarvo 'pi prayāso mithyātmātmīyasamutthitadānādivad aviśuddhahetusamutthitatvenātyantaṃ nirbala eva / upalabdhilakṣanaprāptānāṃ dānādīnāmanupalabdhistāvat samyagarthatvena marīcyādiṣu jalānupalambhaivāviparītaiva / atastatsamutthitadānādayo mahāphalāḥ, sūpacitahetusamutthitatvena svasthabījābhinirhatāṅkura iva / ato 'nupalambhasamāśritesu dānādiṣu samyadṛṣṭisamutthitatayā vidvajjaneṣu śraddhaivotpadyate, na tvanyeṣu / yena kāraṇena dānādiṣvapravṛteḥ puṇyābhāvastāni dātavyādīni naivātyantamasadbhūtāni, saṃvṛtau teṣāṃ sadbhāvāt / naiva ca sarvadānupalambha eva, asamāhitāvasthāyāṃ māyādivat teṣāmupalambho 'pi / tadādhimuktisamudbhūtānupalabdhu tāni vyavasthāpyanta eva / yathoktaṃ bhagavatā
kathaṃ bhagavan, upākuśalā bodhisattvā mahāsattvā dānaṃ datvā prajñāpāramitāṃ parisampadayanti? bhagavānāha - subhūte, bodhisattvā mahāsattvā dānaṃ datvā parityajanti tadā māyābuddhireva ṭeṣāṃ dāne sūpatiṣṭhatīti" vistaraḥ /
ata eva bhagavan ye bodhisattvā bhavanti, māyādivadadhimuktyā arthijanebhyaḥ putrādīnāṃ parityāgo rocate / samāpattyavasthāyaṃ tu dānādīnāmatyantamanupalambha eva / tadā te tatpravṛttiṃ naivāśrayante, samāhitāvasthāyāṃ dānādīnāmupekṣyamāṇatvāt / kintu pṛṣṭhalabdhāvasthāyāṃ tāvat te pravartanta eva / āryaratnakūṭasūtre 'pyuktam -

"bhikṣavaḥ, bodhisattvairdānādīnāṃ svabhāvopalambho naiva karttavyaḥ, adānamapi naivācaritavyam" iti vistaraḥ /
ata eva prajñāpāramitādiṣvapi śūnyatādhimuktasya anupalambhāśritāni dānādīni bṛhatphalāni paripūrṇāni cetyuktāni / yathoktaṃ tatraiva -
"tatkiṃ manyate subhūte, sukaraṃ pūrvasyāṃ diśi ākāśasya pramāṇamudgṛhītum? subhūtirāha no hīdaṃ bhagavan / evameva subhūte, yo bodhisattvo 'pratiṣṭhito dānaṃ dadāti, tasya subhūte, puṇyaskandhasya na sukaraṃ pramāṇamudgṛhītum /"
dānaśabdo 'tra ṣaṭpāramitāvācakaḥ, ṣaṭdānapāramitā ityuktatvāt / āryaratnākarasūtre 'pyuktam - "bodhyarthamanutiṣṭhadbhiḥ sarve dharmā niḥsvabhāvā jñeyāḥ / tatra dānamapi niḥsvabhāvatvena jñāyate / upādātā ca niḥsvabhāvatvena jñeya, deyamapi niḥsvabhāvamiti jñeyam, pariṇāmanāpi niḥsvabhāveti jñeyā, yasya khalu pariṇāmanā kriyate, tadapi niḥsvabhāvatvena jñeyam / yadarthaṃ hi pariṇāmanā vidhīyate tadapi niḥsvabhāvatvenaiva jñeyam / tat kimartham? dānaṃ tāvad dānasvabhāvena śūnyam / tathaiva upādātā deyaṃ dānaphalaṃ pariṇāmanā bodhiśceti tattasvabhāvena śūnyā iti yogaḥ karaṇīyaḥ / evaṃ hi śūnyatādhimuktasyāprameyaiścintanairdānapāramitā pariśuddhā bhavati, tad dānaṃ ca dānapāramiteti saṃjñāṃ pratilabhate, na tu kadāpi malinā bhaviṣyati" iti vistaraḥ /
ityevamanupalambhasamāśritāni dānādīni bṛhatphalāni viśuddhāni ca bhānti / tataśca anuttarasamyaksaṃbodhistāvat karatalasthiteva bhavati, upalambhāvakāśo 'pi dūrata eva sthitaḥ /
[77] sarve dharmā niḥsvabhāvā iti yaducyate, tasya tāvatko 'rthaḥ? yadyātmanāsattvānniḥsvabhāvāstadā siddhasādhanameveti yaduktaṃ tadapi yadyātmanā 'sattvānni' svabhāvatvena vyavastāpyate tadā na ca viruddhatvaṃ nāpi siddhasādhanamiti / yato hi yadi vastunaḥ svabhāvo 'vipoarītatadā parāpekṣayā tatsattvam tatsattvam āditaścāsattvaṃ naivopapadyate, ekasmin sadasattvayoḥ krameṇāpi virodhāt / phalatastāvadimāni vastūni paramārthataḥ svabhāvena parāpekṣitānītyato niḥsvabhāvanyeva / na hi svabhāvasya kṛtakatvaṃ nāma yujyata iti pūrvaṃ kṛtanirdeśāt / na caisāṃ paramārthataḥ parāpekṣayāpi sattvamiti pūrvameva prasādhitam / ataḥ kathamiva siddhasādhanam / vyavahāre tāvadimāni paramāśritya pravartante, ato nityasattvādīnāmapi nasti prasaṅgaḥ / evameva yadi vastvādīni prakṛtitaḥ sasvabhāvāni tadā svātmanāsattvaṃ svabhāvena ca sattvaṃ naivopapadyate, viruddhatvāt / ekasmin vatūni sattvāsattvasthitāsthiotatvādayaḥ parasparaviruddhadharmā naiva yujyate / ataḥ svātmanāsattvān svabhāvataścāsthitatvāttāni [vastūni] niḥsvabhāvatvenaiva suspaṣṭatayābhivyajyante / phalataḥ kathamiva siddhasādhanaṃ syāt / parikalpitātmanā svabhāvato 'sattvaṃ tadā naiva siddhasādhanamiti pūrvameva prasādhitam, pramānabādhitatvāt parikalpitasvabhāvasyeti /
vastūnāmutpattirapi paramārthataḥ pramāṇabādhitaiva / sā ca saṃvṛtya yujyate, na tu grahyagrāhakasvabhāvatayā / yaccāryāṇāṃ paramajñānagocaraṃ vastūnāmaviparītaṃ svalakṣaṇaṃ tadapi naiva saditi yuktyagamābhyāṃ pūrvaṃ pratipaditameva / yā ca saṃkleśavyavadānavyavsthā, sāpi naivāviparītasvalakṣaṇasamāśritā / bhagavatāpi vyavahārasatyāśritatvenaivāsyāḥ vyavasthāyā nirdiṣṭatvādityapi pūrvamevāveditam /
[78] sarvāṇi tāvad vastūnyādita ev notpannānityato 'nupannānīti yaduktaṃ tatra naiva siddhasādhanādayo doṣāḥ pravartante, yato hi sarve dharmāḥ paramārthato 'nādikāladeva praśāntatvādanutpannā ityabhyupagamyante, na tu saṃsārasyānādimātratayā, na cāpi pūrvaniruddhasya anutpattikatayā / api ca, bhagavatā bālapṛthagjanānāṃ santrāsaparivarjanārthamebhirapi prakārairvastūnāmanutpattiḥ sandarśitā, na tu iyanmātreṇaivetyavadhāryate, svaparādibhiranutpādasya pūrvameva nirdiṣṭatvāditi /
parikalpitātmanā svātmanā vanutpāde 'pi naiva siddhasādhanamiti nirdiśyate / māyādivad vyavahāratayotpatterabhyupagamo 'pi sarvathānutpannatvena, naivānutpatterabhyupagamo na vā paramārthato 'nutpaterabhyupagamaḥ / ato nāsti darśanādivirodho 'pi / sarve tāvad dharmā dharmadhātulakṣaṇāyāṃ niḥsvabhāvatāyāṃ samarasatvena tathātākāratayā naiva viśeṣotpattirityato 'nutpattirabhyupagamyate, tathāpi naiva tatra siddhasādhanamiti / lokaprasiddhamapi svabhāvamālocya viśeṣotpattirnāstityapi naivocyate, ato nāsti darśanādivirodho 'pi / yadyapyutpattikriyālakṣaṇarahitatvād īśvarādito 'nutpannātvād vānutpattiḥ svīkriyante, tathāpi naiva tanmātratayaiveti, api tu yathā pūrvamuktaṃ tathātvenaivāsvīkriyante / ye tāvadanekasūtravirodha iti kathayanti, tebhyaḥ pūrvameva dattamutaram /
[triyānasādhanam] yadapi sādhanaviśeṇa yānatrayasiddhayanumānaṃ śraddhāviśeṣeṇa ca gotraviśeṣānumānaṃ nirdiṣṭaṃ tenāpi yanatrayaṃ sādhayituṃ na śakyate / anena tāvadaparimitā yānabhedāḥ syuḥ / punaścanena yānatrayasādhanānumitasya gotratrayasyāpi niścitāvabodho naiva kartuṃ śakyaḥ, aparimitagotrabhedāvabodhāt / sūtre 'pi - "evaṃ hi sati aparimitasya yānabhedasya yanabhedasyaprasaṅgaḥ syāt" - ityukyam /
yena khalu kāraṇena sattveṣu gotrabhedānumānasya niyatā siddhiḥ niyataśca śraddhabhedābodhaḥ pratīyate, te 'pyakalyāṇamitrasaṃsargeṇa akāraṇameva paraduḥkhamabhinandanto dṛśyante / evameva ye 'kāraṇameva paraduḥkhamabhinandanārthāmālambante, te 'pi kalyāṇamitrasamparkādinā kevalaṃ parahitacintane pravartamānā avalokyante / ye kalyāṇamitrasamparkādinā kevalaṃ parahitacintane pravartamānā avalokyante / ye khalvalpamātrake svasukhe hite cāsajyamānāḥ pareṣu daurmanasyaṃ dhārayanti, te 'pi pareṣu daurmanasyaviparītatvenāpyavalokyante / ye tāvat bhavasukhabhilāṣeṇa puṇyāni sampādayanti, te 'pi bhavasukhecchaviparīttvena samyakkāryāṇyanutiṣṭhamānā api dṛśyante / itthaṃ sādhanānāmaniyatatvāvabodhāt śraddhāyā anaiyatyamanumīyate / phalatatastatrānumānena gotrabhedasyāpyaniyatasvabhāvo 'vabudhyate / ato gotrabhedasyāpyaniyatatayā kathaṃ tāvad yānatrayaniścayaḥ sādhayituṃ śakyaḥ /
sattvanāṃ vivuidhāśayavaśenāpi gotrabhedo niścetuṃ na śakyate / yāni tāvat pañcābhisamayagotrāṇi tānyapi ekaniścayābhiprāyeṇaiva nirdiṣṭāni, na tvātyantikatāyā / tasminneva hi sūtre gotrāṇyanātyantikatayaiva nirdiṣṭāni / tathā hi -

'sarvakuśalamūlotsargecchantiko hi mahāmate, punarapi tathāgatādhiṣṭhānāt kadācit karhicit kuśalamūlān vyutthāpayati / tatkasya hetoḥ? yaduta aparityaktā hi mahāmate, tathāgatānāṃ sarvasattvāḥ" iti /
phalatastathāgatādhṣṭhānena tāvadapare 'pyanuttarabodhau praṇidadhata iti jñātavyam / yastāvad akṣayamatinirdeśasūtre yāntrayanirdeśaḥ, so 'pi naivādhārabhūtaḥ, yato hi tathāgatā lokasya vividhāśayavaśena vividhāni yānāni nirdiśanto dharmopadeśe pravartante, na tu yanatrayamātratayā / evameva āryagaṇḍavyūhesūtre 'pyuktam -
"śrīvairocanakhye lokadhātau tathāatasamantajñānaratnārciśrīguṇaketurājena abhisambodhiradhigatā, tadanantadameva tena aprameyāḥ sattvāḥ śrāvakabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ niryāṇāyāṃ bhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ indriyapariśuddhiprabhāvanāniryaṇāyaṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ vimalaparākramadhvajāyāṃ bodhau paripācitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ buddhabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ balasamatāsamudācārānugamaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ sarvatrānutaddharyabhisambhinnanayayānaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitaḥ / aprameyāḥ sattvāḥ caryāprayogasamavasaraṇanayaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / apremeyaḥ sattvāḥ samādhiprasthānanayaniryānāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ sarvārambaṇaviṣayapariśuddhimaṇḍalanayaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ bodhisattvabaudhau cittamutpāditāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ bodhisattvamārge pratiṣṭhāpitāḥ" iti vistaraḥ /
bhagavatāpi bālajanapraveśārthaṃ yānabhedo vyavasthāpitaḥ, na tu nītārthatayā nidiṣṭaḥ / ata eva aryalaṅkāvatāre 'pyuktam -
"devayānaṃ brahmayānaṃ śrāvakīyaṃ tathaiva ca /
tathāgataṃ ca pratyekaṃ yanānetān vadāmyaham //
yānānāṃ nāsti vai niṣṭhā yāvaccittaṃ pravartate /
citte tu vai parāvṛtte na yānaṃ na ca yāninaḥ /
yānavyavasthānaṃ naivāsti yānabhedaṃ vadāmyaham /
parikarṣaṇārthaṃ bālānā yānabhedaṃ vadāmyaham" //
ata eva āryasaddharmapuṇḍarīkasūtrādau ekayānanirdeśo naiva neyārtha iti pratipāditam tathā hi -
"evaṃ rūpeṣu śāriputra, kalpasaṃkṣobhakaṣāyeṣu bahusattveṣu lubdheṣvalpakuśalamūleṣu tadā śāriputar, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāṃ upāyajauśalyena tadaivaikaṃ buddhayanaṃ triyānanirdeśena nirdiśanti" /
punaśca
"imeṣu buddhadharmeṣu śraddadhādhvaṃ me śāriputra, pattīyatāvakalpayata / na hi śāriputra, tathāgatānāṃ mṛṣāvādaḥ saṃvidyate / ekamevedaṃ śāriputra, yānaṃ yadidaṃ buddhāyānam" /
punaśca
ye bhunti hīnābhiratā avidvasū acīrṇacaryā bahubuddhakoṭiṣu /
saṃsāralagnaśca suduḥkhitāśca nirvāṇa teṣāmupardarśayāmi //
upāyametaṃ kurute svayambhū bauddhasya jñānasya prabodhanārtham /
na cāpi teṣāṃ pravade kadācid yuṣme 'pi buddhā iha loki bheṣyatha //
kiṃ kāraṇaṃ kālamavekṣya tāyī kṣaṇaṃ ca dṛṣṭvā tatu paśca bhāṣate /
so 'yaṃ kṣaṇo adya kathañci labdho vadāmi yeneha ca bhūtaścayam //
bauddhasya jñānasya prakāśanārthaṃ loke samutpadyati lokanāthaḥ /
ekaṃ hi yānaṃ dvitiyaṃ na vidyate na hīnayānena nayanti buddhāḥ //
pratoṣṭhito yatra svayaṃ svayambhūryaccaiva buddhaṃ yatha yādṛśaṃ ca /
balāśca ye dhyānavimokṣa indriyāstatraiva sattvā pi pratiṣṭhāpeti //
mārtsaryadoṣo hi bhaveta mahyaṃ spṛśitva bodhiṃ virajāṃ viśiṣṭām /
yadi hīnayānasmi pratiṣṭhapeyamekaṃ pi sattva na mametu sādhu //
ekaṃ hi yānaṃ dvitiyaṃ na vidyate tṛtīyaṃ hi naivāsti kadāci loke /

anyatrupāyā puruṣottamānāṃ yadyānanātvupadarśayanti //
tatra prajvalitagṛhāntaḥsthitān bālajanān bahirniṣkāsayitumupāyabhūtasya vāhanaviśeṣasya dṛṣṭāntadvārā, tadvadeva ratnadvīpasthitaṃ nāyakapuruṣaṃ nivartayitumupāyabhūtasya madhye 'raṇyaṃ nagaranirmāṇasya ca dṛṣṭāntadvārā bhagavān upāyabhūtāni yāni trīṇi yānānyupadiṣṭavān, sa tāvanneyārtha eva / āryabodhisattvagocaropāyaviṣayavikurvaṇanirdeśe nāma mahāyānasūtre 'pyuktam -
"mañjuśrīḥ, tasmin buddhakṣetre yānenaikena niryāstīti tad yānaṃ tāvat sāravat syāditi / nāsmāsu śrāvakapratyekabuddhayānavyavasthā / kathamiti cet? tathāgatā hi nānātvasaṃjñāvirāhitā iti hetoḥ /
yadi mañjuśrīḥ, tathāgatāḥ kasmaicinmayānaṃ nirdiśeyuḥ, kasmaicit pratyekabuddhayānam, kasmaicicca śrāvakayānaṃ nirdiśeyustadā tathāgatasya tāvaccittam apariśuddhamabhiniveśajuṣṭaṃ ca syāt / prādeśikī ca tasya mahākaruṇā syānnānātvasaṃjñā ca / dharmamuṣṭiścācāryasya syāt / api ca, mañjuśīḥ, yebhyaśca sattvebhyo 'haṃ dharmamupadiśāmi te sarve bodhiniyatā mahāyānaparāyaṇāḥ sarvajñatābhinirhatāḥ pakṣaikaniṣṭhāśca bhavanti / taditthaṃ sarvajñatamanuprāpnuvantīti / ato nāsmāsu yānavyavastheti / mañjuśrīḥ, yā hi yānavyavasthābhidhīyate, tayā sarvajñena bhūmervyavasthā kṛtā, pudgalānāṃ vyavasthā kṛtā, alpasattvasamūhasya aprameyasattvasamūhasya ca vyavasthā kṛtā / dharmadhātorasambhedād yānabhedo 'pi tāvannāsti / anena hi prasthānadvāraṃ pradarśitam / prasthānanirdeśo 'pi tāvat saṃvṛtireva, na tu paramārthaḥ / ata ekameva yānam, na dvitīyamiti /"
āryaśrīmālāsūtre 'pyuktam -
"yacca parinirvāṇaṃ yāni ca trīṇi yānānyupadiṣṭāni tatsarvaṃ tathāgatānāmupāyamātram, ekayānāvabodhena anuttarasamyaksaṃbodheradhigamāt /" ata eva ekayānanirdeśastāvadābhiprāyika iti vacanasya dharmadhātulakṣaṇe sarvayānānāṃ samatvādekayānamiti kathanaṃ tāvannāstyāryasaddharmapuṇḍarīkādyanukūlamiti niyataṃ vidvadbhiravadhāryam, naiva tadabhiprāyavaśāduktamiti jñeyam / āryadaśadharmādau yānatrayanirdeśastu upāyasvarūpatvād vineyajanebhyaḥ sa ekayānanirdeśābhiprāyeṇaiva vihita ityeva niśceyam / ato yānatrayanirdeśastāvad buddhanāmupāyamātram, na tu vāstavika ityato vineyajanā naiva teṣu pravartante / mahāyānasūtrākaṅkāre hi - ekasya yānasya ca yā hi deśanā tadānukūlyena prayojanena sā / iti yaduktaṃ tacchrāvakāṇāṃ yadyanuśayasamucchedo jāyeta tadā jāterapi sarvathopacchedād anekajanmaparamparāsamudāgataṃ buddhātvaṃ kathaṃ nāma sādhyaṃ syāditi kathanaṃ tu teṣāṃ jāteḥ sarvathopacchedasyāsiddhatvānnaiva yuktam / āryaśrīmālāsiṃhanādasūtre coktam -
"arhato 'pi vināśasadbhāvāttatsaṃtrāsena tāvadarhantaḥ pratyekabuddhā api bhagavataḥ śaraṇaṃ pratipadyante, sopadhiśeṣadharmitvād bhagavan śrāvakārhatāṃ pratyekabuddhānām, janmakṣayābhāvācca bhagavan, teṣām / ato bhavatyeva teṣāṃ janma / bhavantyeva te sopadhipeṣāḥ, naiva janmatā, apitu karmaṇāṃ pāripūrerabhāvād bahukaraṇīyāvaśeṣācca / yadi naiva te teṣāṃ parihāraṃ kurvīran tadā santyaneke nirvāṇadhātorapasārakāsteṣu prahātavyadharmā..." iti vistaraḥ /
yaśca jātikṣaya ityādinā kṣayānutpādajñānayoḥ samudbhavastasya neyārthatvaṃ tu taminneva sūtre nirdiṣṭam / tathā hi -
"bhagavan, arhantāṃ pratyekabuddhānāṃ vimuktiṃ yāvad yat pratyekṣaṇājñānaṃ yāścāśvāsādhāyikāścatastro 'nusmṛtayastat sarvamābhiprāyikam, yānānāṃ neyārthatvena vibhāgaṃ kṛtvā vyākaraṇāt / bhagavat, tatkimarthamiti cet? dvidhā bhavati cyutiḥsamucchedikā ca acityapariṇāminī ceti / tatra samucchedikā ca acintyapariṇāminī ceti / tatrasamucchedikā tāvaccyutiḥ pratisandadhatāṃ sattvānāmeva / bhagavan, arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ vaśitāprāptabodhisattvānāṃ ca manomayakāyasya cyutistu bodhimaṇḍaparyantam acintyapariṇāminyeva bhavati / bhagavan, anayordayoścyutyoḥ samucchedacyuteradhikāre tāvadarhatāṃ pratyekabuddhānāṃ jātikṣayo jāyata iti pratīyate........ iti' vistaraḥ /
anayostāvaccyutyoravidyāvāsabhūmipratyayairanāstravakarmahetubhiḥ samudbhūtā jātistu bhavatyeveti nirdiṣṭam / tathā hi -
"bhagavan, yaduta upādānapratyayāḥ sāstravakarmahetukāstrayo bhavāḥ sambhavanti / evameva bhagavan, avidyāvāsabhūmipratyayā anāstravakarmahetukā arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ vaśitāprāptānāṃ bodhisattvānāṃ ca manomayāstrayaḥ kāyāḥ sambhavanti.....iti" vistaraḥ /
āryalaṅkāvatārasūtre cāpi nirdiṣṭaṃ yad dhātutrayātikrānta api te 'nāstravadhātau avasthitā bhavanti / atastathāgatādhiṣṭhānena jātivaśitāṃ prāpya sambhāradvayaṃ ca paripūrya te buddhatvamavāpnuvantīti / tathā hi -
"prahīṇā bhavanti dharmanairātmyāvabodhāt, tadā te vāsanādoṣasamādhimadābhāvādanāstravadhātau prativibudhyante / punarapi lokottarānāstravadhātuparyāpannān sambhārān paripūrya acintyadharmakāyavaśavartītāṃ pratilapsyante /
yathā hi kāṣṭhamudadhestaraṅgairvipravāhyate /
tathā hi śravako mūḍho lakṣaṇena pravāhyate //
vāsanākleśasambaddhāḥ paryutthānairvisaṃyutāḥ /
samādhimadamattāste dhātau tiṣṭhantyanāstrave //
niṣṭhāgatirna tasyāsti na ca bhūyo nirvartate /
samādhikāyaṃ samprāpya ākalpānna prabudhyate //
yathā hi mattapuruṣo madyābhāvād vibudhyate /
tathā te buddhadharmākhyaṃ kāyaṃ prāpsyanti māmakam //
atra khalu kāṣṭhodadhyupamayā bhavasāgare pravahamānatvaṃ nirdiṣṭam / taraṅgopamayā tāvad dharmalakṣaṇaṃ prati abhiniveśavaśāt parinirvāṇaṃ na prāpyata iti saṅketitam / 'vāsanākleśasambaddhāḥ' ityādinā tu avidyāvāsanābhūmibandhanenāvimuktāḥ, kleśaparyatthānaiśca visaṃyuktā iti / 'niṣṭhāgatirna tasyāsti' ityādinā tāvannirvāṇanagare 'praviṣṭāstathā bhavasāgare 'pi na bhramantīti / anāstravasamādhisamprayuktatvād anekakalpaparyantamanāstravadhātau sthitiḥ, tadantaraṃ tato vyatthāya sambhārān paripūrya buddhatvāvāptirityādikaṃ spaṣṭatayā nirdiṣṭam /
yaccāpyāryalaṅkāvatārādisūtreṣu nirmitaśrāvakānadhikṛtya śrāvakavyākaranaṃ kṛtaṃ taddhīnādhimuktasattvānāṃ bhayaparihārārthaṃ yānatrayanirdeśopāyapradarśanārthaṃ ceti jñātavyam / avaivartacakrasūtre 'pyuktam -
"sarveṣu lokadhātuṣu sarvabuddhānāṃ dharmopadeśastāvadavaivartacakrasamānatayā samāna iti / martyalokadhātusattvāstu pañcakaṣāyakāle samutpadyamānā hīnādhimuktā eva / ataste ekayānoddeśyaṃ naiva paripālayanti, na ca tasminnadhimucyante / ato 'nayā yuktyā te sattvā buddhatvaṃ pratyabhimukhīkriyanta iti /"

āstravāṇāṃ kṣayādarhanto yadi na pratisandadhate, ato 'nekajanmaparamaparāsādhyaṃ buddhatvaṃ na pratilabhanta iti tadā bodhipariṇāmitānāmapyarhatāṃ na pratisandhirna ca teṣu buddhātvādhigama iti / yadi praṇidhānabalena tathāgatādhiṣṭhānena ca teṣāṃ pratisandhirabhyupagamyate, tadā kathaṃ nāpareṣvapi tathā? yathoktamāryaprajñāpāramitāyām -
"api ca, yadi te 'nuttarasamyaksaṃbodhau cittamutpādayanti, tadā anumodayiṣyāmi, nāhaṃ teṣāṃ kuśalamūlanāṃ vighnaṃ kariṣyāmi / śuddhadharmaviśeṣaiḥ śuddhadharmaviśeṣādhyupālambhaḥ karaṇīya iti /"
yadi te sarveṇa sarvamanuttarasamyaksaṃbodheye abhavyā iti tadā kathaṃ nāhaṃ teṣāṃ kuśalamūlānāṃ vighnaṃ na kariṣyāmītyuktam / atyantābhāveṣu naiva vidhnasambhavaḥ / avasthāviśeṣābhiprāyeṇaiva śāntasyaikāyanasya kathanaṃ niyatam, na tu sarvadaiva niyatābhiprāyeṇeti jñeyam / āryasaddharmapuṇḍarīkasūtre 'yuktam -
"bhikṣurvā bhikṣuṇī vārhattvaṃ pratijānīyādanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhānaṃ parigṛhyocchinno 'smi buddhāyānāditi vadedetāvanme samucchrayasya paścimakaṃ parinirvāṇaṃ vadedābhimānikaṃ taṃ śāriputra, pratijānīyāḥ /"
arhantastāvat kleśakṣayahetoḥ sarvathā naiva pratisandadhate, tathātvāt / ye khalu satyadarśinaḥ śrāvakāḥ, ye ca kāmadhāturāgarahitā anāgāminaste buddhagotrakā iti / dvividhā api te 'nuttarasamyaksaṃbodhau vyākṛtāḥ acintyapariṇāminyā jātyā yuktatvātteṣāmiti yat kathanaṃ tadapyāryaśrīmālāsiṃhanādaāryaprajñāpārimitāāryadaśadharmakasūtrādiviruddham / teṣu kevalamarhata eva pratisamdhirupadiṣṭā, na tvanāgāmināmiti / tatrāryamālāsiṃhanādasūtraṃ tu pūrvamevoddhṛtam / āryaprajñāpāramitāśutre coktam -
"arhattvaṃ samadhigamya yadi sa samyaksaṃbodhimabhilaṣate tadā kathaṃ nāma ajātiṃ labdhuṃ śaknoti, parijanatā khalu bhagavatā tasya jātervyākṛtatvāt / bhagavānāha - maitreya, nāhaṃ karmakleśavaśājjātiṃ prajñapayāmi, apitu acityaparinirvāṇe pariṇāmanayā tasya jātiṃ prajñapayāmiti" /
āryadaśadharmakasūtre 'pyuktam -
"bhagavan, śrāvakāḥ kṣīṇāstravāḥ, parikṣīṇabhavasaṃyojanagotrakāstathāpi kathaṃ te 'nuttarasamyaksambodhimabhisamboddhuṃ śakṣyante? bhagavānaha - śṛṇu kulaputra, tasya dṛṣṭāntam / tathaivāsti yathā kulapuitra, kṣatriyakule 'bhiṣikaḥ kaścana rājakumāro yadi sarvāsāṃ śilpavidyānāmadhyayanaṃ karoti / sa nāsti tīkṣṇendriyo 'pi tu mandendriyaḥ san paścādadhyeyasya pāṭhayasya prathamam, pūrvamadhyeyasya pāṭhayasya paścādadhyayanaṃ karoti, tadā kiṃ vicārayasi kulaputra, kimetāvatā sa nāsti rājakumāra iti kathayiṣyate? avocat - naiva bhagavan, naiva sugata, rājakumāra eva sa kathayiṣyate / bhagavānāhakulaputra, tathaiva bodhisattvagotrakā api ye mandendriyāste pūrvaṃ bhāvanāmārgeṇa kleśakṣayaṃ kṛtvā paścādanuttarasamyaksaṃbodhau abhisambuddhā bhaviṣyantīti /" vistaraḥ /
yacca "sārvagatikā buddhā bhaviṣyanti" ityuktam, tadarthastāvat sarveṣāṃ buddhatvasāmīpyāpekṣābhiprāyeṇeti - yaduktaṃ tadapi svecchāmātropakalpitatvādayuktameva / sārvagatikānāṃ bhavyatāṃ dṛṣṭvā tathoktamityatra ko virodhaḥ / tathaiva cāryaratnameghādisūtreṣvapi bhagavataḥ śākyamunernāmaśravaṇamātreṇa avaivartikabījāropaṇād abhedena sarve sattvā avaivartikatve vyākriyante, na tu sāmīpyāpekṣayā / ato yena śrāvaṇaṃ yena vā śravaṇaṃ yaśca śrotā teṣavapi avaivartikabījāni vidyanta eva, yato hi bhavatāṃ mate 'pi malānāmāgantukatvāccittaṃ prakṛtyā prabhāsvaramabhyupagamyate / ataḥ sārvagatikāstadarśaṃ bhavyā eva / astadabhiprāyeṇa tathābhidhānaṃ yujyata eva /
sarve sattvāstathāgatagarbhā iti yaduktaṃ tena sarve 'pyanuttarasamyaksaṃbodhipadaprāptiyogyā evopadarśitāḥ, yato hi tathāgataśbdo dharmadhātuḥ pudgaladharmanairātmyalakṣaṇaḥ prakṛtyā prabhāsvaraścetyeteṣvartheṣvabhyupagamyate / tathā ca nirdeśena sarve 'nuttarasamyaksaṃbodhisvabhāvā eva nirdiṣṭāḥ /
api ca, 'yānam' iti yaduktaṃ tadapi nirvāṇagaraprāpako jñānātmako mārga evetyuktam, yāyate 'neneti kṛtvā / tattvajñānādeva hi mokṣamadhigantuṃ śakyate, nānyasmāt / tattvamapyekameva, anyathānavasthāprasaṅgaḥ / dṛṣṭibhede 'pi vastutattvaṃ nānekarūpeṣu vibhājayituṃ śakyate / ekasvabhāvatvāttattvasya, tadviṣayi jñānamapyekasvabhāvameva / adhigatatattvanāṃ buddhabodhisattvānāṃ yajjñānaṃ tadapi tattvaviṣayakābhijñānasvarūpameva, sarvasaṃkleśapratipakṣatvāttasya / na hi prādeśikairjñānaistattvabodho 'tiprasaṅgāt / tathā sati sarve tattvadarśinaḥ syuḥ / ato yattāvat pudgaladharmanairātmyatattvasākṣātkāri jñānaṃ tadeva nirvāṇaprāpakaḥ samyaṅ mārgo nānyaḥ / ata ekameva yānamiti /
eta eva bhagavatā nānyena tāvanmārgeṇa mokṣa iti nirdiṣṭam / āryalaṅkāvatārasūtre coktam -
"yaduta anye punarmahāmate, kāraṇādhinān sarvadharmān dṛṣṭvā nirvāṇagatibuddhayo bhavanti, dharmanairātmyadarśnābhāvānnāsti mokṣo mahāmate / eṣā mahāmate, śrāvakayānābhisamayagotrakasyāniryaṇaniryāṇabuddhiḥ / atra te mahāmate, kudṛṣṭivyāvṛttyarthaṃ yogaḥ karaṇīyaḥ" iti /
āryaprajñāpāramitāsūtre 'pi bhagavatā proktam -
"yad dvayaṃ tad vastu, advayaṃ tu avastu / avocat - bhagavan, kiṃ tāvad dvayam? bhagavānāha - sūbhūte, rūpasaṃjñaiva dvayam, tathaiva skandhadhātusparśavedanādhātuṣaṭkapratītyasamutpādadhyānārūpyaduḥkhanairātmyasukhasattvādīnāṃ saṃjñā" iti / ityādikaṃ vistareṇa tāvannirdiśya -
"yāvaddhi saṃjñā tāvad dvayam / yāvad dvayaṃ tāvad vastu / yāvad vastu tāvat saṃsāraḥ / yavācca saṃsārastāvannāsti sattvānāṃ mokṣaḥ" iti /

ityanena prakrāreṇa dvayasaṃjñānukūlā kṣāntirapi tāvadasattvena jñānavyeti prakaṭitam / āryasatyadvayāvatārasūtre 'pi prajñaptaṃ yat sarvakleśānāṃ mūlaṃ bhāvābhiniveśa eva / ata eva sarvadharmaniḥsvabhāvabhāvanayaiva tāvat kleśāḥ parihartuṃ śakyante, nānyena kenacinmārgeṇeti kṛto nirdeśaḥ / tathā hi -
"kathaṃ mañjuśrīḥ, kleśā vinayaṃ gacchanti, kathaṃ kleśāḥ parijñātā bhavanti? mañjuśrīrāhaparamārthato 'tyāntājātānutpannābhāveṣu sarvadharmeṣu saṃvṛtyāsadviparyāsaḥ / tasmād asadaviparyāsāt saṃkalpavikalpaḥ / tasmāt saṃkalpavikalpād ayoniśomanasikārāad ātmasamāropaḥ / tasmād ātmasamāropād dṛṣṭipatyutthānam / tasmād dṛṣṭiparyutthānāt kleśāḥ pravartante / yaḥ punardevaputra, paramārthato 'tyantājātānutpannābhāvān sarvadharmān prajānāti, sa paramārthato 'viparyastaḥ / yaśca paramārthato 'viryastaḥ so 'vikalpaḥ / yaścavikalpaḥ sa yoniśaḥ prayuktaḥ / yaśca yoniśaḥ prayuktaḥ, tasyātmasamāropo na bhavati / yasyātmasamāropo na bhavati tasya dṛṣṭiparyutthānaṃ na bhavanti / yāvat paramārthato nirvāṇadṛṣṭisarvadṛṣṭiparyutthānamapi na bhavanti / tasyaivam anutpādavihāriṇaḥ kleśā atyantaṃṃ vinītā draṣṭavyā / ayamucyate kleśavinayaḥ / yadā devaputra, kleśān nirābhāsena jñānena paramārthato 'tyantaśūnyān atyantābhāvān atyantanirnimittān prajānāti, tadā devaputra, kleśāḥ parijñātā bhavanti / tatra yathāpi nāma devaputra, ya āśīviṣasya gotraṃ prajānāti , sa tasyāśīviṣayasya viṣaṃ śamayati / evameva devaputra, yaḥ kleśānāṃ gotraṃ prajānāti, tasya kleśāḥ praśāmyanti / devaputra āhakataman mañjuśrīḥ, kleśānāṃ gotram? āha - yāvadeṣā paramārthato 'tyantājātānutpannābhāveṣu sarvadharmeṣu kalpanā, idaṃ kleśānāṃ gotram" iti vistaraḥ /
phalataḥ sarvadharmaśūnyatābhāvanayaiva tāvanniḥśreyasanagarapraveśaḥ / atastadarthino ye kalyāṇamicchanti, taiḥ kumārgavicārān dūrata eva parityajya mahātmabhiryo hi yuktyāgamapradīpaḥ prakāśīkṛtaḥ sadbhiśca puruṣaiḥ [yaḥ] muhurmuhurāveditaḥ sa sādaraṃ nirantaraṃ ca sadā sevanīyaḥ / ataśca ekameva yānam, sarve ca dharmāḥ paramārthato niḥ svābhāvā iti sidhyati /
// ācāryakamalaśīlapraṇītaṃ madhyamālokākhyaṃ śāstraṃ samāptam //
bhāratīyopādhyāśīlendrabodhinā bhoṭadeśīyānuvādakena dpala brcegas mahābhāgena cānūditam /
śubhamastu